Detailhandelsvisie Dantumadiel

Dantumadiel Detailhandelsvisie

Dantumadiel Detailhandelsvisie

Opdrachtgever: Projectnummer: Datum:

Stichting Ondernemers Dantumadiel (SOD) 1121.514 31/01/2023

Adres Telefoon E-mail Web

Wederik 1 9801 LX Zuidhorn 0594-528358 info@brdgadvies.nl www.brdgadvies.nl

3

4

Inhoud 1

Inleiding

5

2

Ligging en demografie Dantumadiel 2.1 Ligging 2.2 Bevolkingsgegevens 2.3 Demografische ontwikkelingen

8 8 9 10

3

Trends en ontwikkelingen 3.1 Algemene trends 3.2 Coronacrisis 3.3 Ontwikkelingen Dantumadiel

12 12 14 15

4

Kwantitatieve analyse 4.1 Totaal detailhandelsaanbod 4.2 Damwâld 4.3 De Westereen 4.4 Feanwâlden 4.5 Relevant onderzoek 4.6 Distributieplanologische analyse

17 17 21 22 23 24 25

5

Kwalitatieve analyse 5.1 Verzorgingsstructuur 5.2 Structuur Dantumadiel 5.3 Damwâld 5.4 De Westereen 5.5 Feanwâlden 5.6 Overige dorpen

27 27 28 29 34 40 44

6

Detailhandelsvisie gemeente Dantumadiel

45

7

Actieplan

49

Bijlage 1 - Bevolkingsontwikkeling Dantumadiel Bijlage 2 - Demografische ontwikkelingen Bijlage 3 - Trends en ontwikkelingen Bijlage 4 - Verklarende woordenlijst Bijlage 5 - Distributieplanologische berekening

5

1

Inleiding Landelijke dynamiek

In de sectoren detailhandel en horeca is sprake van een zeer forse dynamiek. Er gebeurt met andere woorden veel en veranderingen gaan snel. Aannames over de ontwikkeling van de retail, horeca en andere centrumfuncties zoals deze de afgelopen jaren werden gedaan, gelden niet meer automatisch. Daar is de coronapandemie nog bovenop gekomen, die zorgde voor een ongekende impact op kernwinkelgebieden. De lockdown en de ‘anderhalve meter-economie’ hebben geleid tot een aantal zeer moeilijke jaren voor met name de bedrijven gericht op het recreatieve winkelen, zoals de mode. De online winkels hebben de afgelopen jaren een enorme groei doorgemaakt, doordat mensen feitelijk aangewezen waren op het online bestellen. Het coronajaar heeft de positie van webshops blijvend versterkt. De coronacrisis en haar nasleep versnelt niet alleen het al langer gaande saneringsproces in de detailhandel, maar momenteel dreigen ook in potentie kerngezonde bedrijven ten onder te gaan door het gebrek aan liquiditeit en oplopende (energie)kosten. Ondertussen blijven de fysieke horeca en retail van wezenlijk belang voor aantrekkelijke en levensvatbare centra en een leefbare woonomgeving.

Een toekomst met mogelijk minder fysieke winkels vraagt om kritisch naar de huidige centrumstructuur te kijken: hoe blijft een kernwinkelgebied aantrekkingskracht en sociale meerwaarde houden? Hoe verandert de functiemix en wat vragen nieuwe centrumfuncties van hun omgeving?

Lokaal perspectief Tegen het licht van bovenstaande ontwikkeling is het van belang dat de gemeente Dantumadiel een helder perspectief heeft op de huidige status en toekomst van haar winkelstructuur. Met haar drie kerndorpen heeft Dantumadiel drie kleine tot middelgrote lokaal (en licht-regionaal) verzorgende winkelgebieden (vanaf hier kernwinkelgebieden genoemd) binnen haar gemeentegrenzen, met daarnaast diverse meer solitair gelegen winkels. Het voortbestaan van deze kernwinkelgebieden is geen automatisme; omliggende grotere kernen zoals Dokkum en Burgum ontwikkelen zich verder en de schaalvergroting zet door. De gemeente Dantumadiel zet zich er echter voor in om de leefbaarheid en aantrekkelijkheid (voor zowel inwoners als bezoekers) van de dorpen op peil te houden. Winkelvoorzieningen zijn daarvan een cruciaal onderdeel: de aanwezigheid van met name dagelijkse winkels is een belangrijke overweging in het zoekgedrag van burgers die een woonplek zoeken. Goede vitale kernwinkelgebieden dragen daarom bij aan de toekomstige leefbaarheid van de dorpen. Naast algemene landelijke ontwikkelingen hebben in Dantumadiel zelf ook de nodige veranderingen plaatsgevonden. De realisatie van de Centrale As is van grote invloed op de kernen in Dantumadiel.

Bovendien lijkt, aangewakkerd door de coronapandemie, de woonsituatie aan het veranderen: de vraag naar woningen in de omgeving van Leeuwarden en in het noorden in het algemeen is toegenomen. Al deze ontwikkelingen hebben meer of minder invloed op de gevraagde functiemix in een centrum. Er bestaat voor de gemeente Dantumadiel geen recente detailhandelsvisie terwijl er op dit moment wel veel veranderingen op het gebied van detailhandel plaatsvinden. Juist nu is daarom een actueel kader nodig om aantrekkelijke, levensvatbare en toekomstbestendige

6 kernwinkelgebieden te behouden en de actuele ontwikkelingen van een passend antwoord te voorzien. Bovengenoemde probleemstelling wordt met de volgende punten en vragen omschreven: •

•

•

Hoe heeft de detailhandel zich de afgelopen jaren ontwikkeld en wat zijn de verwachtingen voor de komende 10 tot 15 jaren, de trends en ontwikkelingen die een rol spelen voor het kernwinkelgebied? De drie grotere dorpen in Dantumadiel (Damwâld, De Westereen en Feanwâlden) willen hun positie in de regio behouden en waar nodig versterken. De demografische ontwikkelingen spelen hierin een belangrijke rol. U vraagt zich af hoe u de demografische ontwikkelingen moet zien tegen het licht van (bijvoorbeeld) de toenemende vraag naar woningen van mensen uit de Randstad; Leegstand van commercieel vastgoed in het kernwinkelgebied, waarbij vanuit de markt de vraag wordt gesteld of een functieverandering van winkels/kantoren naar wonen mogelijk is;

Doelstelling Het opstellen van een actuele detailhandelsvisie voor de gemeente Dantumadiel heeft meerdere doelen: 1. Het verkrijgen van inzicht in de actuele situatie van de detailhandel in de drie grootste kernen (Damwâld, De Westereen en Feanwâlden) van Dantumadiel. Zowel de kwantitatieve als de kwalitatieve positie van de drie dorpen in de gemeente wordt in beeld gebracht. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de trends en ontwikkelingen in de detailhandel en overige centrumfuncties; 2. Het formuleren van helder beleid over de positie en ontwikkeling van het detailhandelsaanbod in de toekomstige voorzieningenstructuur van de gemeente; 3. Het toetsen van het huidige beleidskader aan de huidige behoeften; te denken valt aan de in voorbereiding zijnde omgevingsvisie van de gemeente, maar ook aan de Europese Dienstenrichtlijn; 4. Het geven van duidelijkheid over de wijze waarop de kernwinkelgebieden zich verder moeten ontwikkelen tot toekomstbestendige centra.

Vraagstelling Op basis van de doelstelling zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: 1. Wat is kwalitatief en kwantitatief de huidige stand van zaken van de detailhandel in de gemeente Dantumadiel? 2. Hoe ziet de huidige detailhandelsstructuur van Dantumadiel eruit en wat is het verzorgingsgebied van de verschillende dorpen, rekening houdend met de regio? 3. Hoe functioneren de verschillende dorpen in de gemeente afzonderlijk en ten opzichte van elkaar? Wat is het effect van de Centrale As? 4. Welke recente trends en ontwikkelingen, inclusief e-commerce en corona, zijn van invloed op de detailhandel in Dantumadiel, en op welke wijze kan hier mee worden omgegaan? 5. Hoe ziet de SWOT-analyse van de detailhandel in de drie grootste dorpen van Dantumadiel eruit en wat is het bijbehorende perspectief?

7 6. Wat is op hoofdlijnen de toekomstig gewenste detailhandelsstructuur van de drie dorpen in de gemeente Dantumadiel? Wat is hierbij de gewenste en haalbare positie (schaal en functie) van deze dorpen? 7. Welke actiepunten kunnen geformuleerd worden om de detailhandelsvisie te realiseren, rekening houdend met het planologische beleidskader?

Leeswijzer Om deze vragen te kunnen beantwoorden worden in hoofdstuk 2 de bevolkingsgegevens en de demografische ontwikkelingen binnen gemeente Dantumadiel in beeld gebracht. In hoofdstuk 3 worden de belangrijkste trends en ontwikkelingen met betrekking tot de detailhandel weergegeven. Ook wordt in dit hoofdstuk een aantal actuele ontwikkelingen binnen de gemeente behandeld en wordt kort ingegaan op de (te verwachten) effecten van de coronacrisis. Vervolgens worden in hoofdstuk 4 en 5 de kwantitatieve en kwalitatieve analyse van de huidige detailhandel per dorp weergegeven, inclusief een distributieplanologische analyse en een SWOT-analyse per winkelgebied. Op basis van het voorgaande wordt in hoofdstuk 6 in de nieuwe detailhandelsvisie de toekomstige positie van de kernen geschetst en worden vanuit deze toekomstige positie de mogelijkheden voor versterking en profilering van de kernwinkelgebieden aangegeven. Tenslotte volgt in hoofdstuk 7 het actieplan ter realisatie van de visie.

8

2

Ligging en demografie Dantumadiel

2.1 Ligging De gemeente Dantumadiel ligt in het noorden/noordoosten van de provincie Friesland. Binnen de provincie is Leeuwarden het grootst qua inwonertal, gevolgd door Drachten, Sneek en Heerenveen. Zoals te zien is in figuur 2.1 liggen Leeuwarden en Drachten het dichtst bij gemeente Dantumadiel, op zo’n 15 à 30 kilometer vanaf één van de drie grootste kernen in de gemeente. Het gaat om de volgende dorpen: • Damwâld (Damwoude) • De Westereen (Zwaagwesteinde) • Feanwâlden (Veenwouden) Op sub-regionaal niveau liggen Damwâld, De Westereen en Feanwâlden tussen enkele grotere kernen die relevant zijn qua toevloeiing en afvloeiing van bezoekersstromen (zie figuur 2.1 voor de ligging van de dorpen). Het gaat hierbij voornamelijk om het noordelijk gelegen Dokkum en het zuidelijk gelegen Burgum. Kollum en Buitenpost, beide gelegen ten oosten van de gemeente Dantumadiel, zullen van minder grote invloed zijn op de toevloeiing en afvloeiing van bezoekers. Figuur 2.1: Ligging gemeente Dantumadiel

Bron: BRDG Advies

9 2.2 Bevolkingsgegevens Inwonertal Dantumadiel telde op 1 januari 2022 18.957 inwoners1. De afgelopen tien jaar was het inwonertal in de gemeente vrij constant, namelijk net boven of net onder de 19.000. De drie grootste dorpen in Dantumadiel zijn Damwâld (5.600 inwoners), De Westereen (5.065 inwoners) en Feanwâlden (3.605 inwoners)2. De overige dorpen tellen maximaal 1.200 inwoners. In tabel 2.1 wordt een overzicht van het inwonertal per dorp weergegeven en in figuur 2.2 wordt de ligging van de dorpen geschetst. Bijlage 1 gaat kort in op de bevolkingsontwikkeling in Dantumadiel. Tabel 2.1: Aantal inwoners per dorp in Dantumadiel Dorp Broeksterwâld Damwâld De Falom De Westereen Driezum Feanwâlden Readtsjerk Rinsumageast Sibrandahûs Wâlterswâld Bron: CBS Statline, 2022

Aantal inwoners 1-1-2022 1.180 5.600 250 5.065 950 3.605 180 1.125 40 975

Figuur 2.2: Overzicht dorpen in gemeente Dantumadiel

Bron: BRDG Advies

1 2

Regionale kerncijfers Nederland (CBS Statline, 2022) Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS Statline, 2022)

10 Inkomensniveau Het inkomensniveau van de provincie Friesland ligt circa 8% lager dan het landelijk gemiddelde. Ook in gemeente Dantumadiel ligt het inkomensniveau lager dan het landelijk gemiddelde; met een gemiddeld besteedbaar inkomen van €43.400 in 2020 ligt het zo’n 7% lager dan het Nederlands gemiddelde van €46.8003.

Woningbouw Begin 2021 is de Woonvisie 2020-2025 Gemeente Dantumadiel4 vastgesteld door de raad. Deze visie voor de komende jaren is derhalve relatief recent. De prognose van het CBS is dat de komende jaren het aantal inwoners in Dantumadiel zal dalen en dat het aantal huishoudens tot 2035 zal stijgen en daarna pas zal dalen. De gezinsverdunning van de eerst komende jaren zal de behoefte aan woningen laten stijgen in deze periode. In de huidige woningmarkt is grote vraag naar bestaande en ook nieuwe woningen. Vooral in de grotere voorzieningenkernen bestaat een grote woningvraag, maar ook in kleinere kernen is er vraag naar woningen. De gemeente wil dat in alle woonkernen altijd ruimte is voor nieuwbouw: op maat, passend bij de schaal en behoefte in het dorp (de nieuwbouw dient hierbij complementair te zijn aan wat er al is). Daar waar geen kansen binnen de bestaande bouw aanwezig zijn, zal ruimte worden geboden voor nieuwbouw voor starters, jonge 1- en 2-persoonshuishoudens en gezinnen met kinderen. Omdat het aantal oudere huishoudens de komende jaren sterk toeneemt, betekent dit dat nieuwbouwwoningen zo veel mogelijk levensloopgeschikt gebouwd worden, of eenvoudig aanpasbaar zijn.

2.3 Demografische ontwikkelingen Vergrijzing en ontgroening Nederland vergrijst nog steeds, wat betekent dat het aandeel ouderen in de bevolking stijgt. Momenteel is de ‘grijze druk’ in Nederland 33,7%5 en zal de komende jaren verder toenemen. In vergelijking met de landelijke situatie is de grijze druk in de gemeente Dantumadiel met 42,1% hoog6. Naast vergrijzing is er in veel delen van het land ook sprake van ontgroening, wat betekent dat het aandeel kinderen/jongeren in de bevolking daalt. Momenteel is de ‘groene druk’ in Nederland 36,4%5. In de gemeente Dantumadiel is het aandeel kinderen/jongeren met 41,3% ook groter dan het landelijk gemiddelde6. Zowel de vergrijzing als ontgroening zijn in de gemeente Dantumadiel de afgelopen tien jaar iets sneller gegaan dan het Nederlands gemiddelde. Zie bijlage 2 voor een nadere toelichting op de demografische ontwikkelingen in Dantumadiel en Nederland.

3

Inkomen van huishoudens; huishoudenskenmerken, regio (CBS Statline, 2021) Woonvisie 2020-2025 (Gemeente Dantumadiel, 2021) 5 Bevolking; kerncijfers (CBS Statline, 2021) 6 Regionale kerncijfers Nederland (CBS Statline, 2021) 4

11 Krimp Nederland heeft zowel krimpregio’s waar de bevolking afneemt (zoals delen van Friesland, Groningen, Drenthe, Zeeland en Limburg) als groeiregio’s waar de bevolking juist toeneemt (zoals de Randstad, Utrecht en Flevoland). De gemeente Dantumadiel ligt in het noorden van Friesland en is de afgelopen tien jaar zeer licht gekrompen qua inwonertal (een afname van circa 300 inwoners in tien jaar tijd). De daling van het inwonertal lijkt te stagneren en is niet dermate hoog dat er directe negatieve gevolgen merkbaar zijn. Op termijn wordt echter een grotere krimp verwacht in het gebied. Negatieve effecten van een sterke bevolkingsafname zijn onder andere een afname van de bestedingen en een verminderd draagvlak voor voorzieningen.

Toerisme en recreatie Eind 2019 is voor de regio Noordoost-Fryslân een gezamenlijke visie op toerisme en recreatie ontwikkeld7. Binnen de regio vallen vier gemeenten: Achtkarspelen, Dantumadiel, Noardeast-Fryslân en Tytsjerksteradiel. Toerisme en recreatie spelen in Friesland een grote rol en het is een kansrijke sector die constant in ontwikkeling is. Met name het inkomend toerisme neemt naar verwachting de komende jaren toe, maar ook het binnenlands toerisme groeit jaarlijks (zeker ten tijde van de coronacrisis). De regio Noordoost-Fryslân wil dat toerisme en recreatie groeien zonder daarmee de leefomgeving en unieke kenmerken van het gebied te verstoren. Grootschalige ontwikkelingen zijn alleen gewenst onder bepaalde voorwaarden en de komst van meer toeristen en recreanten moet bijdragen aan het stimuleren van de lokale economie en het in standhouden en door ontwikkelen van voorzieningen. Voor 2030 is er een aantal doelstellingen: • 50% meer overnachtingen in de regio (van 600.000 naar 900.000); • 50% meer binnen- en buitenlandse vakantiegasten in de regio (van 175.000 naar 260.000); • Toename werkgelegenheid met circa 700 extra banen8.

7 Land waar je landt; eropuit in de regio Noordoost-Fryslân: Een gezamenlijke visie op Toerisme en Recreatie in Noordoost-Fryslân 2020-2030 (Gemeenten Noordoost-Fryslân & Bureau voor Ruimte en Vrije Tijd, oktober 2019) 8 NB. Omdat er geen goede bronnen beschikbaar zijn over het aantal gasten, overnachtingen en bestedingen van toeristen en recreanten in de regio, zijn de genoemde doelstellingen op basis van een indicatieve doorrekening.

12

3

Trends en ontwikkelingen

In dit hoofdstuk bespreken we kort een aantal algemene trends die direct of indirect te maken hebben met de Nederlandse winkelgebieden en winkelstructuur. Daarna staan we stil bij de effecten van de coronacrisis en de impact die de crisis heeft op onze winkelgebieden. Vervolgens gaan we in op een aantal actuele ontwikkelingen in Dantumadiel.

3.1 Algemene trends Op landelijk niveau spelen trends die ook op regionaal of lokaal niveau zichtbaar zijn. De belangrijkste trends die te maken hebben met ons winkellandschap geven we hier kort weer; bijlage 3 gaat dieper in op deze trends.

Online winkelen Het gebruik van internet voor het doen van aankopen is de afgelopen jaren sterk blijven stijgen. De coronapandemie heeft deze ontwikkeling nog eens een extra impuls gegeven. Het aantal webwinkels in Nederland is in tien jaar tijd meer dan verdrievoudigd en de online bestedingen groeien elk jaar.

Afnemende behoefte aan fysieke winkelmeters De vraag naar vierkante meters winkelruimte neemt af. Online winkelen, demografische ontwikkelingen en veranderende consumentenbestedingen zijn hierin belangrijke factoren. De mate van afname/toename in het aantal winkelmeters verschilt echter tussen winkelgebieden. Zo ervaren gebieden met relatief veel niet-dagelijks aanbod een sterkere concurrentie van het internet dan gebieden met voornamelijk dagelijks aanbod. Ook in krimpgebieden neemt de vraag naar winkelmeters sneller af dan in gebieden waar de bevolking groeit.

Schaalvergroting en - verkleining en de ‘trek weg uit het midden’ In diverse sectoren neemt de behoefte aan grotere oppervlaktes toe. Met name supermarkten, maar ook grootschalige aanbieders in bijvoorbeeld sport, spel en elektronica kiezen voor ruim opgezette winkels met een breed en diep aanbod. Daarbij is wel sprake van een duidelijke tweedeling: naast grootschalige winkels zijn er ook veel zelfstandige ondernemers en ketens die voor een wat kleiner winkeloppervlak kiezen, waar sfeer en beleving centraal staan, idealiter aangevuld met een aanbod online. De middelgrote winkel (oppervlaktes 250-500 m2) verdwijnt steeds meer uit het straatbeeld.

Branchevervaging en blurring Sterk samenhangend met de schaalvergroting is de trend van de branchevervaging. Winkels verbreden hun assortiment om de consument meer te kunnen bieden. Bouwmarkten verkopen ook planten en supermarkten ook mediaproducten. ‘Blurring’ ontstaat wanneer diverse sectoren zich met elkaar mengen, zoals horeca, cultuur en retail. Hierbij valt te denken aan de winkel of dienstverlener waar ook koffie geschonken wordt, als service of tegen betaling.

13 Consumentengedrag Het consumentengedrag is sterk veranderd door veranderingen in de wensen van de consument. Beleving, service en gemak zijn in toenemende mate van belang in winkelgebieden. Ook klimaatbewustheid, duurzaamheid en social impact zijn tegenwoordig van grote invloed bij keuzegedrag van consumenten. Ontwikkelingen zoals de e-bike hebben daarnaast gezorgd voor een grotere mobiliteit van de consument. Daarbovenop heeft de coronapandemie als gevolg gehad dat consumenten meer online aankopen zijn gaan doen en het gemak van thuislevering zijn gaan ervaren.

Identiteit, authenticiteit, beleving Een stad, wijk of regio kan door een groot onderscheidend vermogen in de markt worden geplaatst. Door een sterke eigen identiteit kan de plaats consumenten naar zich toetrekken en aan zich binden.

Wijzigend trekkerbeeld Voorheen waren vooral de Nederlandse warenhuizen (V&D, Bijenkorf, HEMA) belangrijke ankerpunten in de verzorgingsstructuur van winkelgebieden. Nu V&D verdwenen is en de Bijenkorf enkel nog in de grootste steden is gevestigd, bepalen andere winkelketens de looproutes in winkelgebieden. Zeker voor kleinere kernen zijn supermarkten, aangevuld met kleiner dagelijks aanbod en kleinere warenhuizen zoals HEMA, Action en Blokker, belangrijke trekkers. De positionering en juiste locatie van belangrijke formules zijn van wezenlijk belang voor winkelgebieden.

Sanering supermarkten In de afgelopen twee decennia zijn diverse supermarktformules en kleinere supermarkten verdwenen. Een verdere reorganisatie van de branche is niet ondenkbaar en heeft gevolgen voor de supermarktstructuur in bestaande winkelgebieden.

Opkomst flitsbezorging Naast de sanering van supermarkten en daarmee het verdwijnen van diverse supermarktformules, is er sinds enkele jaren een nieuwe vorm van boodschappen doen in opkomst, namelijk flitsbezorging. Nieuwe online supermarkten bieden een snelle boodschappenservice waarbij de bestelling vaak al binnen 10 minuten wordt bezorgd. Enerzijds wordt het gemak voor consumenten vergroot en anderzijds hebben de bestaande fysieke supermarkten te maken met een nieuwe vorm van concurrentie. De flitsbezorgers profiteerden van de lockdowns tijdens de coronapandemie, waardoor ze snel konden groeien. Ook in dit speelveld zijn echter zichtbare veranderingen gaande.

Opvolgingsproblematiek De vergrijzing onder mkb’ers neemt toe en de komende jaren bereiken veel ondernemers de pensioengerechtigde leeftijd. De opvolging van het bedrijf is echter vaak een probleem. Door lage vaste lasten kunnen huidige ondernemers het nog lang volhouden, maar voor nieuwe starters is het vaak niet rendabel te maken. In grotere kernen komt wellicht een filiaalbedrijf in het pand, maar in kleinere kernen met een beperkt draagvlak ontstaat vaker leegstand.

14 Financiering en huurniveau Bij gewenste investeringen in een onderneming lopen ondernemers vaak aan tegen een financieringsprobleem. Banken blijken veelal niet, of alleen tegen zeer forse tarieven, bereid tot financiering. Daarnaast wordt op veel plaatsen het huurprijsniveau niet aangepast aan de huidige werkelijkheid, waardoor de huur van een pand op verschillende plekken erg hoog is.

Ontwikkeling leegstand Onder andere de economische crisis en het online winkelen hebben gezorgd voor een toename van de leegstand, vooral aan de randen van het land en in middelgrote steden. De afgelopen jaren liep de leegstand iets terug, maar als gevolg van de coronacrisis zal deze waarschijnlijk weer gaan toenemen.

3.2 Coronacrisis Coronacrisis algemeen De coronacrisis, die zich vanaf medio maart 2020 ontwikkelde, leidde een periode in met ongekende impact op de maatschappij. Er is bijna geen sector te bedenken die niet op een of andere manier de effecten van de coronacrisis voelt. Zo ook de retailsector. De diverse (intelligente) lockdowns in 2020 en 2021 hebben grote impact gehad. Het consumentenvertrouwen daalde, de bezoekersaantallen namen af, het recreatief winkelen lag zwaar onder druk en winkels leden flinke omzetverliezen. Voornamelijk winkels in de dagelijkse sector, zoals supermarkten, vers-speciaalzaken en drogisterijen, en winkels in ‘doe-het-zelf’, ‘woninginrichting’ en ‘tuin’ bleven relatief goed functioneren tijdens de coronacrisis. Onder andere horecaondernemingen en winkels die grotendeels afhankelijk zijn van het recreatieve winkelen (zoals modezaken) zijn echter zwaar getroffen.

Post corona De lange termijn effecten van de coronacrisis zijn nog onzeker, maar een aantal ontwikkelingen is nu al zichtbaar. De online markt heeft een nog sterkere positie gekregen ten opzichte van de fysieke winkels. Webshops en online diensten trokken de afgelopen twee jaar meer (nieuwe) bezoekers en door groeiende omzetten heeft de online markt de kans gehad om te investeren in zijn marktpositie, aanbod, marketing en logistiek. Fysieke winkelgebieden moeten nog sterker concurreren met de online sector dan voorheen. Binnen de horecasector is het personeelstekort (dat er ook vóór de coronacrisis al was) een groot probleem. Horecapersoneel moest noodgedwongen op zoek naar ander werk tijdens de lockdown-periodes waarin de horeca gesloten was, maar keert niet zo makkelijk terug. Het aantal faillissementen van bedrijven en instellingen lag in 2020 en 2021 op een historisch laag niveau9,10. Dat er in de coronatijd minder bedrijven failliet werden verklaard, is zeker niet los te zien van de steunmaatregelen van de overheid. Per 1 april vorig jaar is echter het coronasteunpakket gestopt, waardoor ondernemers geen gebruik meer kunnen 9

Minder faillissementen in 2020 (CBS, januari 2021) Historisch laag aantal faillissementen in 2021 (CBS, januari 2022)

10

15 maken van onder andere de NOW, TVL en het generieke uitstel van belastingbetalingen. Nu de steunmaatregelen zijn weggevallen, de volledige huren in veel gevallen weer betaald moeten worden en de uitgestelde aanslagen van de belasting komen, zal blijken hoe groot de weerbaarheid van de bedrijven is en of het aantal faillissementen beperkt blijft.

3.3 Ontwikkelingen Dantumadiel Aanleg Centrale As (Sintrale As) Sinds 2016 is de dubbelbaans autoweg Sintrale As in gebruik. De weg loopt tussen Dokkum en Nijega en is circa 22 kilometer lang. Voorheen moesten automobilisten door de dorpskernen in noordoost Friesland rijden, zo ook door Damwâld, De Westereen en Feanwâlden. De aanleg van de Sintrale As heeft ervoor gezorgd dat er minder doorgaand verkeer door de dorpen komt en dat de regio beter bereikbaar is voor automobilisten. In de gemeente Dantumadiel zijn de effecten van de aanleg van de Sintrale As duidelijk merkbaar. Deze effecten zijn volgens veel retailondernemers (maar niet alle) met name positief. Een enkele ondernemer ondervindt een negatief effect van de aanleg. Naast de betere bereikbaarheid vanuit Drachten en Leeuwarden is de verkeersveiligheid en daarmee de leefbaarheid aanzienlijk toegenomen4. Het project ‘Kansen in Kernen’ (zie hieronder) heeft in diverse plaatsen al geleid tot mooiere en veiliger dorpen.

Kansen in Kernen Met het ‘Kansen in Kernen’ project willen de provincie Friesland en de gemeenten Dantumadiel en Tytsjerksteradiel de leefbaarheid en verkeersveiligheid in zes dorpen verbeteren. Nu de Sintrale As in gebruik is genomen komt er namelijk veel minder doorgaand verkeer door de dorpen van deze gemeenten. Damwâld: In 2017 werd gestart met de herinrichting van de Haadwei in Damwâld. De belangrijkste uitgangspunten voor de herinrichting waren het creëren van een dorpsweg met een minder doorgaand karakter (maar nog wel een belangrijke functie voor de inwoners als hoofdtoegang naar de verschillende woonbuurten), het functioneel toepasbaar zijn en blijven, de rijsnelheid er uit halen door een afwisselend(e) wegbeeld en inrichting, het hanteren van het ‘shared space’ principe, het beperken van de geluidshinder door geluid reducerende klinkers te gebruiken en het inpassen van duidelijke oversteekplaatsen bij de kruisingen. Feanwâlden: In 2020 werd gestart met de herinrichting van de Suderwei en het Transferium in Feanwâlden. Doordat er sinds de aanleg van de Sintrale As minder verkeer door het dorp komt, ontstond er een kans om de doorgaande weg anders in te richten en deze socialer, groener en stiller te maken. Ook het stationsgebied is groots aangepakt. Er stopt inmiddels twee keer per uur een extra sneltrein van Groningen-Leeuwarden in Feanwâlden.

Daarom zijn er extra parkeervoorzieningen voor zowel auto als fiets toegevoegd (het transferium). Het stationsgebied staat nu meer in verbinding met het dorp; in plaats van de oude provinciale weg ligt er nu een park met een waterrijke zone.

16 Supermarktontwikkelingen Coop naar PLUS in De Westereen: Door de fusie van de twee supermarktketens is de Coop omgebouwd naar een PLUS. Sinds 11 mei 2022 is de nieuwe PLUS geopend voor het publiek. Vestiging Jumbo in De Westereen: Voor de vestiging van een Jumbo supermarkt heeft een vastgoedontwikkelaar een plan ingediend op het perceel hoek Noarder Stasjonsstrjitte / Oastersingel. Binnen het vigerende bestemmingsplan zou de vestiging van een supermarkt op deze locatie mogelijk moeten zijn. Het maximale bouwvlak is echter te klein en de huidige parkeervoorziening is onvoldoende voor een Jumbo supermarkt. De ontwikkelaar is daarom recentelijk met een plan voor een andere invulling dan met een supermarkt gekomen. De gemeente beraadt zich over dat plan. Vernieuwing Poiesz in De Westereen: Er zijn plannen om de huidige supermarkt te slopen en achter de huidige locatie een nieuwe supermarkt te bouwen. Op de plaats van de huidige supermarkt komt het parkeerterrein met een capaciteit voor 72 auto’s. Verplaatsing Lidl in Damwâld: Lidl wil haar winkel verplaatsen vanuit het winkelcentrum naar een locatie ernaast op de plek van de bestaande autozaak. De autozaak gaat er mee stoppen. Volgens de huidige plannen krijgt de Lidl daarmee een winkelvloeroppervlakte (WVO) van 1434 m2. Lidl Vastgoed is met de beide VvE’s en de ondernemers van het winkelcentrum in gesprek over haar plannen.

17

4

Kwantitatieve analyse

4.1 Totaal detailhandelsaanbod Het totale aanbod aan detailhandel in de gemeente Dantumadiel ligt op 28.680 m2 winkelvloeroppervlak (WVO), inclusief leegstand. Deze meters zijn verspreid over in totaal 97 verkooppunten (VKP). De Westereen heeft procentueel het meeste aanbod op basis van het aantal meters, namelijk 50% van het totaal. Damwâld en Feanwâlden volgen met respectievelijk 38% en 8% van het totaal. De drie grootste kernen zijn dus goed voor 96% van het totale detailhandelsaanbod in de gemeente. Figuur 4.1 geeft voor Damwâld, De Westereen en Feanwâlden het detailhandelsaanbod weer per groep11. In Broeksterwâld, De Falom en Rinsumageast is slechts een zeer beperkt detailhandelsaanbod aanwezig, met respectievelijk 565, 395 en 100 m2 WVO, enkel in de groep ‘In/Om Huis’. Driezum, Readtsjerk, Sibrandahûs en Wâlterswâld hebben geen aanbod dat valt binnen de detailhandel. Figuur 4.1: Detailhandelsaanbod Damwâld, De Westereen en Feanwâlden, in m2 WVO

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

Damwâld en De Westereen hebben nagenoeg dezelfde hoeveelheid meters in de groepen ‘Dagelijks’ en ‘Mode & Luxe’. Het feit dat De Westereen een groter totaalaanbod heeft, komt doordat de kern aanzienlijk meer meters heeft in de groep ‘In/Om Huis’, namelijk 8.148 tegenover 4.428 m2 WVO. Feanwâlden heeft ten opzichte van de andere twee kernen relatief weinig aanbod. Precies de helft van het detailhandelsaanbod in Feanwâlden bestaat uit winkels in de dagelijkse sector.

11

Zie bijlage 4 voor de verklarende woordenlijst.

18 Wanneer we kijken naar het aantal verkooppunten binnen de detailhandel zien we hetzelfde beeld. De Westereen heeft met 44 verkooppunten het grootste aanbod, gevolgd door Damwâld met 36 verkooppunten. Feanwâlden heeft een totaal van 11 verkooppunten en Broeksterwâld, De Falom en Rinsumageast hebben respectievelijk 4, 1 en 1 verkooppunt(en). Figuur 4.2: Detailhandelsaanbod Dantumadiel, in aantal VKP

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

Supermarkten In gemeente Dantumadiel zijn 7 supermarkten aanwezig van 6 verschillende formules. In Damwâld zijn een Albert Heijn, Lidl en SPAR gevestigd, in De Westereen een Aldi, PLUS (tot april 2022 een Coop) en Poiesz en in Feanwâlden een PLUS. Tabel 4.1 geeft per supermarkt de oppervlakte weer (inclusief slijterij). Alleen Albert Heijn, PLUS en Lidl hebben een oppervlakte van meer dan 1.000 m2. Tabel 4.1: Oppervlakte per supermarkt Supermarktformule Gevestigd in.. Albert Heijn Damwâld Aldi De Westereen PLUS De Westereen Lidl Damwâld PLUS Feanwâlden Poiesz De Westereen SPAR Damwâld Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

Winkelvloeroppervlak in m2 1.231 900 1.133 1.049 851 661 625

19 Benchmark Het detailhandelsaanbod in Damwâld en De Westereen (de twee grootste kernen van de gemeente) kunnen we vergelijken met dat in andere kernen met een min of meer vergelijkbaar inwonertal. Met respectievelijk circa 5.600 en 5.100 inwoners vallen de twee kernen in de benchmarkgroep van 5.000 tot 7.500 inwoners. De benchmarkgroep bestaat uit in totaal 145 kernen in Nederland. Zoals in figuur 4.3 te zien is, is het dagelijkse aanbod in Damwâld en De Westereen aanzienlijk groter dan in de benchmarkgroep. Beide kernen hebben ruim 3.500 m2 WVO in de dagelijkse sector, terwijl het gemiddelde op iets meer dan 2.500 m2 WVO ligt. Hoewel Damwâld nagenoeg op één lijn ligt met de benchmarkgroep, heeft De Westereen een zeer grote hoeveelheid meters meer in de groep ‘In/Om Huis’. Het gaat om bijna dubbel zoveel meters. De andere groepen tonen minder grote verschillen tussen de twee kernen en de benchmark. Zo ligt de leegstand in Damwâld wat lager en in De Westereen wat hoger, en is de hoeveelheid meters in ‘Mode & Luxe’ ongeveer gelijk in de twee kernen en de benchmarkgroep. Figuur 4.3: Detailhandelsaanbod Damwâld, De Westereen en benchmarkgroep, in m2 WVO

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

20 Leegstand In totaal staan in de gemeente Dantumadiel 11 panden leeg; 2 in Damwâld en 9 in De Westereen. De leegstaande panden zijn goed voor 1.352 m2. Tabel 4.2 geeft voor zowel Damwâld, De Westereen, de benchmarkgroep van plaatsen met 5.000-7.500 inwoners en geheel Nederland de leegstandspercentages op basis van het aantal meters en het aantal verkooppunten. Het landelijk gemiddelde ligt op basis van het aantal meters WVO iets boven de 7%. Zowel Damwâld als De Westereen zitten hier onder met respectievelijk 3,1% en 5,2%. Wat opvalt is dat de twee leegstandspercentages in De Westereen veel van elkaar verschillen; op basis van het aantal meters WVO lijkt de leegstand kleiner te zijn dan op basis van het aantal VKP. Dit duidt erop dat in De Westereen meerdere relatief kleine panden leegstaan. Tabel 4.2: Leegstandspercentages Damwâld

O.b.v. m2 WVO 3,1%

O.b.v. aantal VKP 2,9%

De Westereen

5,2%

12,5%

Benchmarkgroep

4,9%

5,4%

Nederland

7,1%

7,2%

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

In onderstaande paragrafen gaan we nader in op het kwantitatieve detailhandelsaanbod in Damwâld, De Westereen en Feanwâlden.

21 4.2 Damwâld In Damwâld is in totaal 10.879 m2 WVO aanwezig in de detailhandel, inclusief leegstand. In figuur 4.1 werd al de opbouw van het detailhandelsaanbod per groep voor de drie grootste kernen weergegeven. Figuur 4.4 laat voor Damwâld opnieuw het aanbod zien, maar dan ook uitgesplitst naar hoofdbranche11. Figuur 4.4: Detailhandelsaanbod Damwâld, in m2 WVO

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

De groepen ‘Dagelijks’ en ‘In/Om Huis’ zijn qua winkelmeters veruit het grootst. De ruim 3.300 m2 WVO in de hoofdbranche ‘Levensmiddelen’ bestaat onder andere uit de drie supermarkten en de verschillende vers speciaalzaken. De overige meters in de dagelijkse sector bestaan uit twee drogisterijen en een apotheek. In de groep ‘In/Om Huis’ is de hoofdbranche ‘Wonen’ veruit het grootst met circa 3.400 m2 WVO. Deze grote hoeveelheid meters is volledig te verklaren door de aanwezigheid van één grote winkel (3.300 m2) binnen de woninginrichting. De overige hoofdbranches in de groep ‘In/Om Huis’ (Doe-Het-Zelf, Auto & Fiets en Plant & Dier) zijn samen goed voor zo’n 1.000 m2 WVO. De groepen ‘Mode & Luxe’, ‘Vrije Tijd’ en ‘Detailhandel Overig’ zijn aanzienlijk kleiner en bestaan respectievelijk uit 1.239, 69 en 958 m2 WVO.

22 4.3 De Westereen In De Westereen is in totaal 14.477 m2 WVO aanwezig in de detailhandel (inclusief leegstand); daarmee is het qua aanbod de grootste kern van gemeente Dantumadiel. In figuur 4.1 werd al de opbouw van het detailhandelsaanbod per groep voor de drie grootste kernen weergegeven. Figuur 4.5 laat voor De Westereen opnieuw het aanbod zien, maar dan ook uitgesplitst naar hoofdbranche. Figuur 4.5: Detailhandelsaanbod De Westereen, in m2 WVO

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies Zoals te zien is in bovenstaande figuur bestaat de groep ‘In/Om Huis’ uit ruim 8.000 m2 WVO. Het is daarmee veruit de grootste groep in De Westereen. De opbouw van de groep is echter anders dan in Damwâld. Waar in Damwâld de hoofdbranche ‘Wonen’ de meeste meters beslaat, is dat in De Westereen de hoofdbranche ‘Plant & Dier’. De meters in deze hoofdbranche zijn voornamelijk toe te schrijven aan een groot tuincentrum van ruim 4.000 m2 WVO. Ook in ‘Wonen’ en ‘Doe-Het-Zelf’ zijn nog redelijk veel meters aanwezig, respectievelijk zo’n 1.800 en 1.400 m2. Na ‘In/Om Huis’ heeft de groep ‘Dagelijks’ het grootste aanbod qua winkelmeters. Van de ruim 3.500 m2 valt circa 3.200 m2 in de hoofdbranche ‘Levensmiddelen’. Deze meters bestaan voornamelijk uit de drie supermarkten en een aantal vers speciaalzaken. Qua persoonlijke verzorging zijn er een drogisterij en apotheek aanwezig. Net als in Damwâld zijn de groepen ‘Mode & Luxe’ (1.421 m2) en ‘Detailhandel Overig’ (401 m2) aanzienlijk kleiner dan de andere twee groepen. In De Westereen is geen aanbod aanwezig in de groep ‘Vrije Tijd’.

23 4.4 Feanwâlden In Feanwâlden is in totaal 2.264 m2 WVO aanwezig in de detailhandel); daarmee is het qua aanbod de kleinste kern van de gemeente Dantumadiel. In figuur 4.1 werd al de opbouw van het detailhandelsaanbod per groep voor de drie grootste kernen weergegeven. Figuur 4.6 laat voor Feanwâlden opnieuw het aanbod zien, maar dan ook uitgesplitst naar hoofdbranche. Figuur 4.6: Detailhandelsaanbod Feanwâlden, in m2 WVO

Bron: Locatus juni 2022, bewerking door BRDG Advies

Met ruim 1.100 m2 WVO is de groep ‘Dagelijks’ in Feanwâlden de grootste groep. Onder de hoofdbranche ‘Levensmiddelen’ vallen de supermarkt, slijterij en bakkerij. Daarnaast is er nog een drogisterij van zo’n 200 m2 aanwezig. In de groep ‘Mode & Luxe’ zijn twee modezaken en één schoenwinkel aanwezig in het dorp. Het overige aanbod bestaat uit een aantal winkels in de groepen ‘In/Om Huis’ en ‘Detailhandel Overig’, zoals een bloemist en dierenspeciaalzaak. Net als in De Westereen is ook in Feanwâlden geen aanbod aanwezig in de groep ‘Vrije Tijd’.

24 4.5 Relevant onderzoek Onderzoeken die ook voor deze detailhandelsvisie relevant zijn, zijn onder andere het koopstromenonderzoek uit 2017 en de SWOT-analyse uit 2019 en 2020. Hieronder geven we de belangrijkste uitkomsten van het koopstromenonderzoek weer.

Koopstromenonderzoek Friesland In 2017 is een grootschalig koopstromenonderzoek12 uitgevoerd in de provincie Friesland. Ook de winkelgebieden van de drie grootste dorpen in de gemeente Dantumadiel zijn in dit onderzoek meegenomen. Damwâld: De koopkrachtbinding in de dagelijkse sector ligt op 84%, wat relatief hoog is. In de niet-dagelijkse sector ligt het bindingspercentage op 23%. De koopkrachtafvloeiing bedraagt in Damwâld dus 16% in de dagelijkse sector en 77% in de niet-dagelijkse sector. Voor niet-dagelijkse aankopen gaan inwoners van het dorp in de meeste gevallen naar Dokkum. De koopkrachttoevloeiing in de dagelijkse sector is redelijk hoog, namelijk 43%. Het ruime aanbod van supermarkten en de goede bereikbaarheid spelen hierin een belangrijke rol. In de niet-dagelijkse sector ligt de toevloeiing met 49% eveneens op een hoog niveau. De Westereen: Net als in Damwâld ligt ook hier de koopkrachtbinding op een relatief hoog niveau, namelijk 81% in de dagelijkse sector. In de niet-dagelijkse sector ligt het percentage op 29%. In de dagelijkse en niet-dagelijkse sector is de koopkrachtafvloeiing dus respectievelijk 19% en 71%. Wanneer inwoners van het dorp hun niet-dagelijkse aankopen niet in De Westereen zelf doen, gaan ze voornamelijk naar Dokkum en Leeuwarden.

De koopkrachttoevloeiing ligt zowel in de dagelijkse als niet-dagelijkse sector lager dan in Damwâld, namelijk op respectievelijk 28% en 23%. Feanwâlden: Feanwâlden heeft ten opzichte van de andere twee dorpen het laagste bindingspercentage in de dagelijkse sector (77%), maar het percentage is nog altijd hoger dan bij kernen van vergelijkbare omvang in Nederland. Ook in de niet-dagelijkse sector ligt het met 20% iets lager dan in Damwâld en Feanwâlden. De afvloeiingspercentages liggen voor het dorp dus op 23% in de dagelijkse sector en op 80% in de niet-dagelijkse sector. Voor niet-dagelijkse aankopen gaan inwoners van het dorp veelal naar Burgum, Dokkum en Leeuwarden. De koopkrachttoevloeiing ligt in de dagelijkse sector op 20% en in de nietdagelijkse sector op 15%.

SWOT-analyses 2019 en 2020 In het voorjaar van 2019 is in het kader van de Friese Retailaanpak een SWOT-analyse uitgevoerd onder 71 winkelgebieden in de provincie. Naast kwantitatieve gegevens is ook een aantal kwalitatieve aspecten beoordeeld. Ook is gekeken naar de aanwezige beleidsinstrumenten voor de winkelgebieden en bijvoorbeeld het gebruik van social media door de ondernemers. Per winkelgebied zijn adviezen gegeven voor het vergroten van de aantrekkingskracht en het economisch renderen van het gebied. Voor gedetailleerde informatie verwijzen we naar het betreffende document13.

12 13

Koopstromenonderzoek Provincie Fryslân 2017 (Broekhuis Rijs Advisering, 2017) SWOT-analyse Friese winkelgebieden (Broekhuis Rijs Advisering, 2019 en 2020)

25 In het najaar van 2020 is een vervolg op het SWOT-onderzoek uitgevoerd, om de ontwikkeling in de Friese kernen te monitoren. Tussen beide periodes was het aanbod vrijwel gelijk gebleven. De leegstand leek iets te zijn toegenomen, maar dit werd grotendeels veroorzaakt door bouwwerkzaamheden.

4.6 Distributieplanologische analyse Bij een distributieve berekening gaat het om de verhouding tussen vraag en aanbod. De vraagzijde wordt bepaald door de omzet van winkels per hoofd van de bevolking, de omvang van het verzorgingsgebied (aantal inwoners), de koopkrachtbinding en de koopkrachttoevloeiing. Aan de aanbodzijde spelen de omvang (m2 winkelaanbod) en de benodigde omzet per m2 (vloerproductiviteit) een rol. We maken binnen de distributieplanologische analyse onderscheid tussen de dagelijkse en niet-dagelijkse sector. Voor de berekening gaan we uit van de inwonersgegevens, zoals die eerder zijn weergegeven. Tevens maken we gebruik van de uitkomsten van het koopstromenonderzoek. Voor de cijfers van omzet per hoofd en vloerproductiviteit is uitgegaan van de meest recente gegevens van onderzoek van Panteia14, dat op basis van gegevens van Locatus en het CBS deze gegevens jaarlijks verstrekt. De omzetgegevens zijn gecorrigeerd voor het gemiddeld besteedbaar inkomen in de gemeente. Omdat de vloerproductiviteit in het noorden van het land vaak lager ligt door een andere opbouw van de kostenstructuur (bijv. lagere huurkosten), hebben we de vloerproductiviteit met 10% gecorrigeerd. Door grote onderlinge verschillen in type winkelgebieden, branches en winkelformules moeten dergelijke distributieve berekeningen genuanceerd worden beoordeeld.

De berekening geeft een indicatie van overbewinkeling of uitbreidingspotenties, maar kan niet exact tot op de m2 uitrekenen wat economisch haalbaar is. We geven hier voor alle drie de dorpen een korte toelichting op de uitkomsten; in bijlage 5 worden de berekeningen weergegeven.

Damwâld De berekening laat zien dat er zowel in de dagelijkse als de niet-dagelijkse sector een ‘overschot’ is aan winkelmeters. In de dagelijkse sector gaat het om een geringe overbewinkeling van zo’n 700 m2. In de niet-dagelijkse sector is echter sprake van een groter verschil tussen vraag en aanbod, namelijk circa 3.300 m2. Op basis van het aantal inwoners en de koopkrachtgegevens is er dus meer aanbod aanwezig dan er in theorie zou dienen te zijn.

De Westereen De conclusie van de berekening voor De Westereen is hetzelfde als voor Damwâld; het ‘overschot’ in zowel de dagelijkse als de niet-dagelijkse sector is echter een stuk groter. In de dagelijkse sector gaat het om een verschil tussen vraag en aanbod van zo’n 1.500 m2 en in de niet-dagelijkse sector om zo’n 7.500 m2. Voor beide sectoren geldt dus dat het huidige aanbod een lagere vloerproductiviteit heeft dan bedrijfseconomisch gezien wenselijk zou zijn. Opgemerkt dient te worden dat de aanwezigheid van een aantal grote winkels met een

14

Omzetkengetallen 2020 (Panteia, 2021)

26 (beperkte) regiofunctie, zoals Tuin! (4.197 m2) en Hubo XL (1.316 m2), een grote rol spelen bij het ‘overschot’ aan winkelmeters in de niet-dagelijkse sector.

Feanwâlden De distributieve berekening laat voor zowel de dagelijkse als niet-dagelijkse sector een redelijk evenwichtige situatie zien. In de dagelijkse sector bestaat een kleine ruimte van 146 m2 en in de niet-dagelijkse sector een klein ‘overschot’ aan meters van slechts 12 m2. De verschillen tussen het potentiële en het aanwezige winkelaanbod zijn dermate klein, dat er gesproken kan worden van een goede balans tussen vraag en aanbod van winkelmeters.

27

5

Kwalitatieve analyse

5.1 Verzorgingsstructuur De gemeente Dantumadiel ligt in het noorden/noordoosten van de provincie Friesland, ten noordoosten van Leeuwarden en ten noorden van Drachten. Damwâld, De Westereen en Feanwâlden zijn binnen de gemeente de grootste kernen met inwoneraantallen tussen de 3.500 en 6.000. Hiermee vallen ze in dezelfde categorie als nabijgelegen plaatsen als Hurdegaryp, Buitenpost en Kollum. Direct ten noorden en zuiden van de gemeentegrens liggen het grotere Dokkum (circa 13.000 inwoners) en Burgum (circa 10.000 inwoners). De grotere regionale trekkers Leeuwarden en Drachten liggen op zo’n 15 à 30 kilometer afstand. De meeste dagelijkse aankopen worden in de eigen kern gedaan, maar er wordt ook uitgeweken naar andere plaatsen. Inwoners uit Damwâld en De Westereen doen hun boodschappen ook in Dokkum, terwijl inwoners uit Feanwâlden eerder uitwijken naar Burgum of een andere kern binnen de gemeente. Voor niet-dagelijkse aankopen gaat het merendeel van de inwoners van Damwâld, De Westereen en Feanwâlden naar Dokkum of Leeuwarden. Daarnaast bezoeken inwoners uit Feanwâlden ook regelmatig het zuidelijk gelegen Burgum. Dantumadiel is niet direct gelegen aan een snelweg, maar wordt omringd en doorkruist door diverse N-wegen. De gemeente ligt direct ten noorden van de provinciale weg tussen Leeuwarden en Groningen, de N355.

De N361 loopt door het westelijke deel van de gemeente en de N356 (de Centrale As) doorkruist het gebied van noord naar zuid. Zowel De Westereen als Feanwâlden heeft een treinverbinding met Leeuwarden en Groningen. Figuur 5.1: Ligging Damwâld, De Westereen en Feanwâlden t.o.v. andere kernen

Bron: BRDG Advies

28 5.2 Structuur Dantumadiel De gemeente Dantumadiel heeft zoals gezegd drie hoofdkernen: Damwâld, De Westereen en Feanwâlden. Hier zijn de belangrijkste winkelclusters gevestigd. Andere (kleinere) kernen zijn onder andere Broeksterwâld, De Falom en Rinsumageast. Hier zijn slechts enkele detailhandelsvestigingen aanwezig. Zoals te zien is in figuur 5.2 zijn er zowel in Damwâld als in De Westereen drie supermarkten gevestigd. In Feanwâlden is één supermarkt aanwezig. Wat opvalt is dat het gaat om zeven verschillende supermarktformules: Lidl, Albert Heijn, SPAR, Poiesz, Aldi, Coop en PLUS. In dit hoofdstuk gaan we nader in op de kwalitatieve positie van de verschillende kernen en winkelclusters, inclusief bijbehorende kansen en bedreigingen. Figuur 5.2: Supermarktstructuur Dantumadiel

Bron: BRDG Advies

29 5.3 Damwâld Winkelcentrum Damwoude Damwâld heeft aan de uiterste noordzijde van het dorp een overdekt winkelcentrum, genaamd Winkelcentrum Damwoude. Twee van de drie supermarkten zijn hier gevestigd, namelijk Albert Heijn en Lidl. De full service supermarkt en discount supermarkt vormen twee belangrijke trekkers binnen de dagelijkse sector. Er is een verscheidenheid aan vers speciaalzaken aanwezig in het winkelcentrum, zoals een slagerij, een bakkerij, een slijterij, een groenteboer en een delicatessenzaak. Daarnaast zijn er ook een Kruidvat (in het naastgelegen gebouw) en een DA drogisterij gevestigd. Dit maakt dat het winkelcentrum een zeer compleet dagelijks aanbod heeft. Overige winkels die aanwezig zijn in het winkelcentrum zijn onder andere de Primera en TerStal, en een dierenwinkel, een schoenenwinkel en een bloemist. Qua dienstverlening en horeca zijn er een kapper en een lunchroom aanwezig. De pizzeria in het winkelcentrum is onlangs gesloten. Figuur 5.3: Vers speciaalzaken in het winkelcentrum

Karakteristiek De hoofdentree van het overdekte winkelcentrum bevindt zich aan de oostzijde. Vanaf de hoofdentree is het winkelcentrum als het ware een lange brede gang met aan weerszijden winkels. Tevens kunnen bezoekers halverwege het winkelcentrum aan de zuidzijde of aan de achterzijde (gezien vanaf de hoofdentree) aan de westzijde het winkelcentrum betreden. Ten westen van het winkelcentrum is een losstaand gebouw waar de Kruidvat, TerStal en een dierenwinkel in zijn gevestigd. In 2016 is het winkelcentrum grotendeels gerenoveerd, waarbij onder andere het dak is geïsoleerd, de gevel opnieuw is gemetseld en binnenin het centrum ledverlichting is aangebracht. Ook de hoofdentree en zijentree zijn in deze periode

30 grondig aangepakt en opgeknapt, waardoor het centrum een modernere uitstraling heeft gekregen. Figuur 5.4: Structuur Winkelcentrum Damwoude

Bron: BRDG Advies

De Albert Heijn zit direct rechts wanneer je via de hoofdentree het centrum betreedt. De supermarkt heeft een lange gevel en een redelijk open karakter. De Lidl is daarentegen vanaf de hoofdentree niet te zien, omdat de winkel helemaal rechtsachter in het centrum is gesitueerd. Wanneer bezoekers via de entree aan de westzijde binnenkomen, is de Lidl direct aan de linkerzijde gevestigd. Voornamelijk de vers speciaalzaken - allen gesitueerd aan één zijde - zien er kwalitatief goed uit en geven sfeer aan het centrum. Bij de bakker kan letterlijk een kijkje worden genomen in de keuken, doordat de zijkant van het pand bestaat uit glas. Ook de bloemist, met veel uitstallingen zowel binnen als buiten, draagt zeer zeker bij aan de kwalitatieve uitstraling van het centrum. In het winkelcentrum staan aan één zijde op rij twee units leeg. De puien zijn dichtgeplakt, deels met stickers van Albert Heijn. Omdat het om een lange gevel gaat, valt het op maar het is niet storend. Hoewel de puien van de winkels kwalitatief op orde zijn en de buitenzijde zes jaar geleden is gerenoveerd, heeft het winkelcentrum bij binnenkomst een gedateerde uitstraling, grotendeels veroorzaakt door de gele tegels op de vloer. De witte plafondplaten en het semitransparante puntdak dragen weinig bij aan een gezellig en sfeervol centrum.

31 Figuur 5.5: Gedateerde uitstraling binnenzijde winkelcentrum

Parkeren Rondom het gehele winkelcentrum zijn parkeermogelijkheden voor de auto. Het oostelijk gelegen parkeerterrein is vanaf de doorgaande weg het makkelijkst te bereiken en is voor bezoekers die voor het eerst naar het winkelcentrum komen het meest logisch. Het voorste parkeerterrein is recentelijk opgeknapt, waardoor het nu efficiënter is ingedeeld dan voorheen en het een meer moderne uitstraling heeft gekregen. Dit parkeergedeelte heeft capaciteit voor ruim 100 auto’s. Naast dit grote parkeerterrein zijn er ook nog andere parkeermogelijkheden rondom het centrum. Deze parkeerplekken hebben een minder moderne bestrating en hebben een wezenlijk andere uitstraling dan het oostelijke parkeerterrein. Aan de zuidzijde is plaats voor ruim 30 auto’s. Bezoekers die hier parkeren, zullen grotendeels de zijentree gebruiken om het winkelcentrum te betreden. De westelijke parkeerplekken liggen tussen de Kruidvat, TerStal, de dierenwinkel en de entree van de Lidl in en bieden plek aan zo’n 40 auto’s. Het noordelijk gelegen parkeerterrein ligt redelijk ver van de entrees af, maar heeft net als het voorste parkeerterrein een capaciteit van ruim 100 auto’s. Het is hier door de afstand tot de entrees aanzienlijk minder druk met auto’s dan bij de andere parkeermogelijkheden. Globaal gezien heeft het winkelcentrum rondom de bebouwing zo’n 300 parkeerplekken.

Voor alle parkeermogelijkheden hier geldt dat het een functioneel karakter heeft, met grotendeels rechte parkeerplekken en weinig groen. Het parkeren bij het winkelcentrum is overal gratis.

32 Figuur 5.6: Oostelijk gelegen parkeerterrein

Tussen de doorgaande weg en het oostelijke parkeerterrein is een tankstation aanwezig. Ook staat op deze strook soms een viskraam. Direct ten noorden van het winkelcentrum is nog een autodealer gevestigd. In Damwoude is geen weekmarkt.

SWOT-analyse Het zeer complete aanbod in Winkelcentrum Damwoude zorgt ervoor dat het een grote trekkracht heeft. Naast de dagelijkse boodschappen kunnen bezoekers ook hun verse producten, zoals vlees, kaas, groente en brood kopen bij één van de vers speciaalzaken. Daarnaast zijn er ook nog twee drogisterijen aanwezig. Het dagelijkse assortiment is daarmee zeer ruim en wordt tevens aangevuld met overige winkels, zoals Primera, een bloemenwinkel en dierenwinkel. De aanwezigheid van zowel een full service supermarkt (Albert Heijn) als een discount supermarkt (Lidl) zorgt voor keuzemogelijkheden bij de consument. De kwalitatieve uitstraling van de buitenzijde van het winkelcentrum is door de renovatie in 2016 flink verbeterd. De aanpak van het voorste parkeerterrein heeft ervoor gezorgd dat de parkeercapaciteit is vergroot en dat het geheel functioneler en moderner is ingericht. Het parkeerterrein heeft een nette uitstraling, maar is erg stenig en heeft weinig sfeer. Er is enkel beplanting aanwezig tussen het parkeerterrein en de doorgaande weg. Ook de overige parkeerterreinen - aan de zuid-, west- en noordzijde van het winkelcentrum - hebben een functioneel karakter. Het moderniseren van deze parkeerplekken biedt kansen om van het gebied rondom het centrum nog meer een eenheid te maken en de kwalitatieve uitstraling te verbeteren.

De winkels hebben stuk voor stuk een redelijk tot goede uitstraling, zowel qua pui als qua uitstallingen. Het feit dat er geen zichtbare leegstand aanwezig is, draagt bij aan de kwaliteit van het centrum. Het winkelcentrum zelf heeft echter een vrij gedateerde uitstraling aan de binnenzijde, mede door de gele betegeling.

33 Zoals in paragraaf 3.3 al werd belicht zijn er plannen van de Lidl om te verplaatsen en uit te breiden. Dit biedt kansen voor zowel Lidl zelf als voor het winkelcentrum als geheel. Momenteel is Lidl vanaf de hoofdentree onzichtbaar en is het voor bezoekers van de winkel het meest logisch om aan de westzijde van het winkelcentrum te parkeren.

Sterkte

Zwakte

Zeer compleet (dagelijks) aanbod

Gedateerde uitstraling binnenzijde

Full service supermarkt én discount supermarkt

Lidl niet zichtbaar vanaf hoofdentree

Ruim aantal parkeerplekken

Verschil in uitstraling voor- en achterzijde winkelcentrum Horeca aanbod kwalitatief matig

Geen zichtbare leegstand Goede bereikbaarheid Overdekt

Kansen

Bedreigingen

Vergroening en modernisering parkeerterrein

Concurrentie met het grotere Dokkum

Modernisering binnenzijde

(Beperkte) bevolkingskrimp

Verplaatsing Lidl

Spar In het meer oostelijke deel van Damwâld ligt nog een solitair gelegen SPAR supermarkt. Met een oppervlakte van zo’n 600 m2 WVO is het naar moderne maatstaven een redelijk kleine supermarkt en heeft daarmee een lokaal verzorgende functie. De supermarkt heeft een vrij gesloten karakter van buiten, maar ziet er netjes en kwalitatief goed uit van binnen. Er is tevens een corner waar onder andere verse belegde broodjes, salades en wraps worden klaargemaakt. Links van de supermarkt zit nog een kledingzaak, maar verder zijn er geen aanvullende functies aanwezig. Het parkeerterrein voor de winkel biedt plek aan zo’n 25 auto’s. Overige winkelfuncties in het dorp bestaan uit een aantal verspreide winkels, zoals een meubelzaak, een fietsenwinkel en een slagerij.

34 Figuur 5.7: Solitair gelegen SPAR

5.4 De Westereen Kernwinkelgebied De Westereen Aan de Ljurkstrjitte ligt het kernwinkelgebied van De Westereen. Hier zijn twee van de drie supermarkten gevestigd, namelijk PLUS en Aldi. Tot april 2022 was de Coop hier gevestigd, maar door de fusie van Coop en PLUS is halverwege mei de nieuwe PLUS hier geopend. De full service supermarkt en discount supermarkt zijn twee belangrijke trekkers voor het dorp. Overige winkels in de dagelijkse sector zijn twee bakkerijen, een groenteboer en Kruidvat. Het dagelijkse aanbod voldoet, maar is niet volledig. Voor een compleet dagelijks aanbod missen bijvoorbeeld een slagerij, een slijterij en een delicatessenzaak. Gezien de omvang van het dorp is dat niet direct een probleem, zeker ook omdat in De Westereen op andere locaties slagerijen te vinden zijn. Overige winkelfuncties in het kernwinkelgebied zijn onder andere de Primera en TerStal, en een bloemist en een opticien/audicien. Daarmee heeft het een soortgelijk winkelaanbod als het winkelcentrum van Damwâld, echter met een kleiner aantal vers speciaalzaken. Qua dienstverlening en horeca zijn er een schoonheidssalon en restaria aanwezig. Net buiten het echte kernwinkelgebied, aan de Noarder Stasjonsstrjitte, zijn nog een pizzeria en een Chinees-Indisch restaurant gevestigd.

35 Figuur 5.8: Winkelaanbod De Westereen

Karakteristiek Het kernwinkelgebied van De Westereen bestaat globaal uit twee supermarkten aan de oost- en westzijde en een rij winkels aan de zuidzijde. Daartussenin bevindt zich een groot parkeerterrein. Deze huidige structuur is niet altijd zo geweest. In het verleden zijn diverse winkels verplaatst van het noordelijke deel naar het zuidelijke deel van het gebied. Aan de noordzijde ligt een losstaande rij met winkelunits waar voorheen een bloemist, een bakkerij, een slijterij en een DA drogisterij zaten. De bloemist is verplaatst naar het zuidelijke deel, de bakkerij is opgeschoven naar het meest rechtse pand in de rij met winkelunits, en de slijterij en de DA drogisterij zijn niet meer aanwezig in dit kernwinkelgebied. Ook TterStal, die in een apart blok was gelegen aan de noordzijde, is van het noorden naar het zuiden verplaatst. Door deze ontwikkelingen is er aan de noordzijde sprake van diverse leegstaande units. Het zwaartepunt van de bewinkeling ligt door de verplaatsingen momenteel in het middelste en meest zuidelijke deel van het gebied.

36 Figuur 5.9: Structuur kernwinkelgebied De Westereen

Bron: BRDG Advies

De kwalitatieve uitstraling van het gebied in zijn geheel is goed. De rij winkels aan de zuidzijde heeft aantrekkelijke uitstallingen, onder andere van de bloemist en de groenteboer. Ook de Kruidvat is hier duidelijk aanwezig. De PLUS en Aldi zijn beide zeer modern en voldoende groot voor het dorp. Omdat de twee supermarkten aan weerszijden van het grote parkeerterrein liggen, gebeurt er verder niet veel in het middelste gedeelte van het gebied. Wel geeft de restaria - die in het midden gesitueerd is - nog enige sfeer aan het parkeerterrein. De eetgelegenheid straalt kwaliteit uit. Schuin achter de restaria ligt het blok waarvan vijf van de zes units leegstaan (alleen de meest rechtse unit is gevuld door een bakkerij). Dit is de enige leegstand die in het gebied aanwezig is, maar springt wel in het oog.

37 Figuur 5.10: Leegstaande winkelunits aan de noordzijde (Noarder Stasjonstrjitte)

Parkeren Het kernwinkelgebied voorziet in een ruime hoeveelheid parkeerplekken voor de auto. Tussen de PLUS en de Aldi is een groot en functioneel parkeerterrein aanwezig waar bijna 70 auto’s kunnen parkeren. Het meeste autoverkeer benadert het gebied vanaf de Noarder Stasjonsstrjitte, waarbij men eerst langs een strook parkeerplekken komt aan de Ljurkstrjitte. Hier is ruimte voor 36 auto’s. Ook in het noorden van het gebied is volop ruimte om te parkeren, bijvoorbeeld voor de rij met leegstaande units. In totaal heeft het winkelgebied een parkeercapaciteit van ruim 130 auto’s. Het parkeren is hier net als in Damwâld gratis. Het grote parkeerterrein heeft een moderne uitstraling en heeft vooral een functioneel karakter. Er zijn enkele bomen en hegjes aanwezig en in het midden is met een andere kleur steen een looppad aangegeven tussen beide supermarkten. Ook tussen de PLUS en de zuidelijk gelegen winkels geeft de bestrating weer waar voetgangers het beste kunnen lopen.

38 Figuur 5.11: Parkeersituatie

Direct rondom het kernwinkelgebied zijn nog wat overige functies aanwezig, zoals een tandarts en een apotheek. In de Westereen is net als in Damwâld geen weekmarkt.

SWOT-analyse Het is een positief gegeven dat het kernwinkelgebied van De Westereen zowel een full service supermarkt als een discount supermarkt heeft. De consument kan gemakkelijk beide supermarkten bezoeken. Tevens hebben de twee supermarkten een voldoende groot winkeloppervlak en hebben ze een moderne en nette uitstraling. Doordat er diverse aanvullende functies geclusterd aanwezig zijn in het kernwinkelgebied van het dorp, kunnen ze van elkaars nabijheid profiteren. Bezoekers gaan graag naar gebieden waar ze zowel hun boodschappen, verse producten, drogisterij artikelen als bloemen kunnen kopen. De centrale ligging van het parkeren draagt bij aan het gemak voor bezoekers. Vanaf de parkeerplekken zijn de winkels makkelijk te bereiken. Met plek voor ruim 130 auto’s lijkt er voldoende parkeercapaciteit te zijn voor het kernwinkelgebied. De looppaden op het parkeerterrein - aangegeven met een andere kleur bestrating - geven het gevoel dat er is nagedacht over de inrichting. Hoewel het parkeren voornamelijk functioneel is ingericht met rechte parkeervakken en een beperkte aankleding met wat bomen en bosjes, kan een iets sfeervollere aankleding bijdragen aan de winkelbeleving van de bezoekers. Omdat het middelste parkeerterrein redelijk groot en open is, krijgt het al snel een kille uitstraling.