2025-08-21 Groenstructuurvisie Dantumadiel

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

29

Damwâld

4.4.2 De Westereen De Westereen is gelegen op een keileemrug en kenmerkt zich door de spontane, onsamenhangende groei van het dorp en een eigen ontginningsprincipe. Het dorp heeft een oost-west gerichte ontginningsas in het noorden, maar heeft zich in de loop van de tijd op een losse, onregelmatige wijze uitgebreid naar het zuiden. Hierbij werd het principe van ‘achteruitleggen’ veelvuldig toegepast. Achteruitleggen is het achterelkaar bouwen van huizen op hetzelfde perceel. De identiteitsdragers van het dorp zijn: de tweedeling in de ruimtelijke structuur van lint en dorp, de willekeurige bebouwingstructuur en de aanwezigheid van de elzensingels rondom het dorp. Hoofdstructuur Door de bijzondere ontstaansgeschiedenis van het dorp is alleen het oost-west georiënteerde lint, de Foarstrjitte, als historische ontginningsstructuur te herkennen. Deze structuur werd in het verleden begeleid door bomen. De Foarstrjitte is qua karakter in te delen in drie delen: het oostelijke en westelijke deel horen bij het landschap, door de groene bermen en landschappelijke beplanting. Het middenstuk heeft een veel steniger profiel zonder begeleiding van een duidelijke groenstructuur. Het westelijk deel, heeft een vergelijkbaar beeld met het oostelijk deel en bestaat uit gras met bomen. De brug is de ruimtelijke entree dorp van het dorp.

De tweede hoofdstructuurlijn die valt te onderscheiden is noord-zuid georiënteerd en bestaat uit de straten: Tsjerkestrjitte, Skoallestrjitte, Noarder Stasjonsstrjitte, Suder Stasjonsstrjitte en Tolwei. Elk met hun eigen karakteristiek. Het beeld wordt voornamelijk bepaald door voortuintjes waarin plaatselijk een boom is geplant. Door de aanleg van groenvakken in combinatie met verkeersremmende maatregelen is er in de Tsjerkestrjitte en Skoallestrjitte ruimte gecreëerd voor een groenstructuur met plantvakken met bomen. Behalve de aanwezigheid van een haag is er in de Noarder Stasjonsstrjitte, Suder Stasjonsstrjitte en Tolwei geen robuuste groenstructuur aanwezig. De derde hoofdstructuurlijn bestaat uit de Oasterwei die doorloopt via de Roazeloane in de Yndustrywei. Deze drie lijnen vormen samen de hoofdstructuur van de groenstructuur van De Westereen. Deze lijn is nauw verbonden met het omliggende landschap en daarom gekarakteriseerd als landschappelijke structuurlijn. Secundaire structuur De secundaire structuur bestaat uit wijkontsluitingen. Het betreft de: • Ferlinge Stasjonsstrjitte • Egbert Baarsmastrjitte • De Acht/ Van Harinxmaloane • De Greiden • Sportloane • Badhúswei • Ljurkstrjitte/ Keimpe Sikkemawei De waardevolle groenvlakken liggen verspreid door de Westereen. In het westen liggen het recreatiegebied, de begraafplaats, het park De Balstien en het hertenkamp.

Markante punten in De Westereen worden gevormd door: • De kruising Foarstrjitte en de Tsjerkestrjitte. • Rotonde Foarstrjitte en de Oasterwei. • De kruising Skoallestrjitte, Noarder Stasjonsstrjitte, Ferlinge Stasjonsstrjitte en Badhúswei bij het winkelcentrum. • De kruising van de Noarder Stasjonsstrjitte en de Roazeloane/ Yndustrywei. • De kruising tussen de Suder Stasjonsstrjitte en de Tolwei/ Kûkhernsterwei. Hier takt de noordzuid structuur aan op de oost-west gelegen ontginningslijn.

De Westereen

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

32

4.4.3 Feanwâlden Feanwâlden, inclusief Feanwâldsterwâl, is onderdeel van het oost-west gerichte ontginningslint en ontstaan op een hoger gelegen zandrug. Feanwâlden bestaat oorspronkelijk uit twee kleine dorpen: St-Johanneswâld en Eslawâld. Het noordelijke dorp ontstond bij de kruising van de Stinswei en de Feanwâldster Feart. Zuidelijk ontstond er een dorp op de kruising van het water Wâlster Feart vanuit Feanwâldsterwâl en de toegangsweg naar het dorp via de Suderwei. Feanwâlden is een straatdorp en Feanwâldsterwâl, ontstaan langs het water, een vaartdorp. Ten noorden van het dorp lag het open waterrijke veengebied. Ten zuiden werd het landschap haaks op deze structuren in noord-zuid richting ontgonnen. Tegenwoordig is deze structuur nog goed herkenbaar door het waardevolle patroon van elzensingels, wegen, vaarten en sloten. Voor de ontwikkeling van Feanwâlden zijn de lijnen van het openbaar vervoer bepalend geweest. De trein (Leeuwarden-Groningen, 1866) en tram naar Dokkum (1880) en tegenwoordig de buslijnen, zorgen voor een verbondenheid met openbaar vervoer en een identiteit als forenzen dorp. De woonkwaliteit van het dorp komt tot uiting in de statige sfeer van de bebouwing en de royale groene tuinen met bijzondere solitaire bomen. Hoofdstructuur De hoofdstructuur bestaat uit de ontginningsas, de huidige Oastein, Haadstrjitte, Stinswei en Suderwei.

De hoofdstructuur bestaat in de huidige situatie uit vijf verschillende delen: het oostelijk deel, het centrum, de Stins, de Stins tot aan het station en het zuidelijk deel. De hoofdstructuur bestaat uit een statige, doorgaande groenstructuur met bomen en verbindt drie onderdelen van het dorp: het centrum, het cultuurhistorisch deel bij de Stins en de wijken. De onderbeplanting van de bomen bestaat uit hagen/ haagblokken. Uitzondering hierop vormt het dorpse/ stenige deel bij het winkelcentrum. Hier is de publieke (gebruiks)ruimte gemaximaliseerd en bepalen de bomen in de bestrating het beeld. De twee entrees gekoppeld aan deze hoofdstructuur zijn gemarkeerd door hagen. De tweede hoofdstructuurlijn bestaat uit de noord-zuid structuur in het westelijk deel van het dorp. Deze lijn bestaat uit de Nijewei, Achterwei en Bûtefjild. De derde hoofdstructuurlijn is gelegen in Feanwâldsterwâl. Het betreft de landschappelijke hoofdstructuurlijn De Wâl / De Swette. Het beeld van de Wâl wordt bepaald door de vaart, het stenige profiel, de zichten over het landschap en de beplanting op particulier terrein. Hier is verder geen openbaar groen aanwezig. De Swette is een smalle weg aan weerszijde begeleidt door eiken. Dit geheel vormt een waardevolle structuur. Secundaire structuur Feanwâlden heeft een relatief uitgebreide secundaire structuur.

De diverse entrees van de woonwijken zijn gekoppeld aan de ontginningsas. Deze worden aangevuld met de doorgaande wijkontsluitingswegen Eslawâld, Lysterstrjitte en de Rûnwei. De markante punten in Feanwâlden zijn: • Centrum en haven. • Stationsgebied. • De kruising Suderwei - de Wâl / De Swette is het tweede punt waaraan een deel van Feanwâlden is ontstaan. Deze kruising is een dorpsentree met hagen en monumentale bomen. Het is van groot belang dat beide hoofdstructuren hier ruimtelijk zichtbaar zijn.

Feanwâlden

4.4.4 Broeksterwâld Broeksterwâld is oorspronkelijk een turfgraversnederzetting en kenmerkt zich door de spontane groei van het dorp en een eigen ontginningsprincipe. Het dorp heeft een losse, onregelmatige bebouwingsstructuur, waarbij hetzelfde principe als in De Westereen van ‘achteruitleggen’ veelvuldig werd toegepast. Een belangrijk structuurkenmerk van Broeksterwâld is de openheid door de aanwezigheid van weilandjes in het dorp, hierdoor zijn landschap en dorp nauw met elkaar verweven. Hoofdstructuur In Broeksterwâld vormen de Kavelwei en de Pieter Durkstrjitte de doorgaande oost-west structuur waarop op twee plekken landschappelijke lijnen aantakken. Deze lijnen zijn Haaijehoeke / Auke Jansstrjitte en Master Woudstrastrjitte / Meekmastrjitte. Een markant punt in het dorp is de Brink. Het plein is ingericht met groen met een hoge belevingswaarde. De twee overige markante punten betreffen de kruisingen tussen de Kavelwei/ Pieter Durkstrjitte en de noord-zuid georiënteerde landschappelijke lijnen. Secundaire structuur De secundaire structuur in Broeksterwâld bestaat uit de wijkentree Westerloane met bijbehorend wijkgroen (grasveld met bomen) en de Atewei.

Broeksterwâld

4.4.5 Rinsumageast Rinsumageast is het meest westelijk gelegen dorp binnen het oost-west gerichte bebouwingslint en het begin / eind van de lintstructuur Rinsumageast, Damwâld, Wâlterswâld en Driezum. De kwaliteiten van Rinsumageast bestaan uit een duidelijke relatie tussen dorp en landschap, veel groen en een doorlopende waterstructuur de Moark in het centrum. Hierlangs is Rinsumageast ontstaan. Hoofdstructuur De hoofdstructuur wordt gevormd door de vaart met de begeleidende beplanting van linden en door de straten Baron van Sytzamawei, Van Aylvawei en De Kapelle, waarbij de Kapelle de verbinding is naar Damwâld. Naast deze straten zijn ook de Eysingawei / Tuskenmarren en Tjaerdawei / Juckemawei onderdeel van de hoofdstructuur. Het westelijk deel van de Tjaerdawei en de Juckemawei heeft een landschappelijk karakter en wordt daarom behandeld als landschappelijke hoofdstructuurlijn, waarbij de waarde ligt in het zicht op het landschap en de grasbermen in combinatie met de tuinen. De derde hoofdstructuurlijn wordt gevormd door de Eysingawei en Tuskenmarren. Deze zien we als een landschappelijke hoofdstructuurlijn. Langs het lint zijn twee markante punten gelegen. Dit zijn de kruising Baron van Sytzamawei / Van Aylvawei met de Moark en Tjaerdawei in het centrum en de kruising van Aylvawei met de Eysingawei / Tuskenmarren.

Deze punten zijn de verbijzonderingen van de hoofdstructuur en zijn op als zodanige ingericht. Secundaire structuur De secundaire structuur in Rinsumageast bestaat uit de entree die gevormd wordt door de Skoallestrjitte en doorloopt in de Van Burmaniastrjitte in het zuiden van het dorp. Daarnaast vormt ook de entree aan de Dr. Ype Poortingawei in het noorden een belangrijk punt in de secundaire structuur.

Rinsumageast

4.4.6 Wâlterswâld Wâlterswâld is een kenmerkend voorbeeld van hoe de historische verplaatsing van de Achterwei (oude ontginningsas) naar de Foarwei (nieuwe ontginningsas) is blijven steken. De Foarwei is gelegen in de lijn van de dorpenreeks tussen Driezum – Rinsumageast. Hoofdstructuur De hoofdstructuur van Wâlterswâld bestaat uit de Achterwei, de Foarwei en de noord-zuid verbindende Tsjerkeloane / Broekloane en het historische voetpad Mearikkerpaad. De Foarwei wordt begeleid door een boomstructuur, met daaronder een haag. Vanuit de hoofdstructuur zijn waardevolle doorzichten naar het omliggende landschap zichtbaar. De kruisingen van de hoofdstructuurlijnen vormen markante punten in de groenstructuur. De kruising Achterwei – Tsjerkeloane is ruimtelijk een waardevol punt door de aanwezigheid van de beplanting en de kerk. De kruising Foarwei – Tsjerkeloane is een historisch waardevolle kruising. Secundaire structuur De secundaire structuur bestaat uit de inprikker Prysterikker en de Bonifatiusstrjitte. Beide wegen hebben een begeleidende beplantingstructuur.

Wâlterswâld

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

40

4.4.7 Driezum Driezum is het meest oostelijk gelegen dorp van het oost-west gerichte bebouwingslint. De hoofdstructuur heeft een dorps karakter en bestaat uit een bijzondere dubbele structuur. De oost-west gelegen Foarwei gaat over in de noord-zuid gelegen H.G. van der Veenstrjitte en Tsjerkestrjitte en takt in het noorden aan op de weer oost-west gelegen Achterwei / Van Sytzamawei. Ten oosten van het dorp is Rinsmastate van grote landschappelijke, cultuurhistorische en recreatieve waarde. Hoofdstructuur De Foarwei als hoofdstructuur is een voortzetting van de beplantingstructuur vanuit Wâlterswâld en bestaat uit een boomstructuur met daaronder hagen. Ook voor de Achterwei geldt dat de structuur een voortzetting is uit Wâlterswâld. Het ruimtelijke beeld wordt hier gekarakteriseerd door monumentale bomen op particuliere terreinen. De Achterwei gaat over in de Van Sytzamawei. Deze straat heeft een stenig profiel en het beeld wordt ook hier bepaald door markante bomen op particulier terrein. Door de beperkte ruimte voor openbaar groen bepalen de herkenbare kruisingen de groenstructuur van Driezum. Alle kruisingen zijn aangezet met markante bomen waardoor ze vanuit de aanliggende straten een groen oriëntatiepunt vormen en hierdoor de structuur bepalen. De kruisingen betreffen: • De kruising Foarwei – H.G.

van der Veenstrjitte is onlangs heringericht volgens het Dielde Romte concept. De kruising is verbijzonderd door rode beuken in een boomspiegel. • De kruising Tsjerkestrjitte – Achterwei bij de kerk wordt nu bepaald door een begeleidende haag op het terrein van de kerk. • Op de kruising Achterwei – H.G. van der Veenstrjitte bepalen de rode beuken op particulier terrein het beeld. • De kruising Achterwei – Kolkensloane is gemarkeerd met leilinden langs de kruising. Secundaire structuur De secundaire structuur bestaat uit de Ophuystrawei en Canterstrjitte. Beide inprikkers zijn verbonden met de hoofdstructuur door een kruising met daarop leilinden. De kruising Tsjerkestrjitte – Canterstrjitte is een versteend plein met leilinden. Het westelijk deel van de Ophuystrawei wordt begeleidt door een bredere groenstrook met waardevol zicht op het landschap.

Driezum

4.4.8 De Falom Het dorp De Falom ligt op de overgang tussen het zand en het veen. De Falomster Feart ligt op de rand van het veengebied, de Hegewâl ligt op het zand. Het landschap om de Falom is ontstaan door de ontginning van het laagveen. Dit gebeurde met smalle opstrekkende en soms onregelmatige percelen. De eerste bebouwing heeft zich als lint ontwikkeld langs de noordzijde van de Falomster Feart. Latere bebouwing haaks hierop als lint langs de Haadwei. Bijzonderheden van De Falom zijn de inpolderingen van vroegere plassen binnen het dorpsgroen. Het dorp en landschap zijn nauw met elkaar verbonden. De woningen langs de Mûnewei kijken uit over de Falomster Feart en het veenontginingslandschap. De woningen langs de Haadwei kijken uit over de weg en over het singellandschap ten oosten van het dorp. Hoofdstructuur De hoofdstructuur van De Falom bestaat uit de landschappelijke structuurlijnen Haadwei, Hegewâl, Mûnewei en de Falomster Feart. De Mûnewei wordt begeleid door een landschappelijk waardevolle elzensingel. De Haadwei wordt gedeeltelijk begeleid door elzensingels en een bomenrij. Markante punten zijn de met hagen omkaderde kruising tussen Haadwei – Hegewâl, kruising Haadwei – Rinewâl en de brug over de Falomster Feart.

De Falom

4.4.9 Readtsjerk Readtsjerk maakt onderdeel uit van het gebied ‘Trynwâlden’ rond de dorpen Aldtsjerk en Oentsjerk. Het gebied rond Readtsjerk heeft een kleinschalig karakter dat wordt bepaald door de (particuliere) bossen, elzensingels, hagen en vrijstaande bebouwing. Hoofdstructuur De hoofdstructuur wordt gevormd door de wegen: Tsjerkewei, Koaiwei, Keatsjemuoiwei. Kenmerkend is dat er weinig openbaar groen aanwezig is. Accenten worden gevormd door de monumentale bomen bij de kerk. Het dorp is onlosmakelijk verbonden met het landschap en dit waardevolle beeld blijft ook in de toekomst behouden. De hoofdstructuur is daarom aangewezen als landschappelijke structuur. Deze wordt begeleid door de aanwezige beplantingsstructuren.

Readtsjerk

4.4.10 Sibrandahûs Sibrandahûs is de enige nog bestaande (bescheiden) terp binnen de gemeente. Hoofdstructuur De hoofdstructuur van Sibrandahûs wordt gevormd door de zwaar beplante terp en de onbeplante Burdaarderstrjitwei en Trekwei. De terp van Sibrandahûs is van grote waarde voor het landschap, het is samen met de erfbeplanting een groene oase in het open terpenlandschap. Om deze reden is het van groot belang dit beeld te behouden dan wel te versterken.

Sibrandahûs

4.5 Conclusies analyse Op basis van bovenstaande analyses kunnen enkele conclusies worden getrokken over de verschillende lagen binnen de groenstructuur. Hoofdstructuur Binnen deze structuur hebben doorlopende landschappelijke lijnen prioriteit, waarbij de zichtbaarheid en beleefbaarheid van deze lijnen momenteel relatief hoog zijn. Echter, om deze lijnen te waarborgen is het van belang dat er, waar nodig, herstel plaatsvindt. Wat betreft vlakken en punten binnen de hoofdstructuur, zijn relatief veel cultuurhistorisch waardevolle elementen aanwezig in de gemeente. Secundaire structuur De groenvakken binnen deze structuur zijn beeldbepalend en doorgaans functioneel ingericht. Er zijn binnen de secundaire structuur verschillende elementen te identificeren die de cultuurhistorie van het landschap visualiseren. Daarnaast dragen veel elementen binnen de secundaire structuur bij aan de dagelijkse beleving van de inwoners van de gemeente. Overige groenvlakken en objecten Groen in en rondom de kruisingen en wijkontsluitingen binnen deze structuur bevordert de dooradering van het openbaar groen in de dorpskernen. Dorpskernen Binnen de dorpskernen is de belevingswaarde van het openbaar groen hoog. In veel dorpen komen monumentale bomen, functioneel ingerichte groenvakken en groene wijkontsluitingen voor.

Er is voor veel dorpen sprake van een sterke zichtbaarheid van de landschappelijke lijnen waardoor de cultuurhistorie van de omgeving beleefbaar is. Binnen de meeste dorpskernen vormen de cultuurhistorische- en landschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen eeuw de basis voor de inrichting van het openbaar groen.

5.

Keuzes bij de ambities

5.1

Duurzaamheid en klimaatadaptatie

Huidige situatie Binnen het thema van duurzaamheid en klimaatadaptatie spelen verschillende onderwerpen een rol. Een belangrijk aandachtspunt binnen de gemeente is hittestress. De ambitie is om Dantumadiel klimaatrobuust te maken. Een manier om dit te waarborgen is het verkennen en toepassen van mogelijkheden om hittestress te voorkomen en beperken. Groenstructuren spelen hierbij een cruciale rol in het bevorderen van een duurzame toekomst. Een voorbeeld van hoe groenstructuren bijdragen aan de toekomstbestendigheid van de gemeente, is het voorkomen en beperken van hittestress. Grijze, verstedelijkte gebieden zijn de voornaamste risicogebieden voor hittestress: in deze gebieden ligt te gevoelstemperatuur aanzienlijk hoger dan in gebieden met meer groen. Gebieden die bijzonder kwetsbaar zijn voor hittestress zijn onder andere de dorpskernen van De Westereen en Damwâld. Andere specifieke voorbeelden van kwetsbare gebieden zijn het bedrijventerrein rondom de Conradi-Veenlandstrjitte / De Moarrewei, de centrumlocatie aan de Haadwei in Damwâld en de winkelgebieden van De Westereen en Feanwâlden.

Figuur 23. Stedelijk hitte-eiland effect van dorpskernen in de gemeente (bron: www.klimaateffectatlas.nl)

Hittestress is een risicofactor voor o.a. kwetsbare doelgroepen zoals ouderen en jonge kinderen. Daarnaast zorgt een grotere mate van hittestress ook voor een grotere kans op blauwalg in de watergangen. Het is van groot belang dat we voorkomen dat extreme hitte het onmogelijk maakt om dagelijkse activiteiten te ondernemen. We richten ons hierbij op zo natuurlijk mogelijke verkoelingsmiddelen. Het effect van groen op hittestress is op onderstaande kaart in figuur 24 goed zichtbaar. Minder groen staat gelijk aan minder temperatuurregulatie en dus meer hittestress. Een manier om hittestress te beperken, is door het behouden en herstellen van openbaar groen. Kansen groenstructuur Groen integreren in planvorming Een mogelijke verbeterkans voor klimaatadaptatie in de hoofdstructuur is het waarborgen dat groen een hoofdrol speelt bij het inrichten van de buitenruimte. Bij de voorbereidingen van nieuwe plannen is het daarbij van belang dat er onderzoek wordt gedaan naar een klimaatadaptieve inrichting, bijvoorbeeld van plantvakken. Ook willen we de aanplant van groen en bomen op particulier terrein en parkeerterreinen van winkelcentra stimuleren. Daarnaast moeten ook waterberging, het infiltreren van regenwater en het afkoppelen van hemelwaterafvoer onderzocht worden als mogelijkheden om de waterregulatie (en daarmee temperatuur- en droogteregulatie) te faciliteren.

Klimaatadaptatie raakt echter niet alleen thema’s als hittestress: ook CO2-vastlegging is een belangrijk onderwerp. Op het gebied van bomen ligt een verbeterkans: de (Friese) Bomen- en Bossenstrategie is verbonden met al deze opgaven en is in de Omgevingsvisie van Provinsje Fryslân gekoppeld aan energietransitie, o.a. door de uitbreiding van CO2-vastlegging. Dit vereist een betere bescherming van bestaande bomen en bossen, bosuitbreiding, aanplant van nieuwe bomen en landschapsherstel, inclusief houtwallen.

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

50

Figuur 24. Grijs oppervlakte per buurt in dorpskernen in de gemeente (bron: www.klimaateffectatlas.nl)

Richtlijnen bomen Een andere kans op het gebied van bomen is het realiseren van minimaal één boom op elke speeltuin om zo voor voldoende schaduw te zorgen. Hier kan de 3-30-300 regel voor bomen worden aangehaald, deze richtlijn scoort volgens een recent onderzoek hoog op verscheidene criteria zoals inpasbaarheid, haalbaarheid, versterking van de biodiversiteit en verbeteren van de gezondheid.4 Deze richtlijn stelt dat er voor elke woning drie (volwassen) bomen in de openbare ruimte aanwezig zijn, dat elke wijk minstens 30% boomkroonbedekking moet hebben, en dat de maximale afstand tot een openbare groene ruimte niet meer dan 300 meter bedraagt. Met oog op de bevordering van klimaatadaptatie zorgt een groter boomkroonvolume bijvoorbeeld voor het opvangen van warmte, waarmee de gemeente leefbaarder wordt. Daarnaast draagt een groter boomkroonvolume bij aan het voorkomen van wateroverlast en droogte. Gezien de typerende kenmerken van de verschillende landschapstypen in de gemeente zal de 3-30-300 richtlijn niet overal één-op-één toepasbaar zijn. Echter, deze richtlijn geeft wel duidelijke handvatten voor het onderhouden en uitbreiden van het bomenbestand in de gemeente. Vergroenen grijze gebieden Om de eerder genoemde uitdaging omtrent hittestress in grijze gebieden aan te pakken, kunnen initiatieven van particulieren en ondernemingen ondersteund worden met een ondernemersfonds.

Een voorbeeld hiervan is de vooruitgang die in Feanwâlden is geboekt door het winkelgebied te vergroenen. In de Westereen lopen er ook initiatieven om het winkelgebied klimaatadaptief in te richten door het toevoegen van meer groen. Het is belangrijk dat ook het terrein rond het winkelcentrum in woonkernen zoals Damwâld op deze manier de nodige aandacht krijgt. In de toekomst is het zaak om eisen omtrent klimaatadaptatie vast te leggen in het omgevingsplan en groen te beschermen bij verkoop van vastgoed aan ontwikkelaars. Wijkgroen Tot slot zijn er ook binnen de vele groene plekjes in woonwijken kansen voor klimaatadaptatie en duurzaamheid. Juist deze plekken zijn zeer waardevol voor de inwoners van de gemeente en 4 Bron = SWECO, 2024

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

51

fungeren als lokale bronnen voor temperatuur- en warmteregulatie. Het behouden en versterken van deze groenvlakken is belangrijk voor het waarborgen van een klimaatrobuuste openbare ruimte. Deze plantsoenen en overige groenvlakken richten we zoveel mogelijk klimaatrobuust in, dit is bevorderlijk voor de temperatuurregulatie en fungeert als tijdelijke berging van regenwater. Bij nieuwe ontwikkelingen wordt klimaatadaptatie meegenomen in de locatiekeuze, op deze wijze bewaken we de groene ruimte in dorpen.

5.2

Biodiversiteit

Huidige situatie Iedere bijdrage aan de versterking van de biodiversiteit is van groot belang, want zowel wereldwijd, als in Europa, als in Nederland is er sprake van een sterke afname. Naar schatting is er momenteel slechts 15% over van de oorspronkelijke biodiversiteit die Nederland in de 18e eeuw had (figuur 25). Het verlies van biodiversiteit is door hoge inspanningen gestabiliseerd, maar er worden nog steeds circa 1 miljoen dier- en plantsoorten met uitsterven bedreigd.5

Figuur 25. Geschatte ontwikkeling in biodiversiteit tussen 1700 – 2050

Het verbeteren van de biodiversiteit in de gemeente hangt nauw samen met duurzaamheid en klimaatadaptatie en is essentieel is voor een gezonde leefomgeving en een veerkrachtig ecosysteem. De wens is dan ook om de gemeente klimaatrobuuster te maken door het versterken van de biodiversiteit. Deze groenstructuurvisie biedt de richtlijnen om deze ambitie te realiseren. Een goede biodiversiteit draagt immers bij aan een waardevolle, duurzame en goed beheersbare groenstructuur binnen de gemeente Dantumadiel. “Het ultieme doel is dat in 2035 de biodiversiteit is toegenomen door het herstel van ecosystemen” (Ontwerp Omgevingsvisie, 2023). “We willen de kwaliteit van de natuur behouden en de biodiversiteit vergroten” Raadsakkoord 2022 - 2026 Dantumadiel 5 Bron = CLO, 2016

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

52

Zoals eerder beschreven kent de gemeente Dantumadiel drie landschapstypen met elk hun eigen unieke kenmerken. Binnen deze drie landschappen moet op passende wijze worden gekeken naar maatregelen om de biodiversiteit in de gemeente te versterken, hier spelen namelijk verschillende uitdagingen. Denk hierbij aan de intensivering van landgebruik of het verlies van houtwallen en natuurvriendelijke bermen. Naast het buitengebied staat ook de bebouwde kom voor uitdagingen op het gebied van biodiversiteit, zoals verstening, versnippering van groen en minder contact tussen mens en natuur. Aaneengeschakelde groenelementen, zoals houtwallen, bermen en andere groene structuren spelen een zeer belangrijke rol in de soortenvariatie: ze bieden voedsel, maken migratie mogelijk en dienen als schuilplaatsen voor insecten, vogels en zoogdieren. Het behouden, herstellen en verbinden van deze groenelementen staat dan ook centraal. Provincie-breed werken we samen met het Provinciaal Programma Herstel Biodiversiteit (2021), hierbij zijn zowel andere Friese gemeenten, als Provinsje Fryslân en Wetterskip Fryslân aangesloten. Daarnaast zijn verschillende ambities in de Friese Bomen- en Bossenstrategie van belang voor dit beleidskader. Op gemeentelijk niveau wordt een beleidsbasis gelegd door het uitwerken van biodiversiteit in de beleidsplannen Openbare Ruimte.

Biodiversiteit is ook als thema verwerkt in het ontwerp van de omgevingsvisie van de gemeente. De eerste stap in het versterken van de biodiversiteit binnen de gemeente gaat voorbij de drie niveaus van de groenstructuur: het faciliteren van kennisontwikkeling en bewustwording over biodiversiteit is essentieel. Hier speelt educatie een grote rol, daarom wordt dit onderdeel verder uitgewerkt in paragraaf 5.5. Kansen groenstructuur Integrale aanpak De hoofdstructuur dient als een drager van de biodiversiteit binnen de gemeente. Een eerste mogelijkheid voor het versterken van de biodiversiteit in de hoofdstructuur is het betrekken van groen en de biodiversiteit bij nieuwe plannen en ontwikkelingen. Een voorbeeld hiervan is het uitvoeren van een natuurkansenscan bij ontwikkelingen of renovaties in de nabijheid van belangrijke elementen binnen de groenstructuur. Andere mogelijke maatregelen zijn het integreren van groen en biodiversiteit op andere beleidsterreinen, denk hierbij aan water, woningbouw en bodem. Er is bijvoorbeeld al materiaal samengesteld en beschikbaar om mensen te informeren over de mogelijkheden van natuurinclusieve bouw.

Daarnaast moeten ook mogelijkheden worden verkend, zoals het promoten van groene maatregelen bij relevante (bouw)vergunningaanvragen en het reserveren van minimaal 10% van de bouwkosten voor specifiek ecologisch groen, naast de reguliere groenaanleg. Door vanuit verschillende perspectieven rekening te houden met biodiversiteit, kan worden gewaarborgd dat er binnen de hoofdstructuur van de gemeente voldoende ruimte is voor biodiversiteit. Soortendiversiteit De samenhang van het groen in de hoofdstructuur speelt een grote rol: het is van groot belang dat versnippering wordt tegengegaan. Een manier om dit aan te pakken is het duurzaam verankeren van ecologische verbindingszones in het openbaar groen. Een alternatief is het creëren van gevarieerd leefgebied voor verschillende soorten. Hierop kan worden ingespeeld bij de nieuwe aanplant van bomen en hagen. Weloverwogen nieuwe aanplant kan bijdragen aan het behouden en versterken van de biodiversiteit. In het buitengebied betekent dit in dat er bijvoorbeeld gekozen wordt voor een aanplant van gemengde hagen. Voor de aanplant van nieuwe bomen geldt dan ook dat de soorten op de Zwarte Bomenlijst zoveel mogelijk worden vermeden.6 In plaats daarvan wordt gekozen voor soorten van de Groene Bomenlijst.7 Deze soorten dragen onder andere bij aan een hogere kwaliteit en kwantiteit aan voedsel voor vogels en insecten bieden.

Zo is het verschil tussen de Amerikaanse eik als uitheemse soort en de inheemse zomereik significant. Een Amerikaanse eik heeft weinig ecologische interactie met insecten. Op een Amerikaanse eik (Quercus rubra) leven in Europa slechts ongeveer 12 tot 20 insectensoorten. Dit is een groot contrast met de inheemse zomereik, waar doorgaans meer dan 400 insectensoorten voorkomen (zie figuur 26).

6 Bron = Natuur & Milieu, 2023 7 Bron = Natuur & Milieu, 2023

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

53

Figuur 26. Verschil tussen inheemse en uitheemse plantensoorten in waarde voor insecten

Invasieve exoten In lijn met deze aanpak worden invasieve exoten beheerst en – waar mogelijk – met passende maatregels bestreden. Denk hierbij aan soorten als de reuzenberenklauw, Japanse duizendknoop en grote waternavel. Deze invasieve exoten komen oorspronkelijk niet uit Europa en verdringen door hun invasieve karakter onze inheemse soorten. Watergangen In de gemeente wordt het overgrote deel van de watergangen beheerd door ze volledig te hekkelen. Door het hekkelen is er sprake van ‘schoner’ water, maar dit heeft wel een negatieve impact op de biodiversiteit. Hierin ligt een kans om watergangen ecologisch verantwoorder te beheren, opties zijn bijvoorbeeld het gefaseerd uitvoeren van de werkzaamheden. Natuurvriendelijke bermen Het huidige bermbeheer is een balans tussen veiligheid, netheid en biodiversiteit. Bermen worden in de basis tweemaal per jaar gemaaid, waarbij het gras wordt afgevoerd. Langs fietspaden, uitritten en rijwegen wordt een zogenaamde netheidsstrook in een hogere frequentie gemaaid om veiligheid te waarborgen en overlast te beperken. Binnen het maaibeleid van bermen liggen kansen voor de biodiversiteit. Natuurvriendelijk beheerde bermen bieden een gevarieerd habitat voor een breed scala aan soorten en ogen aantrekkelijk door de aanwezigheid van kruiden en bloemen.

Natuurvriendelijke bermen vormen dan ook een kans om aantrekkelijke zichtlijnen door het landschap te creëren. Om dit te realiseren, laat de gemeente gedegen (voor)onderzoek uitvoeren naar bermen die hiervoor kansrijk worden geacht binnen de gehele gemeente. Om te waarborgen of het huidige maaibeheer het gewenste effect heeft op de biodiversiteit in de bermen, wordt een jaarlijkse monitoring uitgevoerd. De jaarlijkse monitoring is in 2023 gestart met vier monitoringslocaties en in 2024 uitgebreid naar tien locaties. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

54

Figuur 27. Uitvoering van jaarlijkse monitoring naar effect van maaibeheer in de bermen

Sinusbeheer kan daarnaast een goed alternatief zijn voor het standaard maaien en afvoeren; het biedt een effectieve manier om de biodiversiteit in brede groenstroken te vergroten. In plaats van alles in één keer te maaien, wordt gewerkt met golvende, slingerende maaipaden en blijft telkens een deel van de vegetatie staan. Op deze wijze wordt variatie in hoog en laag gewas aangebracht, wat bevorderlijk is voor de biodiversiteit. Een voorbeeld van een geschikte locatie voor het toepassen van sinusbeheer in groenvlakken is de Conradi-Veenlandstrjitte in Damwâld (zie figuur 28). Een aanpassing in het maaibeleid kan hier veel betekenen voor de biodiversiteit in dit stukje wijkgroen.

Figuur 28. Brede groenvlakken tussen de weg en woningen op de Conradi-Veenlandstrjitte in Damwâld Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

55

Monumentale bomen Daarnaast zijn monumentale bomen een belangrijk onderdeel van de groenstructuur. Een aantal bomen die binnen de gemeente een monumentale status genieten, zijn soorten van de Zwarte Bomenlijst.8 Met oog op de biodiversiteit zou het bevorderlijker zijn om alleen monumentale bomen van de Groene Bomenlijst te beschermen. Echter, de monumentale status slaat op meer dan enkel de biodiversiteitswaarde van een boom. Zoals eerder beschreven, zijn ook de economische en belevingswaarde van belang. Voor een monumentale boom gaat dit zeker op: een monumentale boom heeft een grote herkenningswaarde en een volwassen boom met een groot kroonvolume grote toegevoegde waarde voor klimaatadaptatie. Derhalve is het van belang dat alle waardes van groen overwogen worden bij zaken als de kap van een monumentale boom. Richtlijnen Tot slot is er binnen de secundaire structuur een kans om biodiversiteit te vergroten door het aanplanten van nieuwe bomen. Hiervoor kunnen verschillende richtlijnen aangehouden worden. Meer openbaar groen en een grotere boomkroonbedekking dragen bij aan de biodiversiteit, hiervoor kan de 3-30-300 regel als handvat fungeren. Daarnaast kan de 10-20-30 regel gebruikt worden als leidraad voor de diversiteit van bomenaanplant.

De getallen in deze regel refereren naar de aanbeveling om in het bomenbestand maximaal 30% van één familie, 20% van één geslacht en 10% van één soort te hebben. Dit verlaagt het risico op plagen en ziektes, maakt het bomenbestand weerbaarder in het algemeen en is bevorderlijk voor de voedselvoorziening voor insecten en vogels.9 Stimuleren van particulieren Om biodiversiteit op alle niveaus van de groenstructuur te bevorderen en inwoners hierbij te betrekken, moedigen we inwoners en bedrijven aan om klimaatrobuuste en duurzame maatregelen op eigen terrein te nemen. Daarnaast worden diverse maatregelen gestimuleerd en uitgevoerd, zoals het extensief beheren van delen intensief gazon, het aanplanten van bloembollen, het aanleggen van geveltuinen, extra aanplanten van inheemse bomen, aanleggen vogelbosjes en het inzaaien van bloemenweides binnen de bebouwde kom. Project Kleur en Fleur Centrumgebieden Binnen de gemeente is al een project gestart om jaarlijks de toegangen van wijken en andere zichtbare plekken, zoals bermen langs doorgaande wegen, in te zaaien met bloemrijke mengsels. Dit komt ten goede van zowel de biodiversiteit als de belevingswaarde van deze groenvlakken.

Figuur 29. Informatiebord “Dantumadiel in bloei” (foto afkomstig van www.rtvnof.nl) 8 Bron = Natuur & Milieu, 2023 9 Bron = Santamour, 2002

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

56

Draagvlak De groenstructuur draagt een grote verantwoordelijkheid voor de biodiversiteit binnen de gemeente. Echter, soms komen de natuurlijk aandoende groenvoorzieningen niet overeen met het verwachtingspatroon van inwoners. Gemeentelijke plantsoenen zien er bij ecologisch maaibeheer soms ‘rommeliger’ uit dan inwoners wensen. Om draagvlak voor bovenstaande maatregelen te creëren, is het essentieel om duidelijk te communiceren over de biodiversiteitsdoelstellingen. De wens is dan ook om inwoners en andere betrokkenen actief te betrekken bij het verzamelen van input over het thema biodiversiteit. Op deze manier wordt samen met de inwoners van de gemeente de biodiversiteit in de omgeving behouden en versterkt.

5.3

Landschap en cultuurhistorie

Huidige situatie De groenstructuur is een drager van de cultuurhistorie in onze gemeente. Het is van belang dat de historische landschapselementen in de groenstructuur gerespecteerd en behouden worden. De verschillende landschapstypen zijn hierin een kernkwaliteit en zijn van grote waarde voor de identiteit van Dantumadiel. Kansen groenstructuur Binnen de groenstructuur wordt ingezet op het zichtbaar houden van de verschillende landschapstypen, maar ook de overgangen hiertussen. Het is van belang dat er zorgvuldig wordt omgegaan met de identiteitsdragers van de verschillende landschapstypen en deze in acht te nemen bij nieuwe ontwikkelingen. Oude houtwallen en lanen vormen een terugblik naar de geschiedenis van de gemeente en vormen een essentieel onderdeel van het culturele erfgoed van de omgeving. Wanneer deze structuren behouden en hersteld worden, versterkt dit tevens onze verbinding met de geschiedenis. Een andere manier om rekening te houden met de cultuurhistorische context van de omgeving is het gebruik van inheemse soorten bij plantontwikkelingen. Deze elementen zijn een herinnering aan de interactie tussen mens en natuur door de eeuwen heen.

Figuur 30. Bij geplande herinrichtingswerkzaamheden liggen kansen voor herstel groenstructuur

Particulieren en bedrijven kunnen gestimuleerd worden om bijvoorbeeld een markante boom aan te planten op eigen terrein, vooral indien er onvoldoende ruimte op openbaar terrein aanwezig is. Een kanttekening hierbij is dat versterking van de landschappelijke hoofdstructuurlijnen bij voorkeur plaatsvindt op openbaar terrein, omdat hiermee de toekomstbestendigheid beter gewaarborgd wordt. Derhalve kan bij het stimuleren van de aanplant van markante bomen op particulier terrein, de Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

57

desbetreffende boom direct worden opgenomen op een lijst met waardevolle bomen. Door deze lijst toe te voegen aan de gemeentelijke bomenverordening, kan de boom ‘beschermd’ worden tegen ongewenste kap, wat de toekomstbestendigheid van de landschappelijke hoofdstructuurlijn beter waarborgt. Samenwerkingen Ook binnen dit thema is het van belang draagvlak te creëren. Een mogelijke aanpak is om werkgroepen, die al zijn opgericht, te betrekken bij projecten die gericht zijn op het beheer en herstel van cultuurhistorische groenelementen. Denk hierbij aan de Natuerlik Ferskaat uit Feanwâlden en de werkgroep die de stinzenplanten rond De Schierstins onderhoudt. In het woudenlandschap is er sprake van veel dichte, aaneengesloten boomstructuren. Hoewel deze structuren een rol spelen in de zichtbaarheid van de cultuurhistorische lijnen in het landschap, vormen ze ook een uitdaging. Door de dichtheid van de boomstructuren wordt het onderhouden van de watergangen in het woudenlandschap vermoeilijkt. Het is van groot belang dat de aanplant en het beheer van deze boomstructuren in samenwerking met de partijen die verantwoordelijk zijn voor de watergangen wordt afgestemd. Een goede bereikbaarheid van de watergangen is een vereiste voor het degelijk en veilig kunnen uitvoeren van onderhoud.

Figuur 31. Bloeiende stinzenflora in het voorjaar rond de Schierstins (foto afkomstig van www.schierstins.nl)

5.4

Recreatie en gezondheid

Huidige situatie Gezondheid en recreatie vormen belangrijke pijlers bij de keuzes voor het groen in de openbare ruimte. Een groenstructuur kan op verschillende manieren bijdragen aan recreatie door het creëren van aantrekkelijke en veelzijdige ruimtes die mensen uitnodigen om actief buiten te zijn en te ontspannen. Zowel groen in het buitengebied als wijkgroen dient toegankelijk te zijn. Onderwerpen die binnen dit thema een rol spelen zijn ontspanning, actieve recreatie, beweging in de buitenlucht, evenementen en toerisme. Groen speelt daarnaast indirect een rol in gezondheid door de impact die het heeft op klimaatadaptatie. Groenere gebieden mitigeren risico’s voor gezondheid zoals overstromingen, hitte en droogte. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

58

Figuur 32 Waterdiepte bij een hevige regenval (bron: www.klimaateffectatlas.nl)

Kansen groenstructuur Binnen de verschillende landschapstypen liggen gevarieerde kansen voor het faciliteren van recreatie in de groenstructuur. Het woudenlandschap leent zich bijvoorbeeld uitstekend voor een doarpskuier (dorpsommetje). Dit is een voorbeeld van actieve recreatie. Dit kan binnen de groenstructuur gestimuleerd worden door het faciliteiten van goed ontworpen en onderhouden routes. Bossen en natuurgebieden bieden een plek voor inwoners en bezoekers om tot rust te komen en te genieten van de natuur en de omgeving. Daarnaast kan de 3-30-300 richtlijn een handvat zijn voor het realiseren van toegankelijk openbaar groen, wat bevorderlijk is voor de gezondheid van inwoners. Een manier waarop bomen kunnen bijdragen aan de recreatie- en gezondheidswaarde van het groen is door na te gaan of er langs populaire fietsroutes voldoende boomkroonvolume aanwezig is. Op deze manier kunnen recreatieve fietsroutes gerealiseerd worden met koele oases als rustpunt op de warmere dagen. Sociaal groen In groenelementen zoals parken en bosjes kan recreatie worden gestimuleerd. Denk bijvoorbeeld aan goed onderhouden speeltoestellen en sportvelden; deze faciliteren niet alleen recreatie, maar dragen ook bij aan de fysieke gezondheid van zowel inwoners als bezoekers van de gemeente.

Daarnaast kan het toevoegen van groen rondom arbeidsomgevingen, zoals bedrijventerreinen, beweging in de buitenlucht stimuleren. Open groene ruimtes lenen zich daarnaast goed voor sociale bijeenkomsten zoals markten, picknicks en (grotere) evenementen. Deze functie van het groen beperkt zich niet tot recreatie: sociale ontmoetingsplaatsen in een groene omgeving zijn ook bevorderlijk voor de mentale gezondheid. Toegankelijk groen Het versterken van de recreatieve waarde van het groen heeft ook een positieve impact op de economische gezondheid van de gemeente: goed onderhouden, aantrekkelijke groenstructuren trekken toeristen aan, wat de lokale economie versterkt via horeca en andere recreatieve voorzieningen. Hierbij is het ook van groot belang dat groen voor iedereen toegankelijk en beleefbaar is, ook voor minder mobiele doelgroepen zoals ouderen en mindervaliden. Groen biedt op zichzelf ook kansen om gebieden toegankelijker te maken. Een voorbeeld is het vergroenen van versteende gebieden zoals winkelcentra, welke kwetsbaar zijn voor hittestress en wateroverlast. Door aanplant van bomen of groenvakken kan hittestress beperkt worden, schaduw geboden worden voor winkelaars en het hemelwater beter opgevangen worden. Dit maakt dat men met meer plezier in de omgeving recreëert.

Tot slot kennen veel recreatieve faciliteiten in het groen koppelkansen met educatie, denk hierbij aan workshops, informatieborden of andere georganiseerde natuuractiviteiten in de groene ruimte. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

59

Overlast Bij sprake van overlast door elementen in de groenstructuur, bijvoorbeeld van bomen, is open en transparante communicatie tussen bewoners en de gemeente van groot belang. Hierin wordt een afweging gemaakt aan de hand van de balans tussen groen en leefbaarheid. Er wordt ingezet op een passende oplossingen waar nodig, zonder dat dit leidt tot verwijdering van bomen. Hierop aansluitend wordt bij nieuwe aanplant rekening gehouden met potentiële overlastfactoren. De gemeente streeft naar een zorgvuldige soortkeuze, waarbij bomen worden geselecteerd op eigenschappen die passen bij de specifieke locatie en minimale hinder veroorzaken voor de omgeving.

5.5

Educatie

Huidige situatie De groenstructuur biedt een grote variatie aan kansen om bij te dragen aan educatie en het vergroten van bewustzijn over natuur, milieu en duurzaamheid. Dit kan op verschillende niveaus binnen de groenstructuur. Kansen groenstructuur Een van de kansen binnen de groenstructuur ligt bij de verbinding met de cultuurhistorie van het landschap. Historische landschapselementen in de groenstructuur, zoals oude lanen of houtwallen, bieden de mogelijkheid om lokale geschiedenis te verbinden met natuureducatie. Faciliteiten zoals informatiepanelen, (interactieve) wandel- en fietsroutes en digitale middelen kunnen worden ingezet om bezoekers bewust te maken van de historische functie en betekenis van het groen. Daarnaast kunnen inwoners en bezoekers actief worden betrokken bij het beheer en onderhoud van de groenstructuren: denk hierbij aan het beheren van houtwallen. Dit vormt een interactieve leerervaring in het groen. Ook grotere educatieve projecten zoals een boomfeestdag, boomplantdagen, biodiversiteitstellingen of workshops over duurzaam tuinieren stimuleert praktische kennis en betrokkenheid bij natuurbehoud. Natuureducatie kan ook op kleinere schaal interactief zijn. Denk hierbij aan groengebieden welke dienen als openluchtklaslokalen waar kinderen en jongeren leren over ecosystemen, biodiversiteit, plantengroei en de invloed van menselijk handelen op de natuur.

Denk hierbij aan lesprogramma's in parken of bossen in de gemeente.

Figuur 33. Leerlingen assisteren bij het aanplanten van bomen tijdens de Boomfeestdag in Feanwâlden

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

60

5.6 Kansen per dorp Als voorzet op de programma’s is de visie nader uitgewerkt in kansen per dorp. Aan de hand van de analyses per dorpskern en gestelde ambities, zijn per dorpskern een aantal verschillende kansen te identificeren. Deze kansen zijn in bijlage 2 te vinden. Dit overzicht van kansen dient als leidraad in mogelijke toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en aanpassingen in beheer van het openbaar groen.

6.

Vervolg

6.1 Omgevingsplan De uitgangspunten voor de groenstructuur zoals geformuleerd in deze visie kunnen als leidraad dienen voor de regels in het omgevingsplan. Een basis ligt in het aanwijzen van de verschillende gebieden binnen de groenstructuur en de opname van de waarden van het groen. Voor zowel de dorpskernen als landschapstypen kunnen de kernwaarden en uitgangspunten uit deze visie worden opgenomen in het omgevingsplan. Hiermee wordt richting gegeven aan de ambities binnen de groenstructuur.

6.2 Monumentale bomenlijst In deze visie staan de ambities omtrent markante punten geformuleerd, zoals monumentale bomen. Er moet een grondige evaluatie plaatsvinden van de huidige monumentale bomenlijst om te bepalen of deze compleet is. Dit houdt in dat er onderzocht moet worden of er nieuwe bomen aan de lijst toegevoegd moeten worden of dat er bomen zijn die om verschillende redenen, zoals ziekte of schade, verwijderd dienen te worden. Daarnaast is het van belang kritisch te kijken naar de voorwaarden om een boom op de monumentale bomenlijst te plaatsen.

Figuur 34. Karakteristieke monumentale boom in de gemeente Dantumadiel

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

61

6.3 Ecologische hoofdstructuren Om het behoud en de ontwikkeling van ecologisch significant openbaar groen in de groenstructuur te waarborgen, is het van belang dat deze gespecificeerd worden. Derhalve is het belangrijk dat er ecologische hoofdstructuren worden aangewezen. Op deze manier kan in relevante ontwikkelingen en plannen rekening worden gehouden met de ecologische hoofdstructuren, dit is nodig om de versterking van biodiversiteit en de vordering van klimaatadaptatie in de gemeente te waarborgen.

6.4 Kapvergunningen bomenverordening Gezien de ambities omtrent het beheer en onderhoud van bomen en boomsingels, is het wellicht noodzakelijk om het huidige kapvergunningbeleid te herzien. Een mogelijkheid is om dit beleid af te stemmen op de verschillende structuurtypen. Op deze manier sluit het beleid beter aan bij de gestelde ambities. Daarnaast is het van belang dat het kapvergunningbeleid gespecificeerd wordt voor houtkap zowel binnen- als buiten de bebouwingscontour houtkap, aangezien hier verschillende uitgangspunten kunnen gelden.

6.5 Programma’s Tot slot is het van belang dat de genoemde ambities en kansen in deze visie verder worden uitgewerkt in verschillende programma’s. Een logische vervolgstap is het opstellen van een programma voor de groenstructuur, maar ook het ontwikkelen van een programma gericht op het versterken van de biodiversiteit binnen de gemeente heeft prioriteit. Deze programma’s zullen een gedetailleerde raming en meerjarenplanning bevatten, gebaseerd op de uitgangspunten en doelstellingen van deze groenstructuurvisie. De factor tijd is in deze de variabele voor politieke keuzes. Het programma met een looptijd van 5 jaar zal opgesplitst worden in twee delen: • Deel 1: Programma groenstructuur 2027-2031. • Deel 2: Programma biodiversiteit 2027-2031.

Figuur 35. Heringerichte kruising met biodiverse plantvakken in het centrum van Rinsumageast

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

62

7.

Literatuurlijst

Bade. T., Smid, G. & Tonneijck, F. (2005). Groen loont: De baten van de groene stad. Geraadpleegd van https://www.publicspaceinfo.nl/media/uploads/files/BADE_2012_001.pdf Compendium voor de Leefomgeving (2016). Verlies natuurlijkheid in Nederland, Europa en de wereld. Geraadpleegd op 28-5-2025 van https://www.clo.nl/indicatoren/nl144003-verliesnatuurlijkheid-in-nederland-europa-en-de-wereld Gemeente Dantumadiel (2003). Landschapsbeleidsplan Gemeente Dantumadiel (2013). Groenstructuurplan Gemeente Dantumadiel (2019). Gemeentelijke mobiliteitsplan. Geraadpleegd op 27-5-2025 van https://www.dantumadiel.frl/sites/default/files/202406/ONTWERP%20Mobiliteitsplan%20Dantumadiel%2024%20april%202024.pdf Gemeente Dantumadiel (2020). Algemene Plaatselijke Verordening gemeente Dantumadiel 2020. Geraadpleegd op 27-5-2025 van https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR647279 Gemeente Dantumadiel (augustus, 2023). Ontwerp omgevingsvisie Dantumadiel Natuur & Milieu (2023). Groene- en Zwarte Bomenlijst Provinsje Fryslân (2025). Provinciaal Programma Herstel Biodiversiteit, geraadpleegd op 18-6-2025 van: https://www.fryslan.frl/_flysystem/media/provinciaal-programma-herstel-biodiversiteit.pdf Reyes-Riveros, R., Altamirano, A., De La Barrera, F., Rozas-Vásquez, D., Vieli, L. en Meli, P. (2021). Linking public urban green spaces and human well-being: A systematic review.

Urban Forestry & Urban Greening, 61. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2021.127105 Ricciardi, E., Spano G., Lopez A., Tinella, L., Clemente C., Elia, G., Dadvand, P., Sanesi, G., Bosco A. en Caffò, A. O. (2022). Long-Term Exposure to Greenspace and Cognitive Function during the Lifespan: A Systematic Review. International journal of Environmental Research and Public Health, 19(18). https://doi.org/10.3390/ijerph191811700 Santamour, F. S. Jr. (2002). Trees for Urban Planting: Diversity, Uniformity, and Common Sense. National Arboretum Agricultural Research Service, U.S. Department of Agriculture Washington D.C. SWECO (2024). Een praktische verkenning naar een Nederlandse groennorm, geraadpleegd op 16-52025 via https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/Praktische-verkenning-naar-een-NederlandseGroennorm-Sweco-2024.pdf

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

63

8.

Bijlagen

8.1

Bijlage 1 – Toelichting beleidskaders

Friese Bomen- en Bossenstrategie De Bomen- en Bossenstrategie sluit aan op de Omgevingsvisie ‘De romte diele’ (2020) van Provinsje Fryslân. De Omgevingsvisie benoemt vier opgaven die de provincie in dialoog met de samenleving actief wil oppakken: - De leefomgeving vitaal, leefbaar en bereikbaar houden - De energietransitie met kracht voortzetten - Fryslân klimaatadaptief inrichten - Versterking van biodiversiteit. De Bomen- en Bossenstrategie is verbonden met al deze opgaven en is in de Omgevingsvisie gekoppeld aan energietransitie door de uitbreiding van CO2-vastlegging, waartoe een betere bescherming van bestaande bomen en bossen, bosuitbreiding, aanplant van nieuwe bomen en landschapsherstel (inclusief houtwallen) nodig is. De rol die bossen en bomen spelen in deze opgave is opgenomen in de huidige groenstructuurvisie. Visie Fryslân Klimaatbestendig 2050+ Deze visie is een leidraad voor toekomstige plannen. In 2023 heeft Provinsje Fryslân en het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân de toekomstvisie vastgesteld. De visie geeft inhoud voor het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) en de Provinciale Omgevingsvisie. Voor het ontwikkelen van beleid en plannen over water, bodem en ruimte gebruiken we deze visie als basis. Ontwerp omgevingsvisie Deze groenstructuurvisie sluit aan op het ontwerp van de omgevingsvisie.

In dit ontwerp staat in hoofdlijnen uitgezet hoe we de gemeente willen inrichten met het oog op de toekomst. Het gaat daarbij over thema’s als wonen, voorzieningen, landschap, natuur, veiligheid, verkeer, monumenten, duurzame energie, aanpassing aan de klimaatverandering en economie. De gemeenteraad heeft op het moment van schrijven het ontwerp van de omgevingsvisie vrijgegeven voor terinzagelegging. Landschapsbeleidsplan Dantumadiel (2003) Dit landschapsbeleidsplan verwoord een visie ten behoeve van het behouden en versterken van het kenmerkende landschap. Het geeft ook een kader voor maatregelen de betrekking hebben op landschap en natuur in het buitengebied. Groenstructuurplan 2013 Deze groenstructuurvisie is een update van het groenstructuurplan uit 2013, de opbouw van het plan uit 2013 is dan ook aangehouden als leidraad voor de huidige groenstructuurvisie.

Gemeentelijk mobiliteitsplan Dantumadiel (2024) Het Gemeentelijk mobiliteitsplan Dantumadiel bouwt voort op het verkeersstructuurplan van Dantumadiel uit 2012. Het nieuwe mobiliteitsplan geeft een overzicht van gewenste ontwikkelingen voor de komende tien jaar en gaat onder andere in op het goed sociaal en technisch ontwerpen van de infrastructuur in de openbare ruimte. Hier speelt openbaar groen, waaronder bomen, een rol. De groenstructuurvisie zal in lijn staan met de uitgangspunten die in gemeentelijk mobiliteitsplan worden gesteld. Beleidsplan kapitaalgoederen Nieuw integraal beleidsplan kapitaalgoederen vaststelling eind 2026. Deze groenstructuurvisie kan als inhoudelijke basis fungeren voor de wijze waarop omgegaan dient te worden met groenstructuren als zijnde groene kapitaalgoed.

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

65

8.2

Bijlage 2 – Kansen per dorpskern

Dorpskernen Damwâld

Kansen • Inrichten van rotonde Haadwei - Doniawei als markant punt. Groen toevoegen aan deze versteende omgeving. • Wijzigen beheer groenstrook langs de Conradi-Veenlandstrjitte en de Thiedamawei. Hier is een brede groenstrook aanwezig, deze ruimte in het wijkgroen wordt ingezet om de secundaire structuur te versterken. Een voorbeeld is door bomen van de 1e grootte aan te planten. Het intensief gemaaide gazon kan worden omgevormd naar kruidenrijk grasland met (gemaaide) paden om hier de recreatieve waarde en natuurwaarde te verhogen. • Versterken van de groenstructuur op en rond de parkeerterreinen bij het winkelcentrum. Klimaatadaptief inrichten met groen. • Reconstructie Foarwei; versterken hoofdstructuurlijn met bomen/ groen opnemen in planvorming. • Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

Hoofdthema’s Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit.

De Westereen

• • • • • • • •

Reconstructie Foarstrjitte; versterken hoofdstructuurlijn met bomen. Reconstructie wegen en riolering Vogelbuurt; klimaatadaptief inrichten van bestaand groen. Reconstructie Noarder Stasjonsstrjitte; versterken hoofdstructuurlijn met bomen. Reconstructie Suder Stasjonsstrjitte; versterken hoofdstructuurlijn met bomen. Reconstructie Tolwei; versterken hoofdstructuurlijn met bomen. Herinrichting winkelcentrum; klimaatadaptief inrichten met groen. Yndustriewei; combineren watercompensatie ‘De Bosk’ met kansen voor meer biodiversiteit. Rotondes Oasterwei; inrichten als markant punt (Aanplant bomen, inzaaien met bloemrijk mengsel of aanplanten vaste planten). Stimulering bomen op particulier terrein. Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit.

MFC Feanwâlden; Herontwikkeling terrein met sportvelden Ljurkstrjitte. Herinrichten groenstrook tussen de Boskrâne en het dorp: hier vervalt het fietspad en blijft een strook over voor een voetpad met groen. Samenwerken met de werkgroep Natuerlik Ferskaat Feanwâlden. Inrichten bosschage nabij Dr. Albert Plesmanloane als stinzenbosje i.s.m. werkgroep stinzenplanten Feanwâlden. Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

Recreatie en gezondheid, biodiversiteit, klimaatadaptatie.

• • Feanwâlden

• • • • •

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

66

Dorpskernen Broeksterwâld

Kansen • Aanplant bomen langs hoofdfietsroute Haadwei. • Inzaaien van buslus en rotonde met bloemrijk mengsel of aanplanten vaste planten. • Realiseren van een groene inrichting met voldoende schaduw ter plaatse van de rustplek tegenover het tankstation. • Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

Hoofdthema’s Recreatie en gezondheid, biodiversiteit, klimaatadaptatie.

Rinsumageast

• • •

Hotspot Eeltsjemar: recreatieve ontwikkeling. Vaarverbinding noord-zuid: recreatieve ontwikkeling. Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

Recreatie en gezondheid.

Wâlterswâld

• •

Herinrichting van de Foarwei: omvormen parkeerstroken/ bushaltes naar groenvak met een bomenstructuur. Het toevoegen van markante bomen op parkeerterrein kerk aan de Foarwei.

Driezum

• •

Toevoegen van groen bij herinrichten van de wegenstructuur in het centrum. Vergroenen van diverse ‘grijze’ gebieden binnen de woonkern.

De Falom

• • •

Toevoegen van bomen op de kruising Haadwei en Falomster Feart. Het toevoegen van bomen in de berm langs de Haadwei. Markeren van de dorpsentree met markante bomen.

Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit. Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit. klimaatadaptatie, biodiversiteit.

Readtsjerk

•

Toevoegen van (markante) bomen.

Sibrandahûs

•

Toevoegen bomen in de vorm van knotwilgen passend bij terpenlandschap. Onderhoud aan beplanting, zichtbaarheid van de kerk vergroten.

•

Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit. Landschap en cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, recreatie en gezondheid.

Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel

67