Bijlage Lokaal gezondheidsbeleid 2021-2025

Lokaal gezondheidsbeleid 2021-2025 Bergeijk

29 oktober 2020

1

INHOUDSOPGAVE

SAMENVATTING

3

1. Inleiding

4

1.1 Landelijk gezondheidsbeleid 2020-2024 1.2 Nationaal preventie-akkoord 1.3 Coalitieakkoord “samen doen!” 1.4 GGD Toekomstverkenningen 2019 1.5 Project # Kempenbranie 1.6 Kempische samenwerking 1.7 Leeswijzer

5 7 7 8 8 9 9

2. Evaluatie Lokaal gezondheidsbeleid 2017-2020

10

3. Gezondheid in Bergeijk

16

4. Visie en uitgangspunten preventief gezondheidsbeleid 4.1 Visie 4.2 Uitgangspunten 4.2.1 Positieve gezondheid 4.2.2 Integraal 4.2.3 Extra aandacht voor kwetsbare groepen 4.2.4 Burgerkracht 4.2.5 Flexibel 4.2.6 Lange adem 4.2.7 Nationaal, regionaal waar kan, lokaal/kerngericht waar moet 4.2.8 Landelijk gezondheidsbeleid 2020-2024

23 24 24 24 25 26 26 27 27 27

5. Wat gaan we doen in 2021-2025 5.1 gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving 5.1.1 Preventief gezondheidsbeleid 5.1.2 Aanpalend beleid 5.2 Gezondheidsachterstanden verkleinen 5.2.1 Preventief gezondheidsbeleid 5.2.2 Aanpalend beleid 5.3 Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen 5.3.1 Preventief gezondheidsbeleid 5.3.2 Aanpalend beleid 5.4 Vitaal ouder worden 5.4.1 Preventief gezondheidsbeleid 5.4.2 Aanpalende beleid

29 29 29 29 29 30 30 33 34 34 35 35 36

6. Monitoring

37

Bijlage 1. Wet Publieke gezondheidszorg Bijlage 2. Wettelijke gezondheidstaken uitgevoerd door de GGD Bijlage 3. Positieve gezondheidsschets Bergeijk

2

SAMENVATTING Voor u ligt de nota Lokaal gezondheidsbeleid 2021-2025. Hierin wordt het voor gemeenten verplichte preventieve gezondheidsbeleid uitgewerkt voor de gemeente Bergeijk. De visie van de gemeente Bergeijk op het preventieve gezondheidsbeleid luidt als volgt: In de gemeente Bergeijk gebeurt al veel op het gebied van preventieve gezondheid. Maar zoals uit de cijfers blijkt valt er nog genoeg te doen om de gezondheid van onze inwoners te verbeteren. In aansluiting op het landelijk gezondheidsbeleid definiëren we gezondheid als meer dan ‘niet ziek zijn’. Gezondheid gaat ook over veerkracht, over meedoen in de maatschappij, over betekenisvol werk of andere activiteiten en over de omgeving waarin je leeft. Mensen zijn er in beginsel zelf verantwoordelijk voor dat ze gezond eten, goed voor zichzelf zorgen, voldoende bewegen, sociale contacten onderhouden en naar school of werk gaan. Maar niet iedereen leeft in de omstandigheden om zelf gezonde keuzes te maken en de dagelijkse verleidingen te weerstaan. Sommige mensen hebben daarvoor te weinig grip op hun gezondheid en missen het vermogen om die grip te vergroten. Ook is er een grote groep mensen met een beperking, die niet zonder meer in staat zijn om mee te doen in de maatschappij. De problemen die achter een verminderde gezondheid schuilgaan, gaan verder dan het gezondheidsdomein.

Armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid, werkloosheid, een beperking, een lage opleiding of de kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt. Mensen in een kwetsbare situatie hebben daardoor een hoger risico op een slechtere gezondheid. Hun problemen bevinden zich op verschillende beleidsdomeinen en vragen dan ook om oplossingen die domein overstijgend zijn, zowel op rijksniveau als bij gemeenten. En bij voorkeur niet door te reageren op gezondheidsproblemen, maar door preventief beleid waarmee we voorkomen dat die problemen ontstaan of groter worden. De uitgangspunten van deze nota zijn in het kort: -

Zoals in de visie al wordt aangegeven werken we vanuit het concept positieve gezondheid. Er wordt integraal ingestoken, gezondheidsvraagstukken zijn vaak domein overstijgend. Kwetsbare groepen krijgen extra aandacht. Er wordt getracht om de sociale omgeving te activeren en gebruik te maken van burgerkracht om ons preventief gezondheidsbeleid tot uitvoering te brengen. Flexibiliteit is belangrijk om in te kunnen spelen op ontwikkelingen die zich voordoen. Er wordt gewerkt aan duurzame veranderingen, hiervoor is vaak een lange adem nodig. Nationaal, regionaal waar het kan en lokaal/kerngericht waar het moet. Er wordt aangesloten bij het landelijke beleid.

Procesmatig willen we als gemeente de regie voeren over het preventief gezondheidsbeleid. Deze nota biedt daar de kaders voor. We sluiten aan op het landelijk gezondheidsbeleid en kiezen er voor om vier gezondheidsvraagstukken met voorrang aan te pakken: A. Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving B. Gezondheidsachterstanden verkleinen C. Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen D. Vitaal ouder worden Deze gezondheidsvraagstukken vormen de kapstok waaraan de activiteiten op het gebied van preventieve gezondheidszorg worden opgehangen. Per gezondheidsvraagstuk wordt ook het aanpalend beleid benoemd, gezondheid is immers een vaak domein overstijgend concept. De belangrijkste projecten voor de komende periode zijn:      3

#Kempenbranie Denormalisering drugsgebruik Leefsamen e-health Kansrijke start Een tegen eenzaamheid



Gezond ouder worden

De effecten van (de maatregelen tegen verspreiding van ) COVID-19 worden bij deze projecten mee genomen. 1. INLEIDING In december 2016 heeft de gemeenteraad van Bergeijk het Lokaal gezondheidsbeleidsplan 2017-2020 vastgesteld. Aan de meeste speerpunten in deze nota is de afgelopen periode gewerkt. Eens te meer blijkt duidelijk dat ook op het gebied van preventief gezondheidsbeleid flexibiliteit en kansen grijpen vaak meer leidend blijken dan te voren bepaalde activiteiten. Zo is in 2018 bijvoorbeeld het Ijslandse project #Kempenbranie op ons pad gekomen, en zijn we in 2020 uitgekozen als pilots voor de projecten Kansrijke start van het ministerie van Volksgezondheid en Sport en Gezond bewegen voor ouderen met een sociaal economische score van de open Universiteit van Heerlen. En wie had ooit kunnen bedenken dat we met de pandemie COVID19 te maken zouden krijgen, waardoor groepen mensen eenzamer zijn geworden dan ooit tevoren. Ook hebben er op andere beleidsterreinen belangrijke ontwikkelingen plaats gevonden, denk daarbij aan het afsluiten van het Kempisch sport- & beweegakkoord het succes van BErgeijk ACTIVE, het nieuwe beleidskader bewegen, ontmoeten en spelen Bergeijk en diverse ontwikkelingen in het voorliggend veld van de Wmo.

Allemaal zaken die bijdragen aan een gezonder beleid! Al is de Omgevingswet weer uitgesteld, toch weten we elkaar te vinden zowel op het gebied van ruimtelijke ordening, als milieubeleid. De vorige nota gezondheidsbeleid is tot stand gekomen na een uitvoerige consultatie van de inwoners, vrijwilligers en professionals van de verschillende kernen van Bergeijk. De voor u liggende nota is tot stand gekomen op basis van kennis en ervaringen van en met het preventieve gezondheidsbeleid, lokaal, regionaal en landelijk. Ook het aanpalend beleid uit andere vakgebieden is hierbij meegenomen. Was in 2016 Positieve gezondheid nog een concept dat bij ons weinig leefde, nu vormt het de rode draad van het hele preventieve gezondheidsbeleid. Ook in Bergeijk is gezondheid breder dan je niet ziek voelen en wordt gezien dat gezondheid meerdere leefgebieden raakt. We realiseren ons dat de COVID-pandemie op dit moment een grote impact heeft op de gezondheid en het welbevinden van onze inwoners en de uitvoering van ons gezondheidsbeleid. Deze nota is echter een Kadernota voor de langere termijn en kijkt daarmee ook vooruit naar een periode na de COVID-pandemie.

4

In deze nota worden de kaders gesteld van ons gezondheidsbeleid voor de komende periode. Acties worden genoemd, maar niet uitgewerkt, dat gebeurt in eigen actieplannen. 1.1 Landelijk gezondheidsbeleid 2020-2024 In de Nota landelijk gezondheidsbeleid 2020-2024 wordt gezondheid gezien als meer dan ‘niet ziek zijn’. “Gezondheid gaat ook over veerkracht, over meedoen in de maatschappij, over betekenisvol werk of andere activiteiten en over de omgeving waarin je leeft. Mensen zijn er in beginsel zelf verantwoordelijk voor dat ze gezond eten, goed voor zichzelf zorgen, voldoende bewegen, sociale contacten onderhouden en naar school of werk gaan. Maar niet iedereen leeft in de omstandigheden om zelf gezonde keuzes te maken en de dagelijkse verleidingen te weerstaan. Sommige mensen hebben daarvoor te weinig grip op hun gezondheid en missen het vermogen om die grip te vergroten. Ook is er een grote groep mensen met een beperking, die niet zonder meer in staat is om mee te doen in de maatschappij. De problemen die achter een verminderde gezondheid schuilgaan, gaan verder dan het gezondheidsdomein. Armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid, werkloosheid, een beperking, een lage opleiding of de kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt.

Mensen in een kwetsbare situatie hebben daardoor een hoger risico op een slechtere gezondheid. Problemen bevinden zich op verschillende beleidsdomeinen en vragen dan ook om oplossingen die domein overstijgend zijn en in samenwerking met deze verschillende domeinen worden geregeld, zowel op rijksniveau als bij gemeenten. En bij voorkeur niet door te reageren op gezondheidsproblemen, maar door preventief beleid waarmee we voorkomen dat die problemen ontstaan. 5

Preventie De rol van preventie is in de afgelopen jaren hoger op de agenda gezet door verschillende bestuurders en (maatschappelijke) organisaties. Het Nationaal Preventieakkoord, dat ambities stelt op het gebied van leefstijl voor het jaar 2040, is daar een zichtbaar resultaat van (paragraaf 1.2). Een andere belangrijke doorbraak is dat een leefstijlgerichte, preventieve interventie als de gecombineerde leefstijlinterventie sinds 2019 (deels) uit de Zorgverzekeringswet (Zvw) wordt gefinancierd. Het is de bedoeling om meer preventieve interventies (deels of geheel) vanuit de Zvw te bekostigen. Preventie, nieuwe technologie en de organiseerbaarheid van de zorg (regionaal) zijn hierin belangrijke pijlers. In november 2019 heeft de VNG met Zorgverzekeraars Nederland afspraken gemaakt over een landelijk dekkende, structurele samenwerking in de regio. Preventie is één van de drie onderwerpen waar deze afspraken zich op richten. Voor de periode van de landelijke nota (2020-2024) is afgesproken om vier gezondheidsvraagstukken met voorrang aan te pakken: A. Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving B. Gezondheidsachterstanden verkleinen C. Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen D. Vitaal ouder worden Ad A.

Een gezonde fysieke leefomgeving is onlosmakelijk verbonden met ruimtelijke ordening en bestaat uit twee grote pijlers: Gezondheidsbevordering (fysiek en sociaal). De leefomgeving heeft een positieve invloed op gezondheid en welbevinden, als de fysieke inrichting en sociale structuren mensen verleiden om te bewegen en te spelen, gezonde keuzes te maken, te ontspannen of elkaar te ontmoeten. De fysieke en sociale leefomgeving vormen zo een instrument, dat bijvoorbeeld bijdraagt aan de vermindering van eenzaamheid, overgewicht en daaraan gerelateerde ziekten, zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Een (fysiek) toegankelijke leefomgeving kan ook bijdragen aan inclusiviteit. Daarbij is van belang dat de mens als gebruiker van de fysieke leefomgeving en als onderdeel van de sociale leefomgeving centraal staat. Gezondheidsbescherming (fysiek) De fysieke leefomgeving kan ook een bron van ziektelast zijn. Hierbij staat de Health in All Policies-benadering centraal, waarbij gezondheid een taak is van alle overheden die zich bezighouden met ruimtelijk beleid. Voor gezondheidsbescherming is steeds meer aandacht in het beleid van het Rijk, provincies en gemeenten. Maar er is nog veel winst te behalen op gebieden, zoals geluidsbelasting, hittestress, allergieën en infectieziekten. Ad B.

De gezondheidsachterstanden van mensen met een lage SES (sociaaleconomische status, bepaald op basis van opleidingsniveau en inkomen) zijn de afgelopen decennia niet of nauwelijks kleiner geworden, ondanks flinke inspanningen van Rijk en gemeenten. Door sommige ontwikkelingen zijn gezondheidsachterstanden zelfs toegenomen. Als antwoord op deze ontwikkeling richt het preventieakkoord zich op interventies die ertoe leiden dat de levensverwachting van mensen met een lage SES toeneemt. Zo willen wij gezondheidsachterstanden verkleinen. Daarnaast wil het preventieakkoord voor iedereen in Nederland de kwaliteit van leven verbeteren (gemeten in het aantal levensjaren waarin mensen een goede gezondheid ervaren). Ad C De aanpak van druk op het dagelijks leven is complex en vraagt om een domein overstijgende aanpak. Het is een complex probleem omdat niet iedereen druk op dezelfde manier ervaart. Het is belangrijk dat jeugd en jongvolwassenen (en hun ouders) weten hoe zij mentaal gezond opgroeien en dit ook kunnen blijven. Mentale problemen moeten bespreekbaar zijn en door de omgeving geaccepteerd worden. Om ervoor te zorgen dat jeugd en jongvolwassenen zich gezond ontwikkelen op de korte en lange termijn, zijn maatregelen nodig om de druk te verkleinen en hun mentale weerbaarheid en veerkracht te vergroten. De sociale omgeving kan helpen om met prestatiedruk om te gaan.

Er zijn aanwijzingen dat het risico op stres gerelateerde aandoeningen en depressieve klachten op latere leeftijd daardoor kan afnemen. Onderdeel van het project #Kempenbranie is het thema welbevinden van de jeugd, niet alleen op school, maar ook daar buiten. In dit kader kan er op Kempenniveau ook aandacht besteed worden aan het verminderen van druk op jeugdigen. 6

Ad D. Nederland vergrijst: mensen worden steeds ouder en het aandeel ouderen in de samenleving neemt toe. Het aantal 75-plussers ligt nu rond de 1,3 miljoen. In 2040 is dit aantal bijna verdubbeld. Van alle 75-plussers ervaart op dit moment 65% een goede kwaliteit van leven, blijkt uit de monitor van het programma Langer Thuis. Met de meeste ouderen gaat het dus goed. Maar de vergrijzing zet de komende jaren door. Ook al zijn de meeste mensen boven de 75 nog vitaal, er komen in de toekomst steeds meer ouderen met een chronische aandoening, zoals artrose, nek-en rugklachten en diabetes. Ook kampen steeds meer ouderen met Multi morbiditeit: twee of meer chronische aandoeningen die elkaar beïnvloeden. Daarnaast nemen sociale problemen onder ouderen toe. Van alle 75-plussers heeft bijvoorbeeld 54% gevoelens van eenzaamheid. Ook het aantal mensen met dementie stijgt de komende jaren. Bijna de helft van alle 75-plussers woont alleen en bijna een op de tien ouderen heeft geen partner of kinderen. Voor laaggeletterde ouderen en ouderen met een migratieachtergrond is extra aandacht nodig. Zij kunnen hun weg niet goed vinden in de zorg en ondersteuning. Bovendien sluit het huidige aanbod vaak niet goed aan op hun behoeften en gezondheidsvaardigheden. Tot slot komt een op de drie ouderen van 65 jaar en ouder minimaal eens per jaar ten val.

Dit heeft in veel gevallen grote gevolgen voor vitaliteit, kwaliteit van leven, thuis wonen en eenzaamheid. Het aantal valongevallen dat leidt tot spoedeisende hulp of een dodelijke afloop, stijgt. Vitaal ouder worden vraagt om aandacht voor fysieke, psychische, cognitieve en sociale vitaliteit. De groeiende groep ouderen maakt het voor gemeenten belangrijker om regie te voeren en lokaal verbindingen te leggen met andere domeinen. 1.2 Nationaal preventieakkoord “Een gezonder Nederland” In het Nationaal preventieakkoord wordt een samenhangend pakket met maatregelen gepresenteerd die gezamenlijk bijdragen aan een gezonder Nederland. De ambities van het Nationaal preventieakkoord zijn gericht op een gezonder Nederland in 2040. Er wordt veel meer ingezet op preventie en minder op zorg. Een gezonde leefstijl staat voorop. Mensen, jong en oud, worden gestimuleerd om gezonde keuzes te maken. Preventie staat op het netvlies van zorgprofessionals. In het Nationaal preventieakkoord is gekozen voor preventie op de thema’s roken, overgewicht en problematisch drinken:  Minder overgewicht, obesitas en diabetes. Merkbaar gezondere mensen die overtuigend gezondere keuzes maken in een gezonde omgeving en dagelijks lopen, fietsen en sporten: de beweging naar een gezonder Nederland. Overgewicht- en obesitasniveau terug naar niveau 1995.

 In 2040 kennen kinderen de geur van tabaksrook niet meer. Zij zijn de kinderen van de rookvrije generatie, die in een omgeving vrij van tabak leven. Minder dan 5% volwassenen rookt, 0% van de jongeren en zwangeren rookt.  Jongeren onder de 18 jaar vinden het normaal dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken. Géén alcoholgebruik door jongeren Géén alcohol gebruik tijdens de zwangerschap. Afname overmatig en zwaar alcoholgebruik door volwassenen tot 5% met extra aandacht voor 50-plussers en jongvolwassenen. Het Nationaal preventieakkoord en het Nationaal sportakkoord zijn met elkaar verbonden:     

Lokaal sport en gezondheid te verbinden Inzet sport op drie thema’s preventieakkoord Gemeenschappelijke doelen gericht op vitale inwoners en een gezonde omgeving Gezamenlijk belang gemeente, sportorganisaties, onderwijs, zorginstellingen, kinderopvang, bedrijfsleven, projectontwikkelaars, verzekeraars etc. Kansen voor burgerparticipatie en -betrokkenheid

In de Kempen is een Regionaal sport- en beweeg-akkoord gesloten (zie hoofdstuk 2) 1.3 Coalitieakkoord “Samen doen” In het Coalitieakkoord ‘Samen Doen!’ van CDA en VVD Bergeijk wordt de koers voor de komende jaren geschetst (2018-2022). De visie en uitgangspunten van het coalitieakkoord en van dit beleidsplan Lokaal gezondheidsbeleid sluiten naadloos op elkaar aan als het gaat om gezonde inwoners in een gezonde leefomgeving. In het coalitieakkoord staat beschreven dat de uitdagingen en opdrachten op het gebied van leefbaarheid voortvarend 7

worden aangepakt. Hierbij dient er ruimte te zijn voor eigen initiatieven: inwoners, verenigingen en scholen en hierin een belangrijke rol. Voor het gezondheidsbeleid geldt eveneens dat we samen met inwoners en maatschappelijke partners voortvarend aan de slag gaan. Uitdagingen op het gebied van gezondheidsverbetering in samenhang met andere domeinen vragen om een wendbare en flexibele overheid, waarbij ruimte en vertrouwen wordt geboden voor eigen initiatief. De gemeente heeft een ondersteunende en faciliterende rol. Verder wordt in het coalitieakkoord beschreven dat de afgelopen jaren een stevige basis is gelegd voor goede zorg aan inwoners van Bergeijk. Bergeijk is een krachtige gemeente, welke zich kenmerkt door een sterke sociale samenhang en sociale infrastructuur. In dit beleidskader ligt daarom ook de nadruk op het blijvend ondersteunen van de basis die reeds is gelegd en het verder uitbreiden hiervan door ruimte te creëren voor nieuwe initiatieven. Preventie, samenwerking, gebruik maken van landelijk en regionaal aangeboden kansen en initiëren van/meedoen aan innovatieve projecten staan centraal. Alleen op deze manier bereiken we dat onze inwoners gezond worden en blijven in een gezonde leefomgeving.

1.4 GGD Toekomstverkenningen Op basis van de uitgevoerde monitors heeft de GGD-BZO haar Toekomstverkenningen 2019 (TVK 2019) uitgewerkt voor de regio Brabant Zuidoost, maar ook per gemeente. De GGD vat de enquêtes die ze in een periode van vier jaar afneemt samen in de toekomstverkenningen en geeft hiervan per gemeente en per thema uitwerking aan. Ze vat de cijfers samen en geeft richting aan te toekomst. Eveneens geven ze per thema tools en andere ervaringen mee. In de toekomstverkenningen zijn de volgende thema’s uitgewerkt:  Alcohol  Eenzaamheid  Roken en drugs  Psychische gezondheid  Dementie  Leefomgeving  Mantelzorg  Gezondheidsvaardigheden  Beweging  Vrijwilligerswerk  Gezondheid (corona) Het thema “voorkomen gehoorschade”” is niet uitgewerkt in de toekomstverkenningen, maar heeft op Kempenniveau zeker de aandacht. In hoofdstuk 3 wordt op basis van deze toekomstverkenningen de stand van zaken met betrekking tot de gezondheid van de Bergeijkse inwoners geschetst. 1.5 Project #Kempenbranie In het kader van het preventieve lokale gezondheidsbeleid voor jongeren is #Kempenbranie één van de belangrijkste projecten. IJslandse jongeren waren 20 jaar geleden nog de grootverbruikers van Europa van sigaretten, drank en drugs. Door een andere manier van preventie, gebruiken zij nu het minst van alle Europese jongeren.

Vanwege de goede resultaten van de IJslandse aanpak, onderzoeken nu 6 Nederlandse gemeenten (de Kempen doen als een ‘gemeente’ mee) samen met het Trimbosinstituut en het Nederlands Jeugdinstituut hoe zij de IJslandse aanpak kunnen gebruiken. In IJsland is ook pestgedrag op de scholen afgenomen, zijn diefstalcijfers omlaag gegaan en is sportdeelname flink gestegen net als de deelname aan (vrijwilligers)werk. De Ijslandse aanpak wordt gekenmerkt door een cyclische aanpak van gegevens opvragen- plannen makenplannen uitvoeren-resultaten meten- plannen aanpassen et cetera. In de Kempen heeft eind 2018 de eerste meting plaats gevonden onder de 15-16 jarigen van het Rythovius-college en het Pius X-college. Op basis van de resultaten van deze meting is gekozen voor de uitwerking van drie thema’s:  Ouderondersteuning. Ouders worden voorgelicht over de gevolgen van bijvoorbeeld alcohol gebruik bij jongeren en worden ondersteund om hun rol hierbij goed te vervullen. Eén van de belangrijkste aanknopingspunten is hierbij dat ouders drinken normaal vinden en daarbij ook geen goede voorbeeldfunctie vervullen. Ouders die zich wel bewust zijn van de gevaren van alcoholgebruik vinden 8

hierbij nog vaak te weinig ondersteuning. Positief is dat ouders en jeugdigen het in de Kempen goed met elkaar kunnen vinden.  Welbevinden. Het blijkt dat het als jongeren goed in hun vel zitten, dat er minder naar drugs en alcohol gegrepen wordt. Hiervoor is het onder andere nodig dat op scholen meer aandacht voor welbevinden komt. Hier zijn ouders het ook mee eens. Aandacht voor welbevinden in zijn algemeenheid is hierbij ook noodzakelijk.  Activiteiten voor jongeren. Het blijkt ook dat als er genoeg leuke, alcohol- en drugsvrije activiteiten voor de jongeren georganiseerd wordt, dat alcohol- en drugsgebruik af neemt. In 2020 heeft een enquête plaats gevonden onder alle leerlingen van het PiusX en het Rythovius-college. Hierin zijn ze bevraagd over welke activiteiten ze missen in de Kempen. Inmiddels is op beide colleges gestart met een woensdagmiddagactiviteit voor brugklassers. Eind 2020 vind de volgende meting plaats. Ook zal dan beslist moeten worden of we #Kempenbranie structureel maken. 1.6 Kempische samenwerking Bergeijk werkt met betrekking tot het preventieve gezondheidsbeleid intensief samen met de andere Kempengemeenten Reusel-De Mierden, Bladel en Eersel.

Ook worden vele andere Kempische stake-holders, partners betrokken bij de opzet en uitvoering van het preventieve gezondheidsbeleid, zoals scholen, huisartspraktijken, verloskundigen, jeugd- en jongerenwerkers, CJG+, (sport-)verenigingen et cetera. De belangrijkste projecten die in Kempenverband (gaan) worden uitgevoerd zijn (voor de omschrijving hiervan zie hoofdstuk 5):    

# Kempenbranie; Kansrijke start Een tegen eenzaamheid Leefsamen

In aanpalende beleidsvelden wordt ook veel Kempisch samen gewerkt. Denk daarbij aan het armoede-, schuldhulpverlenings- en minimabeleid, sportbeleid (oa Regionaal sport en beweeg akkoord),en de aanpak laaggeletterdheid. Door met de Kempen samen te werken maken we meer kans op (financiële) ondersteuning van het Rijk en kunnen we de ondersteuning van de GGD effectiever inzetten. Ook is de belasting van regionale partners minder groot bij een gezamenlijke aanpak.

1.7 Leeswijzer De nota Lokaal gezondheidsbeleid 2021-2025 is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 1 zijn de belangrijkste kaders geschetst voor deze nota. In hoofdstuk 2 wordt het gezondheidsbeleid over de afgelopen periode geëvalueerd, met name wordt beschreven wat we van 2017 t/m 2020 hebben uitgevoerd op het gebied van het preventieve gezondheidsbeleid. In hoofdstuk 3 wordt aan de hand van de toekomstverkenningen van de GGD de huidige gezondheidstoestand van de Bergeijkse bevolking geschetst en de te verwachten ontwikkelingen daar in. Visie en uitgangspunten van het preventieve gezondheidsbeleid kunt u vinden in hoofdstuk 4. Vervolgens kunt in hoofdstuk 5 lezen wat we gaan doen in de komende periode. Dit betreft enerzijds een voortzetting van projecten zoals #Kempenbranie, anderzijds het aangaan van nieuwe projecten zoals Een tegen Eenzaamheid. Naast specifieke activiteiten op het gebied van gezondheid, worden in hoofdstuk 5 ook activiteiten in het kader van aanpalend beleid benoemd. In hoofdstuk 6 ten slotte wordt de wijze van regievoering en monitoring beschreven.

9

HOOFDSTUK 2. Evaluatie Lokaal gezondheidsbeleid 2017-2020 In het Lokaal gezondheidsbeleid 2017-2020, dat door de raad is vastgesteld op 22 december 2016 zijn zes thema’s uitgewerkt:  Positieve gezondheid  Weerbaarheid  Eenzaamheid  Gezonde leefstijl  Langer thuis  Milieu en gezondheid Aan ieder thema was een aantal speerpunten gekoppeld. In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in wat er per speerpunt in de afgelopen periode gedaan is. De resultaten van deze inspanningen zijn voor de beleidsperiode 2017-2020 nog niet in cijfers te geven. Bij de ontwikkelingen in hoofdstuk 3 zullen op basis van de toekomstverkenningen van de GGD van 2019 wel cijfers gepresenteerd worden. Positieve gezondheid De bestuurlijke prioriteit lag in de afgelopen periode minder bij het stimuleren van het positief gezondheidsdenken bij zorgprofessionals. De geplande activiteiten in dat kader hebben niet plaats gehad. Ondanks dat is het concept positieve gezondheid de laatste jaren meer en meer het uitgangspunt geworden van het denken over gezondheid in het algemeen. Gezondheid wordt niet meer gezien als de afwezigheid van ziekte; gezondheid gaat ook over veerkracht, over meedoen in de maatschappij, over betekenisvol werk of andere activiteiten en over de omgeving waarin je leeft. Het concept positieve gezondheid vormt de basis van deze nota Lokaal gezondheidsbeleid 20212025.

Weerbaarheid In het kader van het vergroten van de weerbaarheid van jongeren tegen maatschappelijke verleidingen zoals alcohol en drugs zijn diverse acties uitgezet. Het belangrijkste is de deelname aan het project #Kempenbranie, waarmee we in 2018 gestart zijn. Op de website #Kempenbranie kunt u de vorderingen van het project volgen. Er zijn drie werkgroepen gevormd rond de thema’s: -

Vrijetijdsactiviteiten voor de jeugd; Vergroting van ouderbetrokkenheid en ondersteuning van ouders: Welbevinden (op school).

In het kader van vrijetijdsactiviteiten voor de jeugd zijn alle leerlingen van het Rythovius- en het Pius X college bevraagd op welke vrijetijdsactiviteiten zij graag ondernemen en wat zij missen in de Kempen. De jeugdcoaches starten het nieuwe schooljaar met een leuke vrijetijdsbesteding op school op beide colleges. In september 2020 wordt een online avond voor ouders verzorgd ter voorbereiding op de tweede meting in oktober/november 2020. De onderzoeksresultaten laten zien dat ouderlijke steun en monitoring grotendeels sterk aanwezig zijn en jongeren brengen relatief veel tijd door met hun ouders. Dit geeft een indicatie dat ouders ofwel hoog alcoholgebruik onder jongeren (en daarmee ander middelengebruik) accepteren, of niet in staat zijn om goede grenzen te stellen of actie te ondernemen tegen dit gebruik. De werkgroep Ouderbetrokkenheid stelt het versterken van de onderlinge communicatie en samenwerking tussen ouders om middelengebruik tegen te gaan als prioriteit. Reeds gingen we in gesprek met ouders over de onderzoeksresultaten wat onderdeel uit gaat maken van de jaarlijkse cyclus. Samen met de scholen bekijken we de mogelijkheden om ouderbetrokkenheid te vergroten en zoeken we naar manieren om voorlichting op ludieke manieren vorm te geven. Dit naast factsheets en een onlangs ontwikkelde ouderbrochure waarin voorlichting gekoppeld wordt aan de cijfers uit de Kempen.

Eerder konden ouders in de Kempen gratis een theatervoorstelling bezoeken over het puberbrein. Voor het komende schooljaar wordt een online aanbod georganiseerd. Om ouderbetrokkenheid duurzaam te bevorderen onderzoeken we samen met ‘Morgenmakers’ (https://morgenmakers.nl/) de mogelijkheden om dit samen met ouders te ontwikkelen. De betrokken colleges en de GGD werken het thema welbevinden verder uit. Het project #Kempenbranie willen we graag structureel maken (zie hoofdstuk 5). In de politieregio Oost-Brabant wordt een project gestart om normalisering van drugsgebruik tegen te gaan. Doelstelling van het project op de lange termijn is: Het tegengaan van de normalisering van drugsgebruik onder de inwoners in de hele regio Oost-Brabant door het stellen en versterken van de norm, dat het gebruik van drugs niet normaal is. 10

38 gemeenten, waaronder de Kempengemeenten, Novadic-Kentron, GGD Brabant-Zuidoost, GGD Hart voor Brabant en Regiobureau Integrale Veiligheid participeren in dit project. Net zoals provincie Noord-Brabant en het ministerie van VWS en ministerie van Justitie en Veiligheid. Het project gaat officieel op 1 september 2020 van start. Vanaf 1 januari 2019 is het aantal uren van de preventiemedewerker van Novadic-Kentron uitgebreid naar 120 uur per jaar voor Bergeijk. Ook facilitairen we Rots en watertrainingen aan de Kempische verenigingen. Inmiddels wordt het aanbod al voor de vierde keer gedaan1. Uit Bergeijk hebben scoutinggroepen en een carnavalsvereniging meegedaan. Ouders in de Kempen hebben gratis toneelvoorstellingen over het Puberbrein kunnen bezoeken. Roken Het AB van de GGD heeft in november 2019 de regionale uitvoering van het preventieakkoord besproken. Er is besloten om te starten met de regionale uitvoering van het thema roken. Er zijn drie wethouders die plaatsnemen in de regionale stuurgroep, onder andere de wethouder van Reusel-De Mierden. Alle gemeenten uit de regio staan positief tegenover deze keuze voor het thema roken. Tevens hebben we meegedaan aan acties als Ik pas, wat kies jij? en NIX<18. Ook is er extra aandacht geweest ter voorkoming van gehoorschade.

Bijvoorbeeld bij het Ploegfestival zijn geluidsmetingen gedaan en bij de optocht van Groot-Bergeijk is door de handhavers extra aandacht besteed aan het voorkomen van gehoorschade. De Rietstek heeft oordopjes verkocht tijdens de carnavalsperiode. In de APV is conform de Kempen- APV een hoofdstuk opgenomen om gehoorschade te voorkomen. Bij bassischool de Klepper is in het kader van het tegengaan van voedselverspilling, maar ook in het kader van het stimuleren van gezonde voeding in 2019 het project food rescue uitgevoerd. Kansrijke start/CenteringPregnancy™. We hebben de verloskundigen van Bergeijk in 2019-2020 gefaciliteerd om het programma CenteringPregnancy™ uit te voeren. CenteringPregnancy™ is een programma dat de medische controles en alle informatie rondom zwangerschap, de bevalling en de eerste babytijd combineert. Daarnaast is er ook tijd om vragen te stellen en ervaringen te delen met vrouwen die rond dezelfde periode zijn uitgerekend. CenteringPregnancy™ wordt gratis aangeboden om zo weinig mogelijk drempels op te werpen voor de deelneemsters. Deze activiteit sluit naadloos aan bij het actieprogramma van het Ministerie van VWS “Kansrijke start”. Dit actieprogramma heeft tot doel om meer kinderen een kansrijke start te geven. In Nederland heeft 14% van de kinderen een valse start bij de geboorte.

Door deze valse start krijgen kinderen later vaker groei- en (psychische) ontwikkelingsproblemen, suikerziekte, hart- en vaatproblemen en overgewicht en komen ze vaker in aanraking met jeugdhulp. De Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden) hebben in 2020 een aanvraag ingediend voor middelen in het kader van Kansrijke Start en deze zijn toegekend voor de komende drie jaar. Op basis van een bijeenkomst met professionals betrokken bij de ‘eerste duizend dagen’ willen we kwaliteiten en aanbod bij elkaar te brengen en op basis daarvan een sluitend en bij de vraag passend aanbod ontwikkelen. Bergeijk en Eersel maken deel uit van de werkgroep jongeren en gezondheid. Doel van deze werkgroep is het afstemmen van uitvoering en beleid op het gebied van jongeren en gezondheid. Eenzaamheid De gemeente Bergeijk heeft zich aangesloten bij de coalitie Eén tegen eenzaamheid van het ministerie van VWS. We trachten hiermee 65 uur ondersteuning te krijgen. Het doel van Eén tegen eenzaamheid is de trend van eenzaamheid onder ouderen te doorbreken door met heel veel partners eenzaamheid eerder te signaleren en te doorbreken. VWS tracht dit te realiseren met zowel een landelijke coalitie als in elke gemeente een lokale coalitie. Lokale coalities vormen daarbij dus de spil van de aanpak tegen eenzaamheid.

Bij dit thema blijkt eens te meer dat er raakvlakken zijn met andere gebieden in het sociaal domein. Vanuit de Wmo zijn twee vrijwilligersinitiatieven dagbesteding Hoefzicht en Dagbesteding Riethoven uitgebouwd tot een voorliggende voorziening voor de ouderen in Westerhoven en Riethoven vanuit de Wmo. Ouderen kunnen zo in de eigen kern worden ondersteund en opgevangen. Deze initiatieven maken het mogelijk dat inwoners in de eigen

1 Wat houdt de training weerbaarheid & de (sport)vereniging in?

De training vergroot het inzicht in het eigen (on)bewuste handelen en het handelen van je omgeving. De training is gebaseerd op “Rots & Water”, een methode die ook in het onderwijs in onze gemeente wordt toegepast. Tijdens de training ligt de focus op hetgeen binnen de vereniging van belang is op het gebied van weerbaarheid en communicatie: (zelf)vertrouwen, zelfbeheersing, durven vragen, nee zeggen, grenzen stellen, voor jezelf opkomen, opkomen voor anderen, anderen aanspreken op hun gedrag en respect voor jezelf en anderen kunnen tonen. De training is daarmee uitermate geschikt om vrijwilligers te helpen bij hun rol als leider/trainer/coach op het vlak van weerbaarheid. 11

kern (zo lang mogelijk) mee kunnen blijven doen. Ook is de afgelopen jaren is geïnvesteerd in een brede, laagdrempelige voorziening in Bergeijk ’t Hof voor mensen die hulp of ondersteuning nodig hebben: het Aquinohuis. Het Aquinohuis (Inloop- en Participatiehuis) biedt hulp en ondersteuning op het gebied van arbeidsintegratie, dagbesteding, mantelzorg, eenzaamheid, vrijwilligerszorg, psychische hulpvragen etc. Inwoners worden opgevangen in een “warm nest”. Daarbij worden mensen erkend in hun problematiek en tegelijk maatschappelijk verder geholpen. Binnen het Aquinohuis worden vele activiteiten georganiseerd en zijn vele organisaties fysiek gehuisvest. De manier waarop de verschillende maatschappelijke organisaties afgelopen jaren zijn gaan samenwerken is een uniek concept, voornamelijk door de voorwaarde die gesteld wordt aan organisaties: je komt iets halen én je komt iets brengen. Dit maakt het mogelijk dat inwoners op verschillende terreinen en door verschillende organisaties worden ondersteund onder één dak. De inzet van hulp en ondersteuning is hierdoor zeer effectief en doelmatig. Er wordt per individu gekeken wat de mogelijkheden zijn en vervolgens wordt hier naartoe gewerkt: participatie naar vermogen. Gezonde leefstijl In Bergeijk is in 2014 gestart met het project BErgeijk ACTIVE.

De gemeente zet samen met diverse partners op het gebied van sport, cultuur en welzijnswerk combinatiefuncties in om de gestelde doelen te bereiken. In het voorjaar van 2017 heeft een evaluatie van het project BErgeijk ACTIVE plaats gevonden. Op basis daarvan is het uitvoeringsplan 2018-2022 opgesteld. BErgeijk ACTIVE bevordert:       

De sociale cohesie tussen mensen (saamhorigheid) De cultuurparticipatie (zowel actief als passief) en educatie Talentontwikkeling van mensen De omgang van normen en waarden De gezondheid en heeft een positief effect op het welbevinden De zelfredzaamheid van mensen De sociale binding en participatie (wederkerigheid).

Op dit moment zijn binnen BErgeijk ACTIVE twee sportcoaches, één cultuurcoaches, één jeugdcoach, één ouderencoach werkzaam en één Kempisch medewerker Uniek sporten, ieder vanuit zijn eigen discipline. Waar mogelijk wordt gewerkt aan een integraal aanbod van activiteiten op het gebied van cultuur en sport. Sinds 2017 neemt Bergeijk deel aan Uniek sporten. Het doel van Uniek sporten is de sport- en beweegparticipatie te verhogen onder inwoners met een beperking. Eén van de middelen om dit doel te bereiken is het in kaart brengen van de hulpvragen van de sporter met een beperking en van de hulpvragen van sportaanbieders. Wanneer deze in kaart zijn gebracht, kan vraag en aanbod beter op elkaar worden afgestemd. Het streven is dat hierdoor de sportparticipatie (voor mensen met een beperking) wordt verhoogd. Sinds 1 januari is een Kempisch medewerker Uniek sporten namens de gemeenten Bladel, Reusel-de Mierden, Eersel en Bergeijk, gestart. In 2019 hebben de Kempengemeenten het Kempisch sport- en beweegakkoord gesloten. De Kempengemeenten hebben hiervoor de ondersteuning van een sportformateur gekregen. Het sport- en beweegakkoord richt zich met name op samenwerking en verbinding van gemeenten, sportverenigingen en maatschappelijke partners, met als doel sporten voor iedereen leuk en laagdrempelig te maken.

In november 2019 is in Bergeijk aan de Ereprijsstraat het eerste Stuitergrasveld van Nederland geopend. Hiermee worden kinderen gestimuleerd om meer buiten te spelen. Daarnaast is in april 2020 het nieuwe Beleidskader bewegen, ontmoeten en spelen vastgesteld. Er zijn de komende jaren 4 prioriteiten ter uitvoering benoemd, namelijk het stimuleren van ontmoeten voor iedereen in iedere kern, het aanleggen van verbindingen, het extra inzetten op bewegen en het verbeteren van bestaande speelplekken. Bergeijk doet mee aan het onderzoek “Gezond ouder worden van ouderen met een lage sociaal economische positie” van de Open Universiteit in Heerlen. Doelstelling van dit onderzoek is: om de groep 65+ ers met een lage sociaal economische positie door middel van een integrale en wijkgerichte aanpak meer te laten bewegen, sociale betrokkenheid te vergroten en digitale vaardigheden te vergroten en daarmee de gezondheid te verbeteren onder andere eenzaamheid tegen te gaan. Het project start per 1 september 2020 en heeft een looptijd van 4 jaar. Langer thuis Langer thuis kunnen blijven wonen heeft raakvlakken met meerdere beleidsvelden; Wmo, Volkshuisvesting, vervoer, voorzieningen voor ouderen, ondersteuning mantelzorgers. Adequate sport- en beweegvoorzieningen et cetera. Vanuit preventieve gezondheid is bijvoorbeeld het vergroten van e-health mogelijkheden een factor die 12

bijdraagt aan het langer thuis kunnen blijven wonen van ouderen. De gemeente Eersel heeft het project Leefsamen uitgevoerd. Leefsamen is de basisvoorziening voor ouderen die middels slimme sensoren brand, paniek, vallen, dwaling en inbraak kunnen detecteren en dit, afhankelijk van de persoonlijke situatie van de oudere, via sociale alarmering- en monitoring doorzet. De pilot in Eersel heeft goede resultaten opgeleverd, mensen voelen zich veiliger en 70% wil graag doorgaan met het project. Zonder inbreuk op de privacy wordt op een slimme, persoonlijke manier het sociale netwerk ingezet om ouderen te ondersteunen. Onderzocht wordt of dit project uitgerold kan worden over de overige Kempengemeenten. Milieu en gezondheid Ondanks dat de Omgevingswet weer is uitgesteld naar 1 januari 2022, speelt gezondheid al een belangrijke rol in alle aspecten die de leefomgeving aan gaan. (Beleving van) omgevingsaspecten worden meegenomen in de Volwassenenmonitor van de GGD. Bij ruimtelijke ontwikkelingen worden gezondheidsonderzoeken uitgevoerd naar gevolgen van geur-, fijnstof, stikstof, geluidshinder en zoönosen (infectieziekten gerelateerd aan veehouderijen) per ontwikkeling. Er worden voorlichtingsavonden georganiseerd bij belangrijke omgevingsontwikkelingen.

In het bestemmingsplan buitengebied wordt rekening gehouden met gezondheid beïnvloedende factoren zoals bv het niet toestaan van uitbreiding van stikstof-emissie. Een groep die zich zorgen maakt over de introductie van 5G zijn de electrogevoeligen. Deze mensen ervaren gezondheidsklachten als ze in de buurt komen van bronnen van elektromagnetische velden. Zij plaatsen vraagtekens bij het nut en de noodzaak van 5G. Wetenschappelijke adviesorganen zoals de World Health Organisation (WHO) en de Gezondheidsraad concluderen dat in het wetenschappelijk onderzoek geen bewijzen zijn gevonden voor negatieve effecten op de gezondheid door blootstelling aan elektromagnetische velden onder de blootstellingslimieten. Ook Bergeijk krijgt brieven van (vertegenwoordigers) van elektrogevoeligen. Op dit moment reageren wij hierop met de standaardbrief van het Antennebureau waarin de zorgen wel serieus genomen worden, maar het standpunt van de WHO ingenomen blijft. In de in juni 2020 vastgestelde Milieuvisie 2020-2029 worden de lange termijn doelstellingen beschreven, die de gemeente Bergeijk heeft met betrekking tot landelijke wetgeving en milieuthema’s die invloed hebben op de leefomgeving. De Milieuvisie geeft aan hoe de gemeente Bergeijk zich wil inzetten voor en met haar inwoners voor een gezonde, veilige en schone leefomgeving en deze waar nodig te creëren en te behouden.

Overige activiteiten VNG-manifest Iedereen doet mee. U heeft op 19 december 2019 de motie ondertekening VNG-manifest “Iedereen doet mee!” aangenomen waarin het college verzocht wordt om: -

de gemeente Bergeijk aan te melden bij de VNG met het verzoek het manifest “Iedereen doet mee!” te ondertekenen. Om vervolgens de daarbij horende informatie ten behoeve van het ondertekenen van dit manifest aan te leveren bij de VNG en de raad te informeren als het manifest getekend is. Mocht het ondertekenen van het manifest niet mogelijk blijken, dit dan terug te koppelen aan de gemeenteraad met de uitleg waarom niet. De VNG tracht met het manifest meer aandacht te krijgen voor het VN-verdrag inclusiviteit. Onderzocht is wat de gemeente Bergeijk al doet in het kader van de 6 actielijnen uit dit VN-verdrag. Tevens is bekeken of Bergeijk voldoet aan de criteria, die gesteld zijn aan de ondertekening van het VNG-manifest. In het kader van inclusiviteit wordt het plan voor een samenspeeltuin, waarin ook mensen met fysieke beperkingen kunnen spelen in 2020 uitgewerkt. Duurzame 6-minutenzones (AED’s en burgerhulpverleners) gemeente Bergeijk. De kernen in Bergeijk zijn onderverdeeld in de 6-minutenzones. Ook heeft iedere kern een 6-minuten werkgroep (AED-werkgroep) die zorg draagt voor de duurzame 6-minutenzones in hun eigen dorp, welke zich ressorteert onder de dorpsraad. De werkgroepen zetten zich in om het (her)plaatsen van AED’s in openbare ruimte te faciliteren en om burgerhulpverleners te scholen.

13

Gegevens van HartslagNu medio 2020 Postcode

Kernen

Aangemelde AED’s

Aangemelde burgerhulpverleners

5561

Riethoven

5 (waarvan 4 24/7)

74

5563

Westerhoven

12 (waarvan 8 24/7)

41

5571

Bergeijk / Weebosch

13 (waarvan 7 24/7)

189

5575

Luyksgestel

7 (waarvan allemaal 24/7)

75

Totaal

Gemeente Bergeijk

37 (waarvan 26 24/7)

379

Gegevens van HartslagNu medio 2018 Postcode

Kernen

Aangemelde AED’s

Aangemelde hulpverleners

5561

Riethoven

3 (2 24/7)

32

5563

Westerhoven

7 (3 24/7)

24

5571

Bergeijk/ Weebosch

9 (6 24/7)

135

5575

Luyksgestel

4 (2 24/7)

40

Totaal

Gemeente Bergeijk

23 (13 24/7)

231

Geconcludeerd kan worden dat de werkgroepen prima functioneren: Het aantal 24/7 bij HartslagNu aangesloten AED’s is verdubbeld sinds 2018. Het aantal bij HartslagNu aangemelde burgerhulpverleners is gestegen met 64% sinds 2018. Bergeijk is aangesloten bij HartslagNu. Ontwikkeling aanrijtijden spoedritten Bergeijk

De aanrijtijden van de spoedritten zijn verbeterd, maar halen nog niet de gewenste 95%. 95% van de spoedritten was in 2019 binnen 18 minuten en 49 seconden op de plaats van bestemming. Dit benadrukt des te meer het belang van een goed 6-minuten-netwerk!

COVID-19. Het jaar 2020 is bepaald door COVID-19. Naast de vele (ernstig) zieken door het virus, zijn ook de effecten op economie en andere aspecten van de geestelijke en fysieke gezondheid merkbaar. De GGD heeft in 2020 vier maal een panelonderzoek uitgevoerd. GGD Brabant-Zuidoost voert dit onderzoek uit samen met het RIVM en andere GGD’en. Dit onderzoek wordt nog éénmaal uitgevoerd. Ruim 6.300 mensen uit onze regio vulden de eerste vragenlijst in, ruim 3.800 mensen de tweede en derde vragenlijst en aan de vierde meting deden bijna 3.300 mensen mee. De conclusies uit het laatste panelonderzoek zijn: De dreiging van het nieuwe coronavirus 14

neemt verder af door de verdere versoepelingen van de maatregelen. Mensen ervaren steeds minder angst en somberheid dan in de beginfase van de corona-pandemie. Het naleven van hygiënemaatregelen, zoals vaak handen wassen, en 1,5 meter afstand houden wordt lastiger, maar de grote meerderheid blijft achter deze maatregelen staan (73%). Vakantieplannen worden uitgesteld en reizen naar het buitenland worden geannuleerd. Eénendertig procent van de inwoners van Zuidoost-Brabant is van plan om in eigen land op vakantie te gaan. Nog steeds denkt elf procent besmet te zijn geweest. Het aantal deelnemers dat corona gerelateerde klachten heeft (gehad) in de afgelopen periode neemt niet verder af; het daalde van ongeveer 3 op de 10 medio april tot 1 op de 8 eind mei. Medio juni zagen we hetzelfde beeld. De ervaren dreiging van het virus neemt daardoor ook af. Nog steeds denkt 1 op de 9 dat hij of zij besmet is (geweest) met het virus. Vijf op de zes deelnemers beoordelen hun gezondheid als goed op dit moment en met een gemiddeld cijfer van 7,5. Drie procent van de panelleden geeft aan behoefte te hebben aan ondersteuning in verband met het coronavirus.

15

HOOFDSTUK 3 Gezondheid in Bergeijk

Op basis van de monitors die de GGD in de periode 2015-2019 heeft gehouden heeft de GGD toekomstverkenningen gemaakt. De toekomstverkenningen zijn opgesplitst in de thema’s:           

alcohol eenzaamheid roken en drugs psychische gezondheid dementie leefomgeving mantelzorg gezondheidsvaardigheden beweging vrijwilligerswerk gezondheid

In het kort wordt per thema ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen voor Bergeijk. De thema’s dementie, mantelzorg en vrijwilligerswerk liggen meer op het terrein van de Wmo, om dubbelingen te voorkomen worden ze hier niet expliciet besproken. De totale toekomstverkenningen kunt u terugvinden op de site van de GGD-Bzo. Alle thema’s worden samengevat in de positieve gezondheidsschets van Bergeijk (zie bijlage 3). Bergeijk scoort binnen een aantal dimensies positief ten opzichte van de regio, bijvoorbeeld een groter percentage volwassen voelt zich veilig in Bergeijk, maar op bijvoorbeeld op het onderdeel overgewicht van de dimensie lichaamsfuncties scoren Bergeijkse volwassenen slechter: 53% van de Bergeijkse volwassenen heeft overgewicht tegenover 44% van de volwassenen in de regio. Alcohol (TVK 2019, GGD-Bzo)

Nix18 is nog niet de norm in Bergeijk. Ruim 4 op de 10 jongeren in klas 3 of 4 van het VWO drinkt alcohol, ondanks het wettelijk verbod. Bovendien vindt de meerderheid van de Bergeijkse ouders alcoholgebruik onder de 18 jaar verantwoord. Circa 11% van de jongeren krijgt alcohol van hun ouders. Ook bij volwassenen ligt het percentage drinkers hoger dan gemiddeld in Nederland. Wel lijkt het aantal binge-drinkers bij deze groep af te nemen. Naar verwachting blijft het aandeel overmatige drinkers in Bergeijk tot 2040 stabiel rond de 9%.

16

Gegevens eerste meting Kempenbranie (IJslandproject) Deze gegevens zijn afkomstig van de eerste meting bij de 15-16 jarigen op het Pius X en het Rythovius-college in november 2019.

Deze resultaten bevestigen dat er nog steeds veel jongeren onder de 18 jaar alcohol drinken en dat veel ouders dat “normaal” vinden. Eenzaamheid (TVK 2019, GGD-Bzo)

In Bergeijk is 35% van de volwassenen en 44% van de ouderen eenzaam. Bij de ouderen is de groep (zeer) ernstig eenzamen gegroeid; zowel de emotionele als de sociale eenzaamheid neemt toe. Naar verwachting stijgt het aandeel (zeer) ernstig eenzamen bij de totale groep 19-plussers naar 10% in 2040. In Bergeijk zijn al circa 80 jongeren (zeer) ernstig eenzaam. Niet eenzame mensen zijn positiever over alle dimensies van positieve gezondheid dan eenzame mensen. Eenzaamheid hangt dus niet alleen samen met de kwaliteit van leven of het mentaal welbevinden, maar ook met de ervaren lichamelijke gezondheid en het dagelijks functioneren. 17

Roken en drugs(TVK 2019, GGD-Bzo)

Zowel bij jongeren, als bij 19-64 jarigen lijkt Bergeijk de dalende trend met betrekking tot roken van de regio Zuidoost-Brabant te volgen, maar de trend is minder duidelijk. Naar verwachting zal de groep rokers bij 19-plussers tot 2040 afnemen naar 10%. De exacte omvang van het drugsgebruik laat zich moeilijk in cijfers vangen. De piek van gebruikers ligt tussen 18 en 30 jaar. Uit regionaal panelonderzoek van de GGD blijkt dat 4% van de 16-17 jarigen en 17% van de 18-30 jarigen soms of regelmatig drugs gebruikt. Bijna de helft van hen heeft vrienden die drugs gebruiken. Landelijk neemt het gebruik van softdrugs licht toe. Het gebruik van harddrugs lijkt stabiel. Psychische gezondheid(TVK 2019, GGD-Bzo)

De meerderheid van de inwoners van Bergeijk voelt zich meestal vrolijk en is gelukkig. Eén op de zes volwassenen ervaart (heel) veel stress. Werk is daarvan de belangrijkste oorzaak, maar ook opvoeding, financiën en gezondheid zijn belangrijke bronnen. Het ervaren van stress hangt samen met alle dimensies van gezondheid. Aandachtspunt is de significant groeiende groep ouderen die een hoog risico heeft op een angststoornis of depressie. Bij circa 8% van de jongeren en 7% van de volwassenen in Bergeijk zijn de psychische klachten zodanig dat zij in het afgelopen jaar serieus overwogen hebben om uit het leven te stappen.

18

Leefomgeving(TVK 2019, GGD-Bzo)

De meeste mensen in Bergeijk zijn tevreden met hun woonomgeving en waarderen dat met een dikke acht. Vrijwel iedereen vindt het belangrijk dat er groen is in de buurt (97%). Men vindt dat de buurt aantrekkelijk is om in te bewegen en dat er voldoende rustige plekken zijn. Qua verkoeling op hete dagen zou het hier en daar wat beter kunnen, circa één op de vijf mensen vindt dit niet voldoende. Ook is er relatief veel ernstige geurhinder door het uitrijden van mest en maakt men zich zorgen over de gezondheid door de aanwezigheid van veehouderijen in de buurt. Mensen zijn zich in de afgelopen jaren meer bewust geworden van de gezondheidsrisico’s in de woonomgeving. Gezondheidsvaardigheden(TVK 2019, GGD-Bzo)

Beperkte gezondheidsvaardigheden komen meer voor bij ouderen, laagopgeleiden en niet-westerse migranten. Er is een duidelijke samenhang tussen beperkte gezondheidsvaardigheden en een slechtere gezondheid. Dit verklaart deels de sociaal-economische gezondheidsverschillen waarbij mensen met een laag opleidingsniveau een minder goede gezondheid hebben. Naast lezen, schrijven en rekenen zijn digitale vaardigheden steeds meer nodig om informatie te vinden of te ontvangen, ook over gezondheid en zorg. Een derde van de ouderen maakt geen gebruik van internet. Circa 11-13% van de volwassenen in Bergeijk is laaggeletterd.

19

Beweging(TVK 2019, GGD-Bzo)

Bijna de helft van de inwoners in Bergeijk voldoet aan de beweegrichtlijn, maar bij de andere helft is nog ruimte voor verbetering. De verwachting is dat dit in de komende jaren niet gaat veranderen, terwijl overgewicht in de bevolking wel zal toenemen. Ongezonde voeding en veel zitten spelen hierbij een belangrijke rol. Voor ouderen is het soms moeilijk om te voldoen aan de beweegrichtlijn: Ruim één op de vier ouderen in Bergeijk loopt slecht en één op de vijf heeft evenwichtsproblemen. Meer beweging kan bij een deel van hen voor verbetering zorgen. Uit landelijk onderzoek blijkt een daling in buitenspelen van kinderen tussen 2006 en 2014. In Bergeijk is deze daling (nog) niet significant. Fysieke gezondheid(TVK 2019, GGD-Bzo)

De levensverwachting bij geboorte neemt in Bergeijk nog steeds toe tot 87,4 jaar in 2040. De jaren die we erbij krijgen leven we grotendeels met één of meerdere chronische aandoeningen. Desondanks leven mensen wel langer in goed ervaren gezondheid. Echter een deel van de bevolking is kwetsbaar, vaak door een opeenstapeling van lichamelijke, geestelijke en sociale problemen. Bovendien is een toenemend deel van de bevolking alleenstaand. 20

21

HOOFDSTUK 4. Visie en uitgangspunten preventief gezondheidsbeleid 4.1 Visie In de gemeente Bergeijk gebeurt al veel op het gebied van preventieve gezondheid (hoofdstuk 2). Maar zoals uit de cijfers blijkt (hoofdstuk 3) valt er nog genoeg te doen om de gezondheid van onze inwoners te verbeteren. In aansluiting op het landelijk gezondheidsbeleid definiëren we gezondheid als meer dan ‘niet ziek zijn’. Gezondheid gaat ook over veerkracht, over meedoen in de maatschappij, over betekenisvol werk of andere activiteiten en over de omgeving waarin je leeft. Mensen zijn er in beginsel zelf verantwoordelijk voor dat ze gezond eten, goed voor zichzelf zorgen, voldoende bewegen, sociale contacten onderhouden en naar school of werk gaan. Maar niet iedereen leeft in de omstandigheden om zelf gezonde keuzes te maken en de dagelijkse verleidingen te weerstaan. Sommige mensen hebben daarvoor te weinig grip op hun gezondheid en missen het vermogen om die grip te vergroten. Ook is er een grote groep mensen met een beperking, die niet zonder meer in staat zijn om mee te doen in de maatschappij. De problemen die achter een verminderde gezondheid schuilgaan, gaan verder dan het gezondheidsdomein.

Armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid, werkloosheid, een beperking, een lage opleiding of de kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt. Mensen in een kwetsbare situatie hebben daardoor een hoger risico op een slechtere gezondheid. Hun problemen bevinden zich op verschillende beleidsdomeinen en vragen dan ook om oplossingen die domein overstijgend zijn, zowel op rijksniveau als bij gemeenten. En bij voorkeur niet door te reageren op gezondheidsproblemen, maar door preventief beleid waarmee we voorkomen dat die problemen ontstaan of groter worden. In het Nationaal preventieprogramma en het Kempisch sport- en beweegakkoord wordt er naar gestreefd om met elkaar een omslag te bereiken van ad hoc initiatieven naar een breed gedragen, integrale en samenhangende aanpak, die evidence-based is. Samenwerking met de wetenschap (Nationale Wetenschapsagenda) en kennisinstituten is daarbij van groot belang, zodat beleid, praktijk en wetenschap verbonden worden en een lerend proces ontstaat. Kempenbranie#, maar ook het project “Gezond ouder worden van ouderen met een lage sociaal economische positie” zijn daar al mooie voorbeelden van.

Samen met onze partners zoals het Trimbos-instituut, de GGD-Bzo en het RDC kunnen we ook in Bergeijk het proces van meten-acties-meten-bijsturen et cetera waarmaken.

In hoofdstuk 6 zullen aangeven hoe we dit willen gaan doen.

22

4.2 Uitgangspunten 4.2.1 Positieve gezondheid Positieve Gezondheid betekent dat iemand zingeving ervaart en vaardigheden ontwikkeld heeft om de uitdagingen van het leven aan te kunnen. Er zijn zes dimensies waarmee men ‘gezondheid’ in kaart kan brengen. De zes dimensies of indicatoren zijn:      

lichaamsfuncties (bijvoorbeeld: ik voel me gezond en fit), mentaal welbevinden (bijvoorbeeld: ik voel me vrolijk), zingeving (bijvoorbeeld: ik ken mijn plek, ik heb vertrouwen in mijn toekomst), kwaliteit van leven (bijvoorbeeld: ik geniet van mijn leven), meedoen (bijvoorbeeld: ik heb goed contact met andere mensen) en dagelijks functioneren (bijvoorbeeld: ik kan goed voor mezelf zorgen).

Deze brede en dynamische invulling van gezondheid, met deze zes dimensies, wordt ‘Positieve Gezondheid’ genoemd. De zes dimensies zijn verwerkt in een zogenaamd spinnenwebdiagram. Het spinnenweb is bedoeld als leidraad voor een gesprek over gezondheid en welbevinden volgens de zes dimensies en de eventuele wens om iets te veranderen. Niet het oordeel van de professional(s) staat centraal, maar dat wat de perso(o)n(en) zelf belangrijk vind(t)en en waar hij of zij aan wil(len) werken.

Het concept positieve gezondheid wordt steeds meer terug gevonden in het landelijke beleid (bv Nationaal preventieplan en de regionale benadering van gezondheid, bijvoorbeeld door de GGD). In deze nota wordt ook uitgegaan van het concept positieve gezondheid en de brede definitie van gezondheid zoals in paragraaf 4.1 benoemd. 4.2.2

Integraal

Integraal gezondheidsbeleid richt zich niet alleen op het individu, maar ook op zijn of haar omgeving. In de meeste brede zin betekent dit dat de belangrijkste sectoren binnen en buiten het volksgezondheidsdomein samenwerken aan het aspect gezondheid. Zo hebben bijvoorbeeld sportbeleid, participatiebeleid en armoedebeleid een relatie met de (psychische) gezondheidsfactoren eenzaamheid en depressie. Ook omgevingsbeleid en woonvisie hebben raakvlakken met het gezondheidsbeleid. Door bewust(er) om te gaan met deze invloed op elkaars beleidsterreinen kan soms met een kleine aanpassing van het beleid of van de 23

uitvoering een win-win-situatie worden gecreëerd. Kortom gezondheidsbeleid maakt deel uit van het sociale domein, maar heeft ook raakvlakken met ruimtelijke ontwikkelings- en volkshuisvestingsbeleid. Wetgeving wordt ook integraler, in bijvoorbeeld de nieuwe wet inburgering wordt een maatwerkpakket per vluchteling voorgesteld dat alle leefgebieden raakt en waar ook gezondheidsaspecten deel van uit maken. We pakken de gezondheidsvraagstukken vanuit een breed perspectief aan, waarbij we de verschillende domeinen overstijgen. Deze aanpak staat ook wel bekend als de Health in All Policies-benadering. Health in All Policies houdt in dat gezondheid in alle beleidsdomeinen wordt meegewogen. Het Rijk en gemeenten agenderen gezondheidsvraagstukken bij andere beleidsdomeinen, die proactief meedenken en bijdragen aan een oplossing.

Nota landelijkgezondheidsbeleid 2020-2024: De invloed van verschillende factoren op gezondheid

4.2.3

Extra aandacht voor kwetsbare groepen

TVK 2019 GGD Bzo Over de hele linie geldt dat kwetsbare groepen; laagopgeleide mensen, mensen met een laag inkomen, grotere gezondheidsrisico’s lopen dan mensen met een hogere sociaaleconomische status. De kansen op goede school-, werk-, woonomstandigheden zijn groter met een goede gezondheid en omgekeerd kunnen een lage opleiding, een lage welvaart en ongunstigere levensomstandigheden er toe leiden dat mensen minder gezond zijn, meer dan de helft van de laag opgeleiden in Bergeijk ervaren een matige of slechte gezondheid,. Ook komen een ongezonde 24

leefstijl en psychische problemen vaker voor bij kinderen met een lagere sociaaleconomische status. Daarom krijgen extra kwetsbare groepen extra aandacht in onze plannen. Hiervoor zal gebruik gemaakt worden van de gegevens van onder andere ‘Kwetsbaar Brabant. Een verdieping op de monitor Sociale Veerkracht’ van de provincie noord Brabant.

4.2.4

Burgerkracht2

In de toekomstvisie van de gemeente Bergeijk is opgenomen dat we van burgers en ondernemers actief burgerschap vragen. De gemeente heeft de regierol of faciliteert. Regie is iets anders dan van boven af zaken opleggen en ook iets ander dan zelf doen en zelf uitvoeren. Regie is de beleidslijnen aangeven, de strategische doelen formuleren en op basis daarvan partners uitnodigen een bijdrage te leveren aan de realisatie Het vertrekpunt is dat mensen onderling meer kunnen betekenen voor kwetsbare burgers. En daarin valt nog een wereld te winnen. Want, zoals de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling in een aantal adviezen stelde: er valt meer winst te behalen bij een overheid die niet zozeer zelf interventies pleegt als wel de sociale omgeving activeert. Aan de andere kant kan de rol van de overheid minder inhoudelijk zijn en meer ondersteunend. 4.2.5

Flexibel

Het Beleidsplan preventieve gezondheid 2021-2025 is een flexibel beleidskader. De naam van het document zegt het al: een kader dat door de raad wordt vastgesteld, waarbinnen het college de mogelijkheid heeft om snel en flexibel in te kunnen spelen op lokale ontwikkelingen. De samenleving vraagt immers ook om een overheid die snel kan handelen en alert kan reageren op initiatieven welke vanuit inwoners tot stand komen. Als we uitgaan van burgerkracht, zoals hierboven geschetst, dan gaan we er van uit dat men zo veel als mogelijk op eigen kracht of met behulp van anderen en/of voorliggende voorzieningen deelneemt aan de samenleving. Dit vraagt wat van de overheid, maar ook van de burger. Inwoners in Bergeijk nemen deze verantwoordelijkheid. Bergeijk is een krachtige, vitale gemeente waarbij burgers hun steentje bijdragen. Ondersteuning en facilitering door een richtinggevende gemeente is hierbij essentieel. Dit kan alleen door flexibele kaders te stellen. Daarnaast doen zich ontwikkelingen voor zoals bijvoorbeeld de COVID-19 pandemie die en onvoorspelbaar zijn en zo ingrijpend dat de invloed op niet alleen gezondheid, maar het hele maatschappelijke en economische leven zo groot zijn, dat je daar ook als lokale overheid op in moet spelen. Binnen de gestelde kaders moeten kansen gegrepen worden, dit vraagt om een alerte houding.