2025-08-21 Groenstructuurvisie Dantumadiel
Tekst van het document
Gemeente Dantumadiel
Groenstructuurvisie Augustus 2025
Vitaal groen is van levensbelang!
Gemeente Dantumadiel
Groenstructuurvisie Colofon Opdrachtgever: Burgemeester en Wethouders Opgesteld door: Nico de Jong, Beleidsmedewerker Groen, Gemeente Dantumadiel Met medewerking van: Stephanie Nijsten, Witteveen groenprojecten en advies Wesley Baas, Witteveen groenprojecten en advies
Versiedatum: Kenmerk: Status:
Augustus 2025 2025-199315 Definitief
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
2
Inhoudsopgave 1.
Inleiding ...........................................................................................................................................5 1.1
Aanleiding – Waarom een groenstructuurvisie?.....................................................................5
1.2
Doelstelling .............................................................................................................................5
1.3
Afbakening .............................................................................................................................5
1.4
Raakvlakken met ander beleid en programma’s ....................................................................6
1.4.1
Wettelijke en beleidskaders .................................................................................................6
1.4.2
Maatschappelijke kader .......................................................................................................6
1.5 2.
3.
4.
Leeswijzer ..............................................................................................................................7
Waarden van het groen ...................................................................................................................8 2.1
Recreatieve- en gebruikerswaarde ........................................................................................9
2.2
Gezondheidswaarde ............................................................................................................10
2.3
Educatieve waarde ...............................................................................................................10
2.4
Natuurwaarde en biodiversiteit .............................................................................................10
2.5
Ruimtelijke waarde ...............................................................................................................11
2.6
Cultuurhistorische waarde ....................................................................................................11
2.7
Functionele waarde ..............................................................................................................12
2.8
Technische waarde ..............................................................................................................12
2.9
Economische waarde ...........................................................................................................12
2.10
Maatschappelijke waarde .....................................................................................................13
Visie en ambities ...........................................................................................................................13 3.1
Visie op de groenstructuur ...................................................................................................13
3.2
Landschap en cultuurhistorie vormen de basis ....................................................................13
3.3
Vitaal en beleefbaar groen ...................................................................................................14
3.4
Ambitie .................................................................................................................................16
3.4.1
Duurzaamheid en klimaatadaptatie ....................................................................................16
3.4.2
Biodiversiteit ......................................................................................................................16
3.4.3
Landschap en cultuurhistorie .............................................................................................16
3.4.4
Recreatie en gezondheid ...................................................................................................17
3.4.5
Educatie ............................................................................................................................17
Analyse van de groenstructuur ......................................................................................................17 4.1
Analyse op landschappen ....................................................................................................17
4.1.1 Woudenlandschap ..................................................................................................................18 4.1.2. Veenweide-miedenlandschap ................................................................................................20 4.1.3 Terpenlandschap ....................................................................................................................21 4.2 4.2.1
Onderdelen groenstructuur ..................................................................................................22 De hoofdstructuur ..............................................................................................................23 Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
3
4.2.2
De secundaire structuur .....................................................................................................26
4.2.3
Overige groenvakken en groenobjecten .............................................................................27
4.3
Analyse huidige ambities......................................................................................................28
4.4
Analyse per dorp ..................................................................................................................29
4.4.1
Damwâld ...........................................................................................................................29
4.4.2
De Westereen ...................................................................................................................31
4.4.3
Feanwâlden ......................................................................................................................33
4.4.4
Broeksterwâld ...................................................................................................................35
4.4.5
Rinsumageast ...................................................................................................................37
4.4.6
Wâlterswâld ......................................................................................................................39
4.4.7
Driezum ............................................................................................................................41
4.4.8
De Falom ..........................................................................................................................43
4.4.9
Readtsjerk .........................................................................................................................45
4.4.10
Sibrandahûs ......................................................................................................................47
4.5 5.
6.
Conclusies analyse ..............................................................................................................49
Keuzes bij de ambities ...................................................................................................................49 5.1
Duurzaamheid en klimaatadaptatie ......................................................................................49
5.2
Biodiversiteit .........................................................................................................................52
5.3
Landschap en cultuurhistorie ...............................................................................................57
5.4
Recreatie en gezondheid .....................................................................................................58
5.5
Educatie ...............................................................................................................................60
5.6
Kansen per dorp ...................................................................................................................61
Vervolg ..........................................................................................................................................61 6.1
Omgevingsplan ....................................................................................................................61
6.2
Monumentale bomenlijst ......................................................................................................61
6.3
Ecologische hoofdstructuren ................................................................................................62
6.4
Kapvergunningen bomenverordening ..................................................................................62
6.5
Programma’s ........................................................................................................................62
7.
Literatuurlijst ..................................................................................................................................63
8.
Bijlagen ..........................................................................................................................................64 8.1
Bijlage 1 – Toelichting beleidskaders ...................................................................................64
8.2
Bijlage 2 – Kansen per dorpskern ........................................................................................66
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
4
1.
Inleiding
1.1 Aanleiding – Waarom een groenstructuurvisie? Een groenstructuur verwijst naar de gehele groene ruimte in een gebied. Dit betreft niet alleen bomen en grasvelden, maar ook boomspiegels, speelplaatsen, parken, struweel, bermen, houtwallen, bosplantsoenen en natuurgebieden. Een stabiele groenstructuur die in balans is met de omgeving, is dan ook van significante waarde; het zorgt voor verkoeling tijdens warme dagen, het vermindert overlast na zware regenbuien en het bevordert de biodiversiteit in de gemeente. Daarnaast draagt groen bij aan de eigen identiteit van een gebied, een prettige leefomgeving, het vermindert stress en vergroot de waarde van onroerend goed. De kwaliteit van de groenstructuur is daarom van groot belang voor de woon- en leefomgeving. De gemeente Dantumadiel heeft in 2003 een Landschapsbeleidsplan opgesteld om het behoud en de ontwikkeling van de kwaliteit van het groen in het buitengebied vast te stellen. In het Landschapsbeleidsplan wordt een analyse en een visie gegeven van het landschap en het landschappelijk groen. Aan de hand van deze bevindingen wordt richting gegeven aan het behouden en ontwikkelen van het buitengebied. Om op eenzelfde manier richting te kunnen geven aan de ontwikkelingen in de groenstructuur binnen de dorpskernen, is in 2013 een groenstructuurplan vastgesteld.
Na een samenwerking tussen de gemeenten Dantumadiel en Noardeast-Fryslân is de gemeente Dantumadiel sinds 1 januari 2024 weer een zelfstandige organisatie. Met deze nieuwe start is gekozen om de visie en ambities van de raad vast te leggen in een geactualiseerde groenstructuurvisie. Deze visie gaat dan ook in op zowel het openbaar groen in het buitengebied als het groen binnen de bebouwde kom van de gemeente Dantumadiel.
1.2 Doelstelling In deze groenstructuurvisie worden de analyse, visie en ambities uiteengezet met het oog op de lange termijn (2026-2036). Hiernaast geeft deze visie inhoudelijk inzicht in het belang, nut en noodzaak voor behoud, versterking en bescherming van de huidige groenstructuren. Het doel is een toekomstbestendige groene leefomgeving waar ook de gevolgen van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies in opgenomen zijn. Want: vitaal groen is van levensbelang.
1.3 Afbakening In deze visie zullen de volgende beleidsthema’s uitgewerkt worden in relatie tot groen: • Duurzaamheid en klimaatadaptatie • Biodiversiteit • Cultuurhistorie • Recreatie en gezondheid • Educatie Deze groenstructuurvisie geeft kaders voor: • Nieuwe ontwikkelingen in het kader van klimaatadaptatie en biodiversiteit. • Leidraad bij ruimtelijke ontwikkelingen en hoe groen adequaat meegenomen kan worden. • Prioritering, budgettering en investeringen. • Leidraad voor renovatie en vervanging van openbaar groen. • Behoud en bescherming van groenstructuren. Deze groenstructuurvisie gaat niet over het groen in natuurgebieden in het buitengebied. De reden dat dit groen in deze visie buiten beschouwing worden gelaten, is omdat dit groen wordt beheerd door andere terreinbeherende organisaties zoals Staatsbosbeheer en It Fryske Gea. Voor deze gebieden verwijzen wij graag naar de visies opgesteld door Provinsje Fryslân.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
5
Met deze nieuwe groenstructuurvisie moet groen – net als wegen en riolering – een prominente rol krijgen en als gelijkwaardige meedoen bij nieuwe ontwikkelingen en herinrichtingen. Om het openbaar groen te waarborgen, is het namelijk van groot belang om aandacht te hebben voor zowel de aanleg van nieuw groen als het onderhoud en de verbetering van de bestaande groenstructuur. In dit plan is geen kostenraming opgenomen. Voor een gedetailleerde raming en meerjarenplanning zal op basis van deze groenstructuurvisie een programma worden opgesteld. Hierin worden alle benodigde ingrepen in beeld gebracht. De factor tijd is hierbij de variabele voor politieke keuzes. Het programma met een looptijd van 5 jaar wordt opgesplitst in twee delen: • Deel 1: Programma groenstructuur 2027-2031. • Deel 2: Programma biodiversiteit 2027-2031. Om de programma’s te realiseren, worden de plannen geconcretiseerd door ze door ze uit te werken in een meerjarenplan. Hier wordt zowel een kostenraming als een planning in opgenomen. Binnen deze plannen kunnen het geplande onderhoud en de reeds voorgenomen reconstructies binnen de groenstructuur als leidraad dienen voor de planning. Waar mogelijk worden koppelkansen benut en lopen ontwikkelingen en aanpassingen parallel om de uitvoering van de planning haalbaar te maken.
1.4 Raakvlakken met ander beleid en programma’s De inhoud van deze groenstructuurvisie sluit aan op zowel gemeentelijke, provinciale en landelijke wetgeving en staat in lijn met relevante wet- en regelgeving. Naast de wettelijke kaders, is ook rekening gehouden met maatschappelijke kaders en ander relevant beleid van de gemeente. Een overzicht van de kaders staat weergegeven in figuur 1. Een aantal van deze kaders wordt in bijlage 1 kort toegelicht. 1.4.1 Wettelijke en beleidskaders Landelijk Provinciaal Omgevingswet (met daarin o.a. Omgevingsverordening opgenomen de erfgoedwet en Fryslân (2022) wet natuurbescherming) Friese Bomen- en Bossenstrategie (2022) Provinciaal Programma Herstel Biodiversiteit (2021) Visie Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (2023)
Gemeentelijk Algemene Plaatselijke (bomen) Verordening (met monumentale bomenlijst) (2014) Bestemmingsplannen Omgevingsplan Ontwerp Omgevingsvisie (2023) Landschapsbeleidsplan Dantumadiel (2003) Groenstructuurplan (2013) Gemeentelijk Mobiliteitsprogramma Dantumadiel (2024) Gemeentelijk rioleringsplan 20222026 (GRP)
Figuur 1. Overzichtstabel met landelijke, provinciale en gemeentelijke wetgeving
1.4.2 Maatschappelijke kader De Sustainable Development Goals (SDG’s) De SDG’s omvatten zeventien doelen waarmee we de wereld een betere plek kunnen maken. Het streven is om deze doelen uiterlijk in 2030 te behalen. De SDG’s vormen een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis en zijn ontwikkeld om een groenere, eerlijkere en betere wereld te bouwen.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
6
Figuur 2. De Sustainable Development Goals (SDG's, bron: https://duurzaamheidindeklas.nl/sdgles/)
Deze groenstructuurvisie speelt een rol in het bereiken van deze doelen. Het meest relevante doel is SDG 15: Leven op het land. Dit doel gaat over bescherming, herstel en duurzaam beheer van het leven op het land in al zijn vormen. Bescherming en herstel van ecosystemen en biodiversiteit dragen op hun beurt bij aan de weerbaarheid van de fysieke leefomgeving. Wanneer de SDG ‘Leven op het land’ behaald wordt, biedt dit ook oplossingen voor een toenemende bevolkingsdruk, intensivering van landgebruik en de gevolgen van klimaatverandering.
Daarnaast zijn er vanuit deze groenstructuurvisie ook raakvlakken met SDG’s 3, 11 en 14. SDG 3 gaat over een goede gezondheid en welzijn voor iedereen. Een stabiele groenstructuur en kwalitatief hoogwaardig openbaar groen speelt een belangrijke rol in de gezondheid en het welzijn van de gebruikers van de openbare ruimte. SDG 11 refereert naar duurzame steden en gemeenschappen. Een goede groenstructuur is een cruciale bouwsteen voor duurzame gemeenschappen, zoals woonkernen, die bestand zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering. Tot slot gaat SDG 14 over leven in het water. Water en groen zijn nauw met elkaar verbonden: waterstructuren en -elementen spelen een grote rol in de ontwikkeling van een stabiele, weerbare groenstructuur.
1.5 Leeswijzer De voorliggende groenstructuurvisie is opgebouwd in een aantal onderdelen. In hoofdstuk 2 worden eerst de waarden van het groen weergegeven. In hoofdstuk 3 wordt de visie omschreven en worden ambities geformuleerd aan de hand van een aantal thema’s. Hoofdstuk 4 geeft een analyse van de groenstructuur. Keuzes bij de ambities en kansen voor de groenstructuur worden in hoofdstuk 5 uitgewerkt. In hoofdstuk 6 worden vervolgstappen geformuleerd. Zie tot slot hoofdstukken 7 en 8 voor de literatuurlijst en de bijlagen.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
7
2.
Waarden van het groen
Waarom is groen zo belangrijk? De groenstructuur is van groot belang voor de fysieke leefomgeving en kwalitatief hoogwaardig groen speelt hierin een grote rol. Zowel op korte als lange termijn hebben investeringen in het groen een sterk positief effect op de omgeving. Bij het aanplanten van bomen is er bijvoorbeeld na verloop van jaren een positief effect op de leefomgeving te herkennen, terwijl het effect van doelgericht beheer van een park al binnen enkele jaren zichtbaar is.
Figuur 3. Foto van een beeldbepalende boom in het straatbeeld
Om de groenstructuur en haar waarden te kunnen waarborgen, is het van belang dat groen vanaf het begin van een ontwikkeling in de openbare ruimte wordt meegenomen. Denk hierbij aan het aanleggen van nieuwe riolering of infrastructuur. Om meer draagvlak te kunnen creëren voor het meenemen van groen in ruimtelijke ontwikkelingen, is het belangrijk dat we de verschillende waarden van groen begrijpen, erkennen en uitdragen. Het groen kent verschillende waarden die in categorieën te verdelen zijn. Echter, er zijn tussen deze categorieën veel raakvlakken, de waarden van het groen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende waarden van het groen worden hieronder per categorie uitgewerkt.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
8
Figuur 4. De tien waarden van groen in gemeente Dantumadiel
2.1
Recreatieve- en gebruikerswaarde
Een groene omgeving faciliteert ontmoetingsplekken in de wijk, het stimuleert om naar buiten te gaan en bereikt hierbij alle sociale lagen binnen de gemeente. Daarnaast draagt uitnodigend groen bij aan beweging en recreatie in de openbare ruimte, denk hierbij aan wandelpaden, speelplaatsen, trapvelden en andere verblijfsgebieden waar mensen samenkomen en genieten van hun omgeving. Dit is bevorderlijk voor sociale cohesie, maar ook voor de gezondheid en het algemene welzijn van inwoners van de gemeente.
Figuur 5. Het Dr. J. Botkepark is een groene ontmoetingsplek in het dorp Damwâld Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
9
2.2
Gezondheidswaarde
Groen levert een grote bijdrage aan de gezondheid. Het is aangetoond dat een groene omgeving de mentale gezondheid bevordert en een positief effect heeft op cognitief functioneren.1 Daarnaast stimuleert de aanwezigheid van een park of bos beweging en recreatie in de buitenlucht, waarbij groen tevens bijdraagt aan schone lucht.
2.3
Educatieve waarde
Openbaar groen speelt een belangrijke rol bij het overbrengen van kennis over planten, dieren en hun leefgebieden, evenals over biodiversiteit, ecologische processen en milieubehoud, zowel aan kinderen als volwassenen. Openbaar groen kan ook bijdragen aan historische en culturele educatie, bijvoorbeeld door mensen inzicht te geven in het ontstaan van het landschap en het behoud en herstel van groenstructuren die een verbinding vormen met dit verleden.
Figuur 6. Foto van educatief informatiepaneel in het Lauwersmeergebied
2.4
Natuurwaarde en biodiversiteit
Groen met een hoge natuurwaarde speelt een essentiële rol bij het behoud en de bevordering van de biodiversiteit. Dergelijk groen moet echter aan specifieke voorwaarden voldoen om optimaal te functioneren als leefgebied voor fauna en flora. Daarnaast moet het voldoende gevarieerd zijn om een geschikte leefomgeving te bieden voor verschillende soorten, en daarmee de biodiversiteit van de omgeving te versterken. Openbaar groen fungeert als een belangrijke schakel tussen natuurgebieden 1 Bron = Reyes-Riveros et al., 2021; Ricciardi et al., 2022
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
10
onderling, én tussen natuurgebieden en kleine groene omgevingen zoals parken en bosjes. Het aanwijzen van ecologische zones vergemakkelijkt de migratie van dieren en bevordert de verspreiding van plantensoorten. Hierdoor ontstaat meer leefgebied voor een grote variatie aan soorten en speelt groen een belangrijke rol in het behoud en versterken van biodiversiteit. Deze verbindingen koppelen geïsoleerde natuurgebieden aan elkaar, waardoor ecosystemen veerkrachtiger worden en soorten een grotere kans krijgen om te overleven.
Figuur 7. Een groene omgeving vormt een leefgebied voor vele planten- en diersoorten
2.5
Ruimtelijke waarde
Groen draagt bij aan het versterken van de identiteit en herkenbaarheid van zowel het buitengebied als de dorpskernen. Door groenstructuren wordt de visuele samenhang tussen gebieden ondersteund, waardoor de unieke kenmerken van een omgeving beter tot hun recht komen. De aanwezigheid en vorm van groen beïnvloeden sterk de manier waarop mensen een centrum, woonwijk of weg ervaren. Groene elementen kunnen fungeren als herkenningspunten en bepalen mede de ruimtelijke kwaliteit en uitstraling van een gebied.
2.6
Cultuurhistorische waarde
Beeldbepalend groen vertelt ons niet alleen iets over het oorspronkelijke gebruik van een locatie, maar onthult ook historische verkavelingsstructuren zoals slootpatronen en houtsingels. Deze groenstructuren fungeren als een levend archief van de geschiedenis en verbinden ons met het agrarische verleden van de omgeving. Door eeuwenlange menselijke invloed hebben boeren het landschap gevormd, waarbij natuurlijke elementen en landbouw nauw verweven raakten.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
11
2.7
Functionele waarde
Tussen de functionele en recreatieve-/gebruikswaarde van groen bestaat een zekere overlap. De functionele waarde van groen richt zich primair op aanvullende functies, zoals het verbeteren van de verkeersveiligheid en -geleiding, het creëren van privacy, het bieden van afscherming of het vervullen van een klimaatadaptieve rol. De bijdrage van groen aan klimaatadaptatie wordt in een veranderende wereld steeds belangrijker. Denk hierbij aan groen dat schaduw biedt, water vasthoudt of helpt bij het reguleren van temperatuur. Functioneel groen kan ook een historische laag hebben, bijvoorbeeld door een koppeling naar het verleden te visueel te representeren. Op oude kaarten, zoals uit 1900, is te zien dat beplanting langs wegen vaak een integraal onderdeel van het landschap vormde.
2.8
Technische waarde
De technische waarde van groenvoorzieningen wordt bepaald door de mate waarin deze schoon, heel en veilig zijn. Een goed sociaal en technisch ontwerp, gecombineerd met zorgvuldig beheer van straten en andere openbare ruimten, is hierbij van groot belang. Hier gaat het om de inrichting van wegen, zitgelegenheden, bewegwijzering, groen en water langs routes, beschutting tegen neerslag, demping van geluid en bomen voor schaduwvorming. Technische waardebepalingen verlopen vaak parallel aan andere waarderingen en zijn vooral gericht op het beheer en de praktische bruikbaarheid van groen. In tegenstelling tot de voorgaande waardebepalingen - zoals recreatieve, ecologische en functionele waarden - onderscheidt de technische waarde zich door haar momentopname en beoordelingsgerichte karakter.
2.9
Economische waarde
In tegenstelling tot andere kapitaalgoederen neemt de waarde van groen over het algemeen juist toe naarmate het ouder wordt. Bomen zijn hier een goed voorbeeld van. Bomen leveren namelijk diverse diensten die een economische waarde vertegenwoordigen. Bomen zorgen voor zuurstof, vangen water af, nemen vervuilende stoffen op en leggen CO2 vast. Dit zijn voorbeelden van diensten die geld waard zijn. Er zijn verschillende methoden beschikbaar om deze waarde in euro’s uit te drukken.
Figuur 8. Waardestijging van een boom als kapitaalgoed
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
12
In een groene omgeving is er niet alleen sprake van waardestijging voor bedrijven, maar ook woningen in deze omgeving zullen in waarde toenemen. Wanneer men vanuit een woning uitzicht heeft op groen en er op loopafstand groen aanwezig is, kan dit de waarde van een woning met wel 14% verhogen.2 Een groene omgeving heeft een positief effect op de mentale en fysieke gezondheid van mensen. Gezonde mensen zijn minder vaak ziek, vallen minder vaak uit op het werk en recreëren meer in de omgeving waardoor zij doorgaans beter functioneren in hun dagelijkse leven. Zo kan groen de economische gezondheid van de gemeente bevorderen.
2.10 Maatschappelijke waarde De gezamenlijke waarden van groen creëren een immense maatschappelijke betekenis die nauwelijks in geld uit te drukken is. Groenvoorzieningen dragen op veel verschillende manieren bij aan de sociale cohesie en het welzijn van de gemeenschap, hoewel deze voordelen niet altijd direct zichtbaar of tastbaar zijn. Groen nodigt uit tot ontmoeting en recreatie, versterkt de lokale identiteit en bevordert het behoud van de Fryske mienskip.
3.
Visie en ambities
3.1 Visie op de groenstructuur In de gemeente Dantumadiel zijn de woonkernen en het omliggende landschap nauw met elkaar verweven en is het landschap vaak goed zichtbaar in de woonkernen: van doorkijkjes naar het woudenlandschap tot de verbindende vaarten. De zichtbaarheid en herkenbaarheid van het landschap binnen en buiten de dorpskernen is een belangrijke basis voor onze visie op de groenstructuur in de gemeente. Onze visie op de groenstructuur is gegrond in twee pijlers: • Landschap en cultuurhistorie vormen de basis • Vitaal en beleefbaar groen
3.2 Landschap en cultuurhistorie vormen de basis De kracht van het openbaar groen in de gemeente ligt in de nauwe verweving tussen dorp en landschap, evenals tussen het groen binnen de dorpen en het omliggende landschappelijk groen. Deze groenstructuurvisie richt zich op de eigenheid van het gebied. De eerste pijler van deze visie is het behouden en versterken van de historische (ontginnings)structuren. De groenstructuur draagt hieraan bij door de lijnen in het landschap voort te zetten, waarmee de dorpen sterk verweven worden met het omliggende landschap. Enerzijds speelt de groenstructuur een centrale rol in het zichtbaar houden van de cultuurhistorie van het landschap, anderzijds vormen de cultuurhistorische ontwikkelingen in het landschap van de afgelopen eeuwen de kern van de groenstructuur. We onderscheiden binnen onze gemeente 3 landschapstypen. Het woudenlandshap, het veenweidemiedenlandschap en het terpenlandschap. Deze landschapstypen worden in het hierop volgende hoofdstuk verder uitgewerkt.
2 Bron = Bade, Smit & Tonneijck, 2005
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
13
Figuur 9. Kenmerkend voorbeeld van een weg door het buitengebied van de Noardlike Fryske Wâlden
3.3 Vitaal en beleefbaar groen Tweede pijler van de visie is de beleving van het openbaar groen en de bijdrage die openbaar groen levert aan de gezondheid van mensen en de omgeving. In de visie onderscheiden we drie niveaus. Dit onderscheid is gebaseerd op de hoeveelheid mensen die gebruik maken van het groen. Denk hierbij aan het dagelijks passeren en het groen rondom de publieke trekkers in de dorpen zoals scholen, kerken, sportvelden en speelplaatsen.
Figuur 10. Dorpsplein De Brink in Broeksterwâld is uitgerust met biodiverse bloembakken tijdens de herinrichting Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
14
3.3.1 Hoofdstructuur – gemeente / regionaal De hoofdstructuur is belangrijk voor de gehele gemeente. Dit zijn de doorgaande wegen, de publiekstrekkers en het bijzondere groen in de gemeente. Deze structuur wordt dagelijks beleefd door de inwoners van de hele gemeente en daarnaast door de diverse bezoekers. Het openbaar groen is het visitekaartje van het dorp. Daarnaast draagt vitaal groen in de hoofdstructuur bij aan de klimaatadaptatie en versterkt het de biodiversiteit in de gemeente. 3.3.2 Secundaire structuur – dorp / wijk Het niveau daaronder wordt gevormd door de secundaire structuur. Deze bestaat uit de toegangswegen en ontsluitingsroutes van de woonwijken, evenals het belangrijkste groen binnen de wijk, inclusief de speelplekken. Deze plekken worden (dagelijks) beleefd door de wijkbewoners en zijn dan ook de locaties waar de meeste mensen dagelijks komen. Groen bevordert daarmee niet alleen het mentale welzijn van inwoners, maar draagt het ook bij aan de fysieke gesteldheid van mens en dier. De aanwezigheid van vitaal groen in woonkernen is van groot belang voor klimaatadaptatie en vormt cruciaal habitat voor veel diersoorten. 3.3.3 Overige groenvlakken en groenobjecten – wijk / straat Het laagste niveau bestaat uit de vele groene plekjes binnen de woonwijken.
Deze plekken zijn waardevol voor de direct aanwonenden maar zijn van mindere betekenis voor het dorp als geheel. Kenmerkend is dat hierin geen duidelijke structuur te herkennen is. Overig groen in de wijken en straten is van groot belang voor de gezondheid van inwoners van de gemeente. Tot slot dient het overig groen in de wijken als belangrijke verbindingspunten van habitat van veel verschillende diersoorten en hiermee versterking van de biodiversiteit.
Figuur 11. Landschap en cultuurhistorie vormen de basis van de groenstructuur Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
15
3.4 Ambitie Vanuit het ontwerp van de omgevingsvisie en het Raadsakkoord 2022 - 2026 Dantumadiel zijn een aantal speerpunten te identificeren wat betreft de ambitie voor de groenstructuur. Deze worden hieronder per thema toegelicht en in hoofdstuk 5 verder uitgewerkt, waarbij ook mogelijke kansen aan bod komen. 3.4.1 Duurzaamheid en klimaatadaptatie Het is van groot belang dat de groenstructuur van de gemeente toekomstbestendig is. Een uitspraak van het raadsakkoord luidt dan ook: “We willen de kwaliteit van de natuur behouden en de biodiversiteit vergroten. De gemeente heeft een biodivers, ecologisch en duurzaam groenbeleid. We werken hierbij samen met en stimuleren inwoners en bedrijven om daaraan een bijdrage te leveren.” Raadsakkoord 2022 - 2026 Dantumadiel Binnen duurzaamheid en klimaatadaptatie spelen diverse onderwerpen een rol, zoals water en wonen. Deze belangrijke aandachtspunten moeten worden meegenomen in de ontwikkelingen binnen de groenstructuur. Ook is het belangrijk om koppelkansen met andere thema’s te benutten. Een aantal speerpunten voor dit thema zijn: • We zorgen voor voldoende ruimte voor groen en water in de dorpen. • Het zo klimaatrobuust mogelijk inrichten van plantsoenen en groen. • Het bewaken van de groene ruimte in dorpen door bij nieuwe ontwikkelingen klimaatadaptatie mee te nemen in de locatiekeuze.
• Het realiseren van voldoende waterberging in woningbouwplannen. • Het vasthouden van meer water in de bodem. • Het stimuleren van klimaatrobuuste en duurzame maatregelen door inwoners en bedrijven op eigen terrein. • Inzetten op preventie van hittestress. • Rekening houden met het klimaat bij een keuze voor in- of uitbreiding. 3.4.2 Biodiversiteit In Dantumadiel zijn wij trots op de kernkwaliteiten van de groenstructuur. Wij willen een klimaatrobuuste gemeente worden, daarom bieden we binnen de groenstructuur ruimte voor water én biodiversiteit. Een aantal speerpunten die binnen dit thema aangehouden worden, zijn: • Het behouden en versterken van de biodiversiteit. • Leefgebieden met elkaar verbinden en variatie aanbrengen. • Uitvoeren van gevarieerd en ecologisch beheer. • Samenwerken met gebruikers, eigenaren en organisaties om de biodiversiteit te versterken • Bij nieuwe ontwikkelingen onderzoek doen naar mogelijkheden om bij te dragen aan de biodiversiteit. • Het vergroten van bewustwording omtrent biodiversiteit (zie ook: 3.4.5 educatie). 3.4.3 Landschap en cultuurhistorie Binnen de gemeente is de landschappelijke geschiedenis van de omgeving goed zichtbaar, dit willen we waarborgen. Het is van groot belang dat bezoekers en inwoners van Dantumadiel de cultuurhistorische omgeving kunnen herkennen en beleven.
Een aantal speerpunten die hierop aanhaken, zijn: • De verschillende landschapstypen als kernkwaliteiten waarderen. • Het leesbaar houden van de verschillende landschapstypen en de overgangen tussen deze landschapstypen. • Het landschap aanhouden als drager voor nieuwe ontwikkelingen.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
16
3.4.4 Recreatie en gezondheid Het openbare groen wordt door zowel inwoners als bezoekers van de gemeente gebruikt, het is dan ook belangrijk dat men ruimte heeft om te recreëren. Daarnaast speelt groen een belangrijke rol in de gezondheid van de inwoners van Dantumadiel. Het speerpunt voor dit thema is dan ook: • Gezondheid waarderen als een belangrijke pijler in onze keuzes over de leefomgeving. 3.4.5 Educatie De groenstructuur vormt een belangrijk onderdeel van educatie omtrent cultuurhistorie, gezondheid en duurzaamheid. De cultuurhistorie van de groenstructuur is zichtbaar in de verschillende landschapstypen waardoor de herkenbaarheid van de landschappelijke ontwikkelingen sterk is. Daarnaast is de groenstructuur een hoofdrolspeler in ontwikkelingen omtrent gezondheid en duurzaamheid. Door inwoners en bezoekers actiever te betrekken bij de groenstructuur, kunnen kansen voor educatie over thema’s zoals biodiversiteit beter worden benut. Een goed voorbeeld is het stimuleren van de initiatieven vanuit Natuur- en Milieu Educatie Centrum De Klyster uit Damwâld. Door kinderen op jonge leeftijd in contact te brengen met de natuur in de eigen leefomgeving, deze te ervaren en ervan te genieten, wordt mede de basis gelegd voor gezond en duurzaam gedrag.
Het speerpunt voor dit thema is: • Het vergroten van bewustwording omtrent thema’s als biodiversiteit, gezondheid en cultuurhistorie.
4.
Analyse van de groenstructuur
4.1 Analyse op landschappen De gemeente Dantumadiel heeft een oppervlakte van 8.753 hectare waarvan 8.460 hectare land en 293 hectare water. Een deel van deze oppervlakte behoort tot de openbare ruimte en is in beheer bij de gemeente Dantumadiel. Hiervan bestaat circa 165 hectare uit openbaar groen. 65 hectare hiervan bevindt zich binnen de dorpskernen. In de dorpskernen is hiervan circa 1/3 deel sportveld. Daarnaast beheert de gemeente ruim 6.000 laan- en solitaire bomen binnen- en buiten de bebouwde kom.
Totaal groen in beheer Dantumadiel
39% 61%
Totaal groen dorpskernen in beheer Dantumadiel
34% 66%
buiten dorpskern
binnen dorpskern openbaar groen
sportvelden
Figuur 12. Cirkeldiagrammen met onderverdeling openbaar groen binnen Dantumadiel
De groenstructuur wordt gekenmerkt door de landschapshistorische opbouw van de omgeving, waarbij zowel de kernen als het buitengebied van de gemeente een belangrijke rol spelen. Dantumadiel bevindt zich op de overgang van de zandgronden van de Friese Wouden naar het kleigebied van Oostergo, met daartussen een zone met natte veengronden. Op basis van de ontstaansgeschiedenis en ruimtelijke verschijningsvormen worden er drie landschapstypen onderscheiden, namelijk het Woudenlandschap, het Veenweide-/Miedenlandschap en het Terpenlandschap. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
17
Hieronder worden de drie landschapstypen toegelicht, hierbij is er aandacht voor het feit dat elk type zijn eigen “uiterlijk” heeft, en daarmee een eigen identiteit én eigen kwaliteiten. We willen die verschillende identiteiten en kwaliteiten behouden en voor iedereen beleefbaar houden. Om richting te geven aan het bereiken van dit doel, is het van belang inzicht te verkrijgen in de oorsprong en kenmerkende elementen van elk landschapstype.
Figuur 13. Drie landschapstypen in de gemeente Dantumadiel
4.1.1 Woudenlandschap Dit landschapstype is onderdeel van de uitloper van het Fries-Drents Plateau en bestaat uit hoger gelegen pleistocene zandgronden. Het landschapsbeeld in De Wouden wordt voor een groot deel bepaald door het patroon van elzensingels die de langgerekte strokenverkaveling en de hogere gronden van de gemeente markeren. Deze verkaveling wordt gekenmerkt door langgerekte kavels die min of meer evenwijdig aan elkaar liggen, en soms ook uitwaaieren. De vele singels zorgen voor een kleinschalig en besloten landschap. De elzensingels dienden van oudsher als geriefhout en veekering. Aan de noordzijde van het gebied is (sinds de ruilverkaveling 1964) een sterke begrenzing van het gebied aangebracht ter hoogte van de Koailoane/Koarndyk. Er is een brede singel langs de weg aangelegd die een scherpe grens vormt tussen de beslotenheid van het woudengebied en de openheid van het kleigebied. Aan de noordoostzijde van het dekzandgebied, boven Wâlterswâld, verloopt de overgang van dekzand naar de lagergelegen gebieden veel geleidelijker. De singels worden naar het noorden toe ijler, waardoor ze als diffuse lijnen in de openheid oplossen. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
18
In het woudenlandschap zijn landschap en dorp nauw met elkaar verweven. Deze verweving is in de groenstructuur visueel sterk herkenbaar door de historische lijnen die nu nog steeds de hoofdontsluiting vormen en de beslotenheid door elzensingels. Overige zichtbare kwaliteiten in dit landschapstype zijn weergegeven in figuur 17.
Figuur 14. Besloten landschapstype door elzensingels langs ontsluitingsweg in buitengebied
Binnen het woudenlandschap zijn een aantal dorpskernen te vinden met elk een verscheidenheid aan eigen identiteitsdragers. Op de smalle oost-west gerichte zandrug is een dorpenreeks ontstaan, deze bestaat van west naar oost uit de dorpen: Rinsumageast, Damwâld (oorspronkelijk drie dorpen: Dantumawoude, Murmerwoude en Akkerwoude) Wâlterswâld en Driezum. Identiteitsdragers van deze dorpenreeks zijn: • Lintbebouwing met minder en meer verdichting. • Smalle opstrekkende verkaveling haaks op het lint. • Sterke verweving met het omliggende landschap. • Verspreid staande monumentale bomen. Op de zuidelijker gelegen zandrug zijn de kernen Westereen, Feanwâlden en het buurtschap Feanwâldsterwâl ontstaan. Tussen deze twee ruggen liggen nog een tweetal kernen Broeksterwâld en De Falom. Identiteitsdragers van deze omgeving zijn: • Tweedeling van ruimtelijke structuur (Foarstrjitte versus de rest van De Westereen). • ‘Willekeurige’/onregelmatige bebouwingsstructuren. • ‘Achteruitleggen’ woningen. • Ontbreken van een hoofdrichting. • Kampjes. • Aanwezigheid van singels. Feanwâlden en De Falom vinden hun oorsprong in de ligging op de kruising van water en land. Feanwâlden is ontstaan uit twee dorpen die in de 14e eeuw zijn samengegaan. Het noordelijk deel van het dorp is ontstaan bij de kruising van de Stinswei en de Feanwâlster Feart.
Het zuidelijk deel Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
19
ontstond bij de kruising van het water (Wâlster Feart) vanuit Feanwâldsterwâl en de huidige Suderwei. De Falom is ontstaan bij de ontginning van het veengebied. De eerste bebouwing was als lint langs de noordzijde van de Falomster Feart gelegen. Bij het doortrekken van de weg van Damwâld naar Feanwâlden heeft de bebouwing zich uitgebreid langs dit noord-zuid lint. Het ‘hart’ van het dorp is gelegen op de kruising tussen weg en water. Identiteitsdragers van Feanwâlden zijn: • Oorspronkelijke een wegdorp ‘opgenomen’ in nieuwere wijken. • Schierstins. • Het vaartdorp Feanwâldsterwâl. De Westereen en Broeksterwâld zijn zogenaamde heidedorpen. Ze zijn ontstaan op de keileemruggen volgens het principe van ‘achteruitleggen’. Hierbij worden nieuwe huizen achterelkaar op hetzelfde perceel gebouwd. De structuur van deze dorpen is daarom ook meer organisch en minder eenduidig dan die van de hiervoor beschreven dorpen. Identiteitsdragers Broeksterwâld en omgeving zijn: • Onregelmatige bebouwingsstructuur. • Ontbreken van een hoofdrichting. Voor de grotere wijken in Damwâld, De Westereen en Feanwâlden geldt dat deze weinig tot geen relatie hebben met het landschap. Een voorbeeld hiervan is de wijk Tichelkamp in het westen van Feanwâlden. Deze wijk bestaat uit vrijstaande woningen met het openbaar groen gecentreerd in het hart van de wijk.
Voor Broeksterwâld geldt dat de relatie tussen landschap en dorp gevormd wordt door de open ruimtes van de weilandjes die diep in het dorp liggen. Deze ruimtes worden vaak begrensd door kavelbeplanting waarmee de kavelrichting versterkt wordt. Identiteitsdragers zijn: • Laaggelegen gebied, haaks op de hoger gelegen dekzandrug met iets van bebouwingsstructuur. • Bossen (op de randen). • Uitlopend in een punt. • Vaart. Aan de rand van Dantumadiel in het gebied de Trynwâlden ligt in een kleinschalig, besloten coulisselandschap het dorp Readtsjerk. Dit dorp is ontstaan op een uitloper van hogere zandgronden en bestaat uit verspreide buurtschappen die tegenwoordig het huidige Readtsjerk vormen. In het woudenlandschap zijn een aantal massieve groene elementen in de vorm van in het midden van de vorige eeuw aangelegde boscomplexen. De bossen bij Rinsumageast (Geastmer Bosk), bij Damwâld (Fermanjebosk/Prikkebosk) en bij Broeksterwâld worden voornamelijk gebruikt als uitloopgebied voor de dorpen zelf (doarpskuier).
4.1.2. Veenweide-miedenlandschap Het open veenweide-miedengebied verschilt sterk met het kleinschalige woudenlandschap. Ook deze groene, bebouwingsarme overgang van dicht beplante verkavelingsstructuren van elzensingels en houtwallen op de zandgronden naar het open veenweidegebied is een belangrijke landschappelijke waarde. Een groot deel van de gemeente hoort tot het veenweide- en miedenlandschap. Het landschapstype bestaat uit laaggelegen graslanden, open water, rietlanden, bosjes en moeras. Ook de aanwezigheid van veel watermolens bepaalt het landschapsbeeld. De molens benadrukken de openheid en vertellen het verhaal van de waterbeheersing in het verleden. Van oudsher woonden hier weinig mensen en was het gebied weinig ontsloten. Door de lage, natte ligging waren deze graslanden van oorsprong te vochtig om gebruikt te worden als weiland en zijn ze van oudsher in gebruik als hooilanden. De moerassen in het gebied vormen de groene as van natuurgebieden van Leeuwarden tot het Lauwersmeer. In groter perspectief maakt deze ‘natuuras’ deel uit van Natuurnetwerk Nederland (NNN).
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
20
Figuur 15. De Grutte Mûne is een poldermolen ten westen van het dorp Broeksterwâld
Het open Veenweidelandschap ligt globaal tussen Readtsjerk, Rinsumageast, Broeksterwâld, Driezum en Feanwâlden. Het Miedenlandschap ligt ten noorden van De Westereen. Beide landschapstypen zijn lange tijd slechts beperkt bewoond geweest, maar ten tijde van de ruilverkavelingen zijn enkele boerderijen naar dit gebied uitgeplaatst. Er zijn dan ook geen dorpen in dit landschap aanwezig. Deze landschapstypen worden gekenmerkt door een weids en open karakter. Overige zichtbare kwaliteiten in dit landschapstype zijn weergegeven in figuur 17. 4.1.3 Terpenlandschap Tot slot beslaat het terpengebied het noorden van de gemeente, gelegen rondom het Dokkumer Grootdiep en de Dokkumer Ee. Dit terpengebied strekt zich nog verder naar het noorden en westen uit. Dit gebied bevindt zich aan de rand, in de overgangszone van het terpenlandschap naar het zanden veengebied.
Figuur 16. Weids landschap met brede vaarten Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
21
De randzone heeft bijzondere eigenschappen. Het gebied is relatief laag gelegen. Het landschapstype kenmerkt zich door een grootse weidsheid, de vaarten, de natuurlijke waterlopen, de boerenerven en de kleine dorpen. Terpen, oude kreken en kruinige percelen zorgen voor microreliëf in dit gebied. De erven en dorpen vormen puntvormige verdichtingen in een open en weids landschap. Binnen de gemeente is alleen Sibrandahûs gelegen in dit landschapstype. Typerende kenmerken en zichtbare kwaliteiten van het terpenlandschap zijn weergegeven in figuur 17.
Figuur 17. Zichtbare kwaliteiten per landschapstype
4.2 Onderdelen groenstructuur De groenstructuur bestaat uit een netwerk van lijnen, punten en vlakken, die gekoppeld kunnen worden aan drie verschillende niveaus. Binnen de gemeente worden deze drie niveaus, hoewel zij ook wel degelijk met elkaar in verbinding staan, als aparte onderdelen van de groenstructuur gezien. Voor elk van de verschillende lagen in de groenstructuur gelden verschillende prioriteiten, uitgangspunten en wensen. Om die reden wordt in deze visie ook onderscheid gemaakt tussen de verschillende lagen. In onderstaande tabel is een overzicht opgenomen van de lagen die samen de groenstructuur vormen. De indeling in hoofdstructuur, secundaire structuur en overige groenvlakken en groenobjecten schetst een kader voor de ruimtelijke structuur en biedt daarnaast handvatten voor het toekomstige beheer.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
22
Groenstructuur 1. Hoofdstructuur
2. Secundaire structuur
Lijnen Hoofdstructuurlijnen: oude ontginningsstructuren en hoofdontsluitingswegen
Vlakken Parken
Houtsingels Waterstructuur
Begraafplaatsen Eendenkooi Sportvelden/ IJsbaan Recreatieterreinen Wijkgroen
Wijkontsluiting
3. Overige groenvlakken en groenobjecten
Punten Markante punten: kruising twee hoofdstructuurlijnen en entrees van de dorpen Markante bomen
Kruisingen: hoofdstructuur met secundaire structuur
Speelplekken Siergroen- en heestervakken Kleine grasveldjes in de woonwijken
Figuur 18. Overzichtstabel indeling groenstructuur
4.2.1 De hoofdstructuur De hoofdstructuur bestaat uit een netwerk van hoofdstructuurlijnen, bijzondere groengebieden en markante punten. Lijnen Het raamwerk van de groenstructuur wordt gevormd door de hoofdstructuurlijnen in combinatie met de houtsingels van het buitengebied. De hoofdstructuurlijnen vormen de basis, welke vaak worden versterkt door de aanwezigheid van een begeleidende robuuste boomstructuur. Door de forse hoogte van de boomstructuur is er sprake van een krachtige groenstructuur waarmee het de beeldbepalende lijnen van de gemeente worden. In de hoofdstructuurlijnen worden enkel bomen toegepast die een lange levensduur hebben. Om een toekomstbestendige structuur te realiseren, is het van belang dat de groeiplaats geschikt is voor een, op termijn, volwassen boom. Wanneer in het als hoofdstructuur aangewezen profiel te weinig ruimte beschikbaar is, moeten aanpassingen worden overwogen om zowel bovengronds als ondergronds een toekomstbestendige groeiplaats te kunnen creëren. Denk hierbij aan aanpassing als het verleggen van kabels en leidingen. Als we het over een toekomstbestendige groeiplaats hebben, houdt dit in dat er zowel bovengronds als ondergronds ruimte moet zijn voor de boom om uit te groeien tot een volwassen boom van minimaal 60 jaar oud. Echter, het streven is om groeiplaatsen toekomstbestendig te maken voor volwassen bomen van 80 jaar en ouder.
Er zijn twee typen structuurlijnen te onderscheiden, namelijk de hoofdstructuurlijn en de landschappelijke hoofdstructuurlijn. Daarnaast zijn houtsingels en waterstructuren belangrijke lijnen in de hoofdstructuur. Hoofdstructuurlijn De hoofdstructuurlijn zijn de doorgaande lijnen in het landschap en dorpen. Een voorbeeld hiervan is de ontginningsas door Rinsumageast, Damwâld, Wâlterswâld en Driezum. In de hoofdstructuurlijnen wordt het beeld bepaald door de samenhang tussen de bebouwing en de groenstructuur met ondersteuning van particulier groen. De hoofdstructuurlijn wordt aangezet door een boombeplanting met onderbeplanting, dit is afhankelijk van de beschikbare ruimte en de kern (zie hiervoor de uitwerkingen per kern). Verbijzondering door sierbeplanting vindt plaats op de markante punten (zie hiervoor het onderdeel ‘punten’). Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
23
Figuur 19. Hoofdstructuurlijnen in de gemeente
Door de plaatselijk beperkte ruimte is het niet overal mogelijk om een continue boomstructuur toe te passen. Voor de beleving van de lijnen is een continue groenstructuur zeer waardevol. Om toch een continue groenstructuur te bereiken, is deze structuur vaak aangevuld met een haag. Met de toepassing van de haag ontstaat een ruimtelijk continu beeld, dit verbetert de beleving en herkenbaarheid van de hoofdlijnstructuur. Een goed voorbeeld hiervan is de herinrichting van de Haadwei in Damwâld.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
24
Figuur 20. Waardevolle groenstructuur langs de Haadwei in Damwâld
Landschappelijke hoofdstructuurlijn Het karakter van de landschappelijke hoofdstructuurlijnen wordt bepaald door de directe relatie met het omliggende landschap en/of door de groenstructuur op particulier terrein. Voor begeleidende beplanting zijn inheemse soorten als elzen en eiken toegepast met een onderbeplanting van kruidenrijk gras. Daarnaast is het particuliere groen erg waardevol voor de landschappelijke hoofdstructuurlijnen Houtsingels De houtsingels in het landschap bepalen voor een groot deel het groene karakter van Dantumadiel. In lijn met het landschapsbeleidsplan worden, waar mogelijk, deze structuren in de dorpen behouden of doorgetrokken. Ook in het geval van ontwikkelingen zoals woningbouw worden deze structuren zoveel mogelijk behouden en geïntegreerd in de planvorming. Hierbij is het uitgangspunt dat de singel zichtbaar is en onderhouden kan worden vanaf openbaar terrein. Waterstructuur In de gemeente zijn een aantal waterstructuren bepalend voor het ruimtelijke beeld, voorbeelden hiervan zijn de Falomster Feart, de Feanwâldster Feart, de Wâlster Feart, De Swemmer en de Wâldfeart. Voor al deze structuren geldt dat de zichtbaarheid en toegankelijkheid van het water van groot belang is voor de beleving van de waterstructuren, en daarmee de hoofdgroenstructuurlijnen.
Direct naast een aantal watergangen is openbaar groen gelegen, dit zijn publiek toegankelijke plekken waar mensen de waterstructuren kunnen beleven. Een bijzondere waterstructuur is gelegen in Rinsumageast, de Wâldfeart die overgaat in de Moark. Rinsumageast is ontstaan op de kruising met deze vaart. De vaart is voorzien van een begeleidende boomstructuur van linden. Dit is een voorbeeld van hoe verschillende lijnen samenkomen en gezamenlijk de hoofdgroenstructuur in de gemeente vormen.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
25
Vlakken Aanvullend op het netwerk van lijnen heeft elke kern waardevolle, bijzonder groen (vlakken) zoals de aanwezige parken/eendenkooien, speeltuinen, begraafplaatsen, sportvelden/recreatieterreinen en particuliere landgoederen. Dit zijn nu en in de toekomst de zichtbare gebruik- en verblijfsplekken in de dorpen. Het zijn verbijzonderingen in het openbaar groen met een duidelijke functie. Punten Markante punten zijn bijzondere plekken in de hoofdgroenstructuur, gevormd door de kruising van twee hoofdstructuurlijnen. Deze punten vergroten de zichtbaarheid en beleving van de groenstructuur. Voorbeelden van markante punten zijn monumentale bomen en kruisingen nabij dorpskernen. De punten in de gemeente vormen belangrijke herkenningspunten binnen de groenstructuur en benaderukken de landschappelijke hoofdlijnen in de omgeving. Daarmee zijn punten in het openbaar groen een belangrijk onderdeel van de groenstructuur. Markante bomen De markante punten worden vaak verbijzonderd door aanwezigheid van afwijkende boomsoorten. Markante bomen zijn bomen (vaak op particulier terrein) die mede beeld- en sfeerbepalend zijn voor de openbare ruimte. De gemeente hecht grote waarde aan deze veelal monumentale bomen. Deze bomen mogen zonder omgevingsvergunning niet gekapt worden (APV 2020).
Een aantal bomen die door de gemeente als markant zijn aangemerkt, vallen onder de Zwarte Bomen lijst.3 De wijze waarop de gemeente met deze markante bomen omgaat, is nader uitgewerkt in hoofdstuk 5. Markante bomen spelen bovendien een belangrijke rol in klimaatadaptatie en bieden kansen om de biodiversiteit in de omgeving te bevorderen.
Figuur 21. Bomen rondom kerkgebouwen hebben vaak een beeldbepalend karakter voor de omgeving
4.2.2 De secundaire structuur De secundaire structuur bestaat uit de beeldbepalende structuren in de wijken. Deze worden gevormd door lijnen: de entrees van de woonwijken (de ‘inprikkers’) en de (hoofd) wijkontsluitingen. Daarnaast 3 Bron = Natuur & Milieu, 2023
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
26
zijn er binnen de woonwijken groengebieden gedefinieerd die waardevol zijn voor de wijk als geheel. Deze vlakken bestaan uit wijkgroen en speelplekken, zoals siergroenvakken / heestervakken, grasveldjes en bosjes die in de woonwijken zijn gelegen. Deze plekken zijn van belang voor de dagelijkse groenbeleving van de inwoners. De onderbeplanting van bomen in de secundaire structuur bestaat uit hoofdzakelijk gras met een verbijzondering door de toepassing van sierheesters. Selectiecriteria voor de beplanting zijn seizoensbeleving (bloei en vrucht), diversiteit, ecologische waarden (bijvoorbeeld de geschiktheid als drachtplant voor bijen) en beheerbaarheid. Op plekken waar grasstroken een ruime maat hebben, is het wenselijk om extensief beheer toe te passen om de belevingswaarde en biodiversiteit te verhogen.
Figuur 22. Onderbeplanting rondom dorpsplein De Brink in Broeksterwâld
Vlakken Het groen in de vlakken is over het algemeen functioneel ingericht. Het bomenassortiment bestaat veelal uit inheemse soorten van de 1e of 2e grootte, afhankelijk van de beschikbare ruimte en de locatie ten opzichte van de hoofdstructuur. De beplanting bestaat uit bosplantsoen, sierheesters en (kruidenrijk) gras afhankelijk van de functie van de plek. Punten De punten in de secundaire structuur worden gevormd door de kruisingen tussen de hoofdstructuur en de secundaire structuur. Deze plekken vormen de toegang tot de woonwijken waardoor deze punten zeer zichtbaar zijn in de groenstructuur. Ruimtelijk worden de kruisingen zo ingericht dat de hoofdstructuurlijn als de belangrijkste doorgaande lijn wordt ervaren. De kruisingen worden benadrukt door het toepassen van bijzondere onderbeplanting, vergelijkbaar met die van de secundaire lijnen. In het voorjaar zorgen vroegbloeiende bolgewassen, zoals krokussen, in de grasvelden voor verbijzondering. Ook worden een aantal punten jaarlijks ingezaaid met wildbloemen. 4.2.3 Overige groenvakken en groenobjecten Naast de beplanting in de hoofdstructuur en secundaire structuur kent de gemeente nog veel openbaar groen verspreid in de woonwijken. Denk hierbij aan de siergroenvakken/ heestervakken op pleintjes en de kleine grasveldjes al dan niet met bomen in de woonwijken.
Gezamenlijk met de particuliere tuinen vormen deze plekken de groene dooradering van de wijk. Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
27
Mogelijkheden voor de bevordering van biodiversiteit en klimaatadaptatie binnen de hoofdstructuur, secundaire structuur en overige groenvakken worden in hoofdstuk 5 verder uitgezet.
4.3 Analyse huidige ambities Het uitgangspunt is dat de hierboven beschreven identiteitsdragers en structuren worden behouden en waar mogelijk worden hersteld en/of versterkt. Duurzaamheid en klimaatadaptatie Door de sterke aanwezigheid van woonkernen leent het woudenlandschap zich uitstekend voor ontwikkelingen binnen duurzaamheid en klimaatadaptatie. Door het doorlopen van water- en groenstructuren wordt hittestress beperkt. Daarnaast kan het openbaar groen klimaatrobuust worden ingericht om de leefbaarheid van de woonkernen te waarborgen. Bij in- of uitbreiding in woonkernen is het daarnaast van groot belang dat er rekening wordt gehouden met klimaatrobuuste en duurzame maatregelen. Biodiversiteit Het doorlopen van de waterstructuren en singels in de dorpen is een belangrijke kans voor het waarborgen en herstellen van de biodiversiteit. Door openbaar groen, en daarmee leefgebieden van soorten, met elkaar te verbinden, wordt de biodiversiteit in het landschapstype versterkt. Daarnaast kan de biodiversiteit versterkt worden door de samenhang tussen openbaar en privaat groen, hiervoor ligt in dit landschapstype een mogelijkheid door de grote hoeveelheid dorpskernen. Ook de zowel diffuse als contrastrijke overgangen in dit landschapstype vormen een belangrijke bron van biodiversiteit.
Landschap en cultuurhistorie Binnen dit landschapstype zijn onder andere historische lijnen een belangrijk kenmerk. Het is van groot belang deze te waarborgen en herstellen waar nodig. Hierdoor wordt de cultuurhistorie van het landschap zichtbaar gemaakt en de beleving van het landschap door bezoekers en inwoners van de gemeente gefaciliteerd. Daarnaast zorgt het doorlopen van de singels in de dorpen ervoor dat de cultuurhistorie van het landschap ook in de woonkernen duidelijk zichtbaar blijft. Recreatie en gezondheid Het woudenlandschap, met de aanwezigheid van dorpskernen, leent zich uitstekend voor recreatie. Het waarborgen en herstellen van dit landschapstype draagt bij aan de recreatie en gezondheid in de gemeente. Het is hierbij van belang dat gezondheid als pijler wordt meegenomen in ontwikkelingen binnen dit landschapstype. Educatie Binnen het woudenlandschap biedt de zichtbaarheid van de historische lijnen een kans om de bewustwording van de cultuurhistorie te vergroten. Daarnaast biedt de aanwezigheid van woonkernen een mogelijkheid om educatiemiddelen, zoals informatieborden of wandelroutes, in te zetten. Ook kan bewustwording omtrent de cultuurhistorie worden doorgetrokken naar het onderwijs.
Groenstructuurvisie Gemeente Dantumadiel
28
4.4 Analyse per dorp 4.4.1 Damwâld Damwâld is onderdeel van het oost-west gerichte bebouwingslint met waardevolle lintbebouwing. Aan dit lint ontstonden drie straatdorpen: Akkerwoude, Murmerwoude en Dantumawoude. Deze dorpen vormen tegenwoordig het dorp Damwâld. De drie voormalige dorpskernen zijn nog te herkennen aan de drie kerken. Haaks op het lint werden de percelen ontgonnen met de kenmerken noord-zuid gerichte elzensingels, wegen en vaarten. Hierdoor ligt Damwâld tegenwoordig in een cultuurhistorisch en recreatief waardevol landschap. De hoofdstructuur bestaat uit de twee oude ontginningsassen: de Achterwei en de door de Hearewei, Foarwei en Doniawei gevormde as. Haaks hierop liep ook een belangrijke route, de Haadwei. Dit was de tolweg tussen Dokkum en Feanwâlden. Hier liep tot 1947 de eerste trambaan van Friesland. Rond dit kruispunt van de beide assen heeft het huidige Damwâld zich verder ontwikkeld. De zuidrand van het dorp heeft met de sportvelden, park en begraafplaats een brede strook van bijzonder openbaar groen (vlakken). Hoofdstructuur Het huidige profiel heeft een kenmerkende opbouw van rijweg met aan weerszijde parkeerstroken, voetpaden en smalle plantvlakjes met daarin bomen en (haag)beplanting. In de hoofdstructuur worden markante punten gevormd door de kruising van de hoofdstructuurlijnen.
Deze plekken zijn verbijzonderingen en het visitekaartje in de hoofdstructuur door de (toekomstige) markante bomen en de bloemrijke onderbeplanting van vaste planten en sierheesters. Tegelijk met de reconstructie van de Haadwei is in 2017 de hoofdstructuur versterkt met bomen en hagen. Secundaire structuur De secundaire structuur bestaat uit de diverse wijkentrees en drie doorgaande wijkontsluitingen: Lytse Loane, Conradi-Veenlandstrjitte en de Thiedamawei.