COVM-GZR-22-22 Belevingsonderzoek op basis van Gezondheidsmonitor

34

Tabel 17 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbasis Gilze-Rijen in 2016 en 2020

Gemeente (indeling 2020)

2016

2020

Aantal

% dat ernstige

Aantal

% dat ernstige

respondenten

geluidhinder

respondenten

geluidhinder

19-64 jaar

door

18-64 jaar

door

vliegverkeer

vliegverkeer

ervaart a

ervaart

Alphen-Chaam

325

1,6

527

2,5

Altena

880

4,5

902

6,0

Baarle-Nassau

274

0,3

398

1,7

Breda

1.159

1,6

1.772

1,1

Dongen

356

2,8

484

3,9

Gilze en Rijen

374

14,9

648

16,3

Goirle

402

1,6*

504

5,8*

Hilvarenbeek

419

3,0*

517

8,4*

Oosterhout

567

0,7

837

1,4

Tilburg

1.581

2,8

2.251

3,7

Waalwijk

320

2,5

415

6,0

a In 2016 is geluidhinder gemeten onder 19-64 jarigen in plaats van 18-64 jarigen.

* Significant verschil tussen 2016 en 2020.

Slaapverstoring Rondom vliegbasis Gilze-Rijen vallen dezelfde gebieden op als het gaat om slaapverstoring (Figuur 17 en Tabel 18). De meeste slaapverstoring door vliegverkeer wordt ervaren in Hulten. 28% van de 18-64 jarigen ervaart hier ernstige slaapverstoring. In Gilze ervaart 12% ernstige slaapverstoring, in de Reeshof 11%.

Figuur 17 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbasis Gilze-Rijen van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart in 2020

35

Tabel 18 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbasis Gilze-Rijen in 2020

Gemeente (indeling 2020)

Aantal respondenten

% dat ernstige

18-64 jaar

slaapverstoring door vliegverkeer ervaart

Alphen-Chaam

527

1,1

Altena

902

2,7

Baarle-Nassau

398

0,7

Breda

1.772

0,5

Dongen

484

1,6

Gilze en Rijen

648

8,3

Goirle

504

1,9

Hilvarenbeek

517

3,4

Oosterhout

837

0,8

Tilburg

2.251

1,6

Waalwijk

415

2,0

36

3.4.8 Vliegbases Volkel en De Peel Informatie over de vliegvelden Vliegbasis Volkel (EHVK) heeft één start- en landingsbaan (06-24) met een parallelbaan in noordoost-zuidwest richting. In 2020 vonden hier 11.646 vliegbewegingen plaats, tegenover 11.170 vliegbewegingen in 2019. Van de vliegbewegingen in 2020 waren er ruim 3.700 gemaakt met helikopters, de overige met (jacht-)vliegtuigen (meest F16’s) (Ministerie van Defensie, 2022b). Vliegbasis De Peel (EHDP) is op dit moment niet actief. Er vertrekken en landen daar geen gemotoriseerde vliegtuigen, behalve helikopters. Het militaire luchtruim in dit gebied wordt wel gebruikt door helikopters, jachtvliegtuigen en trainingsvliegtuigen (Koninklijke Luchtmacht, 2021). Er ligt sinds een aantal jaar de mogelijke heropening van deze vliegbasis op tafel. Daarover wordt door betrokken partijen en in de media gecommuniceerd richting burgers.

Geluidhinder De effectgebieden van Vliegbasis Volkel en Eindhoven Airport overlappen. De ervaren geluidhinder en slaapverstoring die te zien zijn in Figuur 18 en Figuur 19, zijn deels afkomstig van Eindhoven Airport en deels van Vliegbasis Volkel. Geluidhinder in de regio rondom Volkel en De Peel is vooral aanwezig in Odiliapeel (gemeente Maashorst). 41% van de 18-64 jarigen ervaart hier ernstige geluidhinder door vliegverkeer. Ook in Mill en Wilbertoord (gemeente Land van Cuijk) is de geluidhinder groot. Respectievelijk 31% en 30% van de 18-64 jarigen ondervindt hier ernstige geluidhinder van vliegverkeer.

Figuur 18 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbases Volkel en de Peel van 18-64 jaar dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart in 2020

In Tabel 19 is de geluidhinder door vliegverkeer onder 18-64 jarigen in alle gemeenten in de omgeving van vliegbases Volkel en De Peel weergegeven. In gemeente Mill en Sint Hubert is de geluidhinder met respectievelijk 28,2% het hoogst. In Bernheze en Deurne is de ervaren geluidhinder significant toegenomen tussen 2016 en 2020.

37

Tabel 19 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbases Volkel en Gilze-Rijen in 2016 en 2020

Gemeente (indeling 2020)

2016

2020

Aantal

% dat ernstige

Aantal

% dat ernstige

respondenten

geluidhinder

respondenten

geluidhinder

19-64 jaar

door

18-64 jaar

door

vliegverkeer

vliegverkeer

ervaart a

ervaart

Bergen (L.)

344

3,0

407

1,8

Bernheze

401

3,0*

513

8,3*

Boekel

390

5,5

660

9,4

Boxmeer

400

1,8

629

2,0

Cuijk

365

5,1

676

10,2

Deurne

395

1,1*

604

5,4*

Gemert-Bakel

449

2,5

696

3,2

Gennep

431

0,2

453

1,6

Grave

342

4,1

461

8,7

Laarbeek

364

1,8

496

1,9

Landerd

409

4,3

703

6,6

Meierijstad

1.087

7,3

1.009

10,7

Mook en Middelaar

338

1,4

384

5,2

Mill en Sint Hubert

381

26,7

725

28,2

Sint Anthonis

417

2,9

633

3,2

Uden

379

8,3

1.013

13,5

Venray

828

1,7

986

3,0

a In 2016 is geluidhinder gemeten onder 19-64 jarigen in plaats van 18-64 jarigen.

* Significant verschil tussen 2016 en 2020.

Slaapverstoring Ook de slaapverstoring wordt vooral ervaren in Odiliapeel en Wilbertoord. In beide dorpen ervaart 15% van de 18-64 jarigen ernstige slaapverstoring door vliegverkeer (Figuur 19).

Figuur 19 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbases Volkel en de Peel van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart in 2020

38

Op gemeenteniveau is vooral slaapverstoring waarneembaar in Mill en Sint Hubert. 8,4% van de 18-64 jarigen ervaart hier ernstige slaapverstoring (Tabel 20). Tabel 20 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbases Volkel en Gilze-Rijen in 2020

Gemeente (indeling 2020)

Aantal respondenten

% dat ernstige

18-64 jaar

slaapverstoring door vliegverkeer ervaart

Bergen (L.)

407

1,5

Bernheze

513

1,8

Boekel

660

2,1

Boxmeer

629

0,5

Cuijk

676

1,7

Deurne

604

1,2

Gemert-Bakel

696

1,0

Gennep

453

0,6

Grave

461

2,2

Laarbeek

496

0,5

Landerd

703

2,4

Meierijstad

1.009

2,3

Mook en Middelaar

384

2,5

Mill en Sint Hubert

725

8,4

Sint Anthonis

633

1,2

Uden

1.013

4,4

Venray

986

0,2

Door GGD Brabant-Zuidoost is de slaapverstoring door vliegverkeer ook in 2016 in kaart gebracht. In Tabel 21 is te zien dat er geen sprake is van een toename in de gemeenten rondom de vliegbases in deze regio. Tabel 21 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart in Deurne, Gemert-Bakel en Laarbeek in 2016 en 2020

Gemeente (indeling 2020)

2016

2020

Aantal

% dat ernstige

Aantal

% dat ernstige

respondenten

geluidhinder

respondenten

geluidhinder

door

18-64 jaar

19-64 jaar

door

vliegverkeer

vliegverkeer

ervaart

ervaart

Deurne

395

0,9

604

1,2

Gemert-Bakel

449

1,0

696

1,0

Laarbeek

364

0,5

496

0,5

a In 2016 is geluidhinder gemeten onder 19-64 jarigen in plaats van 18-64 jarigen.

39

3.4.9 Vliegbasis Leeuwarden Informatie over het vliegveld Vliegbasis Leeuwarden (EHLW) heeft een heli-square en twee start/-landingsbanen: een in oost-west (09-27) richting en een in noordoost - zuidwest (05-23) richting. Er wordt met militaire vliegtuigen gedurende het hele jaar alleen op werkdagen overdag gevlogen. In de maanden oktober tot en met maart wordt er ook ’s avonds tot anderhalf uur na zonsondergang gevlogen. Vliegbasis Leeuwarden heeft ook een helikopterplatform bestemd voor medische spoedvluchten van en naar de Waddeneilanden. Deze vluchten vinden indien nodig ook ’s nachts plaats. In 2020 werden er 10.158 vliegbewegingen gemaakt, 2.649 minder dan in 2019 (Ministerie van Defensie, 2022b). De meeste bewegingen werden op de noordoost – zuidwest baan (89%) gemaakt. Dit waren vooral vliegbewegingen met F-16’s (64%). In oktober 2020 is de F-35 geïntroduceerd op vliegbasis Leeuwarden (15% van alle vliegbewegingen in dat jaar). De introductie vond dus plaats tijdens de periode van uitvoer van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020.

Geluidhinder Vooral in gemeente Leeuwarden en gemeente Waadhoeke (Tabel 22 en Figuur 20) wordt geluidhinder van vliegbasis Leeuwarden ervaren. In de dorpen ten westen van de vliegbasis (o.a. Berltsum, Menaam en Marsum) ervaart 18% van de 18-64 jarigen ernstige geluidhinder van het vliegverkeer. Onder 65-plussers ligt dit zelfs op 26%. In Stiens en Britsum, ten oosten van de vliegbasis, ervaart 17% van de 18-64 jarigen en 28% van de 65-plussers ernstige geluidhinder. Tabel 22 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbases Leeuwarden in 2016 en 2020

Gemeente (indeling 2020)

2016

2020

Aantal

% dat ernstige

Aantal

% dat ernstige

respondenten 18-

geluidhinder

respondenten 18-64

geluidhinder door

door

jaar

vliegverkeer ervaart

64 jaar

vliegverkeer ervaart Dantumadiel

331

1,0

386

1,8

Harlingen

282

2,4

353

0,9

Leeuwarden

786

N/Aa

1.045

5,5

Noardeast-Fryslân

590

3,7

560

2,5

Tytsjerksteradiel

324

0,9

422

0,3

Waadhoeke

N/A

N/Aa

1.002

8,3

a Gemeente Leeuwarden en Waadhoeke zijn in 2018 onderdeel geweest van een gemeentelijke herindeling. Door het

opdelen van de voormalige gemeente Littenseradiel over meerdere gemeenten, is het niet mogelijk om de cijfers van 2016 te berekenen over de gemeentelijke indeling van 2020 voor Leeuwarden en Waadhoeke. De cijfers volgens de gemeentelijke indeling 2016 zijn te vinden op RIVM Statline.

40

Figuur 20 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbasis Leeuwarden van 18-64 jaar en 65 jaar en ouder dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020, GGD’en, CBS en RIVM)

Slaapverstoring Tabel 23 en Figuur 21 laten zien dat vooral de inwoners van gemeente Waadhoeke slaapverstoring door vliegverkeer ervaren. Ten zuidwesten van de vliegbasis (Dronryp en omgeving) ervaart 9% van de ouderen ernstige slaapverstoring. Onder 18-64 jarigen is de slaapverstoring vooral hoog in Franeker (5%).

Figuur 21 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbasis Leeuwarden van 18-64 jaar en 65 jaar en ouder dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020, GGD’en, CBS en RIVM) Tabel 23 Percentage inwoners van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart per gemeente in de omgeving van vliegbases Leeuwarden in 2020

Gemeente (indeling 2020)

Aantal respondenten

% dat ernstige

18-64 jaar

slaapverstoring door vliegverkeer ervaart

Dantumadiel

386

1,0

Harlingen

353

0,4

Leeuwarden

1.045

1,0

Noardeast-Fryslân

560

0,0

Tytsjerksteradiel

422

0,0

Waadhoeke

1.002

2,5

41

3.4.10 Vliegbasis Woensdrecht Informatie over het vliegveld Vliegbasis Woensdrecht (EHWO) heeft één start- en landingsbaan in oost-west richting (07-25) en een helisquare. In 2020 werden 8.932 vliegbewegingen geregistreerd, 1.127 meer dan in 2019. De meeste vliegbewegingen werden gemaakt met Pilatus PC-7-ens (7.770) (Ministerie van Defensie, 2022b).

Geluidhinder In de omgeving van vliegbasis Woensdrecht wordt relatief weinig geluidhinder en slaapverstoring ervaren ten opzichte van andere vliegbases. De hinder van vliegbasis Woensdrecht is vooral aanwezig in Hoogerheide (gemeente Woensdrecht). 5% van de 18-64 jarigen ervaart hier ernstige geluidhinder. In gemeente Woensdrecht ervaarde in 2016 5% van de 18-64 jarigen ernstige geluidhinder van vliegverkeer. In 2020 was dit 2,3%.

Figuur 22 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbasis Woensdrecht van 18-64 jaar dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart in 2020

Slaapverstoring De ervaren slaapverstoring is het hoogst in de wijken Het Fort, Zeekant en Het Glacis in Bergen op Zoom (Figuur 23). 5% ervaart hier ernstige slaapverstoring. Slechts 1% ervaart hier ernstige geluidhinder van vliegverkeer.

Figuur 23 Percentage inwoners in de omgeving van vliegbasis Woensdrecht van 18-64 jaar dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart in 2020

42

3.4.11 Maritiem Vliegkamp De Kooy Informatie over het vliegveld Maritiem Vliegkamp De Kooy (EHDK) heeft één start- en landingsbaan in noordoost-zuidwest richting. In 2020 vonden in totaal 22.552 vliegbewegingen plaats (7.559 militair, vooral NH-90); 14.993 civiel, vooral AW-139). In 2019 vonden in totaal 24.976 vliegbewegingen plaats (Ministerie van Defensie, 2022b).

Geluidhinder en slaapverstoring De geluidhinder en slaapverstoring van de vliegbasis centreert zich grotendeels in een klein gebied eromheen. Onder 65-plussers strekt het gebied waar inwoners ernstige geluidhinder ervaren wat verder naar het oosten (Figuur 24 en Figuur 25). In de wijk De Schooten in Den Helder wordt de meeste geluidhinder en slaapverstoring ervaren. 13% van de 18-64 jarigen en 8% van de 65-plussers ervaart hier ernstige geluidhinder door vliegverkeer. Ernstige slaapverstoring in De Schooten wordt door respectievelijk 4% en 6% ervaren. In de gemeente Den Helder ervaarde in 2016 1,5% van de 18-64 jarigen ernstige geluidhinder. In 2020 was dit 2,6%.

Figuur 24 Percentage inwoners in de omgeving van maritiem vliegkamp De Kooy van 18-64 jaar en 65 jaar en ouder dat ernstige geluidhinder door vliegverkeer ervaart (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020, GGD’en, CBS en RIVM)

Figuur 25 Percentage inwoners in de omgeving van maritiem vliegkamp De Kooy van 18-64 jaar en 65 jaar en ouder dat ernstige slaapverstoring door vliegverkeer ervaart (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020, GGD’en, CBS en RIVM)

43

4 Conclusie In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen uit dit rapport aangehaald. In dit rapport zijn de resultaten van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 op de onderwerpen geluidhinder en slaapverstoring door met name vliegverkeer beschreven. Hierbij is onderzocht hoe de ontwikkeling op deze indicatoren eruit zag ten opzichte van 2016, met welke sociaal-demografische kenmerken geluidhinder en slaapverstoring samenhangen en hoe de situatie er op gemeente- en wijkniveau uitziet.

Geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer is een regionaal probleem Vooral in de gebieden rondom de grotere vliegvelden, komt geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer voor. Zo is het probleem groot in de wijde omtrek van Amsterdam Airport Schiphol. In 16 gemeenten wordt onder 18-64 jarigen door meer dan 10% ernstige geluidhinder ervaren. Wanneer wordt ingezoomd op wijk- of buurtniveau, vallen de percentages nog hoger uit. Ook in gebieden in Zuid-Limburg en Noord-Brabant komt veel ernstige geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer voor. In deze regio’s heeft men te maken met meerdere vliegvelden die voor geluidhinder zorgen. In deze gebieden is het percentage ernstige geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer groter dan de richtwaarden van de WHO. In totaal zijn er 30 gemeenten waar meer dan 10% van de 18-64 jarigen ernstige geluidhinder door vliegverkeer ondervindt. In zes gemeenten ondervindt meer dan 11% van de 18-64 jarigen ernstige slaapverstoring door geluid van vliegverkeer. Hoewel in veel gemeenten de geluidhinder is toegenomen ten opzichte van 2016, zijn er ook gebieden waar deze afnam.

Geluidhinder door vliegverkeer nam landelijk toe Hoewel er in 2020 veel minder werd gevlogen (vooral als het gaat om civiele vliegbewegingen) dan tijdens de vorige meting van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen in 2016, is de ervaren ernstige geluidhinder door vliegverkeer toegenomen. Kijkend naar het landelijk gemiddelde, was er een significante stijging waarneembaar van 3,1% naar 3,7% onder 18-64 jarigen. Dit is in lijn met andere bronnen van geluid: ook door wegverkeer en buren werd meer geluidhinder ervaren. Leeftijd en inkomen hangen samen met ervaren ernstige geluidhinder van vliegverkeer. Mensen met een lager inkomen en oudere mensen ervaren meer hinder. Anders dan bij andere bronnen van geluidhinder is er geen verband met opleiding en stedelijkheid.

Slaapverstoring vooral ’s nachts Slaapverstoring door vliegverkeer is in 2020 voor het eerst landelijk gemeten in de GM V&O 2020. Daarmee zijn ook voor het eerst gegevens beschikbaar over slaapverstoring rondom militaire vliegbases. In heel Nederland gaf gemiddeld 1,6% van de 18-64 jarigen aan ernstig slaapverstoord te zijn door luchtvaart. Als men slaapverstoring ervaart, dan is dat vooral tussen 22.00uur en 07.00uur. Met name aan de randen van de nacht wordt veel slaapverstoring ervaren (tussen 22.00-23.00uur en 06.00-07.00uur). Slaapverstoring komt ook voor rond vliegvelden die een gehele of gedeeltelijke nachtsluiting kennen en ook in gebieden die zich ver van een vliegveld bevinden. Net als bij geluidhinder hangen leeftijd en inkomen samen met de mate waarin men slaapverstoring ervaart. Daarnaast is er ook samenhang met opleiding en stedelijkheid. 18-64 jarigen met een lagere opleiding of woonachtig in een zeer sterk stedelijk gebied, ervaren meer slaapverstoring door vliegverkeer.

44

5 Discussie Dit rapport beschrijft de geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer in Nederland. De geluidhinder door vliegverkeer is hierin vergeleken met andere bronnen en afgezet tegen eerdere cijfers uit 2016. De resultaten in dit rapport zijn afkomstig uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020. Dit hoofdstuk reflecteert op de betekenis die aan de resultaten toegekend kunnen worden.

Cofactoren De mate van geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer worden niet alleen beïnvloed door de werkelijke blootstelling aan geluid, maar zijn afhankelijk van meer factoren. Onder deze cofactoren, of zogenaamde niet-akoestische factoren, vallen in het algemeen sociaal-demografische factoren (zoals leeftijd, opleiding en inkomen), persoonlijke factoren (gevoeligheid voor geluid, angstreacties, economische binding), sociale factoren (verwachtingspatroon, vertrouwen, communicatie en beheersbaarheid van het geluid) en situationele factoren (tevredenheid met de woning en woonomgeving) (Dusseldorp, 2011; Van Kempen, E.E.M.M. en Simon, S.N., 2019). De invloed van sociaal-demografische factoren is ook in dit rapport besproken.

De coronapandemie De coronapandemie heeft in 2020 een enorme impact gehad op het aantal vliegbewegingen. Ondanks de afname in vliegbewegingen is de ervaren ernstige geluidhinder significant toegenomen ten opzichte van de eerdere meting in 2016. Omwonenden zijn gevraagd naar hun hinderbeleving over de afgelopen 12 maanden. Aangezien er grote veranderingen hebben plaatsgevonden in het aantal vliegbewegingen tussen het najaar van 2019 en het najaar van 2020, is het de vraag welke periode respondenten in ogenschouw hebben genomen. Het is mogelijk dat inwoners bij hun score van de ernst van de geluidhinder en slaapverstoring er rekening mee hebben gehouden dat zij in 2019 en begin 2020 meer geluidhinder hebben ervaren dan in de rest van 2020. Zij kunnen hun oordeel met name op die eerste periode hebben gebaseerd of na maanden van relatieve stilte juist extra last ondervonden hebben van het weer op gang komende vliegverkeer. Daarmee samenhangend speelt ook de (on)voorspelbaarheid van het geluid van vliegverkeer een rol. Onregelmatig vliegen wat betreft frequentie en baangebruik rond burgervliegvelden, speelt een rol bij de hinderbeleving (Breugelmans, O. et al., 2004; Houthuijs, D. et al., 2006). Daarnaast kan mogelijk ook het meer thuis zijn of werken als gevolg van corona, en dus in een andere omgeving verblijven dan gebruikelijk, van invloed zijn geweest op de hinderbeleving.

Dat in 2020 relatief meer hinder werd ondervonden door buren dan in 2016, is daar ook een indicatie van. Er wordt in de vragen naar ervaren geluidhinder en slaapverstoring expliciet gerefereerd aan hoe dit thuis is.

Samenhang geluidhinder en slaapverstoring In dit onderzoek is niet gekeken naar de relatie tussen geluidhinder door vliegverkeer en slaapverstoring door vliegverkeer. Uit eerder onderzoek blijkt dat omwonenden die een hoge score geven voor slaapverstoring, ook bijna allen (ernstige) geluidhinder ervaren (Oosterlee en Zandt, 2017; Slob et al, 2019). Er is dus een sterk verband tussen de twee vormen van overlast. Een mogelijke verklaring is dat in een gebied met meer hinder overdag ook meer slaapverstoring ‘s nachts wordt ervaren, omdat het een hoog belast gebied is. Maar mogelijk is er ook een indirect effect doordat stress van geluidhinder overdag doorwerkt op onrustig slapen ‘s nachts (ook als niet meer gevlogen wordt op dat moment) (Oosterlee en Zandt, 2017; Halperin, 2014). Uit dit rapport blijkt dat er tussen 06.00-07.00uur de meeste slaapverstoring wordt ervaren (evenals tussen 22.00-23.00uur). Slaapverstoring in de vroege ochtend wordt als een ernstige stressfactor beleefd, omdat men daarna niet opnieuw inslaapt (Zandt, I. et al., 2020). Piekbelasting van vliegtuiggeluid in de nacht of in de vroege ochtend kan tot (ernstige) slaapverstoring leiden. Een piekbelasting wordt beschreven als een enkel

45

moment van geluidbelasting in de nacht, of een clustering van een aantal vluchten. In enkele regio’s is te zien dat er slaapverstoring optreedt, terwijl er in principe ’s nachts niet wordt gevlogen. Dit kan bijvoorbeeld komen doordat men naar bed gaat voordat de nachtstop in gaat of in bed ligt nadat de vluchten ’s ochtends weer opstarten. Het kan ook het gevolg zijn van afwijkende vliegtijden door weersomstandigheden of onvoorziene omstandigheden. Een dergelijke afwijking valt ook onder piekbelasting. Een goede analyse van trends over slaapverstoring is, landelijk en regionaal rond de vliegvelden, nu nog niet te maken. Slechts enkele GGD-regio’s hebben in 2016 de slaapverstoring gemeten. Op basis van deze gegevens lijkt slaapverstoring door vliegverkeer redelijk stabiel. Door GGD Kennemerland is slaapverstoring al langer gemeten en daar bleef tussen 2008 en 2016 het percentage ernstig slaapverstoorden vrijwel gelijk bij een gelijkblijvend aantal nachtvluchten van Schiphol in deze periode (Oosterlee en Zandt, 2017).

Gebiedsniveau In dit rapport is zowel gekeken naar de geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer op landelijk niveau als op lokaal niveau. Het landelijk gemiddelde ligt hierbij veel lager dan de extremen die we zien rond onder andere Amsterdam Airport Schiphol en in Zuidoost-Brabant en Zuid-Limburg. Het landelijk beeld is dus niet representatief voor de lokale problematiek. Wel dient het als referentiekader voor de lokale cijfers. Bij de weergave van de cijfers is het dus belangrijk om te benoemen dat de gebiedskeuze zeer bepalend is voor het resultaat. Hoe verder wordt ingezoomd op een specifiek gebied, hoe minder de geluidhinder en slaapverstoring in dit gebied wordt uitgemiddeld door omringende gebieden waar de mate van vliegverkeer anders is. Het verder inzoomen maakt dus dat percentages hoger of lager uitvallen dan wanneer naar een groter gebied wordt gekeken. In dit onderzoek is gekozen om in te zoomen tot op het niveau van primaire eenheid (wijk of buurt). Dit doet meer recht aan de lokale hinderbeleving en geeft een duidelijke gradatie aan van de hinderbeleving rond de vliegvelden. Het biedt gemeenten de mogelijkheid om hiermee rekening te houden in hun omgevingsbeleid en ruimtelijke ontwikkelingen.

Echter inzoomen op kleinere gebiedseenheden heeft als nadeel dat, door het kleinere aantal respondenten, de geschatte hinderpercentages een grotere mate van onbetrouwbaarheid hebben dan de percentages voor een groter gebied met meer respondenten. Om een goed beeld te krijgen van de geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer per vliegveld en vliegvelden met elkaar te kunnen vergelijken, zou het waardevol zijn om een gemiddeld percentage te berekenen van geluidhinder en slaapverstoring per vliegveld. Dit wordt echter bemoeilijkt doordat NLRcontouren niet overeenkomen met gemeentegrenzen of gebiedscontouren. Een gemiddelde van alle gemeenten die deels of volledig binnen de NLR-contouren van een luchthaven of vliegbasis vallen, zou onvoldoende recht doen aan het probleem door uitmiddeling. Ook blijkt uit het rapport ‘Beleving leefomgeving rondom vliegveld Eindhoven’ van Van Ballegooij, M. & Van Gestel, A. (2019) dat ernstige geluidhinder en slaapverstoring zich niet alleen beperken tot de zones die gebruikelijk in beeld gebracht worden volgens de wettelijk voorgeschreven rekenmodellen en beschouwd worden bij beleidsafwegingen. Door deze te kleine afbakening van gebieden wordt het aandeel mensen dat ernstige geluidhinder en/of slaapverstoring ondervindt, onderschat.

Uitsplitsing type luchtvaart In een aantal gebieden is het onduidelijk of de hinderbeleving veroorzaakt wordt door burgerluchtvaart of militaire luchtvaart. Dit komt omdat op één vliegveld zowel militaire luchtvaart als burgerluchtvaart kan plaatsvinden of omdat een gebied tussen twee vliegvelden met verschillende functies in ligt. Door in de vraagstelling onderscheid te maken tussen verschillende typen luchtvaart, zou beter in beeld kunnen worden gebracht wat de oorzaak is. Anderzijds is het mogelijk ingewikkeld voor respondenten om dit onderscheid te maken.

46

Niet in alle regio's is duidelijk welk vliegveld de hinder veroorzaakt. Dat komt doordat de inwoners in het effectgebied van meerdere vliegvelden kunnen wonen, wat mogelijk de hinder versterkt. Bovendien wordt er vanuit diverse militaire vliegbases met helikopters naar verschillende oefengebieden gevlogen. Het is dus niet zo dat een oefengebied is toe te wijzen aan één (dichtstbijzijnde) militaire basis, maar aan meerdere. Die oefengebieden kunnen dus op verre afstand liggen van de basis en daarom niet zichtbaar zijn in de hinderscores op de kaarten in dit rapport. Bij medische helikoptervluchten kunnen ook hinder en slaapverstoring ervaren worden; deze vluchten zijn niet gebonden aan de reguliere vliegtijden en kunnen dus ook midden in de nacht plaatsvinden.

Cumulatie geluidhinder en slaapverstoring In dit onderzoek is geluidhinder door vliegverkeer afgezet tegen andere bronnen van geluidhinder. In sommige (stedelijke) gebieden treedt stapeling van geluidhinder op door verschillende bronnen (en eventuele slaapverstoring daardoor (Van Poll, R., 2020). Stapeling van bronnen leidt tot meer hinder en daarmee samenhangend meer gezondheidseffecten. In dit rapport is niet bekeken welk aandeel van de gehinderden door vliegverkeer door meerdere geluidbronnen of andere milieufactoren wordt gestoord. Door rondom een luchthavens en vliegbases cumulatieknelpunten zichtbaar te maken, kunnen middelen om geluidhinder tegen te gaan gerichter worden ingezet, gecombineerd met andere indicatoren van gezondheid, zoals gedaan in ‘Blik op de leefomgeving en gezondheid voor de verstedelijkingsstrategie Metropoolregio Amsterdam’ (Hin, J. et al., 2021).

Gezondheidseffecten In de Environmental Noise Guidelines for the European Region (WHO, 2018) wordt sterk aanbevolen geluidniveaus door vliegverkeer overdag te reduceren tot onder 45 dB (Lden) en ’s nachts tot 40 dB (Lnight). De WHO leidt de aanbevolen waarden af op basis van de acceptatie dat een deel van de bevolking ook bij en onder deze waarden geluidhinder en slaapverstoring zal ondervinden. Bij genoemde advieswaarden blijkt gemiddeld 10% ernstige geluidhinder op te treden en 11% ernstige slaapverstoring voor het etmaal en in de nachtperiode van 23:00 tot 07:00. Om nadelige gezondheidseffecten te verminderen of voorkomen, doet de WHO de sterke aanbeveling dat beleidsmakers passende maatregelen nemen om bevolkingsgroepen te beschermen tegen blootstelling aan geluidniveaus van vliegverkeer boven de richtlijnen voor de dag en voor de nacht. Uit de resultaten van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 blijkt dat in diverse gemeenten een groter deel van de bevolking ernstige geluidhinder en slaapverstoring ondervindt van vliegverkeer dan respectievelijk 10% en 11%. Ook in gemeenten op grotere afstand van de vliegvelden en in gebieden waar nachtelijk niet frequent wordt gevlogen.

47

6 Aanbevelingen De Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 biedt inzicht in de ervaren geluid- en slaaphinder. Om te komen tot besluitvorming rondom vliegvelden is dit instrument een aanvulling op andere instrumenten, zoals het WHO-advies, MKBA’s en m.e.r. De uitkomsten van dit onderzoek leiden tot beleidsaanbevelingen en aanbevelingen voor vervolg(onderzoek).

Beleidsaanbevelingen GGD’en zijn als adviseur van gemeenten betrokken bij beleidskeuzes en maatregelen om de invloed van omgevingsgeluid op gezondheid en welzijn zo positief mogelijk te laten zijn. Het inzetten op beleid en maatregelen op landelijk en gemeentelijk niveau (door overheidsinstanties en vliegvelden en luchtvaartmaatschappijen zelf) is van belang om geluidhinder te beperken en slaapverstoring van luchtvaart te minimaliseren en tegelijkertijd de belangrijke functie van luchtvaart te waarborgen. Daarbij is het van belang; -

Slaapverstoring door geluid van vliegverkeer te minimaliseren en daarmee in te zetten op de vermindering van gezondheidsrisico’s, bijvoorbeeld door beperkingen in de nacht en in de vroege ochtend;

-

In te zetten op vermindering van blootstelling aan geluid richting het ambitieniveau van de WHO en de Gezondheidsraad (45 dB Lden en 40dB Lnight). De WHO adviseert dat maatregelen moeten worden getroffen om het aantal bewoners dat wordt blootgesteld boven deze advieswaarden te beperken, zoals vermindering aan de bron (stillere vliegtuigen) en ruimtelijke inrichting (woningen buiten hoog belast gebied). Daarbij dient te worden opgemerkt dat ook onder de adviesniveaus nog aanzienlijke geluidhinder en slaapverstoring kan optreden;

-

Aanvullend in te zetten op het verminderen van geluidbelasting in de (randen van de) nacht ter preventie van slaapverstoring. De Lnight kan hierin niet leidend zijn, omdat een klein aantal nachtvluchten de slaap ernstig kan verstoren (piekbelasting). Het uitgangspunt zou moeten zijn: zo min mogelijk vluchten in de (randen van de) nacht en, als het niet anders kan, met zo stil mogelijk materieel;

-

In te zetten op goede open communicatie en verbinding met de omwonenden bij nieuwe ontwikkelingen. Goede communicatie kan van invloed zijn op de voorspelbaarheid en beheersbaarheid van het geluid, draagvlak voor de ontwikkelingen en het vertrouwen in de verantwoordelijke/betrokken instanties; o

Daarbij bewoners voldoende te laten participeren, naar hen te luisteren en de verwachtingen te managen over hun beïnvloedingsmogelijkheden;

o

Daarbij expliciet en transparant met alle relevante partijen de maatschappelijke discussie te voeren over welke mate van overlast door vliegverkeer nog acceptabel is en wat niet meer;

-

Gezondheid als uitgangspunt te nemen bij de weging van (lokaal) omgevingsbeleid en om te komen tot een gezonde inrichting van de leefomgeving; o

Daarbij de mogelijkheden voor geluidsarm wonen en een gezonde leefomgeving in de gemeente verder uit te werken in samenwerking met omwonenden;

-

Voor elke luchthaven/vliegbasis een leefbaarheidsfonds te creëren, waarmee lokale initiatieven gefinancierd kunnen worden die ten goede komen aan leefbaarheid of gezondheid van inwoners in het invloedgebied van het vliegveld. De lokale GGD kan meedenken over de randvoorwaarden.

Aanbevelingen voor vervolg(onderzoek) Aanbevolen wordt de indicatoren geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer vierjaarlijks te monitoren door met een representatieve steekproef rond elke luchthaven of vliegbasis dezelfde vragen voor te leggen. Hierdoor:

48

-

Kunnen de geobjectiveerde ernstige geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer in de tijd gevolgd worden en kunnen trends waargenomen worden in samenhang met de ontwikkeling van het aantal vluchten;

-

Kan gebruik worden gemaakt van lokale gegevens over geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer in het gehele effectgebied, ook buiten de 45 dB Lden, rond de vliegvelden;

-

Ervaren omwonenden dat hun hinder erkend wordt en daarmee opening gegeven wordt om effectiever te participeren in lokaal of landelijk beleid;

Bij herhaaldelijk monitoren van geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer is het wenselijk dat alle GGD’en dezelfde indicatoren meten onder zowel volwassenen als ouderen. Daarnaast is het van belang dat er rondom vliegvelden op een zo klein mogelijk gebiedsniveau kan worden ingezoomd. Daarnaast kan aanvullend verdiepend onderzoek worden gericht op: -

Het identificeren van kwetsbare groepen die naast geluidhinder en/of slaapverstoring een opeenstapeling van gezondheidsproblemen ervaren;

-

Het zicht krijgen op adequate interventiestrategieën voor specifieke luchthavens of vliegbases.

49

7 Literatuurlijst Breugelmans O. et al. (2004). Gezondheid en beleving van de omgevingskwaliteit in de regio Schiphol: 2002. Tussenrapportage Monitoring Gezondheidskundige Evaluatie Schiphol. RIVM rapport 630100001/2004. CBS (2022a). Luchtvaart; maandcijfers Nederlandse luchthavens van nationaal belang. CBS Statline. Geraadpleegd op 8 april 2022, van https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/37478hvv/table. CBS (2022b). Hoeveel vliegbewegingen zijn er van en naar Nederland? Centraal Bureau voor de Statistiek. Geraadpleegd op 10 juni, van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-envervoer/verkeer/vliegbewegingen. Gezondheidsraad (2004). Over de invloed van geluid op de slaap en de gezondheid. Den Haag: Gezondheidsraad, 2004; publicatie nr 2004/14. Halperin, D. (2014). Environmental noise and sleep disturbances: a threat tot health, Sleep science 7. Hin, J. et al. (2021). Blik op de leefomgeving en gezondheid voor de verstedelijkingsstrategie Metropoolregio Amsterdam, RIVM. Houthuijs D. et al. (2006). Gezondheidskundige Evaluatie Schiphol 2006, Samenvattende rapportage, RIVM Briefrapport 630100005/2008. ILT (2018). De Staat van Schiphol 2018. Den Haag, Inspectie Leefomgeving en Transport. ILT (2021). Handhavingsrapportage Maastricht Aachen Airport Gebruiksjaar 2020. Den Haag, Inspectie voor Leefomgeving en Transport. KICL (2022). Rapporten Awacs Limburg.

Klachten informatie centrum luchtverkeer. Geraadpleegd op 8 april 2022, van https://www.kicl.nl/luchthavens/rapporten/awacs/. Koninklijke Luchtmacht (2021). Jaarrapportage meldingen geluidshinder militaire vliegoperaties 2020. Breda. Ministerie van Defensie (2022a). Factsheet AWACS vliegbasis Geilenkirchen. Ministerie van Defensie (2022b). Rapportages geluidhinder en geluidbelasting vliegbasis. Koninklijke Luchtmacht. Geraadpleegd op 8 april 2022, via https://www.defensie.nl/onderwerpen/vliegbewegingen/rapportages-geluidhinder-en-geluidbelasting. Oosterlee, A. & Zandt, I., 2017. Belevingsonderzoek naar hinder en slaapverstoring vliegverkeer Schiphol, Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen 2016, GGD Kennemerland. RIVM (2022). Fysieke omgeving | Regionaal | Zelf-gerapporteerd. VZinfo. Geraadpleegd op 8 april 2022, van https://vzinfo.nl/fysieke-omgeving/regionaal-zelf-gerapporteerd. Schuur, J., Blom, W., & Uitbeijerse G. (2018). Kennisscan luchtvaartnota. Den Haag, PBL-rapport 3424. Smetsers, R., et al. (2019). Vliegtuiggeluid: meten, berekenen en beleven: Een verkenning van wensen en ontwikkelopties. Bilthoven, RIVM-rapport 2019- 0201. Slob, M.A.J. et al (2019). GGD richtlijn medische milieukunde; omgevingsgeluid en gezondheid, RIVM rapport 2019-0177.

50

Van Ballegooij, M. & Van Gestel, A. (2019). Beleving leefomgeving rondom vliegveld Eindhoven, vierde meting, 2018. Eindhoven, GGD Brabant-Zuidoost. Van Poll, R. (2020). Ernstige Hinder en Slaapverstoring. Monitoringsgegevens Onderzoek Beleving Woonomgeving (OBW) 2019. RIVM briefrapport 2020-0116. Van Kampen, E.E.M.M. & Simon, S.N. (2019). Kennisscan hinder door luchtvaartgeluid: Effecten van woningisolatie en niet-akoestische factoren. RIVM briefrapport 2019-0096. World Health Organization. (2011). Burden of disease from environmental noise: Quantification of healthy life years lost in Europe. World Health Organization. Regional Office for Europe. World Health Organization. (2018). Environmental noise guidelines for the European region. Zandt, I. et al. (2020) Geluidhinder en Slaapverstoring van vliegverkeer in de wijde omgeving van luchthaven Schiphol, GGD Kennemerland.

51

Bijlage I Vragen geluidhinder en slaapverstoring GM V&O 2020 Geluidhinder Vraag. Denk bij deze vraag aan de afgelopen 12 maanden. Welk getal van 0 tot 10 geeft het beste aan in welke mate geluid van de onderstaande bronnen u hindert, stoort of ergert wanneer u thuis bent? Als een geluid bij u thuis niet hoorbaar is, kunt u dit in de laatste kolom aangeven. Geef op iedere regel uw antwoord.

Ik ben helemaal niet gehinderd 0

1

2

3

Ik ben extreem gehinderd 4

5

6

7

8

9

Niet hoorbaar

10

Verkeer op wegen waar je harder mag dan 50 km/uur Verkeer op wegen waar je niet harder mag dan 50 km/uur Treinverkeer Vliegverkeer

Slaapverstoring Vraag 1. Denk bij deze vraag aan de afgelopen 12 maanden. Welk getal van 0 tot 10 geeft het beste aan in welke mate geluid van de onderstaande bronnen uw slaap verstoort wanneer u thuis bent? Als een geluid bij u thuis niet hoorbaar is, kunt u dit in de laatste kolom aangeven. Geef op iedere regel uw antwoord.

Mijn slaap is helemaal niet verstoord 0

1

2

3

Mijn slaap is extreem verstoord 4

5

6

Verkeer op wegen waar je harder mag dan 50 km/uur Verkeer op wegen waar je niet harder mag dan 50 km/uur Treinverkeer Vliegverkeer Vraag 2. Wanneer ondervindt u slaapverstoring door geluid van vliegverkeer? Denkt u hierbij aan de afgelopen 12 maanden. Er zijn meerdere antwoorden mogelijk. ❑ ❑ ❑

06:00-07:00 07:00-08:00 08:00-19:00

❑ ❑ ❑

19:00-22:00 22:00-23:00 23:00-24:00

❑ ❑ ❑

52

24:00-05:00 05:00-06:00 Niet van toepassing

7

8

9

10

Niet hoorbaar

Bijlage II Definitielijst Ernstige geluidhinder: Hinder is een verzamelterm voor allerlei negatieve gevoelens zoals ergernis, ontevredenheid, boosheid, teleurstelling, zich teruggetrokken voelen, hulpeloosheid, neerslachtigheid, ongerustheid, verwarring, het zich uitgeput voelen en agitatie. De mate waarin mensen hinder (door het lawaai van vliegtuigen) ervaren, kan goed worden gemeten. Namelijk door ze dat te vragen. In de Gezondheidsmonitor Volwassen en Ouderen wordt gevraagd naar de hinderbeleving van verschillende geluidsbronnen in de thuissituatie gedurende de afgelopen 12 maanden. Dit is een standaardvraag die is vastgelegd in een ISO norm en internationaal wordt toegepast. Het percentage ernstig gehinderden wordt bepaald door respondenten op een schaal van 0 tot 10 aan te laten geven in welke mate zij zich gehinderd voelen. Respondenten die hoog scoren worden aangemerkt als ernstig gehinderd. Ernstige slaapverstoring: Slaapverstoring door vliegtuiggeluid wordt op dezelfde manier vastgesteld als hinder. De vraag is identiek, maar vraagt naar slaapverstoring door geluid in plaats van hinder. Lden: Om de gemiddelde hoeveelheid vliegtuiggeluid over een jaar in een getal uit te drukken wordt een zogenaamde ‘geluidmaat’ gebruikt. In de Europese Unie is afgesproken dat daarvoor de Lden wordt gebruik. De eenheid van Lden is de decibel (dB(A)).

Bij de berekening van de Lden worden alle ‘geluidgebeurtenissen’ gedurende een etmaal (24 uur: day, evening, night) over een jaar opgeteld tot een gemiddelde waarde. In deze optelling wordt geluid dat ’s avonds en ’s nachts wordt geproduceerd zwaarder meegeteld. Hiervoor is gekozen omdat geluid in de avond en nacht door omwonenden als hinderlijker worden ervaren dan overdag. In de avondperiode van 19 tot 23 uur wordt een straffactor van 5 dB(A) toegevoegd. In de nachtperiode van 23 tot 7 uur is de straffactor 10 dB(A). Lnight: Speciaal voor nachtelijk geluid wordt de geluidmaat Lnight gehanteerd. Deze geluidmaat geeft de jaargemiddelde blootstelling aan geluid gedurende de nacht weer. Joint factfinding: “Joint factfinding is een vorm van participatie die moet voorkomen dat er veel discussie ontstaat over feitelijkheden en rapporten. Ook in het traject voor de nieuwe Luchtvaartnota is dit proces voorzien. Naast het vaststellen van een gezamenlijke kennisbasis kan dit proces leiden tot vergroten van de kennis en verbeteren van de betrokkenheid en vertrouwen.” (Schuur, J., Blom, W., & Uitbeijerse G., 2018) Primaire eenheid: Dit is het laagste niveau waarop de steekproef van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 wordt getrokken. Binnen een primaire eenheid heeft iedereen dezelfde insluitkans.

Een primaire eenheid kan een gemeente, wijk, buurt of postcodegebied zijn, of een samenstelling daarvan. Significantie: Statistische significantie is de aannemelijkheid dat een correlatie in de statistiek niet op toeval berust. Vliegbewegingen Het aantal vliegbewegingen is de som van het aantal landingen en starts tezamen. Het is de som van overlandbewegingen (vluchten waarbij de opstijging en landing niet op hetzelfde luchtvaartterrein plaatsvinden) en terreinbewegingen (vluchten waarbij de opstijging en landing wel op hetzelfde terrein plaatsvinden).

53

54