Bijlage 1- Conceptprogramma Erfgoed Gilze en Rijen 2025

De heemkring heeft door het verzamelen van informatie en het doen van onderzoek naar de historie van de gemeente een schat aan kennis verzameld en toegankelijk gemaakt voor het grote publiek. Heemkring Molenheide wordt gezien als een belangrijke basisvoorziening op het gebied van erfgoed. We zien de inzet en het kennisniveau van de heemkring en willen dit graag meer benutten. Op dit moment is er sprake van korte samenwerkingen op basis van initiatieven van de heemkring of losse vragen vanuit de gemeente. Beide partijen hebben de wens om de huidige samenwerking voort te zetten en sterker te maken.

Een klas bezoekt een tassenmakerij als onderdeel van de lesprogramma’s erfgoed van Heemkring Molenheide (foto: Heemkring Molenheide)

32 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Stap 3 - Erfgoed wordt zichtbaar Overal om ons heen is erfgoed. In onze eigen omgeving realiseren we ons lang niet altijd dat we worden omringd door historie, zoals oude gebouwen, wegen en groen. Ons ondergronds erfgoed, archeologie, zien we alleen tijdens opgravingen of wanneer vondsten worden tentoongesteld. Het verhaal van een plek, een opgraving, gebouw of landschap, is bij veel inwoners niet bekend. Onze ambitie is om veel meer van ons erfgoed te laten zien. Het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door een verhaal te vertellen door middel van een kunstwerk, informatiebord of app, het plaatsen van oude foto’s in de openbare ruimte of het maken van een route langs historische plekken. Dit gaan we zelf doen door in gemeentelijke (bouw)projecten het historische verhaal van een locatie zichtbaar te maken en erfgoedverhalen te vertellen. Initiatieven vanuit inwoners Daarnaast dagen we de inwoners van Gilze en Rijen uit om met voorstellen te komen om ons erfgoed voor iedereen zichtbaar en beleefbaar te maken. We geven deze voorstellen graag een podium en helpen waar mogelijk om tot uitvoering van een project te komen. Hierbij werken we nauw samen met het vrijetijdsdomein. We zoeken aansluiting bij de ambities van het programma Vrijetijdseconomie.

Ook gaan we op zoek naar koppelkansen met andere afdelingen binnen de gemeente, zoals Duurzaamheid en het Sociaal Domein. We vinden het belangrijk dat juist onze eigen inwoners benoemen welk erfgoed aandacht verdient. Ideeën uit de samenleving hebben per definitie een groter bereik omdat ze inspelen op wat er onder inwoners leeft. We hopen met deze aanpak ook bij te dragen aan diversiteit. Erfgoed staat midden in de samenleving en is een verbindende factor in buurten en dorpen. Het is een aanjager om ontwikkelingen in de leefomgeving aan te wakkeren, maar ook op de sociaal-maatschappelijk vlak. Voorbeeldproject: erfgoed op nutskasten Hoe mooi zou het zijn als iedere inwoner meerdere keren per week (onbewust) kennis maakt met erfgoed in eigen dorp. Het project ‘Erfgoed herleefd op nutskasten’ speelt in op deze gedachte door elektriciteitskasten te voorzien van historische afbeeldingen. De foto’s zijn afgestemd op de plek waar de kasten staan. Dit project kwam in samenwerking met de Heemkring Molenheide tot stand na een motie van de gemeenteraad. Dankzij het project wordt de historie van de gemeente op een laagdrempelige manier, middenin de openbare ruimte, onder de aandacht van het grote publiek gebracht.

33 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Historische afbeeldingen sieren de nutskasten in Gilze en Rijen (foto: gemeente Gilze en Rijen).

Financiële ondersteuning Projecten ondersteunen betekent dat de gemeente meer wil doen dan alleen zeggen dat een voorstel interessant is. We willen initiatieven vanuit inwoners op het gebied van erfgoed ook financieel ondersteunen. We gaan met dit programma bewuster inzetten op het stimuleren van erfgoedprojecten vanuit de samenleving. Belangrijk uitgangspunt is daarbij dat we niet willen sturen op inhoud, maar juist faciliteren en hooguit aanvullen waar dit nodig is. Open Monumentendag Open Monumentendag is een landelijk evenement dat een mooie kans biedt voor het zichtbaar en beleefbaar maken van het erfgoed van Gilze en Rijen. Ieder jaar worden in het tweede weekend van september in heel Nederland gemeentelijke en rijksmonumenten opengesteld. De feitelijke organisatie is in handen van een lokaal comité. In de afgelopen jaren zijn in de gemeente incidenteel door verschillende initatiefnemers (o.a. de brandweerkazerne en stationsgebouw) activiteiten voor Open Monumentendag georganiseerd. Ook is de gemeente Gilze en Rijen een keer uitgenodigd om mee te doen met het programma van de gemeente Breda. We zien de meerwaarde van een goed georganiseerde Open Monumentendag en willen daarom inzetten op de oprichting van een lokaal comité.

Vanuit de gemeente willen we een comité Open Monumentendag ondersteunen in de organisatie van Open Monumentendag en helpen om de zichtbaarheid van deze dag te vergroten.

34 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Kamp Rijen Wie in de zomer tussen 1830 en 1839 aan de noordzijde van de huidige vliegbasis over de heide zou lopen, zou zich verbazen over de aanwezigheid van een groot tentenkamp met zo’n 1200 tenten. In de tenten waren 12.000 soldaten gelegerd. Zij moesten voorkomen dat Vlaanderen zich van Nederland zou afscheiden tijdens de Belgische Opstand. Het kamp was meer dan alleen een legeringsplaats. Het was een dorp op zichzelf. Er waren naast tenten ook winkels, herbergen, café en marktkramen te vinden voor de noodzakelijke boodschappen, vertier en bezoek. Een bewaard gebleven, nauwkeurig ingetekende plattegrond van het voormalige kamp vertelt ons precies waar alle onderdelen binnen het kamp een plek hadden. De indeling die op deze plattegrond te zien is, zien we ook nog terug in de hoogteverschillen in het landschap op de plek waar het kamp ooit stond.

Kamp Rijen (foto: Beeldbank Heemkring Molenheide)

35 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Beleidscyclus Het programma erfgoed krijgt geen vaste looptijd. Na vaststelling zal gewerkt worden met een beleidscyclus van maximaal 5 jaar. Hiermee sluiten we aan op de beleidscyclus van de Omgevingswet. De beleidscyclus gaat uit van vier fases: 1) het maken van het beleid, 2) doorontwikkelen van het beleid, 3) het uitvoeren van het beleid en 4) de evaluatie of bijsturing van het beleid. Met het opstellen van dit programma erfgoed hebben we de 4e fase en de 1e fase uitgevoerd. We hebben het erfgoedveld en inwoners gevraagd naar hun mening over hoe het nu gaat en wat in het beleid anders zou moeten. Dat hebben we verwerkt in dit programma erfgoed. Na vaststelling starten we met de doorontwikkeling en uitvoering van de acties uit het programma. Hier hebben we tijd voor nodig. We verwachten hier enkele jaren mee bezig te zijn. Gemeenten hebben de verplichting om in 2032 een nieuw omgevingsplan vast te stellen. Hierin heeft ook erfgoed een plek. We hebben dus 8 jaar de tijd om de ambities uit dit programma erfgoed, die betrekking hebben op het omgevingsplan, uit te werken. We zien wel een noodzaak om eerder te evalueren hoe we ervoor staan en eventueel bij te sturen waar nodig. Om deze reden wordt voor een maximale beleidscyclus van 5 jaar gekozen. Op basis van de evaluatie zullen we beslissen of aanpassing van het programma noodzakelijk is.

Als er eerder aanleiding is voor een aanpassing van het programma of bijsturing, zullen wij dit eerder inzetten.

Schematische weergave van de beleidscyclus voor het programma erfgoed.

36 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Detail van een ansichtkaart van de Legerplaats Rijen (Afbeelding: privécollectie F. Seelen).

Deel D Achtergrondinformatie 37 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Deel D – Achtergrondinformatie Wet- en regelgeving rondom erfgoed Bij het opstellen van het programma erfgoed is rekening gehouden met zowel rijksbeleid, provinciaal als gemeentelijk beleid. In dit deel geven we inzicht in wet- en regelgeving en beleidsdocumenten. Daarnaast gaan we hier in op de verschillende documenten op het gebied van erfgoed die al beschikbaar zijn in de gemeente Gilze en Rijen.

Rijksoverheid Het Rijk heeft de omgang met erfgoed verdeeld over twee wetten: De Erfgoedwet en de Omgevingswet. Erfgoedwet (2016) Erfgoedwet gaat over al het erfgoed: van gebouwde objecten tot archeologische vondsten en musea. Het regelt wie welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgevoerd. De Erfgoedwet benoemt een aantal wettelijke taken waarvoor de gemeente verantwoordelijk is. Ten eerste is dat het bijhouden van een erfgoedregister voor aangewezen cultureel erfgoed. Daarnaast is in de Erfgoedwet bepaalt dat gemeenten het bevoegd gezag zijn voor de vergunningverlening, toezicht en handhaving bij rijksmonumenten. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft slechts een adviestaak als het gaat om herbestemming, reconstructie of sloop van (een deel) van een rijksmonument. Bij archeologische rijksmonumenten geeft de rijksdienst voor het cultureel erfgoed een bindend advies. Als laatste is het certificeringsstelsel in de archeologie in deze wet geregeld. Dit gaat over de wie opgravingsbevoegd is en wie archeologische opgravingsrapporten mag beoordelen. Omgevingswet De Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden en voegt veel oude wetten samen. De wet beschermt de fysieke leefomgeving. Dit gaat over de veiligheid en de gezondheid van de burgers en de kwaliteit van de omgeving waarin zij wonen, werken en recreëren.

De wet verplicht de onderwerpen die hiermee samenhangen (luchtkwaliteit, geluid, milieu, wonen, bedrijven, etc.) in een integrale omgevingsvisie op te nemen. Voor speciale onderwerpen of gebieden kan een nadere uitwerking van de omgevingsvisie worden opgesteld. Dit is het programma. De nadere regels voor de realisatie van de omgevingsvisie en het programma worden opgenomen in het omgevingsplan, dat alle regels voor de fysieke leefomgeving van het gehele grondgebied van de gemeente bevat. Gemeenten hebben tot 2032 om een nieuw omgevingsplan te maken. De Omgevingswet benoemt erfgoed6 als een van de onderdelen die een rol spelen in de fysieke leefomgeving. De wet verplicht gemeenten al het erfgoed dat in aanmerking komt voor bescherming een plaats te geven in het omgevingsplan. Het gaat daarbij om een 6

Het Rijk beschrijft erfgoed als de (gebouwde en aangelegde) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed – roerend of immaterieel, dat aan een locatie te verbinden is

38 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

benadering op gebiedsniveau en veel minder op objectniveau. Voor beschermde monumenten, zoals rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten, betekent de gebiedsgerichte bescherming dat er ook gekeken wordt naar de omgeving van een monument en de reactie van de omgeving op het de kenmerken van het monument. De omgeving mag geen negatieve invloed hebben op het monument. Er is hiermee een belangrijke stap gezet voor erfgoed als inspiratiebron voor de omgang met de fysieke leefomgeving. Deze ontwikkeling krijgt navolging in andere ruimtelijke beleidsdocumenten van de rijksoverheid zoals de (concept) Nota Ruimtelijke Kwaliteit en de Nationale Omgevingsvisie (Novi), waarin de kansen voor erfgoed als inspiratie voor ruimtelijke ontwikkelingen verder is uitgewerkt. In aansluiting op de gebiedsgerichte benadering van erfgoed is via een instructieregel bepaalt dat gemeenten voor rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten een toetsingskader voor sloop binnen deze gebieden in het omgevingsplan moeten opnemen In de Omgevingswet is daarnaast de instandhoudingsplicht voor monumenten nadrukkelijker dan voorheen benoemd. Er is duidelijk opgenomen dat ook het niet uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden kan worden gezien als het beschadigen van een monument. Hiermee hebben gemeenten betere handvatten gekregen voor handhaving.

Op het gebied van archeologie wordt de gemeente via de Omgevingswet bij een meervoudige aanvraag (waarbij verschillende vergunningen in een keer worden aangevraagd) verantwoordelijk voor de vergunningverlening van archeologische rijksmonumenten.

Provincie Noord-Brabant Net als het rijk maakt de provincie een omgevingsvisie en een omgevingsverordening. Hierin benoemt zij voor de provincie belangrijke onderwerpen. Ook heeft de provincie erfgoedbeleid (Levendig Brabant 2030) opgesteld om richting te geven aan de plek van erfgoed binnen de gehele samenleving. Hierin formuleert de provincie Noord-Brabant dat zij erfgoedkennis op tijd wil inbrengen bij grote maatschappelijke opgaven. Op deze manier kan ook de ‘zachte’ kant van erfgoed gezien worden. Deze bestaat uit verhalen, educatie en dialoog. Om dit te bereiken worden er vanuit erfgoed nieuwe samenwerkingen gezocht, ook buiten het erfgoedveld. Zo ziet de Provincie Noord-Brabant kansen om jongeren te betrekken bij erfgoed. De onderwerpen klimaat en duurzaamheid zien zij hierbij als verbindende factor, omdat ze zowel bij erfgoed als jongeren deze onderwerpen een hoge prioriteit hebben. Omgevingsvisie De provinciale omgevingsvisie gaat uit van de situatie zoals die in 2018 was en kijkt vooruit naar 2050. In deze omgevingsvisie wordt erfgoed beschreven als een essentieel onderdeel van de samenhang en identiteit. Daarom gaat de provincie de aandacht voor erfgoed verruimen. Het wordt gezien als een noodzakelijke voorziening, zoals natuurgebieden en winkelcentra. De provincie pakt hierin een helpende en/of aanmoedigende rol.

Dit betekent dat ze het in beeld brengen en behoud van erfgoed samen met de gemeente, initiatiefnemers en andere betrokkenen willen aanpakken. Omgevingsverordening In de omgevingsverordening benoemt de provincie dat er sprake moet zijn een samenspel van herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde. Om dit te realiseren zijn er instructieregels benoemt die gemeenten in de provincie in hun eigen omgevingsvisie en 39 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

omgevingsplan moeten overnemen. In het algemeen benadrukt de provincie dat aanwezige cultuurhistorische waarden en kenmerken behouden en/of versterkt moeten worden. Daarbij legt ze een nadruk op de kwaliteit van het landelijke gebied en transitie van het agrarische erfgoed. Heel concreet is heeft de provincie voor de gemeente Gilze en Rijen in haar Omgevingsverordening landgoed Valkenberg (rijksmonument) benoemd als aandachtsgebied waar de gemeente Gilze en Rijen in haar Omgevingsplan regels voor moet opstellen. Deze regels moeten ingaan op het behoud, het herstel en de duurzame instandhouding van het landgoed.

Gemeente Gilze en Rijen Erfgoed heeft een relatie met een groot aantal beleidsterreinen binnen de gemeente. Denk hierbij aan toerisme en recreatie, ruimtelijk beleid en handhaving en toezicht. Het Beleidsplan Vergunningen, Toezicht & Handhaving 2020-2024 Gilze en Rijen (VTH) is opgesteld om keuzes te maken binnen de VTH-taken. Op het gebied van erfgoed zijn enkele taken benoemd, die volgens het beleidsplan worden uitgevoerd. De belangrijkste daarvan is de uitvoering van de wettelijke taak voor de vergunningverlening. Dit betreft vergunningsaanvragen voor een activiteit aan een monument (rijks, gemeentelijk en provinciaal) en de activiteit sloop vanuit het omgevingsplan of de erfgoedverordening. Daarnaast is er ook de activiteit ‘uitvoeren van werkzaamheden’. Deze heeft vaak betrekking op archeologie en soms op activiteiten in het landschap, zoals het graven of dempen van sloten. In het beleidsplan worden de kansen en risico’s van activiteiten in beeld gebracht op basis van een matrix. De uitkomsten hiervan zijn in vier categorieën verdeeld: Laag, midden, hoog of heel hoog. Op basis hiervan wordt besloten om over te gaan tot actief of passief toezicht. De activiteiten die betrekking hebben op erfgoed hebben in de matrix met zeer hoge of hoge prioriteit. Dit leidt in de regel tot actief toezicht. In 2025 is een programma Vrijetijdseconomie vastgesteld.

Hierin is ook aandacht voor de aantrekkingskracht en de belevingswaarde van erfgoed. Ook wordt in 2025 gewerkt aan de omgevingsvisie van de gemeente Gilze en Rijen. Op verschillende vlakken wordt hierin aandacht geschonken aan de omgang met de historie van de gemeente. Bij de inrichting van de dorpskernen, het agrarisch landschap en herbestemming wordt geleund op de aanwezige cultuurhistorische waarden die de identiteit van Gilze en Rijen bepalen. Er wordt gestuurd op een mooi en leefbaar Gilze en Rijen.

Erfgoeddocumenten In de afgelopen jaren heeft de gemeente Gilze en Rijen hard gewerkt om het aanwezige erfgoed in beeld te krijgen en regels te maken voor de omgang met dat erfgoed. Cultuurhistorische waardenkaart (2022) De cultuurhistorische waardenkaart bestaat uit meerdere onderdelen. Er is een inventarisatiekaart, die in één oogopslag zichtbaar maakt welke historische elementen er nog geheel of gedeeltelijk te vinden zijn in het landschap van Gilze en Rijen. Deze kaart is ingedeeld op onderwerpen, namelijk grondgebruik, waterstaat, nederzettingsontwikkeling, 40 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

militair erfgoed en beschermde objecten en gebieden. De cultuurhistorische gebiedskaart toont belangrijke cultuurlandschappen van de gemeente. In de toelichting bij de kaart staat een verduidelijking van de betekenis van de kaarten en is de historische structuur samen met de huidige situatie beschreven. De gebieden waar nog veel oude structuren aanwezig zijn, zijn waardevol. Ze worden aangeduid als cultuurhistorisch attentiegebied. Het geheel van de cultuurhistorische waardenkaart is daarmee een toegankelijk document dat in een vroeg stadium al een duidelijk beeld geeft van het aanwezige erfgoed. De cultuurhistorische waardenkaart wordt gebruikt als leidraad bij onder andere advisering over en richtlijnen voor ruimtelijke ontwikkelingen. Bij de vaststelling van de kaart is al voorgesteld om hoe de te onderzoeken de informatie van de cultuurhistorische waardenkaart kan worden omgezet naar beleid. Archeologische waarden- en beleidskaart (2023) De archeologische beleidskaart is, net als de cultuurhistorische waardenkaart, een kaart die in een oogopslag zichtbaar maakt welke archeologische verwachting op een plek aanwezig is. Op basis van onderzoek naar het ontstaan van het landschap, historische bewoning en de bekende archeologische vondsten is de archeologische verwachting7 van het gehele grondgebied van Gilze en Rijen in beeld gebracht.

De beleidskaart archeologie bestaat uit diverse kaartbeelden als bewijs van de archeologische verwachting. Dit zijn onder andere geografische bodemkaarten en een kaart met historische overblijfselen. De kaarten worden begeleid door een rapport waarin de onderbouwing ook woordelijk is uitgeschreven. In tegenstelling tot de cultuurhistorische waardenkaart is deze kaart voorzien van een beleidslaag die precies aangeeft wat er op archeologisch vlak wordt verwacht bij activiteiten in de bodem. De onderbouwing leidt tot een set regels die per archeologische verwachting verschillen. Soms moet er bij kleine bodemingrepen archeologisch onderzoek gedaan worden, soms ook helemaal niet. De archeologische beleidskaart is het toetsingskader bij vergunningverlening. De archeologische beleidskaart geeft invulling aan de wettelijke verplichting de ‘aantoonbare archeologische verwachtingen’ in kaart te brengen. Aantoonbaar betekent dat de onderbouwing gemaakt moet zijn op basis van duidelijke en specifiek lokale archeologische en bodemkundige informatie. Beschermde monumenten De bescherming van gebouwen heeft als doel de gebouwen te behouden voor de volgende generaties omdat ze het verhaal van een plek vertellen. De bescherming maakt ons vandaag de dag bewust van oude tradities en de geschiedenis van het dorp of het gebied.

Door de gebouwen te behouden worden ook de bijbehorende ambachten en verhalen behouden. Rijksmonumenten zijn nationaal belang. Ze worden aangewezen door de rijksoverheid op basis van de Erfgoedwet. Daarnaast zijn er ook provinciale en gemeentelijke monumenten. Gilze en Rijen heeft geen monumenten die van provinciaal belang zijn. Wel heeft ze gemeentelijke monumenten, die op basis van de erfgoedverordening zijn aangewezen. Sinds de invoering van de Omgevingswet wordt de status van beschermd erfgoed, waaronder de gemeentelijke monumenten vallen, toegekend op basis van de ‘functie’ monument in het omgevingsplan.

7

De kans dat ergens echt archeologische resten in de grond liggen.

41 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Gilze en Rijen heeft 26 rijksmonumenten en 39 gemeentelijke monumenten. De lijst van monumenten is een goede afspiegeling van de ontwikkeling van Gilze en Rijen over de periode tot aan 1965. De bescherming van monumenten houdt in dat de eigenaar van een monument het object in goede staat moet houden. Bij gebouwen gaat dat om alle gevels en de historische onderdelen van het interieur. De redengevende omschrijving8 die bij de aanwijzing van een monument is opgesteld geeft meer inzicht in de reden waarom een monument is aangewezen. Het geeft een onderbouwing van belangrijke onderdelen en de geschiedenis van een monument. Hierdoor kan de redengevende omschrijving als hulpmiddel bij initiatieven aan monumenten worden gebruikt. Karakteristieke gebouwen Karakteristieke panden zijn vooral van belang voor de samenhang binnen een gebied. Ze dragen vanwege hun uiterlijk bij aan de kwaliteit van de leefomgeving en geven identiteit aan een gebied. Ze staan bijvoorbeeld aan een plein, waardoor ze de oorspronkelijke structuur laten zien of laten zien wat de geschiedenis van het gebied of de straat is. De bescherming van deze gebouwen gaat alleen over de buitenzijde. Veranderingen zijn mogelijk en er worden op dit moment geen eisen gesteld aan de manier waarop het onderhouden wordt uitgevoerd. Het belangrijkste is dat het gebouw blijft bijdragen aan het karakter het gebied.

Erfgoedverordening De erfgoedverordening is het document waarin alle regels zijn opgenomen die leiden tot het registreren, in stand houden, beschermen en gebruiken van gemeentelijk beschermd erfgoed. De verordening geeft regels voor de aanwijzing van nieuwe monumenten, maar ook de vergunningsplicht bij wijzigingen aan monumenten. De erfgoedverordening gaat ook in op het erfgoed in de bodem. Hiervoor is het ‘vangnet’ voor archeologie in de verordening opgenomen. In het geval dat er (tijdelijk) geen toetsingskaders zijn opgenomen in het omgevingsplan, dan kan op basis van deze regels nog steeds voldaan worden aan de wettelijke verplichting om archeologisch onderzoek uit te laten voeren op plekken waar archeologische resten worden verwacht. Bij het opstellen van een omgevingsplan (voor 2032) worden straks alle regels uit de erfgoedverordening die te maken hebben met de fysieke leefomgeving of de activiteiten die daarin plaats vinden overgezet naar het omgevingsplan. Alleen de regel voor het bijhouden van een register blijft in de erfgoedverordening. Visie religieus erfgoed (2024-2025) Met het opstellen van de Visie religieus erfgoed brengt de gemeente de huidige stand van zaken op het gebied van religieus erfgoed in kaart. Hierbij ontstaat een netwerk van betrokken partijen, worden afspraken gemaakt over de rol van die partijen en wordt een werkproces ontwikkeld.

Met het proces om tot de visie te komen wordt ook, op basis van wederzijds vertrouwen, voorgesorteerd op toekomstig gebruik en potentiële ontwikkeling van het religieuze erfgoed. De Visie Religieus Erfgoed biedt hiermee een duurzaam 8

Het juridische document op basis waarvan een aanwijzing heeft plaatsgevonden en waarin de reden tot aanwijzing is beschreven.

42 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

toekomstperspectief op de religieuze gebouwen binnen de gemeente. Het eindrapport bevat de gespreksverslagen, afspraken en gebouwpaspoorten van de gebouwen. Een van de uitkomsten zal zijn dat er een vast aanspreekpunt bij de gemeente komt voor eigenaren van religieus erfgoed. Intern wordt een werkproces opgezet dat kan worden ingezet in geval van (dreigende) leegstand of herbestemming van een religieus gebouw. De Visie Religieus Erfgoed wordt opgenomen in het gemeentelijke beleid.

43 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Een stukje verdwenen immaterieel erfgoed: De wielerronde De Leren Zool, die tussen 1968 en 1988 ieder jaar werd gehouden (Foto: Heemkring Molenheide).

Deel E Verslag participatie 44 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Deel E – Verslag participatie Gedurende het proces om tot het programma erfgoed te komen hebben er gesprekken met verschillende partijen plaatsgevonden, zoals Heemkring Molenheide, interne collega’s, het college en de raad. Voor een verslag van de bijeenkomst met de gemeenteraad op 10 juni 2024 wordt verwezen naar het raadsinformatiesysteem van de gemeente Gilze en Rijen. Daar is een opname van deze bijeenkomst aanwezig. De gesprekken met de andere partijen waren niet openbaar. Om deze reden is hier geen verslag van opgenomen. Voorafgaand aan het opstellen van het erfgoedprogramma is op 15 mei 2024 in het gemeentehuis van Gilze en Rijen een themabijeenkomst georganiseerd. Tijdens de bijeenkomst zijn we met de aanwezigen (allemaal inwoners van de gemeente Gilze en Rijen) in gesprek gegaan over de toekomst van het erfgoedbeleid. Hieronder is een verslag van de bijeenkomst opgenomen. Als laatste hebben we aan de monumenteneigenaren naar hun mening over het monumentenbeleid van de gemeente gevraagd via een digitale en papieren vragenlijst. In dit deel van het programma is een weergave van de uitkomsten van deze vragenlijst in beeld gebracht.

Informatieavond inwoners 15 mei 2024 Introductie Iedereen wordt van harte welkom geheten door wethouder Marielle Doremalen. Zij heeft naast kunst en cultuur ook erfgoed in haar portefeuille. Ze vindt erfgoed erg belangrijk en interessant. Als je ergens bent en je begrijpt de geschiedenis, dan snap je beter wat je ziet. De wethouder is van mening dat dit ook zo is in Gilze en Rijen. De wethouder wenst ons een fijne avond. Als eerste wordt de ambitie uit het college-akkoord gepresenteerd. In het college-akkoord is de wens uitgesproken om zich in te zetten voor erfgoed, omdat het een belangrijk onderdeel is van de fysieke leefomgeving. Hierop volgend vertelt Elke de Rooij (erfgoedambtenaar) ons dat het zonnetje weer gaat schijnen voor erfgoed. De schijnkracht van de zon staat voor het nieuwe erfgoedbeleid dat alle bestaande documenten moet verbinden. Interactief Na de introductie van wethouder, projectleider en erfgoedmedewerker start het gesprek met de aanwezigen. Er komen verschillende reacties uit de zaal. Er is onduidelijkheid over de procedure met betrekking tot het aanwijzen van monumenten (in 2012). Daarnaast wordt er aangegeven dat de processen rondom erfgoed niet altijd goed verlopen. Zo was kort na de inventarisatie van de zandpaden één van de zandpaden geasfalteerd.

Verder wordt nog gevraagd of ook de zachte kant, zoals verhalen en immaterieel erfgoed, meegenomen worden in het beleid. En worden deze verhalen ook op scholen verteld?

45 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Tijdens een participatieavond hebben we inwoners naar hun mening gevraagd over erfgoed (foto: Advinci)

Na deze eerste reactie gaan we gezamenlijk aan de slag met een aantal stellingen. De eerste stelling ging over het onderhoud aan monumenten en de vraag of je eigenaren moet verplichten tot onderhoud, of dat aanpassingen met andere dan oorspronkelijke materialen ook mogen. Mensen reageerden hierop dat ‘sommige reparaties erg duur zijn’ en dat ‘het niet eerlijk is als een monumenteneigenaar extra kosten moet maken’. Maar er waren ook tegengeluiden, bijvoorbeeld dat ‘je als koper weet dat er verplichtingen aan monumenten zitten’ of ‘dat de gemeente mee moet delen in de kosten als het pand wordt aangewezen als je al eigenaar bent’. De gezamenlijke conclusie was dat het wel maatwerk is per pand. Er werd aan de gemeente gevraagd met monumenteneigenaren in gesprek te gaan om samen te kijken wat de mogelijkheden zijn bij onderhoud en renovatie. De tweede stelling was gericht op het inzetten van historische kennis bij moderne vraagstukken, zoals het klimaatbestendig maken van ons landschap. Ook hier waren de meningen verdeeld. Sommige aanwezigen pleitten voor het ‘herstel van oude gebruiken’. Er was een meerderheid die aangaf dat ‘met de kennis van nu de verhalen en vergane gebouwen beter zichtbaar kan maken’. Maar ‘als je naar het landschap kijkt, dan kun je beter naar vroeger kijken om het klimaatvriendelijker maken’.

Er werd dus gepleit voor het combineren van moderne kennis met historische gebruiken. We kunnen duidelijk leren van het verleden. Na de pauze gaan we verder met de Erfgoedcafé’s. De groep wordt opgedeeld in drie groepen en gaat van ‘stamtafel’ naar ‘stamtafel’. Bij elke tafel ligt een ander onderwerp op tafel: • Wat zijn de taken van de gemeente op het gebied van erfgoed? • Wat is uw erfgoed? • Omgevingswet en erfgoed. Hoe moeten we daarmee omgaan? Er is een fijne sfeer binnen de groepen en er wordt op een open manier met elkaar gediscussieerd. Er worden veel ideeën en opmerkingen opgehaald. De gesprekleiders laten nog even in een notendop weten wat ze gehoord hebben: Conclusie erfgoedtafels Omgevingswet

46 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Wees zuinig op de monumenten en op de elementen die er nog wel zijn. We kunnen op papier heel veel regelen, maar we moeten het ook buiten regelen, in de vorm van handhaving. Wat is uw erfgoed? Het hele brede palet aan erfgoed is benoemd: van tradities en gebruiken tot bijzondere landschappen en kleine elementen, zoals limietpalen. De verschillen, maar ook de overeenkomsten tussen Gilze en Rijen: ieder dorp heeft zijn eigen karakter en gebruiken en ze zijn allemaal even belangrijk uiteindelijk. Erfgoedtaken van de gemeente Als belangrijk aandachtspunt wordt de communicatie tussen burgers en gemeente genoemd. Monumenteneigenaren willen graag weten wat wel en niet mag. “Geef ons goed advies zodat we makkelijk kunnen vinden wat wel mag”. Maak daarnaast ook een goede inventarisatie van gebouwen en straatelementen. De gemeente moet ook laten zien trots te zijn op het erfgoed door een hoogwaardige openbare ruimte en zichtbaar/beleefbaar erfgoed. En maak van Open Monumentendag weer een succesnummer: faciliteer bij initiatieven. Afsluiting Als laatste wordt een blik vooruit gegeven. Begin juni wordt met het college gesproken over het beleid en een week later met de raad. Hierbij worden de uitkomsten van de gesprekken van vanavond meegenomen als richting voor het toekomstige beleid.

Uitkomsten vragenlijst monumenteneigenaren We hebben monumenteneigenaren via een digitale en papieren vragenlijst een aantal vragen gesteld over de omgang met monumenten. We hebben gevraagd wat ze weten over hun monument, hoe een eventueel proces voor een (monumenten)vergunning is verlopen en hoe ze in de toekomst geholpen willen worden. Verder hebben we ook gevraagd of eigenaren interesse hebben in een nieuwsbrief en/of contact met elkaar en deelname aan Open Monumentendag. De vragenlijst bestond uit een combinatie van meerkeuze en open vragen. De antwoorden geven ons een indruk van wat er leeft onder de eigenaren. Zo weten we nu dat slechts een klein deel van de monumenteneigenaren er zelf voor heeft gekozen om een monument te kopen. In de meeste gevallen heeft de aanwijzing pas plaatsgevonden nadat het object al in bezit was. Ondanks dat hebben de deelnemers wel bewust gekozen voor een historisch pand met fraaie details en hebben zij ook moeite gedaan om meer over de historie van hun eigendom te weten te komen. De bekendheid met de regels rondom monumenten, zoals welke delen onder de bescherming vallen en wat er verwacht wordt bij een vergunningsaanvraag, verschilt tussen de monumenteigenaren onderling. Een meerderheid zegt dit wel te weten en het ander deel van de deelnemers twijfelt.

Een groot deel van monumenteneigenaren heeft aangegeven dat het contact met de gemeente over hun monument in het verleden niet goed is verlopen, maar heeft niet toegelicht waarom zij dit zo ervaren. 47 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

48 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

We hebben ook gevraagd naar de financiële kanten van het hebben van een monument. Daar zijn de meeste eigenaren het over eens. Het hebben van een monument is duurder dan een ‘gewoon’ pand. Ze vinden ook dat de gemeente financieel bij zou moeten dragen aan het onderhoud vanwege de specifieke eisen aan een monument. In ieder geval wanneer iemand al eigenaar was ten tijde van de aanwijzing van een monument en er dus niet zelf voor heeft gekozen. Ze zouden het over het algemeen ook waarderen als de gemeente op het gebied van kennis meer bij zou dragen. Dat kan gaan over materiaalkennis, kennis over de aanpak van een verbouwing aan een monument, verduurzaming of kennis van financiële mogelijkheden. Een beperkt aantal monumenteneigenaren zou het waarderen als er contact zou zijn met andere monumenteneigenaren om tips uit te wisselen, maar meer zou het worden gewaardeerd als de gemeente monumenteneigenaren door middel van een nieuwsbrief op de hoogte zou houden van ontwikkelingen op het gebied van erfgoed. Openstelling tijdens Open Monumentendag of het verlenen van hulp aan de organisatie van Open Monumentendag is voor veel monumenteneigenaren om uiteenlopende redenen geen optie. Verschillende monumenteneigenaren hebben ook een eigen opmerking toegevoegd. Deze zijn niet opgenomen in dit verslag.

De opmerkingen zijn bij de erfgoedmedewerker bekend en zijn meegewogen bij het opstellen van het programma erfgoed.

49 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed