Bijlage 1- Conceptprogramma Erfgoed Gilze en Rijen 2025

Programma Erfgoed 6 mei 2025 (concept)

s

Lederrijms

Import

Bij het volgende station stopte de trein. Je rook dat dit Gilze-Rijen moest zijn.

Aan een echte Gilzenaar verloor ik mijn hart In het Gilse samen een nieuwe start

Rottend leer, verfstoffen, chemisch spul: van gevaren had men geen benul. Door het Gilze-Rijens Industrieel Contact werden arbeiders in hun beurs gepakt. Men haalde werkvolk uit verre landen, slecht betaald, smerig werk, vuile handen. Bij toebeurt sliepen de gasten in een bed dat in de Ponderosa was neergezet. Looierijen, in rook zijn ze opgegaan, ontmanteld, naar de derde wereld gegaan.

Gilze zoet gelegen tussen groene velden en snelle wegen Onder de rotorbladen van grote stalen bromvliegen Waar bomen en maïs zacht in de wind wiegen Gilze het dorp met kleine schatten in het groen verscholen dit dorp nu ook mijn dorp Het heeft mijn hart gestolen Uit: Waar mijn wortels vleugels werden, dorpsgedichten

Hier looide men het beste leer, maar dat doen we nu niet meer. Joost Hanszoon Rijen Uit: Waar mijn wortels vleugels werden, dorpsgedichten

i

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Gemeente Gilze en Rijen Postbus 73 5120 AB Rijen Bezoekadres: Raadhuisplein 1 5121 JX Rijen Telefoonnummer 140161 Email: info@gilzerijen.nl Website: www.gilzerijen.nl Meer informatie: erfgoed@abg.nl Vastgesteld door het college op .......... Kenbaar gemaakt aan de gemeenteraad op ........... Het programma erfgoed is een product van de Erfgoedmatch i.s.m. de gemeente Gilze en Rijen. Tekst: Hilde Ploegmakers (Advinci), Linda Driesen – van der Male (Culthis adviesbureau cultuurhistorie) Redactie: Linda Driesen – van der Male (Culthis adviesbureau cultuurhistorie) Eindredactie: Elke de Rooij (gemeente Gilze en Rijen)

C u lth is Adviesbureau Cultuurhistorie

ii

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Voorwoord Erfgoed is een onmisbare bouwsteen in de identiteit van de gemeente Gilze en Rijen. Het begrip erfgoed betekent zo veel meer dan wij meestal denken. Het omvat de oude gebouwen die onze dorpskernen en het landelijk gebied karakter geven. Het staat ook voor de landschappen, parken en tuinen die door de mens zijn vormgegeven. Het zijn ook de archeologische resten in de bodem en de verhalen, gebruiken en feesten van onze voorouders. Als je de verhalen achter de gebouwen en landschappen kent, helpt dat je eigen leefomgeving beter te begrijpen. Het erfgoed van de gemeente Gilze en Rijen is een optelsom van de verhalen, gebouwen, landschappen, archeologische resten, gebruiken en feesten. Samen maken ze Gilze en Rijen tot wat het is. Erfgoed draagt op vele verschillende manieren bij aan een aantrekkelijke woon- en werkomgeving, een plek waar we ons thuis voelen. Erfgoed krijgt daarom een rol in de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente. We laten ons inspireren door het verleden om het heden en de toekomst vorm te geven. Onze leefomgeving is namelijk geen onbeschreven pagina. Het is het gevolg van eeuwen aan ontwikkelingen en dat willen we ook aan de generaties na ons laten zien. De Omgevingswet stelt ons daarbij in de komende jaren beleidsmatig voor nieuwe uitdagingen.

We moeten ons voorbereiden op het omgevingsplan en inzage geven in hoe we met beschermenswaardig erfgoed omgaan. We gaan ons inzetten om de basis voor het erfgoed op orde te krijgen. Alleen dan kunnen we erfgoed een rol van betekenis geven in ontwikkelingen. Maar wat is erfgoed als we het niet kunnen zien en beleven? Daarom is dat het tweede punt waarop wij ons in de komende jaren gaan richten. We zien de kracht van onze monumenteigenaren, die goed voor de monumenten zorgen. We zien ook de kracht van inwoners, de lokale deskundigen op het gebied van erfgoed. Zij hebben veel kennis over de historie van de gemeente Gilze en Rijen. Hun enthousiasme en vindingrijkheid om interessante projecten te ontwikkelen is groot. Wij gaan ons daarom inzetten om monumenteigenaren en lokale deskundigen te ondersteunen. Samen houden we het erfgoed levend! Marielle Doremalen Wethouder Erfgoed

iii

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Inhoudsopgave Inleiding ............................................................................................................................................ 5 Leeswijzer ......................................................................................................................................... 8 Deel A Waardevol erfgoed van Gilze en Rijen ............................................................................ 10 De betekenis van erfgoed......................................................................................................................... 10 Hoogtepunten van het verhaal van Gilze en Rijen .................................................................................. 10

Deel B - Erfgoed verbindt verleden en toekomst in het omgevingsplan .................................... 17 Wetten en beleid als basis voor het programma erfgoed ...................................................................... 17 AMBITIE - Erfgoed verbindt verleden en toekomst via het omgevingsplan .......................................... 19 Stap 1 - Interne afspraken over erfgoed ................................................................................................. 21 Stap 2 - De plaats van erfgoed in het omgevingsplan........................................................................... 24 Stap 3 - Erfgoed in beeld ......................................................................................................................... 27

Deel C - Zichtbaar erfgoed voor iedereen .................................................................................... 29 AMBITIE - Zichtbaar erfgoed voor iedereen ............................................................................................ 29 Stap 1 - Monumenteneigenaren ondersteunen ....................................................................................... 31 Stap 2 - Samenwerken aan behoud van erfgoed ................................................................................... 32 Stap 3 - Erfgoed wordt zichtbaar ............................................................................................................ 33

Deel D – Achtergrondinformatie ................................................................................................... 38 Wet- en regelgeving rondom erfgoed ..................................................................................................... 38 Rijksoverheid ............................................................................................................................................. 38 Provincie Noord-Brabant .......................................................................................................................... 39 Gemeente Gilze en Rijen ........................................................................................................................... 40 Erfgoeddocumenten .................................................................................................................................. 40

Deel E – Verslag participatie ........................................................................................................ 45 Informatieavond inwoners 15 mei 2024 .................................................................................................. 45 Uitkomsten vragenlijst monumenteneigenaren ....................................................................................... 47

iv

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Inleiding Gilze, Rijen, Hulten en Molenschot, vier dorpen met ieder hun eigen geschiedenis, maar ze zijn ook sterk aan elkaar verbonden. Het dorp Gilze bestaat al meer dan 1000 jaar. Rijen, Hulten en Molenschot ontstonden in de periode tussen de 13e en 15e eeuw. De dorpsbewoners waren niet de eerste bewoners van het gebied, Dat waren de jagers-verzamelaars, die al in de Steentijd op droge zandgronden in het gebied hun tijdelijke kampen bouwden. De dorpen binnen de gemeente maakten een ontwikkeling door van agrarische gemeenschappen naar plekken waar industrie floreerde en de militaire aanwezigheid in oorlogs- en vredestijd een vaste plek kreeg. Het spoor en de landwegen hebben hierin ook een belangrijke rol gespeeld. Het bovenstaande is slechts een greep uit de geschiedenis van de gemeente Gilze en Rijen waar tot op de dag van vandaag nog veel van te zien is. En de tijd gaat ook steeds verder. Nieuwe ontwikkelingen leiden tot het ontstaan van nieuwe geschiedenis, maar ook tot het onbedoeld verdwijnen van historische elementen.

Erfgoed? Wat is dat eigenlijk? Erfgoed is overal om ons heen. Zonder dat we het weten, komen we het dagelijks tegen in onze omgeving. Denk aan oude huizen, woonwijken van na de oorlog, de plaats van bomen op een oud boerenerf of de kermis. Het zijn allemaal dingen die door onze voorouders zijn bedacht of gemaakt. Veel van deze dingen geven we door aan onze kinderen en kleinkinderen. Dat kan eeuwen doorgaan. Door nu dingen te bedenken en te bouwen, maken we ook weer nieuw erfgoed. Zo geven we steeds oud en nieuw erfgoed door.

De historie van de gemeente Gilze en Rijen verdient onze aandacht. Het erfgoed draagt bij aan ons welzijn, het gevoel verbonden te zijn met je omgeving. Erfgoed voegt extra kwaliteit toe aan het landschap en de dorpsopbouw. Er spelen de komende jaren grote maatschappelijke vragen en een bijbehorende stedenbouwkundige dynamiek. We willen dat het erfgoed binnen deze ontwikkelingen herkenbaar, zichtbaar en beleefbaar blijft. Alleen op die manier kunnen we onze gedeelde geschiedenis voor de huidige en toekomstige generaties behouden.

Een programma erfgoed

De omgang met ons erfgoed leggen we vast in dit programma erfgoed. Een programma is een instrument uit de Omgevingswet. Het gaat in op de bescherming, het beheer, het gebruik en de ontwikkeling van de leefomgeving. Het is een uitvoeringsdocument op een bepaald onderwerp en geeft aan hoe we de doelen, in dit geval op het gebied van erfgoed, uit de omgevingsvisie willen bereiken. Erfgoed heeft impact op onze fysieke leefomgeving, waardoor het beleid voor erfgoed het best tot zijn recht komt in een programma. We schrijven concrete acties op, die zijn gebaseerd op de uitgangspunten die voor erfgoed zijn opgenomen in de omgevingsvisie van Gilze en Rijen. Het programma erfgoed biedt handvatten voor verdere uitwerking in het omgevingsplan.

5

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Het programma is een nieuw beleidsinstrument en wordt sinds de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 gebruikt. Naast de ruimtelijke component van het erfgoed zijn er in dit programma ook onderdelen opgenomen die niet direct invloed hebben op de fysieke leefomgeving. Hierbij valt te denken aan het verbeteren van de communicatie met monumenteigenaren en de ondersteuning van erfgoedprojecten. Op de lange termijn heeft de uitwerking van deze projecten ook invloed op de beleving van de fysieke leefomgeving. Het erfgoed zal er meer zichtbaar van worden en beter herkenbaar. Het programma erfgoed is dus een document waarin alle verschillende kanten van de omgang met erfgoed aan de orde komen.

Iedereen kan meedoen

De Omgevingswet gaat er bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving vanuit dat de samenleving meedoet en meedenkt. Een gedachte die we ook terugzien in het Verdrag van Faro. Dit internationale verdrag stelt de mens, de samenleving en hun relatie met het erfgoed centraal. Het gaat uit van burgerparticipatie en burgerdeskundigheid. Dit programma erfgoed volgt het idee van het Verdrag van Faro. Het gaat uit van de samenwerking met en een bijdrage van de samenleving aan het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed. Vanuit deze gedachte hebben we voor het benoemen van de uitgangspunten van het programma naar de mening van onze inwoners gevraagd. We hebben dit op verschillende manieren gedaan. Om te beginnen hebben we de monumenteneigenaren uitgenodigd om een digitale vragenlijst in te vullen. Hiermee hebben we een beeld gekregen van de ervaringen, wensen en behoeften van de monumenteneigenaren. We hebben ook alle inwoners van Gilze en Rijen uitgenodigd voor een openbare participatieavond. Tijdens deze avond zijn we met elkaar in gesprek gegaan over wat er al is en wat nodig is voor de toekomst. Als eerste hebben we een algemene toelichting gegeven op hoe we nu omgaan met erfgoed in Gilze en Rijen. In het tweede deel hebben we de deelnemers gevraagd wat zij vinden dat er moet gebeuren. Dit hebben we gedaan met stellingen en tafelgesprekken.

Zowel uit de vragenlijst voor monumenteneigenaren als de bijeenkomst zijn waardevolle ideeën naar boven gekomen. Een overzicht van de uitkomsten is in deel F te vinden.

Inwoners discussiëren met elkaar tijdens de participatiebijeenkomst (foto: gemeente Gilze en Rijen)

Los van deze bijeenkomst hebben we ook gesproken met Heemkring Molenheide, evenals met interne collega’s van andere beleidsvelden. De uitkomsten van de participatie hebben we vervolgens met zowel het college als de raad besproken. De gesprekken met het gemeentebestuur hebben vooral een richtinggevend karakter gehad op basis waarvan dit programma erfgoed is opgesteld.

6

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Prioriteiten stellen

Het programma erfgoed is gebaseerd op bestaande ambtelijke capaciteit en beschikbare financiële middelen. Dit betekent dat we prioriteiten hebben moeten stellen. De focus van het programma ligt enerzijds op het intern op orde brengen van de basis voor het vakgebied erfgoed. Anderzijds willen we dat erfgoed in onze gemeente zichtbaar is. Daarbij denken we zowel aan de zichtbaarheid van ons erfgoedbeleid en informatie voor eigenaren, als aan de zichtbaarheid van het erfgoed in de dorpen. Tijdens de bijeenkomsten hebben we veel deskundigheid en enthousiasme bij de inwoners en erfgoedorganisaties gezien. We willen dat enthousiasme activeren en hun deskundigheid meer betrekken bij onze werkzaamheden. We zijn van mening dat we met de gemaakte keuzes inwoners meer verbonden kunnen laten voelen met erfgoed.

7

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Leeswijzer Het programma erfgoed bestaat uit vijf delen. Deel A laat zien wat het begrip erfgoed is en wat in hoofdlijnen tot het erfgoed van de gemeente Gilze en Rijen wordt gerekend. Het gaat over de rijke historie van de kernen en het landschap eromheen. Het geeft een beeld van de belangrijkste punten uit het verleden van de gemeente. Door het gehele programma heen zijn over specifieke historische onderwerpen kaderteksten opgenomen. In deel B benoemen we onze ambitie voor de invulling van de wettelijke taken voor erfgoed. We geven aan welke stappen we nemen om erfgoed goed te laten aansluiten op de eisen van de Omgevingswet. Dat gaat vooral over de uitvoering van wettelijke taken en het maken van interne afspraken, zodat erfgoed een onderdeel wordt van de fysieke leefomgeving. Daarnaast gaat dit deel in op de samenhang tussen de verschillende erfgoeddocumenten, zoals de cultuurhistorische waardenkaart, het archeologiebeleid, de waardering van het landschap en gebouwde monumenten. Het samenwerken met inwoners en monumenteneigenaren om erfgoed zichtbaar en beleefbaar te maken, komt in deel C aan de orde. Erfgoed is van onze inwoners en daarom is het belangrijk dat de eerste stappen voor projecten vanuit de samenleving komen.

In dit deel beschrijven we hoe we initiatieven uit de samenleving willen ondersteunen, maar ook hoe we monumenteneigenaren gaan helpen in hun taak beschermde monumenten te behouden. Het doel is om het erfgoed samen met de inwoners, monumenteigenaren, Heemkring Molenheide en andere lokale erfgoeddeskundigen te behouden en beleefbaar maken. Natuurlijk gaan we niet voorbij aan de evaluatie van het programma binnen de beleidscyclus van de Omgevingswet. Deel D bestaat uit een overzicht van belangrijke achtergrondinformatie. Er is een korte en bondige samenvatting van de gemeentelijke rapporten over erfgoed, diverse landelijke wetten en beleidskaders, die de basis vormen van dit programma erfgoed. Daarnaast wordt er een samenvatting gegeven van het beleid waar erfgoed mee in verbinding staat. Deel E is een bijlage met de verslagen van het participatieproces.

8

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Zicht op de fabrieken in Rijen in 1976 (foto: Heemkring Molenheide)

Deel A Waardevol erfgoed van Gilze en Rijen 9

– Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Deel A Waardevol erfgoed van Gilze en Rijen De betekenis van erfgoed Erfgoed is meer dan alleen de beschermde gebouwde monumenten, zoals de gemeentelijke monumenten en de rijksmonumenten. Erfgoed is een verzamelnaam voor archeologie, bouwwerken, landschappen, stedenbouwkundige structuren, roerende objecten, gebruiken en tradities die we van onze voorouders hebben gekregen. Voorwaarde is dat we er als samenleving in zijn geheel of gedeeltelijk een waarde aan toekennen. Soms is dat vanwege de grote schoonheid van een gebouw of landschap of een bijzondere bouwtechniek. Maar vaker is dat omdat we ons er vanuit onze directe voorouders verbonden mee voelen, denk bijvoorbeeld aan het leven op het agrarisch bedrijf of de verbondenheid van voormalige arbeidersgezinnen met de leerindustrie. Het kan ook zijn dat we als samenleving er belang aan hechten omdat we bepaalde feesten al eeuwen samen vieren, zoals carnaval. Erfgoed is veel meer dan alleen de ‘stenen’ van een object, die we de ‘materiële waarde’ noemen. Erfgoed omvat ook de ideeën achter een historische ontwikkeling, een traditie of een plaatselijk gebruik. Die zijn minder duidelijk te benoemen en zijn van ‘immateriële waarde’. Samen vormen materieel en immaterieel erfgoed het historische verhaal van Gilze en Rijen. Erfgoed staat niet stil. Het ontwikkelt mee met zijn tijd. Tradities veranderen doordat onze leefwereld verandert.

Maar ook gebouwen en landschappen veranderen doordat we ze nu anders gebruiken dan bijvoorbeeld 100 jaar geleden. Er komt dan ook steeds nieuw erfgoed bij omdat we nieuwe ontwikkelingen doormaken of omdat er nieuwe mensen in onze gemeente komen wonen. Erfgoed is van iedereen en van alle tijden.

Hoogtepunten van het verhaal van Gilze en Rijen De rijke geschiedenis van Gilze en Rijen vertelt het verhaal van duizenden jaren menselijke ontwikkeling. Van de eerste jagers-verzamelaars in de prehistorie tot de industriële en militaire invloeden in de 20ste eeuw, het erfgoed van deze regio weerspiegelt de veranderende relatie tussen mens en landschap. Deze gedeelde geschiedenis verbindt ons niet alleen met het verleden, maar ook met elkaar als gemeenschap.

Van jagers-verzamelaars naar een lange traditie van agrariërs

De basis voor het gevarieerde landschap van de gemeente Gilze en Rijen is duizenden jaren geleden gelegd. Toen ontstonden dekzandruggen, oeverwallen, laagtes, beken en vennen. Een karakteristiek aardkundig element is de Gordel van Sterksel, die midden door Gilze loopt. Dat is een relatief hoge rug met afzettingen van de Maas die bestaan uit keien, grind, zand en klei. Deze gordel wordt begrensd door de westelijke en oostelijke Rijenbreuk of GilzeRijenbreuk. Dit zijn niet-actieve geologische breuklijnen. Tussen beide Rijenbreuken en verder ten oosten daarvan ligt dalingszone de Roerdalslenk. Aan de oostzijde bevindt zich dan ook het laagste gedeelte van Gilze en Rijen. De bodem van de gemeente bestaat uit zand, leem, (voormalig) veen en de Sterksel afzettingen. Landschappelijke kenmerken en bodemtype van een gebied bepalen hoe de mens het landschap gebruikte en waar men woonde. De locatiekeuze veranderde door de tijd. 10 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Gedurende de Steentijd bijvoorbeeld trokken de eerste bewoners van de regio als jagersverzamelaars in kleine groepen rond. In die tijd had men een sterke voorkeur voor overgangsgebieden tussen hooggelegen, droge locaties en laaggelegen natte locaties. Op deze plekken had men namelijk makkelijk toegang tot (drink)water en verschillende soorten voedsel. Binnen de gemeente zijn diverse vondsten uit deze periode bekend, met name vuurstenen gebruiksvoorwerpen zoals pijlpunten, schapers en bijlen. Vanaf ongeveer 3000 voor Christus vestigden de eerste vaste bewoners zich in het gebied. Ze bleven voortaan op één plek en zo ontstonden kleine agrarische nederzettingen. Hiervoor koos men liever voor de (hogergelegen) dekzandruggen met een goede bodemvruchtbaarheid. Als een akker was uitgeput, werd een naastgelegen stuk land ontgonnen en werd een nieuwe akker aangelegd. Om te kunnen landbouwen vond grootschalige kap van de oorspronkelijke bossen plaats. Daardoor ontstonden heidevelden en zandverstuivingen. Uit deze periode zijn grote en kleine grafheuvels bewaard gebleven, maar ook een urnenveld uit de IJzertijd. In 2020 werden tijdens een archeologisch opgraving aan het Laarspad in Gilze sporen van een agrarische nederzetting gevonden. Archeologen legden een compleet ingericht landschap met diverse erven uit de vroege Middeleeuwen (vanaf de 8e eeuw) bloot.

In de loop der tijd werd met het toenemen van de bevolking het natuurlijke landschap steeds verder ontgonnen voor de landbouw tot hoe we het nu Paalsporen van voormalige boerderijen kennen. Tot ver in de 20ste eeuw zou de gemeente aan het Laarspad (foto: Heemkring Gilze en Rijen een overwegend agrarische Molenheide) gemeenschap blijven. De vele gemengde bedrijven (akkerbouw en veeteelt) lagen verspreid langs bebouwingslinten en op vruchtbare plekken in het landschap. Nog altijd zijn er veel agrarische bedrijven in de gemeente te vinden. Ondanks schaalvergroting en ruilverkaveling is op een aantal plekken het kleinschalige agrarische landschap bewaard gebleven.

11 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

De dorpen

In de gemeente bevinden zich vier dorpskernen: Gilze, Rijen, Molenschot en Hulten. Deze dorpen hebben ieder een eigen ontwikkeling doorgemaakt. Ieder dorp had zijn eigen kapel of kerk, waar woningen en boerderijen omheen werden gebouwd. De kapel of kerk vormde van oudsher het hart van de dorpen.

Boven: Broekstraat in Molenschot (Foto: Gemeente Gilze en Rijen) Onder: Gilze en Rijen was van oorsprong een agrarische gemeenschap. Historische boerderij in Rijen, inmiddels gesloopt (Foto: privécollectie F. Seelen)

Gilze is de oudste van de vier en ontstond in de 10e eeuw rondom een driehoekig knooppunt van wegen. Deze strategische ligging zorgde ervoor dat het dorp zich snel uitbreidde. In de jaren '70 van de 20ste eeuw werden de buurtschappen Aalstraat en Hoge Vosseberg bij Gilze gevoegd. Rijen, aan de andere kant, ontwikkelde zich langs de Hoofdstraat en kende een langzamere groei. Pas tijdens het Interbellum werden er nieuwe wijken buiten het oorspronkelijke lint van het dorp gebouwd, waardoor de kern zich verder uitbreidde.

Molenschot heeft zijn oorsprong in een kruispunt van wegen en staat bekend om de 16eeeuwse Annakapel, een belangrijk bedevaartsoort. Ondanks enkele uitbreidingen, heeft het dorp zijn kleinschalige karakter behouden. Hulten, oorspronkelijk een oude Heerlijkheid, bleef door de eeuwen heen een klein gehucht met karakteristieke indeling en bebouwing. Pas in de tweede helft van de 20ste eeuw werd Hulten samengevoegd met het buurtschap Haansberg.

12 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Infrastructuur

De eerste wegen en straten in de gemeente waren onverharde karrensporen en voetpaden. Er waren voetpaden die door de velden naar de kerk liepen, de oude kerkpaden. Karrensporen ontstonden in agrarisch gebied, in het bos en op de heide doordat karren via dezelfde routes heen en weer reden. Zo ontstonden brede bundels van karrensporen in het landschap. Aan het begin van de 19de eeuw kwam hier onder Frans bewind verandering in. Er werden verharde en rechte wegen aangelegd, zoals de weg van Breda naar Tilburg, de huidige N282. Stukje bij beetje werden meer wegen verhard. De resterende zandpaden hebben een hoge landschappelijke, ecologische en cultuurhistorische waarden.

Station Gilze-Rijen gezien vanaf het voorplein (Foto: gemeente Gilze en Rijen).

De aanleg van de spoorlijn tussen Breda en Eindhoven was een belangrijke ontwikkeling voor de gemeente en in het bijzonder voor het dorp Rijen. Rijen kreeg namelijk een station aan de spoorlijn. Het traject tussen Breda en Tilburg werd in 1863 geopend. De spoorlijn vormt een rechte lijn door het oude landschap en ligt ongeveer parallel aan de Napoleonsweg (N282). Door de komst van het spoor nam de industrie in Gilze en Rijen een grote vlucht.

Industrie

Twee industrieën kregen de kans zich sterk te ontwikkelen binnen de gemeente Gilze en Rijen: de steenfabrieken en de leerindustrie. De steenfabrieken waren het directe gevolg van de opbouw van de bodem waarop de gemeente Gilze en Rijen gelegen is. Deze was rijk aan leem en om de leem te kunnen winnen, werden diepe putten gegraven, leemkuilen genaamd. De leem werd gebruikt om stenen te bakken.

13 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

De leerindustrie was de grootste van de twee industrieën. Leerlooien was aanvankelijk een nevenactiviteit van de landbouw, zoals ook weven als huisindustrie begon. In de loop van de 19e eeuw ontstonden de eerste zelfstandige leerlooierijen en aan het einde van die eeuw schoten de leerlooierijen, leerfabrieken en schoenfabrieken in Gilze en Rijen als paddenstoelen uit de grond. De grootste groei vond plaats kort voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Uitzicht vanaf de toren van het gemeentehuis in Rijen op de vele fabrieksschoorstenen in 1976 (Foto: Heemkring Molenheide)

De leerindustrie zorgde voor veel werkgelegenheid. Zoveel zelfs dat er niet genoeg handen waren om al het werk uit te voeren. In de jaren ’60 van de 20ste eeuw kwamen er daarom Turkse gastarbeiders naar Rijen om o.a. in de leer- en schoenfabrieken te werken. Tot op de dag van vandaag heeft met name Rijen daardoor een levendige Turkse gemeenschap.

Defensie

Gilze en Rijen kent een lange geschiedenis van militaire aanwezigheid. Onze verbondenheid met Defensie vormt een belangrijk onderdeel van onze identiteit. Al in 1732 werd er op de heide tussen Oosterhout en Rijen een grootschalige militaire oefening gehouden. In het ongeveer hetzelfde gebied lag tussen 1831 en 1839 een uitgestrekt militair tentenkamp, van waaruit koning Willem I probeerde de Belgische Opstand te beëindigen. Sporen van Kamp RIjen, zoals kookkuilen, verhoogde tentplaatsen en versterkingen (bastions), zijn nog altijd op het terrein waarneembaar. Vliegbasis Op de Molenheide tussen Gilze en Rijen ontstond in 1909 het eerste vliegveld van Nederland. De officiële opening vond plaats op 28 augustus 1910. Aanvankelijk was het vliegveld bedoeld voor de burgerluchtvaart, maar al gauw werd het ook voor de militaire luchtvaart gebruikt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het vliegveld ingenomen door de Duitse bezetter en doorontwikkeld tot een volwaardige ‘Fliegerhorst’. De aanwezigheid van het vliegveld heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog tot grote verwoestingen in de omgeving gezorgd. De geallieerden bombardeerden het vliegveld, waarbij ze nog wel eens doel misten. Met name in Gilze en Hulten werd grote schade aangericht. 14 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

De bevolking had erg te lijden onder de bombardementen. Veel burgers kwamen tijdens de bombardementen om het leven. Een groot aantal historische gebouwen liep schade op of werd compleet verwoest. Na de Tweede Wereldoorlog bleef het vliegveld in gebruik als militair vliegveld. Door de ligging van het vliegveld en de vele mensen die er werken, is het een belangrijk onderdeel van de economie en het verhaal van Gilze en Rijen. Prinsenbosch In het Prinsenbosch ten zuidwesten van Gilze bouwden de Duitsers in 1941 een wooncomplex bestaande uit zo’n 50 gebouwen voor het personeel van de Luftwaffe. De bouwwerken werden verspreid door het bos en kregen een landelijk uiterlijk, zodat het complex er vanuit de lucht uitzag als een woonwijkje. Met deze camouflagetactiek probeerde men, overigens succesvol, te voorkomen dat het complex zou worden gebombardeerd. Sinds 2002 is het complex aangewezen als rijksmonument. Het is sinds 1993 in gebruik als asielzoekerscentrum. Twee Boeing AH-64D Apaches, van 301 squadron, vliegen boven het vliegveld Gilze-Rijen, 2002 (Collectie Nationaal Instituut Militaire Historie, Luchtfotoarchief Vliegbasis, vervaardiger: Soesterberg, Luchtfotoarchief Vliegbasis Soesterberg, nummer Q21, Q22).

Verhalen doorvertellen

De gemeente Gilze en Rijen bestaat uit vele verhalen, groot en klein. De in dit hoofdstuk benoemde thema’s zijn slechts een klein stukje van het totale historische verhaal van de gemeente. Het zijn de hoofdonderwerpen waarlangs de geschiedenis zijn weg heeft gevolgd. Juist de verbondenheid van deze grote verhaallijnen met de verhalen van inwoners en de band die zij hebben met de dorpskernen, het landschap en de gebruiken zijn het waard om te leren kennen. Die verhalen bepalen de identiteit van mensen en hun leefomgeving. Het gaat te ver om het verhaal van de gemeente Gilze en Rijen hier verder uit te diepen. Met de tweede ambitie in dit programma, ‘Zichtbaar erfgoed voor iedereen’, willen we de rijkdom van onze geschiedenis die in al deze verhaallijnen verborgen ligt zichtbaar gaan maken. Zodat uiteindelijk alle verhalen van de gemeente bekend en beleefd worden.

15 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Het stadhuis is een voorbeeld van Jonge Bouwkunst uit de Wederopbouwperiode (foto: Gemeente Gilze en Rijen)

Deel B Erfgoed verbindt verleden en toekomst 16 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Deel B - Erfgoed verbindt verleden en toekomst in het omgevingsplan Wetten en beleid als basis voor het programma erfgoed Kennis over erfgoed als basis Het vakgebied erfgoed staat niet stil. Het heeft zich in de afgelopen jaren ontwikkeld. De aandacht is landelijk verschoven van het historische gebouw naar alle verschillende soorten erfgoed samen: archeologie, landschap, tradities, gebouwd erfgoed en museale collecties. Door al dit erfgoed te verbinden, komt het verhaal van een gemeente beter tot zijn recht. Daarnaast komen er door het vooruitgaan van de tijd er ook steeds nieuwe periodes1 om te onderzoeken bij en leren we met een andere blik naar bepaalde onderwerpen in de geschiedenis kijken, zoals de militaire geschiedenis. Zo komen er dus ook nieuwe aandachtsgebieden voor erfgoed bij.

Schematische uitwerking van de samenhang tussen het programma erfgoed en de verschillende documenten erfgoed.

1

Erfgoed is in te delen naar verschillende periodes. Vóór de jaren 90 van de 20e eeuw werd het erfgoed tot 1850 onderzocht. In de jaren 90 is daar toen de periode 1850 - 1940 bijgekomen. In het afgelopen decennium is de Wederopbouwperiode beter bestudeerd en in kaart gebracht. Inmiddels wordt vanuit de rijksoverheid gestimuleerd ook de Post65 periode (1965-1990) in kaart te brengen en waar nodig te beschermen.

17 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

In de afgelopen jaren heeft de gemeente Gilze en Rijen geïnvesteerd in deze ontwikkelingen en zijn er veel onderzoeken gedaan op het gebied van erfgoed. Hierdoor hebben we veel kennis over ons erfgoed. Die kennis is vastgelegd in: - De archeologische beleidskaart - De cultuurhistorische waardenkaart - De omschrijvingen van de beschermde gemeentelijke monumenten en rijksmonumenten - De omschrijvingen van de cultuurhistorisch waardevolle panden Deze documenten gaan inhoudelijk in op het aanwezige erfgoed, variërend van archeologisch erfgoed, landschappelijk erfgoed en gebouwd erfgoed. Meer procesmatig zijn er een aantal documenten die ingaan om de omgang met het erfgoed. De gemeentelijke Erfgoedverordening geeft inzicht in de regels voor de omgaan met beschermd erfgoed en de uitvoering daarvan. Daarnaast werken we sinds 2024 aan de Visie Religieus Erfgoed. Deze wordt ontwikkeld om inzicht te geven in de te volgen processen bij leegstand van religieus erfgoed binnen de gemeente, maar ook om de verschillende partners dichter tot elkaar te brengen. In deel E is een omschrijving gegeven van de bestaande erfgoeddocumenten. In het schema op de vorige pagina wordt de samenhang tussen de documenten weergegeven. Dit programma erfgoed is het ambitiedocument voor de omgang met het erfgoed binnen de gemeente Gilze en Rijen.

Hierin is de visie op de toekomst van de gemeente uit de omgevingsvisie vertaald en verder uitgewerkt in een visie op het gebied van erfgoed. De bestaande onderzoeken, rapporten en beleidsdocumenten over erfgoed zijn de uitvoeringsdocumenten die onder het programma erfgoed hangen. Ze zijn de documenten die bij de uitvoering van het programma erfgoed als basis voor afspraken en ontwikkelingen kunnen worden genomen. Omgevingswet en doorwerking Sinds 1 januari 2024 hebben we te maken met de Omgevingswet. Deze nieuwe wet gaat uit van één plan voor het hele gebied waarin alle onderwerpen (of functies) staan die te maken hebben met de omgeving waarin we leven. Erfgoed is een van deze functies die volgens de Omgevingswet een plek moeten krijgen. Als onderdeel van de uitwerking van de Omgevingswet is in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de concept nota Ruimte (juni 2024) erfgoed benoemd als onderwerp van nationaal belang. Het helpt de identiteit en kernkwaliteiten van stad, land en regio te behouden op landschappelijk en wijk- en buurtniveau. Het rijk zet hiermee in op het zo vroeg mogelijk betrekken van erfgoed bij een ontwikkeling. Dit toekomstbeeld wordt ook door de Provincie Noord-Brabant omarmd in de provinciale omgevingsvisie en omgevingsverordening. Onze eigen omgevingsvisie werkt dit punt verder uit voor de gemeentelijke situatie.

We zien kansen voor het mooi en leefbaar houden van onze gemeente door oog te hebben voor de historie van onze gemeente.

18 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

AMBITIE - Erfgoed verbindt verleden en toekomst via het omgevingsplan We hebben de ambitie erfgoed een duidelijke rol te geven bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Dit doen we nu ook al, maar gaan we nog beter in onze organisatie en gemeentelijke beleidsdocumenten doorvoeren. Zoals bedoeld in de Omgevingswet, de NOVI en de (concept) Nota Ruimte gaan we inzetten op het zo vroeg mogelijk betrekken van erfgoed bij ontwikkelingen. Daarbij citeren we de gedachte van de Nota Ruimte: ‘Erfgoed geeft betekenis aan ons bestaan en bepaalt in hoge mate de kwaliteit van onze leefomgeving en gemeenschappen.’ Om deze ambitie waar te maken hebben we een stappenplan gemaakt om erfgoed de plek binnen de leefomgeving te geven, die het verdient. Dit kunnen we niet alleen. Dit vraagt om samenwerking met verschillende afdelingen. Om alle bestaande erfgoedkennis zichtbaar te maken, hebben we elkaar nodig. We komen zo tot drie actiepunten die we in de komende jaren gaan uitvoeren. Daarmee leggen we een fundament voor de uitvoering van de Omgevingswet en benutten we kansen voor de integrale benadering van de fysieke leefomgeving.

1. Interne afspraken over erfgoed We gaan de samenwerking met collega’s versterken. Het doel hiervan is erfgoed in een vroeg stadium een plek te geven binnen voorgenomen ontwikkelingen. Hiervoor maken we interne afspraken die ieders rol en verantwoordelijkheid inzichtelijk maken. 2. Erfgoed in het omgevingsplan Het omgevingsplan moet bescherming bieden aan het erfgoed waar we waarde aan hechten. We zorgen dat erfgoed een plek krijgt binnen het omgevingsplan. Om dit te realiseren, starten we met het treffen van de noodzakelijke maatregelen voor de uitvoering. 3. Erfgoed in beeld We willen het erfgoed van Gilze en Rijen in een oogopslag inzichtelijk maken. De kennis die we al hebben, brengen we samen met de informatie voor het ontsluiten van het erfgoed in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Zo maken we een digitale erfgoedkaart, waarop alle bekende erfgoedwaarden zijn opgenomen. Deze kaart kan ingezet worden ter inspiratie voor ontwikkelingen in de leefomgeving. We delen deze intern, maar zien ook kansen voor extern gebruik.

19 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Geloofsgemeenschappen De kerken in onze gemeente zijn een baken in het landschap en een belangrijk onderdeel van onze geschiedenis. Het katholieke geloof was tot aan de Tachtigjarige Oorlog het leidende geloof. De Reformatie verbood het katholicisme en de van oorsprong katholieke kerken gingen over in protestantse handen. Veel leden had de protestantse kerk niet in Gilze en Rijen. De katholieke kerk daarentegen wel. De inwoners van Gilze en Rijen bleven dit geloof trouw en hielden hun kerkdiensten in schuilkerken, de zogenaamde schuurkerken. De komst van de vrijheid van geloof in de 19de eeuw betekende herstel van de katholieke kerk in Gilze en Rijen. De oude kerkgebouwen kwamen daarbij weer terug in de katholieke geloofsgemeenschap. Voor de protestanten betekende dit dat zij naar een ander dorp (Dongen en Chaam) moesten om hun geloof te belijden. De afgelopen eeuw is het aantal kerkgangers sterk afgenomen, waardoor soms religieuze gebouwen worden afgestoten en een nieuwe functie krijgen. Aan de andere kant zien we in de Turkse gemeenschap juist een bloeiende geloofsgemeenschap. De moskee in Rijen wordt druk bezocht. Het geloof, de geloofsgemeenschappen en religieuze gebouwen zijn van alle tijden. De gemeente is rijk aan indrukwekkende historische kerken, maar ook jongere religieuze gemeenschappen.

Religieuze bebouwing draagt bij aan het tastbaar houden van de lange religieuze traditie in de gemeente.

20 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Stap 1 - Interne afspraken over erfgoed Ons erfgoed is, zoals hierboven al benoemd, een belangrijke waarde van onze leefomgeving. Het bepaalt de identiteit van de afzonderlijke dorpen, maar ook van de gemeente als geheel. Het geeft inwoners het gevoel ergens thuis te zijn en bij te horen. Op een ander niveau kan erfgoed bijdragen aan het verbeteren van de biodiversiteit en klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld door te kijken naar hoe onze voorouders met de inrichting van het landschap en waterbeheer omgingen. Daardoor is ons erfgoed een belangrijk onderwerp dat bij veel vraagstukken over de fysieke leefomgeving een inspiratie kan zijn of de kwaliteit van de leefomgeving kan verbeteren. Of het nu gaat om een gebiedsverandering, een kleine bouwkundige wijziging of een heel ander soort ontwikkeling. Op elk niveau kan het behouden van het aanwezige erfgoed extra waarde toevoegen. Elke plek binnen de gemeente is namelijk door de historie gevormd. Het gaat altijd over vernieuwen en veranderen van een al bestaand gebied of een bestaande werkwijze. Erfgoed betrekken bij Napoleonsweg ontwikkelingen lukt alleen als er in De Franse koning Lodewijk Napoleon gaf in 1809 het een vroeg stadium aandacht is voor bevel om een stenen weg aan te leggen tussen de geschiedenis van de plek. We Breda en Den Bosch, met een zijtak naar Tilburg.

hebben binnen de gemeente veel Dankzij een Tilburgse lobby werd besloten het deskundigheid op het gebied van hoofdtracé over Tilburg te laten lopen. erfgoed. In de praktijk blijkt dat de Vergeleken met bestaande (zand)wegen, was deze aanwezige erfgoedkennis om kaarsrechte nieuwe straatweg als het ware een verschillende redenen niet altijd snelweg. Tussen 1821 en 1826 werd het deel tussen tijdig in het proces wordt Breda en Tilburg aangelegd. Hulten kwam aan deze betrokken. We gaan daarom nieuwe weg te liggen. In 2024 werden bij stappen zetten om ervoor te zorgen werkzaamheden aan de N282 restanten van het dat erfgoed voortaan wel altijd oorspronkelijke wegdek gevonden: een unieke vondst vooraan in het proces van een die symbool staat voor de ontwikkeling van de ontwikkeling een plaats krijgt. Om mobiliteit in de gemeente. dat te realiseren gaan we de samenwerking met de betrokken afdelingen (collega’s) versterken. Daarbij bevestigen we bestaande afspraken over ieders rol en verantwoordelijkheden. Waar nodig maken we nieuwe afspraken.

Doorsnedeprofiel van de archeologische opgraving van de Napoleonsweg in 2024 (Foto: Gemeente Gilze en Rijen)

21 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Erfgoed als onderdeel omgevingskwaliteit In het omgevingsplan gaat het over een evenwichtige toedeling van functies aan de fysieke leefomgeving (ETFAL). We moeten ons inzetten om een goede omgevingskwaliteit te behouden of te maken. De omgevingskwaliteit

gaat over basiselementen: bouwen, water, bodem en lucht. Het gaat daarnaast ook over de maatschappelijke opgaven zoals: leefbaarheid (gezonde leefomgeving), bereikbaarheid (mobiliteit), circulaire economie en duurzame landbouw (kringlooplandbouw). Door dit brede toetsingskader worden nieuwe projecten breder en completer getoetst. Erfgoed kan een grote bijdrage leveren aan deze maatschappelijke doelen2. Met de inzet van erfgoed ter versterking van de omgevingskwaliteit, willen de ontwikkeling van de leefomgeving niet remmen. We willen ontwikkelingen meer kwaliteit geven. Deze brede afweging voor nieuwe ontwikkelingen vindt plaats aan de gemeentelijke intaketafel. Deze overlegstructuur is ingericht om samenwerking en integraal werken te versterken en te denken vanuit mogelijkheden. Erfgoed hoort thuis aan deze tafel, zowel voor beschermd als onbeschermd erfgoed. De archeologische beleidskaart, cultuurhistorische waardenkaart, monumentenlijst, cultuurhistorisch waardevolle panden en de Visie Religieus Erfgoed bieden, afhankelijk van het vraagstuk, het beoordelingskader voor erfgoed bij nieuwe ontwikkelingen. Hoe eerder de verwachtingen ten aanzien van de omgang met erfgoed bekend zijn, hoe makkelijker het is deze op te nemen in de integrale afweging en het uiteindelijke advies naar een initiatiefnemer.

2

Dat erfgoed een grote bijdrage kan leveren aan maatschappelijke doelen blijkt uit de diverse projecten welke zijn uitgevoerd in Nederland onder het Programma Erfgoeddeal.

22 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Herbestemming Leegstaande historische gebouwen verdienen binnen nieuwe ontwikkelingen extra aandacht. Historische gebouwen(complexen) zoals boerderijen, kerken en industriële bebouwing, spelen vaak een belangrijke rol in de omgevingskwaliteit en in de beleving van de omgeving door de inwoners en bezoekers. Dit erfgoed heeft een grote kracht als identiteitsdrager. Een beschermd monument mag door de beschermde status niet worden gesloopt, maar soms leidt langdurige leegstand tot onherstelbare schade. Herbestemming is, zeker bij grote complexen, niet altijd makkelijk. We nodigen initiatiefnemers uit om met creatieve ideeën en oplossingen te komen. Van onze kant willen we behoud en herbestemming makkelijker maken voor initiatiefnemers door mee te denken, te inspireren en te faciliteren (de ‘ja, mits’-gedachte). Ook waar het leegstaande erfgoed geen beschermde status heeft, zullen wij ons inzetten om initiatiefnemers te ondersteunen en te inspireren, zodat de geschiedenis een nieuwe toekomst tegemoet kan gaan. We kunnen ook vragen om een herbestemmingsonderzoek. Een herbestemmingsonderzoek is specifiek op de locatie en het gebouw gericht. Daarnaast wijzen we eigenaren op de mogelijkheden voor subsidies op het gebied van herbestemming. De Visie Religieus Erfgoed geeft een werkproces bij (dreigende) leegstand van religieuze gebouwen.

Wanneer het vermoeden bestaat dat een religieus gebouw binnen afzienbare tijd zijn functie zal verliezen, gaan we volgens dit werkproces aan de slag om herbestemming te stimuleren.

Steenfabrieken Zowel Gilze, Rijen als Molenschot hadden voorheen een steenfabriek. Alleen in Gilze is deze compleet bewaard gebleven. Stenen worden er allang niet meer gebakken. Nadat de fabriek in 1991 na honderd jaar zijn deuren sloot, kreeg de fabriek een nieuwe functie. Nu is deze voormalige fabriek in gebruik als kantoor en expositieruimte. Een goed voorbeeld van hoe historisch gebouw een nieuwe toekomst kan krijgen.

Foto: Steenfabriek Gilze (fotograaf: Stichting Fabrieksschoorstenen, collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, LAAT-sf07-2241)

Ook de veranderingen in het gebruik van het buitengebied kunnen gezien worden als een herbestemming. Een van de belangrijkste ontwikkelingen daarin is de landbouwtransitie waar we voor staan. De veranderende bedrijfsvoering en het verdwijnen van landbouwbedrijven heeft directe gevolgen voor het historische landschap. We beschouwen bij de herbestemming of transformatie van agrarisch erfgoed de historische kenmerken, zoals het gebouw en de erfinrichting, als basis voor een ontwikkeling. We zien daarin mogelijkheden historische 23 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

kenmerken te combineren met nieuwe functies en ontwikkelingen in het buitengebied. Zo houden we het buitengebied mooi en leefbaar. Monumentenvergunningen Beschermde monumenten vertellen het verhaal van de gemeente Gilze en Rijen. De historische gebouwen zijn bepalend voor de kwaliteit van de leefomgeving. Daarom is het de moeite waard om ze voor de toekomst te behouden. Om eigenaren beter te ondersteunen in hun taak dit erfgoed te behouden gaan we inzetten op beter en vooral eerder in het proces adviseren over het onderhouden, restaureren of verbouwen van een monument. De onafhankelijke advisering aan het college van burgemeester en wethouders over een aanvraag omgevingsvergunning voor monumenten blijft in handen van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Onze rol ligt vóór de definitieve aanvraag voor een monumentenvergunning. In deze vroege initiatieffase laten we nu kansen liggen om monumenteneigenaren met kennis en deskundigheid bij te staan. Daarnaast is een preadvies aan de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit gewenst om op meer beleidsmatig niveau en vanuit de kennis van de gemeente de onafhankelijke commissie van informatie te Lederfabriek Heistraat 3, Gilze (Foto: Gemeente Gilze en Rijen) voorzien. Informatie die essentieel is voor een goede beoordeling van de omgevingsvergunningen voor beschermde monumenten. Onder de Omgevingswet zijn de vergunningstermijnen kort.

Daarom gaan we duidelijke afspraken maken met afdeling Veiligheid en Vergunningen waarover wij adviseren en op welk moment in het proces.

Stap 2 - De plaats van erfgoed in het omgevingsplan De Omgevingswet geeft aan dat al het erfgoed dat voor bescherming in aanmerking komt in het omgevingsplan moet worden opgenomen en worden voorzien van een toereikend beschermingsregime. Het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL) geeft hiervoor de instructieregels. In het omgevingsplan maken we de afweging over de plek van bepaalde functies (wonen, werken, natuur, recreatie, erfgoed, e.d.). Daarnaast benoemen we hierin de aanwezige omgevingswaarden (type bebouwing, inrichting openbare ruimte en natuur), de ontwikkelingskansen en maatschappelijke doelen. De uitwerking van erfgoed, als functie in de fysieke leefomgeving, vraagt een nadere uitwerking van onze kennis en de bestaande inventarisaties van ons erfgoed. We gaan werken aan een goede aansluiting met het omgevingsplan op zowel digitaal als inhoudelijk vlak. Om de digitale laag van het omgevingsplan goed te kunnen vullen, gaan we de contouren van de 24 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

gebouwen, de begrenzing van de beschermde gebieden en de omvang van de cultuurlandschappen in beeld brengen. De invulling van de inhoudelijke laag wordt beschreven bij ‘Klaar voor het omgevingsplan’. Erfgoedverordening Het omgevingsplan is, op basis van de verplichtingen uit de Omgevingswet, straks het enige document waarin regels rondom erfgoed zijn opgenomen. De regels over de aanwijzing, bekendmaking en registratie van monumenten (en karakteristieke panden), maar ook over instandhouding van monumenten, de aanwijzing van beschermde dorpsgezichten en archeologie staan nu in de Erfgoedverordening 2024 van de gemeente Gilze en Rijen. Dit document hebben we vlak voor de komst van de Omgevingswet vernieuwd om aan te sluiten bij de nieuwe wetgeving. In de komende jaren gaan we de bestaande regels van de erfgoedverordening overzetten naar het gemeentelijk omgevingsplan. Klaar voor het omgevingsplan Zoals gezegd, gaan we de huidige kennis over ons erfgoed geschikt maken voor het omgevingsplan. Daar moeten we nog een aantal stappen voor zetten. Op inhoudelijk vlak gaan we de bestaande gegevens controleren. Er wordt er een afweging gemaakt van het beschermingsniveau van de beschermde monumenten en de omgeving van beschermde monumenten (monumentenbiotoop), beeldbepalende panden en de cultuurlandschappen van de cultuurhistorische waardenkaart.

Op basis van de beschrijvingen bepalen we de ambities voor het beschermingsniveau en maken we specifieke regels voor het omgevingsplan. Hierbij houden we rekening met de gemeentelijke ambities uit de omgevingsvisie, maar ook met de regels uit de Omgevingsverordening van de provincie en de doelen van de rijksoverheid. Extra aandacht is nodig voor landgoed Valkenberg. De provincie legt de gemeente door middel van een instructieregel op de erfgoedwaarden van het landgoed Valkenberg te behouden, herstellen en versterken. In deel E is een samenvatting van het belangrijkste rijksbeleid en provinciaal beleid opgenomen. Landgoed Valkenberg, 2024 (Foto: Gemeente Gilze en Rijen)

25 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

De Omgevingswet verplicht ons het erfgoed digitaal te registreren in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)3, dat de regels uit het omgevingsplan digitaal inzichtelijk maakt. Dit betekent dat we het erfgoed moeten digitaliseren op zodanige wijze dat we deze gegevens binnen het DSO op de kaartlaag voor de functie erfgoed kunnen opnemen. We gaan starten met het vertalen van de beschikbare kennis over de positie en omvang van het erfgoed naar digitale weergave ervan. Beeldbepalende panden Voor de beeldbepalende panden hebben we nog een extra stap te zetten. Bij deze panden gaat het vaak om oude aanwijzingen en beschrijvingen. Als gevolg van onduidelijke kaders en door aanpassingen, of zelfs sloop, kloppen de beschrijvingen vaak niet meer met de werkelijkheid. Om deze reden gaan we de beeldbepalende panden opnieuw bekijken en waarderen. Hierdoor ontstaat een opgeschoonde lijst waarop alleen panden staan die echt tot ons erfgoed behoren en een afspiegeling zijn van het historisch verhaal van Gilze en Rijen. Dat kan zijn vanwege het verhaal dat verteld kan worden aan de hand van het gebouw, maar ook op basis van bouwperiode of typologie. Instandhoudingsplicht Voor monumenten geldt een instandhoudingsplicht, wat inhoudt dat de eigenaar het monument in goede staat moet houden.

In de Omgevingswet is deze extra aangezet door aan de plicht toe te voegen dat het verboden is om geen onderhoud uit te voeren. Dit betekent dat het noodzakelijk onderhoud voor het instandhouden van het monument uitgevoerd moet worden.4 We gaan onderzoeken of we samen met lokale erfgoeddeskundigen de onderhoudsstaat van onze monumenten in beeld kunnen brengen. Op basis van een periodieke schouw kunnen we op tijd in actie komen als er niet wordt voldaan aan de instandhoudingsplicht. Hiermee willen we te grote restauraties en verval van beschermde monumenten voorkomen.

3

Digitaal Stelsel Omgevingswet – Het digitaal loket waarin de regels over de fysieke leefomgeving te raadplegen zijn. 4 Er wordt niet aan de instandhoudingsplicht voldaan wanneer onderdelen van het monument aantoonbaar niet onderhouden zijn en de eigenaar langdurig nalaat om het noodzakelijke onderhoud uit te voeren. Achterstallig onderhoud aan dak, aan de constructie maar ook aan schilderwerk leidt tot verval, waardoor het behoud van het monument niet verzekerd is. Een pand moet minimaal wind- en waterdicht gehouden worden.

26 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Prinsenbosch 42 (Fotograaf: O. Brinkkemper, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, LAAT-vw29525935-L 2021, CC-BY-SA 4.0)

Stap 3 - Erfgoed in beeld We gaan ons erfgoed in één oogopslag zichtbaar maken. De stappen om het erfgoed voor te bereiden op het omgevingsplan en het DSO hebben tot gevolg dat alle informatie digitaal beschikbaar komt. We willen deze informatie ook gebruiken om een digitale erfgoedkaart te maken. Aan de hand van verschillende kaartlagen kunnen we dan eenvoudig informatie oproepen en aan elkaar koppelen. Deze kaart gaan we in eerste instantie intern gebruiken. Aan de intaketafel kan de kaart gebruikt worden om te bepalen welke erfgoedelementen allemaal een rol spelen in een plangebied. Ook is direct de samenhang tussen gebouwen en gebieden te zien. We presenteren met de erfgoedkaart vooraan in het proces een compleet beeld van het aanwezige beschermde en niet-beschermde erfgoed. Zo brengen we in een vroeg stadium het advies richting initiatiefnemers een stap verder en kunnen we ook de nodige inspiratie bieden voor ontwikkelingen. In de toekomst gaan we onderzoeken of we de digitale erfgoedkaart ook voor inwoners zichtbaar kunnen maken. Verder denken we na over inhoudelijke uitbreiding van de kaart, bijvoorbeeld met thema’s als militair of naoorlogs erfgoed, of verhalen (immaterieel erfgoed). Een uitgebreide, publieksvriendelijke kaart biedt ook kansen voor het vrijetijdsdomein, bijvoorbeeld als inspiratiebron voor fiets- en wandelroutes, evenementen en educatie.

27 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Deel C Zichtbaar erfgoed voor iedereen 28 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed Erfgoed wordt zichtbaar op nutskasten (foto: Gemeente Gilze en Rijen)

Deel C - Zichtbaar erfgoed voor iedereen De rol van inwoners bij het behoud van ons erfgoed is een rol die we niet moeten onderschatten. De eigenaren van beschermde monumenten zorgen dagelijks dat dit erfgoed voor de toekomst bewaard blijft. Daarnaast hebben we veel inwoners die zich inzetten voor het behoud van erfgoed door bijvoorbeeld het verzamelen van historische informatie of voorwerpen en het vertellen van verhalen. Dat doen zij zelfstandig of in verenigingsverband. Eigenaren en lokale deskundigen houden samen het erfgoed van Gilze en Rijen levend. We hebben onze inwoners nodig om de erfgoedwaarden en erfgoedkennis te delen en door te geven aan volgende generaties. Niet iedereen beleeft erfgoed op dezelfde manier. Wat erfgoed is en hoe belangrijk dat voor iemand is, hangt af van iemands eigen verleden, ervaringen en interesses. In onze eerste ambitie benoemden we al de kansen voor (ruimtelijke) ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Zoals we al vaker in het programma hebben benoemd, kan erfgoed ook bijdragen aan het behalen van maatschappelijke en economische doelen, onderwijs en burgerschap. Erfgoed kan een goed onderwerp zijn om een gesprek te starten.

AMBITIE - Zichtbaar erfgoed voor iedereen We hebben de ambitie om ons erfgoed voor iedereen zichtbaar en beleefbaar te maken. Bij de uitwerking van deze ambitie zien we drie concrete stappen voor ons om ons doel te bereiken. Het Verdrag van Faro is een belangrijke basis voor deze ambitie. Nederland heeft dit verdrag in 2020 ondertekend.5 Hiermee bevestigt Nederland dat de rol van inwoners in de waardering en de omgang met erfgoed belangrijk is. Dit betekent dat erfgoed als een taak van overheden en deskundigen verschuift naar een taak van de gehele samenleving, dus een samenwerking tussen inwoners, (lokale) deskundigen en gemeente. We geven daarmee invulling aan het principe dat erfgoed van iedereen is.

5

Het Verdrag van Faro is gebaseerd op de uitgangspunten dat erfgoed een voortdurend veranderend proces is. Het is ontstaan vanuit de manier waarop mensen leefden en daarom heeft ook iedereen het recht om erbij vetrokken te zijn en eigen betekenis te geven aan erfgoed. Iedereen moet dus mee kunnen praten over wat erfgoed is, toegang hebben tot het erfgoed. Burgerparticipatie wordt hierbij gestimuleerd. Het Verdrag van Faro is in 2005 opgesteld en in 2020 door verschillende landen, waaronder Nederland, ondertekend. Verschillende landen hebben het ook al in zijn geheel goedgekeurd en in het beleid ingepast.

29 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

1. Monumenteigenaren ondersteunen De eigenaren van beschermde monumenten zijn van onschatbare waarde voor het behoud van ons erfgoed. We gaan onze waardering omzetten in betere ondersteuning aan monumenteneigenaren. Dit doen we door de informatievoorziening en inhoudelijke ondersteuning van monumenteneigenaren te verbeteren, zodat we ze kunnen bijstaan in hun taak als beheerder van erfgoed. 2. Samenwerken aan erfgoed We gaan meer samenwerken met onze inwoners om ons erfgoed beter in beeld te krijgen en te behouden. Dit doen we door een erfgoednetwerk op te zetten met deskundige inwoners en Heemkring Molenheide. 3. Erfgoed wordt zichtbaar We vinden het belangrijk dat erfgoed zichtbaar is in de leefomgeving. Iedereen moet de kans krijgen om kennis te maken met onze geschiedenis. Daarnaast is het belangrijk dat inwoners het erfgoed dat voor hen belangrijk is, ook kunnen delen met anderen. We steunen initiatieven uit de samenleving voor erfgoedprojecten. We denken mee over erfgoedinitiatieven en gaan op zoek naar koppelkansen in o.a. het vrijetijdsdomein.

30 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Stap 1 - Monumenteneigenaren ondersteunen Onze beschermde monumenten zijn tastbare herinneringen aan de geschiedenis van onze dorpen. We vinden het belangrijk dat deze beschermde monumenten worden behouden voor de generaties na ons. De monumenteigenaren zijn daarom belangrijke spelers in het erfgoedveld. Ze zijn onderdeel van het verhaal, de geschiedenis én de toekomst van monumenten. Dit betekent dat ze naast hun eigen woonwensen rekening moeten houden met de bijzondere kenmerken van het pand. We realiseren ons dat we hen hard nodig hebben bij het behoud van onze monumenten voor de toekomst. De gemeente heeft veel waardering voor de monumenteneigenaren. We gaan die waardering zichtbaarder maken door de inhoudelijke ondersteuning van de monumenteigenaren te verbeteren. Persoonlijk contact Hoewel een monumenteneigenaar zijn of haar pand vaak het beste kent, vraagt de omgang met een monument veel bouwkundige Voormalige fabrieksschoorsteen aan de Hoofdstraat (monumenten)kennis. Zelf alle kennis in beeld 77 in Rijen, 2014 (Vervaardiger Stichting brengen, kan voor een eigenaar een hele klus Fabrieksschoorstenen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer LAAT_ffs07-2245, CC-BYzijn. De erfgoeddeskundigen van de gemeente SA 4.0) zijn bereikbaar voor monumenteneigenaren die met vragen rondlopen.

Dat kunnen bijvoorbeeld vragen zijn over de bescherming, verbouwing/verduurzaming of specialistische bedrijven. Persoonlijk contact is onmisbaar om de monumenteneigenaren bij te staan. We helpen eigenaren het liefst in een zo vroeg mogelijk stadium met het vinden van de juiste instanties en bedrijven, zodat onderhoud, restauratie en/of een verbouwing soepel verlopen. Goede voorlichting zien we als de eerste stap naar een soepele vergunningverlening. Website Naast het persoonlijke contact zorgen we ervoor dat er duidelijke basisinformatie op de gemeentelijke website staat. Hier beantwoorden we veelgestelde vragen over de omgang met monumenten. Ook geven we een overzicht van erfgoedinstanties zoals het Restauratiefonds, Monumentenwacht Noord-Brabant en de Stichting ERM (Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg). Deze informatie dient als eerste landingsplaats en naslagwerk, niet als vervanging van het persoonlijke contact met de gemeente.

31 – Gemeente Gilze en Rijen | Programma erfgoed

Stap 2 - Samenwerken aan behoud van erfgoed Erfgoednetwerk opbouwen We hebben een grote groep inwoners met een passie voor erfgoed. Ze hebben veel kennis van de geschiedenis van de gemeente of zijn gespecialiseerd in een bepaald onderwerp. Er zijn binnen de gemeente mensen die zich op persoonlijke titel bezighouden met erfgoed en erfgoedorganisaties. We gaan al deze partijen in kaart brengen als ons ‘erfgoednetwerk’. Hierbij zetten we in op een zo compleet mogelijke vertegenwoordiging. Iedereen die zich bezighoudt met lokaal erfgoed (materieel, immaterieel, roerend, onroerend) is welkom. De bedoeling van het netwerk is om onderling contact en samenwerking te bevorderen. Dit doen we door vanuit de gemeente jaarlijks een netwerkbijeenkomst te organiseren. Daar gaan we onderzoeken op welke vlakken we kunnen samenwerken en aan welke voorwaarden een samenwerking moet voldoen. Uitgaande van de Faro-gedachte denken wij verder te komen als de gemeente, inwoners en erfgoedorganisaties meer samenwerken op het gebied van erfgoed. We zijn ervan overtuigd dat een lokaal erfgoednetwerk van meerwaarde is voor behoud, versterking en de beleefbaarheid van ons erfgoed. Heemkring Molenheide Heemkring Molenheide is al vele jaren een betrouwbare erfgoedpartner voor de gemeente Gilze en Rijen.