Bijlage 2 Ontwikkelstrategie De Kempen versie raden september
Tekst van het document
Ontwikkelstrategie De Kempen 2024-2040
Voorkeursrichting versie voor raadsconsultatie 26 juli 2024
00
00
Inhoudsopgave Beste lezer,
00
Bestuurlijke samenvatting
4
Voor u ligt de voorkeursrichting van de Ontwikkelstrategie De Kempen 2024-2040. Deze voorkeursrichting is in een intensief traject met de vier Kempengemeenten voorbereid en mede tot stand gekomen aan de hand van een participatietraject (De Toekomstdialoog) met inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Met deze voorkeursrichting wordt invulling gegeven aan het amendement van de vier gemeenteraden om in het proces van de bestuursopdracht een tussenstap in te bouwen. Uw raad wordt hiermee namelijk in de gelegenheid gesteld om wensen en
01
Inleiding
5
02
Een foto van De Kempen
11
03
De Kempische toekomstdialoog
17
bedenkingen in te brengen voordat de voorkeursrichting wordt uitgewerkt in het voorkeursscenario. Het voorkeursscenario zal in december 2024 in de vier afzonderlijke gemeenten ter vaststelling worden voorgelegd.
04
De Kempische opgaven
21
05
De voorkeursrichting
27
Bijlage 1 Resultaat toekomstdialoog Ontwikkelstrategie De Kempen
INVENTARISATIE BELEID
Bijlage 2 Matrix afwegingskader vier denkrichtingen INVENTARISATIE ONTWIKKELINGEN
VOORKEURSRICHTING
VOORKEURSSCENARIO
september 2024
december 2024
TOEKOMSTDIALOOG t/m juni 2024
3
00
Bestuurlijke samenvatting
Inleiding
De Brainportregio maakt een economische schaalsprong door, die ook in De Kempen tot extra vraag aan woningen, bedrijventerreinen en mobiliteitsoplossingen leidt. Dat heeft invloed op de ruimtelijke inrichting van en het sociale leven in de vier Kempengemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden. De vier gemeenteraden hebben daarom een bestuursopdracht vastgesteld voor “het bepalen van de strategische koers van De Kempen in 2040 op sociaal-maatschappelijk en fysiek gebied, met daarin concrete keuzes en een bijpassende uitvoeringsagenda”. Voorliggende Ontwikkelstrategie De Kempen 2024-2040 geeft invulling aan die bestuursopdracht.
Aanleiding
De bestaande identiteit van De Kempen en de wensen die de Kempenaren hebben uitgesproken tijdens de toekomstdialoog hebben we naast de Kempische opgaven gelegd. Daaruit is een voorkeursrichting gevolgd op de thema’s wonen, werken, bereikbaarheid en mobiliteit, landschap en klimaat, voorzieningen en samenleving. Tezamen vormen de thema’s voor deze strategie de brede welvaart en hebben invloed op het subjectief welzijn van alle Kempenaren. De voorkeursrichting luidt op hoofdlijnen: • Om de woonzekerheid van onze regio te waarborgen groeien we tot 2040 met maximaal 13.000 woningen. Indien nodig stellen we dit aantal naar boven of beneden bij. • Elke kern kan qua woningaantal groeien, om te kunnen voorzien in de autonome woningbehoefte van de betreffende kern. Daarmee behouden we de leefbaarheid en versterken deze waar mogelijk.
4
•
•
Vanwege het bestaande voorzieningenaanbod groeien de grotere kernen meer dan de autonome woningbehoefte. Ook de kernen met een ligging nabij het stedelijk gebied zullen meer groeien om de woningbehoefte vanuit de schaalsprong op te vangen. We streven ernaar om ons bestaande voorzieningenniveau tenminste op peil te houden om de leefbaarheid en de levendigheid in onze kernen te behouden, en de geestelijke en lichamelijke gezondheid van alle Kempenaren te bevorderen.
Met de voorkeursrichting streven we naar het volgende toekomstbeeld voor De Kempen in 2040: “In onze samenleving is iedereen welkom en leren we elkaar graag kennen. Onze regio wordt gekenmerkt door dorpse bebouwing met geschikte woningen voor jong en oud, voor Kempenaar én nieuwkomer. De maakindustrie en de vrijetijdssector zijn kenmerkend voor de regio en maken De Kempen economisch sterk. Alle kernen zijn goed en veilig te bereiken met een geschikt vervoermiddel voor iedereen. De natuur en het mozaïeklandschap zijn altijd dichtbij. Onze voorzieningen zorgen voor leefbaarheid en levendigheid in alle kernen. We behouden onze veilige en rustige leefomgeving waar het dorpse karakter met haar actieve verenigingsleven centraal staat. Dit alles draagt bij aan de brede welvaart van De Kempen en het welzijn van alle Kempenaren.” Om het toekomstbeeld te bereiken koppelen we aan de voorkeursrichting per thema een of meer leidende principes.
In december 2021 hebben de colleges van de vier Kempengemeenten de Ontwikkelstrategie De Kempen “Vanuit eigen kracht, een meerwaarde binnen de Brainportregio” vastgesteld. Die ontwikkelstrategie is een ruimtelijke strategie op het gebied van wonen, werken en mobiliteit en legt de focus primair op de periode tot 2030. De Ontwikkelstrategie De Kempen uit 2021 is echter al snel ingehaald door de tijd. Uit recente inzichten blijkt namelijk dat de ontwikkelingen vanuit de schaalsprong sneller gaan en bovendien een grotere impact hebben op De Kempen dan eerder gedacht.
01 De Metropoolregio Eindhoven (MRE) stelde daarom in 2023 de Ontwikkelstrategie Zuidoost Brabant voor wonen, werken en mobiliteit op, die afspraken bevat over de ontwikkeling van de regio. Hiermee is ook een eerste verkenning gemaakt van de gevolgen van de ontwikkelingen voor De Kempen. Daarna heeft het kabinet de Operatie Beethoven gepresenteerd (maart 2024), waarmee ASML voor Nederland (en de Brainportregio) kan worden behouden en zal doorgroeien. Uit de beoordeling van de Ontwikkelstrategie De Kempen uit 2021 én die van Zuidoost-Brabant volgde bovendien dat de brede welvaart en het subjectief welzijn meer aandacht verdienen.
Bestuursopdracht In het voorjaar van 2023 hebben de gemeenteraden van de vier Kempengemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden een bestuursopdracht vastgesteld, met als doel “het bepalen van de strategische koers van De Kempen in 2040 op sociaal-maatschappelijk en fysiek gebied, met daarin concrete keuzes en een bijpassende uitvoeringsagenda. Dit traject moet uiteindelijk een compact rapport opleveren, opgebouwd vanuit één voorkeursscenario. Dit rapport bestaat uit kaarten en visualisaties om de effecten en keuzes inzichtelijk te maken.” Daarbij zijn de volgende uitgangspunten gegeven: • De strategische koers wordt met de vier Kempengemeenten bepaald. • We gaan uit vanuit de kracht van De Kempen. • Eerder vastgestelde en nog steeds actuele visiedocumenten worden actief betrokken in het traject. • Er worden vier integrale denkrichtingen opgesteld voor de wijze waarop de schaalsprong kan landen in De Kempen. • Het uiteindelijke voorkeursscenario bepaalt de strategische koers van De Kempen en vormt het uitgangspunt voor de sturing op toekomstige ontwikkeling. • De strategische koers kan niet allesomvattend zijn, maar geeft voldoende kaders en richting voor verdere uitwerking op alle van toepassing zijnde thema’s, te weten: • wonen, werken en mobiliteit; • thema’s die het sterke sociaal-maatschappelijke karakter van De Kempen bepalen.
Wat is de schaalsprong? De aanwezige kennisintensieve maakindustrie én het feit dat het in de Brainportregio goed wonen, werken en leven is, zorgen voor een forse groei. Dat resulteert in meer bedrijven, meer banen, meer inwoners en een groot en toenemend verdienvermogen: de schaalsprong. De vier Kempengemeenten willen niet afwachten, maar actie ondernemen om te voorkomen dat de groei tot knelpunten leidt en de regio vastloopt. De regio maakt deze schaalsprong bovendien door in een tijd waarin het welzijn van onze inwoners al onder toenemende spanning staat. Economisch gaat het voor de wind, maar het behouden van welzijn en de kwaliteit van de leefomgeving staat daarmee steeds meer onder druk. De Kempen Waar we in voorliggend document spreken van De Kempen bedoelen we de vier Kempengemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden.
5
01 Wat is Brede Welvaart? Bij welvaart denken we vaak als eerste aan economische groei. Maar welvaart is meer dan alleen ons inkomen en het vermogen dat we al of niet bezitten. Hoe we wonen, waar we werken en hoe bereikbaar onze leefomgeving is, bepalen de kwaliteit van ons leven. Ook het landschap, de problemen rondom klimaatverandering, de samenleving en de aanwezige (of juist ontbrekende) voorzieningen zijn hierop van invloed. Brede welvaart omvat dus alles wat mensen van waarde vinden. Momenteel wordt vanuit diverse overheidslagen gewerkt aan het begrip brede welvart en hoe daaraan in ruimtelijke planvorming invulling kan worden gegeven. Dit is hoe wij het nu zien: de Kempenaar staat centraal! De thema’s die de brede welvaart vormen zijn alle van invloed op het subjectieve welzijn van de Kempenaar, maar ook op de mate waarin deze ten koste gaat van het welzijn van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld. In de planvorming is daarom een breder, meer integraal en samenhangend perspectief op welvaartsontwikkeling nodig; een leidraad voor de manier van planvorming, niet alleen gericht op het ‘hier en nu’, maar ook op ‘later’ en ‘elders’. In het participatietraject van deze ontwikkelstrategie hanteerden we zeven thema’s.
Omdat het thema welzijn - net als brede welvaart - allesomvattend/holistisch is, hebben we ervoor gekozen dit thema niet meer afzonderlijk te beoordelen, maar onderdeel te laten zijn van de overige zes thema’s. Wat is subjectief welzijn? Subjectief welzijn is de mate waarin mensen erin slagen invulling te geven aan hun persoonlijke levenshouding en de waardering die mensen aan hun leven geven.
6
01 Voorliggende Ontwikkelstrategie De Kempen 20242040 geeft invulling aan de bestuursopdracht vanuit de vier Kempische gemeenteraden om een vervolg te geven aan de ontwikkelstrategie uit 2021. De Ontwikkelstrategie De Kempen 2024-2040 bevat een gezamenlijke strategische koers voor De Kempen tot 2040. Zoals aangegeven in de bestuursopdracht hebben we aandacht gehad voor de randvoorwaarden om deze (regionale) ontwikkelingen te laten landen en de Kempenaren betrokken. De Ontwikkelstrategie De Kempen 2024-2040 vormt de leidraad voor de ontwikkeling van De Kempen tot 2040 op ruimtelijk en sociaal-maatschappelijk gebied: beknopt, concreet en kaderstellend. De afzonderlijke gemeenten stellen vervolgens binnen deze kaders hun eigen omgevingsvisies vast en stellen – waar mogelijk regionaal – andere relevante beleidsdocumenten op.
De opgave Er gebeurt op dit moment ontzettend veel in De Kempen en de Brainportregio. De regio maakt een economische schaalsprong door, die extra behoefte aan woningen, bedrijventerreinen en
Brede welvaart
Wonen
Werken
Samenleving
Subjectief Welzijn
Bereikbaarheid & mobiliteit
Voorzieningen
Landschap & klimaat
mobiliteitsoplossingen vraagt. Dat heeft effecten op de ruimtelijke inrichting en het sociale leven in de vier Kempengemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en ReuselDe Mierden. Nu de schaalsprong steeds duidelijker vorm begint te krijgen, is het noodzakelijk dat we in een gezamenlijke en gemeentegrensoverschrijdende strategie bepalen hoe we in De Kempen moeten omgaan met de schaalsprong. We willen de kwaliteiten van De Kempen en de Kempische identiteit in stand houden en als het even kan versterken. Zoals blijkt uit bestaande beleidsdocumenten, de gevoerde toekomstdialoog en eerder onderzoek liggen deze kwaliteiten niet enkel in materiële ontwikkelingen, maar juist ook in immateriële aspecten. Deze thema’s beschrijven we binnen de leidraad ‘Brede Welvaart’. We beoordelen de opgaven en wegen de diverse belangen af in het licht van de eigen ambities van De Kempen, die mede door de Kempenaren zijn omschreven tijdens de toekomstdialogen. Bepaalde opgaven komen overeen met de Kempen-ambities. Dan kan er worden meegelift met de schaalsprong. Maar er zullen ook tegenstrijdigheden zijn. Dat vraagt om het maken van keuzes! En dat doen we op basis van brede welvaart.
Wat is de identiteit van De Kempen? In deze Ontwikkelstrategie wordt regelmatig over de Kempische identiteit geschreven. Maar wat is nu die identiteit? De identiteit van een plek wordt door veel factoren bepaald. We beschrijven de identiteit van De Kempen daarom aan de hand van de zes thema’s die samen de brede welvaart vormen.
Leeswijzer Opbouw van deze ontwikkelstrategie In hoofdstuk 2 maken we eerst een ‘foto’ van De Kempen. Aan de hand van zes thema’s, die samen de brede welvaart vormen en invloed hebben op het subjectieve welzijn, tonen we de sterkten en zwakten van het gebied, en laten we zien wat de identiteit is van De Kempen. In hoofdstuk 3 laten we de Kempenaren aan het woord en geven we hun visie op de ontwikkeling van De Kempen weer aan de hand van de resultaten van de toekomstdialoog. Vervolgens zoomen we in hoofdstuk 4 in op de opgaven die bij de thema’s van brede welvaart horen. Dat doen we veelal aan de hand van bestaande beleidsdocumenten, aangevuld met de effecten van de schaalsprong. Hieruit volgt een aantal leidende principes, die in
hoofdstuk 5 uitmonden in een voorkeursrichting voor de ontwikkeling van De Kempen. Schrijfwijze We hebben deze Ontwikkelstrategie De Kempen in de wij-vorm geschreven, omdat we – de gemeenteraden die deze strategie hebben vastgesteld – alle Kempenaren vertegenwoordigen. Een uitzondering hierop is hoofdstuk 3 met de Toekomstdialoog. Daarin waren individuele Kempenaren zelf aan het woord en hebben we gekozen om te schrijven in de zij-vorm.
De Kempen kenmerken zich door twintig kleine en grote dorpen in een landschappelijke omgeving. De (historische) dorpsharten met overwegend kleinschalige, individuele bebouwing geven karakter. De verwevenheid van de kernen met het omliggende mozaïeklandschap is een bijzondere kwaliteit. Het gebied is geliefd bij de Kempenaren én bij bezoekers van buitenaf. De Kempenaren voelen zich verbonden met hun leefomgeving. Zij staan klaar voor de ander, zowel individueel als in verenigingsverband. De ondernemersmentaliteit van praktisch aanpakken vormt de basis voor economische ontwikkeling.
7
01
01 Overzichtskaart De Kempen
gen ch Nijme togenbos r e H ’s-
rg
Legenda
0 A2 / A5
gen ch Nijme togenbos r e ’s-H
Tilbu
A58
Hilvarenbeek
0
A2 / A5
Diessen
Kempische dorpen regionaal autonetwerk
Hilvarenbeek Tilburg
Esbeek natuurgebieden mozaïeklandschap als identiteit van het Kempisch landschap
Eindhoven
Eindhoven
Wintelre
A2 / N2
A2 / N2
Kleine Beerze
waterlopen vennen
Vessem Veldhoven
grens Kempengemeenten
Lage Mierde
N269 l
Hooge Mierde
Aa
Aalst Waalre
Beerz
tricht Maas
tricht
Steensel
e
op
slo
Maas
A67
Duizel Bladel
N69
Hapert Ru n
N284
Reusel
Riethoven
Eersel
Dommelen
Valkenswaard
s Dalem
Westerhoven mel
pje
Dom
’s-Hertogenbosch
Arendonk Aa op orlo
A67
Bergeijk Weebosch
Eindhoven
Turnhout (BE) Antwerpen (BE)
1 Retie
Luyksgestel
2
5 km
Lom Has mel (BE selt ) (BE) -
0
sop
r Kee
Beekloop
Tilburg
o of G
mel
Dom
Breda
De Kempen
8
Valkenswaard
N397
stroom
Dommelen
Venlo
A2 / A67 / N2
Knegsel
Hulsel m Raa
Waalre
ine
Grote
Aalst
Kle
Hoogeloon
Casteren
euse De R
Venlo
A2 / A67 / N2
Netersel
9
02
Een foto van De Kempen De Kempen beschikken over een groot aantal kwaliteiten. Door als het ware een foto van De Kempen te maken, krijgen we zicht op pluspunten en aandachtspunten. Dat doen we aan de hand van de zes thema’s die samen de brede welvaart omvatten. Hoewel de thema’s afzonderlijk beschreven zijn, staan deze niet los van elkaar, maar zijn verbonden of beïnvloeden elkaar.
Wonen De Kempen kenmerken zich door twintig kleine en grotere dorpen in een landschappelijke omgeving. We onderscheiden daarin vijf grote dorpen – Reusel, Bladel, Hapert, Eersel en Bergeijk – en vijftien kleinere dorpen. Daarnaast is er nog een aantal buurtschappen. De historische dorpsharten met overwegend kleinschalige, individuele bebouwing geven karakter. De dorpen liggen in een groene omgeving met agrarisch gebruik en natuur. Dit Kempische karakter heeft een hoge aantrekkingskracht. Mede als gevolg van de werkgelegenheid in de Brainportregio zijn er meer vestigers dan vertrekkers. Het woningaanbod is echter klein en eenzijdig; het bestaat vooral uit grote grondgebonden (koop)woningen op relatief grote percelen. Mede door een gebrek aan seniorenwoningen zijn de doorstroommogelijkheden beperkt en stijgt de gemiddelde koopsom. Voor kleinere huishoudens, kwetsbaren, mensen met een smalle beurs en starters op de woningmarkt is het moeilijk om een woning te vinden.
Werken De werkgelegenheid binnen De Kempen en de Brainportregio is groot. De Kempen behoren tot de snelst groeiende economische regio’s van Nederland.
10
02
De strategische ligging op een economische toplocatie is een belangrijke drijfveer voor dit succes. Daarnaast biedt de Brainportregio een aantrekkelijk woon- en leefklimaat voor (internationale) kenniswerkers in vergelijking met andere economische toplocaties wereldwijd. Het economisch succes komt ook vanuit de Kempische ondernemersmentaliteit. We willen elke dag een beetje beter worden: we werken hard, zijn praktisch ingesteld en gebruiken ons boerenverstand, tonen creativiteit en ondernemerschap. Dit zorgt ervoor dat in de Brainportregio toonaangevende bedrijven de ontwikkeling van nieuwe producten uitbesteden aan bedrijven in De Kempen. De Kempen maken daarmee een cruciaal onderdeel uit van de innovatieketen van Brainportregio. Een aantal sleutelbedrijven is in De Kempen gevestigd. Er is een te beperkte ruimte voor doorgroei van bedrijven. Het Kempisch Bedrijvenpark heeft de doorgroei van bedrijven die cruciaal zijn voor de Brainportregio mogelijk gemaakt. Hoewel daardoor ook ruimte is vrijgekomen voor kleinere lokale bedrijven, blijft er behoefte aan uitbreidingsruimte. Een andere economische pijler van De Kempen is de vrijetijdseconomie. Jaarlijks bezoeken 2,5 miljoen toeristen uit binnen- en buitenland onze regio om te verblijven in een van de recreatieparken. Daarnaast biedt het Kempische landschap vele dagrecreatieve mogelijkheden.
Dit levert een flinke werkgelegenheid op. Tot slot is de landbouw een belangrijke economische sector in De Kempen en is daarmee een grote speler voor werkgelegenheid voor internationale werknemers.
11
02 Mozaïeklandschap Een mozaïeklandschap bestaat uit een afwisseling van relatief kleine akkers, weiden, bospercelen en braakliggende velden. In De Kempen doen de kleine dorpen en buurtschappen mee in dit landschap.
Ongewenst doorgaand verkeer Dit wordt in de volksmond ook wel sluipverkeer genoemd. Het is de benaming voor (ongewenste) verkeersstromen die ontstaan als gevolg van capaciteitsproblemen (zoals ongevallen of files) op snelwegen of andere belangrijke wegen. Hierdoor wordt het onderliggende wegennet overbelast en ondervinden het lokale verkeer en de omwonenden hinder.
02
“Wat zij dáár bedenken, maken wij in De Kempen”
Bereikbaarheid en mobiliteit
Landschap en klimaat
Het uitgestrekte gebied maakt dat de auto het belangrijkste vervoermiddel is in De Kempen. Het gebied ligt aan de A67, met het stedelijk gebied van Eindhoven en Veldhoven op korte afstand (en van daaruit belangrijke verbindingen naar onder meer Randstad en Ruhrgebied). Er is echter sprake van een blijvende toename van de verkeersdruk en overlast door het verkeer. Niet alleen is er het fileknelpunt met knooppunt De Hogt; ook de N69-zuid richting de Belgische Kempen en de N284 tussen Reusel en Hapert slibben dicht. Het gevolg is ongewenst doorgaand verkeer, wat de verkeersveiligheid en daarmee de leefbaarheid van de kleine dorpen verslechtert.
Het mozaïeklandschap is een kernkwaliteit van De Kempen en voor ons gebied het fundament voor de prettige woon- en leefomgeving. Het landschap is afwisselend en kenmerkt zich door de beekdalen, bossen, heide en vennen, en het boerenland met typische Kempische cultuur en historie. Hieraan ontleent de Kempenaar deels diens identiteit.
Ook de bereikbaarheid van De Kempen met het openbaar vervoer is een aandachtspunt. De routes zijn veelal vormgegeven langs de hoofdas A67-N284 en Bergeijk wordt ontsloten via de route RiethovenVeldhoven-Eindhoven. De kleine dorpen hebben alleen een buurtbus. Dat heeft als gevolg dat de kleine dorpen onderling slecht bereikbaar zijn met het openbaar vervoer. Bovendien zijn de reistijden naar Eindhoven, Tilburg en Arendonk met deze vervoerswijze relatief lang. In De Kempen ligt een fijnmazig fietsnetwerk, met vrijliggende fietspaden tussen bijna alle dorpen. Aandachtspunten zijn verkeersveiligheid en comfort vanwege de vele kruisingen met gemotoriseerd verkeer.
De beken De Reusel, Groote Beerze, Kleine Beerze, Keersop en De Run, de Neterselse Heide en het Groot Meer en Klein Meer behoren tot Natura 2000. Natuur en ontspanningsmogelijkheden zijn in De Kempen nooit ver weg en vormen een aantrekkingskracht voor recreanten van heinde en verre. Zo’n 60% van het grondgebied van De Kempen wordt gebruikt voor agrarische doeleinden en heeft een belangrijke bijdrage aan de voedselvoorziening. Dit bepaalt voor een groot gedeelte het aanzicht van het Kempische landschap. Keuzes in het verleden, zoals schaalvergroting door moderne landbouw en verstedelijking, hebben echter geleid tot verstoring van het mozaïeklandschap en de verwevenheid van dorpen met het landschap.
ruimte geboden aan de wateropgave. De doorgaande verandering van het klimaat en de afname van de biodiversiteit zetten het landschap verder onder druk. De ligging van De Kempen tussen de industriegebieden van Antwerpen en Rotterdam en het Ruhrgebied, gecombineerd met de lokale emissie van fijnstof zorgen voor een relatief slechte luchtkwaliteit. Daarnaast heeft het gebruik van meststoffen en bestrijdingsmiddelen een negatieve impact op de waterkwaliteit.
Voorzieningen In De Kempen zijn veel voorzieningen aanwezig. De grotere dorpen hebben een bovenlokale horeca- en winkelfunctie. Daarnaast zijn in de grotere dorpen diverse sportvoorzieningen, zoals zwembaden en sporthallen, en een bibliotheek aanwezig. Bijna alle dorpen hebben een eigen basisschool,
kinderopvang, een gemeenschapshuis/MFA, een veldsportaccommodatie, een café en een friettent. Deze staan vrijwel allemaal onder druk door vergrijzing en in de kleine dorpen ook door ontgroening. Bovendien zijn er weinig voorzieningen voor de jeugd. De Kempische zorg kent diverse vormen. De wijze waarop onze zorg is ingericht is gebaseerd op nationaal beleid. Zo lang mogelijk thuis blijven wonen is daarbij het uitgangspunt. De zelfredzaamheid van de Kempenaren is goed. De sociale cohesie maakt bovendien dat mantelzorg vaak voorhanden is. Wie is aangewezen op intensieve zorg moeten verhuizen naar een van de verpleeghuizen in de grotere dorpen of – voor wie het zich kan permitteren – particuliere woon-/zorginitiatieven. Deze plekken bevatten vaak ook aanvullende voorzieningen voor ouderen.
Wat zijn vergrijzing en ontgroening? Vergrijzing is het toenemen van het aandeel ouderen in de bevolking. Door betere levensomstandigheden en gezondheidszorg is het aantal ouderen in westerse landen zoals Nederland de laatste 50 jaar sterk toegenomen. Ontgroening is het afnemen van het aandeel jongeren in de bevolking. In De Kempen is deze ontgroening onder meer het gevolg van het niet terug (kunnen) keren naar hun geboorteregio van jongeren die elders hebben gestudeerd.
Een aanzienlijk deel van het landschap wordt gebruikt voor de vrijetijdseconomie. Denk daarbij aan ultraluxe paardenhouderijen, vakantieparken, golfbanen, festivalterreinens en mountainbikeroutes. Ook de klimaatopgaven hebben de recente jaren hun stempel gedrukt op het landschap. Enerzijds is er de komst van windmolens in het westelijk deel van De Kempen, anderzijds heeft hermeandering van beken
12
13
02
02 zijn gemeenschapszin, sociale cohesie en een sterk verenigingsleven. Naast sportverenigingen, zijn er in bijna alle dorpen een gilde en carnavalsverenigingen aanwezig. De lokale bedrijven ondersteunen het verenigingsleven door middel van sponsoring. De ‘ons-kent-ons cultuur’ en de Kempische mentaliteit van nuchterheid, hard werken en niet zeuren, maakt dat de Kempenaren voor elkaar klaarstaan, zowel individueel als in verenigingsverband. Deze karaktereigenschappen zorgen daarnaast voor een enigszins conservatieve en zelfredzame samenleving; de Kempenaar denkt er vaak ’t zijne van zonder het uit te spreken. Daarnaast leven de Kempenaren bourgondisch: op tijd genieten van het leven en ontspanning zoeken.
Medische voorzieningen zoals huis- en tandartsen, fysiotherapiepraktijken en apotheken zijn niet in elk dorp beschikbaar en voornamelijk in de grotere dorpen aanwezig. Net als andere basisvoorzieningen zorgt dit dat de leefbaarheid in de kleine dorpen onder druk staat en door vergrijzing en ontgroening wordt dit versterkt. Voor ziekenhuizen zijn we aangewezen op Veldhoven, Eindhoven en Tilburg, die gevoelsmatig op grote afstand liggen. Ook andere grote kernen en steden, zoals Valkenswaard, Turnhout en Antwerpen, zijn niet ver weg, maar slecht bereikbaar met het openbaar vervoer. Zoals aangegeven heeft elk dorp ten minste één basisschool. We kennen in onze regio openbaar en algemeen bijzonder onderwijs, maar ook speciaal basisonderwijs. In alle gemeenten worden
14
kinderopvang en peuterprogramma’s aangeboden. Niet-Nederlandstalige leerlingen in het basis- en voorgezet onderwijs leren we in een jaar de Nederlandse taal en ook over onze gewoonten en gebruiken. We merken dat de druk op het speciaal onderwijs en het onderwijs aan anderstaligen toeneemt door de schaalsprong. In De Kempen hebben we twee scholen voor voortgezet onderwijs. De afstand naar het voortgezet onderwijs is echter groter dan gemiddeld in Nederland, zoals in veel landelijke gebieden, waardoor er lange reistijden zijn. Middelbaar beroepsonderwijs en hoger en universitair onderwijs zijn er niet in De Kempen.
Een uitdaging voor de regio zijn de bovengemiddelde vergrijzing en dreigende ontgroening. Door een verandering in de opbouw van de bevolking en de afnemende bereidheid om een actieve bijdrage te leveren, komt de draagkracht voor de (basis) voorzieningen en het verenigingsleven onder druk te staan. Hierdoor kan de gemeenschapszin achteruit gaan. Mede door de grote sociale cohesie is het in brede zin goed gesteld met het welzijn van de Kempenaren. In De Kempen lijken minder mensen eenzaamheid te ervaren dan in de rest van de Nederland. We ervaren een goede (geestelijke) gezondheid, al zijn er uiteraard verschillen per persoon. Er is sprake van een veilige leefomgeving met van oudsher veel sociale controle.
Samenleving De Kempenaren voelen zich verbonden met hun leefomgeving. Onderdeel van de Kempische identiteit
15
03
De Kempische toekomstdialoog
03
Waar we bij de Foto van De Kempen de huidige situatie in beeld brachten, kijken we in dit hoofdstuk met de Kempenaren naar de toekomst. In een toekomstdialoog schetsten de Kempenaren hun toekomstbeeld en gaven hun aandachtspunten mee over hoe De Kempen er in 2040 uit zouden moeten zien.
De toekomstdialoog In april en mei 2024 heeft een toekomstdialoog plaatsgevonden. Tijdens twaalf interactieve werksessies in de verschillende Kempen-dorpen gaven zo’n 550 inwoners en ondernemers aan wat zij zouden willen behouden, versterken of juist toevoegen in hun dorp en De Kempen. Ook de raadsleden van de vier gemeenten hebben zo’n werksessie gehouden. Aangevuld met de resultaten uit een online vragenlijst en bezoek aan middelbare scholen en een jeugdgemeenteraad, is een duidelijk beeld ontstaan hoe de Kempenaren hun regio in de toekomst zien. De opzet en opbrengst van de toekomstdialoog zijn als bijlage 1 bijgevoegd.
16
17
03
03 Samenvatting Toekomstdialoog: zo zien de Kempenaren hun regio in 2040 In 2040 wonen de Kempenaren in een regio met zelfstandige dorpen die elk een eigen identiteit en karakter hebben kunnen behouden. De kleinschalige, landelijke sfeer is prominent aanwezig gebleven, met een sterke nadruk op saamhorigheid en gemeenschapszin. De dorpen zijn levendig, met een mix van jong en oud die samenleven in harmonie, en waarin nieuwkomers hun plek hebben kunnen vinden. Er is een gezonde balans gevonden tussen nieuwbouw en het behoud van de dorpskernen met hun historische elementen. Nieuwbouwbuurten zijn ontworpen met respect voor het dorpse karakter. Er zijn voldoende betaalbare woningen. Specifieke aandacht is uitgegaan naar woningen voor starters en ouderen, waardoor jongeren in hun geboortestreek hebben kunnen blijven wonen en ouderen in hun vertrouwde omgeving oud kunnen worden. De Kempenaren zien het zwaartepunt voor de nieuwe woningen vooral nabij Eindhoven, maar willen voorkomen dat hun dorpen vastgroeien aan het stedelijke gebied van Eindhoven en Veldhoven. De voorzieningen zijn uitstekend ontwikkeld en afgestemd op de behoeften van alle inwoners en kennen draagkracht. De gemeenschapshuizen vormen nog steeds het kloppend hart van de samenleving.
Basisscholen, kinderopvang en sportverenigingen zijn behouden en waar nodig uitgebreid, waardoor de leefbaarheid van de dorpen gewaarborgd is. Elk dorp met meer dan 5.000 inwoners heeft ten minste een minimum aanbod van winkels voor basislevensmiddelen. Een groter winkelaanbod is
18
beschikbaar in de grotere kernen en omliggende steden. In elk dorp zorgen horeca en andere vormen van vermaak voor levendigheid, ook in de kleinere. Dat maakt de dorpen aantrekkelijk om in te wonen en te bezoeken. Zorgvoorzieningen zijn goed georganiseerd. Zo zijn huisartsen en tandartsen binnen handbereik en specialisten niet heel ver weg. Iedereen heeft toegang tot de zorg die nodig is. Rondom de dorpen is het mozaïeklandschap van beekdalen, bossen, heide en vennen, en boerenland versterkt. De Kempenaren waarderen de gebruiksnatuur nabij de dorpen en wensen een uitbreiding van de recreatiepaden om te kunnen genieten van de groene ruimte. Daarnaast wensen de Kempenaren dat waardevolle bossen en andere natuur meer ruimte krijgen zodat ze robuuster van aard zijn. De groene dooradering van beken door het landschap zorgt voor een natuurlijke barrière tussen de verschillende dorpen. De Kempenaren zijn het erover eens dat de landbouw een belangrijke invulling geeft aan het buitengebied en de toekomst van de regio. Over de wijze waarop landbouw wordt gedreven zijn de meningen verdeeld. De een ziet vooral een voortzetting van de huidige landbouw; voor de ander is de landbouw in 2040 verduurzaamd en minder intensief geworden. De sociale cohesie is versterkt door initiatieven van bewoners, die worden ondersteund door de overheid.
De Kempenaren hebben tal van vrijwilligersorganisaties en verenigingen die zich inzetten voor gemeenschapsprojecten, waardoor er een sterke band is tussen de inwoners. Vanuit de onskent-ons mentaliteit lukt het goed om de Kempenaren
onderdeel te laten zijn van de samenleving. Integratie van nieuwkomers wordt actief bevorderd door gerichte gemeenschapsactiviteiten en lokale projecten, met name voor internationale werknemers. In dit toekomstbeeld staat ook het behoud van de kwaliteit van de werkgelegenheid centraal. Lokale bedrijven bloeien en bieden voldoende werkgelegenheid voor de inwoners. Dit draagt bij aan de leefbaarheid en de lokale economie. De kwaliteit van de werkgelegenheid zijn behouden zonder uitbreiding van álle bedrijventerreinen.
het openbaar vervoer is voor de meeste dorpen een alternatief voor de auto. Kortom, De Kempen hebben zich kunnen ontwikkelen tot een samenspel van bloeiende gemeenschappen met een eigen identiteit waar het dorpsgevoel en de zorg voor elkaar centraal staan. De combinatie van landelijke charme en moderne voorzieningen en werkgelegenheid maakt De Kempen aantrekkelijk voor zowel huidige als toekomstige generaties.
Het netwerk van wegen en fietspaden vormt goede en veilige verbindingen tussen de dorpen en de grotere steden. In de dorpen is meer ruimte voor de fiets en
19
04
De Kempische opgaven Naast de ambities van de Kempenaren om hun gebied zelf vorm te geven, hebben we te maken met een groot aantal opgaven die zijn ingegeven door (inter)nationale ontwikkelingen, of die rechtstreeks uit de schaalsprong volgen. We moeten ermee omgaan, we kunnen ze niet vermijden. Maar we kunnen er zelf wel richting aan geven door proactief eigen keuzes te maken. Aan een deel van de opgaven is al min of meer richting gegeven in bestaande regionale beleidsdocumenten, of per gemeente afzonderlijk. Andere opgaven zijn nog niet in beleid vastgelegd. De wijze waarop invulling wordt gegeven aan de opgaven heeft invloed op de brede welvaart van De Kempen en het subjectieve welzijn van de Kempenaar.
Elke subregio van de Brainportregio/MRE is gevraagd een steentje bij te dragen aan het faciliteren van de regionale schaalsprong. Voor De Kempen betekent dat dat er tot 2040 in totaal 5.000 tot 13.000 woningen bij moeten komen als onderdeel van een totale opgave van 100.000 tot 130.000 in de Brainportregio. Hier hebben we de volgende keuze te maken: gaan we volledig mee in de schaalsprong, of groeien we enkel voor onze eigen behoefte? Of kiezen we een tussenvariant? Is het verstandig om een buffercapaciteit op te nemen, mochten bepaalde ontwikkelingen geen doorgang kunnen vinden? En waar kunnen we het beste bouwen? Wat meer in de grotere dorpen? Of meer in de dorpen nabij het stedelijk gebied waar de druk op de woningmarkt het grootst is?
04 5.000 tot 13.000 woningen Het aantal van 5.000 woningen is gebaseerd op de autonome behoefte in de woonvisie. De 13.000 woningen zijn afkomstig uit de Ontwikkelstrategie Zuidoost-Brabant (deel II Bijlagen).
Wonen
20
Tot enkele jaren geleden waren we een krimpregio. De ontwikkeling van de Brainportregio bracht daar verandering in. De Kempen zijn in trek! Dat is natuurlijk positief, maar als keerzijde van de medaille is er nu sprake van een grote druk op de woningmarkt. Er is sprake van schaarste, zowel in kwantiteit als kwaliteit. Het woningaanbod blijft achter bij de vraag en er is niet voor elk wat wils. Het gevolg is dat er onvoldoende doorstroming is en de huizenprijzen stijgen.
Iedere keuze heeft consequenties, zowel positief als negatief. Keuzes, die versterkend en tegelijkertijd tegenstrijdig kunnen zijn. Er ontstaat een nieuwe balans in de volkshuisvesting, omdat meer betaalbare woningen ook meer mensen van buiten De Kempen trekt. Meer woningen betekenen meer mensen die potentieel medewerkers kunnen zijn van de Kempische bedrijven en die bijdragen aan de levendigheid van De Kempen en daarmee het behoud van voorzieningen en het verenigingsleven.
Krimpregio Een krimpregio is een gebied dat te maken heeft met bevolkingsdaling. Dergelijke krimp kan negatieve gevolgen hebben voor de economie en leefbaarheid in een regio.
Om alleen al de autonome behoefte op te kunnen vangen moeten we tot 2030 ten minste 3.220 woningen bouwen. Dat is al over zes jaar! Het woningaanbod richt zich op de verschillende doelgroepen waaronder woningen voor ouderen nabij voorzieningen en meer betaalbare woningen voor jongeren.
In verband met de vergrijzing is er een groeiende behoefte aan levensloopgeschikte woningen. Omdat de kansen voor inbreiding bijna allemaal opgebruikt zijn, moeten we dorpen gaan uitbreiden of accepteren dat er hoger gebouwd gaat worden. Daarbij moeten we voorkomen dat dit een ongewenste inbreuk doet
Autonome behoefte Het is de behoefte van een dorp om te kunnen voorzien in de natuurlijke aanwas van het dorp, voor jong en oud.
21
04
“Gaan we volledig mee in de schaalsprong, of groeien we enkel voor onze eigen behoefte? Of kiezen we een tussenvariant? En waar kunnen we het beste bouwen?”
op de kleinschalige en vaak karakteristieke identiteit van de dorpen en het omliggende landschap.
Werken De Kempen zijn ook als economische locatie in trek! Niet alleen willen mensen in De Kempen blijven wonen of er zich vestigen. Ook de Kempische maakindustrie lift mee met de snelgroeiende economische Brainportregio, met voornamelijk bedrijven die hightech systemen en materialen maken. Willen we onderdeel blijven van deze economische voorspoed, zijn er nieuwe werklocaties nodig. Daarnaast vraagt de schaalsprong om voldoende geschikt personeel – in de maakindustrie, maar ook in maatschappelijke sectoren zoals zorg, onderwijs en welzijn.
EIB Het Economisch Instituut voor de Bouw maakt prognoses en scenario’s over de ontwikkeling van de bouw en gebouwde omgeving voor overheden, belangenorganisaties en bedrijven.
Voor de economische ontwikkeling van De Kempen hanteren we twee groeiscenario’s. In de periode tot 2030 kiezen we voor EIB-hoog, met een Kempische behoefte van 60 hectare bedrijventerrein. Daarna is tot 2040 EIB-laag het uitgangspunt en komt daar nog eens 30 hectare bedrijventerrein vanuit de schaalsprong bij. Daarmee kunnen we overigens niet alle bedrijven faciliteren en zullen er keuzes gemaakt moeten worden. Onderdeel van de Kempische economie zijn de landbouwbedrijven en de bedrijven die onderdeel zijn van de vrijetijdseconomie. De landbouw staat aan de vooravond van een transitie. De vrijetijdseconomie zal onveranderd groot blijven.
Bereikbaarheid en mobiliteit
functionerende woon- en werkomgeving. Uit de Foto van De Kempen bleek al dat we deze bereikbaarheid op veel plekken in het gebied zouden kunnen verbeteren, ongeacht de keuze om door te groeien. Er is sprake van een slechte doorstroming van de A- en N-wegen en verminderde verkeersleefbaarheid van de kleine dorpen. Door een gebrek aan serieuze alternatieven kiest de Kempenaar vaak voor de auto als vervoermiddel. Een mobiliteitstransitie van De Kempen is noodzakelijk. In de Regionale Mobiliteitsvisie MRE 2040 en de Kempische Mobiliteitsstrategie zijn hiervoor al oplossingsrichtingen beschreven. Het bestaande autonetwerk is ontoereikend en een opschaling daarvan is zowel ruimtelijk als met betrekking tot klimaat en leefbaarheid ongewenst. Investeringen in het wegennet moeten passen bij de rol van de auto en de leefomgeving in de toekomst. We verbeteren duurzame alternatieven (denk aan hoogwaardig openbaar vervoer en verbeterde brandstoffen) en actieve mobiliteit in de vorm van de fiets. Vanuit de gedachte van brede welvaart betekent dat het leggen van nadruk op bereikbaarheid voor iedereen, in plaats van te focussen op filebeperking en reistijdwinsten, en het beperken van de negatieve voetafdruk van mobiliteit op de omgeving. Voorwaarde is wel dat de reistijd met fiets en openbaar vervoer in de spitsperioden kan concurreren met die van de auto.
Het aanbod aan mobiliteitsvoorzieningen zal echter per kern verschillen. Voor de korte afstand zetten we in op fiets en voor de lange afstand op openbaar vervoer als goede alternatieven voor de auto.
Vanuit de Brainportregio hebben De Kempen de opgave voor het aanleggen van een hoogwaardigopenbaar-vervoersverbinding om de bereikbaarheid te verbeteren. Deze kan bestaan uit een netwerk van mobiliteitshubs op een hoofdas, van waaruit een fijnmazig netwerk van fiets, openbaar vervoer en auto De Kempenaren naar de dorpen brengt. De mobiliteitshub in Eersel vormt een logische plek voor verbindingen in de richting van Bergeijk/Lommel en Eindhoven Airport/BIC.
Landschap en klimaat Uit de Foto van De Kempen volgde al dat het kenmerkende mozaïeklandschap het fundament vormt voor een prettige woon- en leefomgeving. Waar het buitengebied voorheen vooral het domein was van natuur en landbouw, maken andere vormen van ruimtegebruik de laatste decennia meer en
meer aanspraak op dit gebied. Er vindt al langer een verstedelijking plaats voor nieuwe woonbuurten en bedrijventerreinen. Daarnaast leggen recreatieve bedrijvigheid en activiteiten een extra druk op natuur en landschap. Relatief nieuw is het ruimtegebruik dat te maken heeft met het veranderende klimaat – denk aan de productie van duurzame energie en de berging van steeds grotere hoeveelheden regenwater die in korte tijd vallen. Tot slot is door intensivering van de landbouw de symbiose tussen landbouw en natuur veelal verloren gegaan, met grote negatieve gevolgen voor de biodiversiteit. Zoals hiervoor al is gebleken, is nieuwe gebruiksruimte voor wonen en bedrijven onontkoombaar. Daarnaast hebben De Kempen een functie van landelijke en
04 Mobiliteitshub Een mobiliteitshub (kortweg: hub) is een plek waar meerdere vervoersvormen (fiets, openbaar vervoer, auto) samenkomen. Het is een toegankelijk centraal punt waarmee een efficiënte en duurzame verplaatsing van A naar B mogelijk wordt. BIC BIC staat voor Brainport Industries Campus. De BIC is een bedrijvenpark voor bedrijven die onderdeel zijn van de toeleverketen voor de multinationals in de Brainportregio. De gemeente Eindhoven en ASML zijn overeengekomen dat de nieuwe fabriek van ASML wordt toegevoegd aan de BIC.
Een goede bereikbaarheid van De Kempen en binnen De Kempen is een voorwaarde voor een goed
22
23
04
04 reguliere woningen opvangen. Dit beleid is een gevolg van de personeelstekorten in de zorg. In de periode tot 2040 verwachten we daarom een tekort aan 1.200 zorgplekken. Dat vraagt niet alleen om extra voorzieningen, maar vooral om voldoende personeel. De omgekeerde beweging zien we in het basisonderwijs. Door ontgroening zijn er steeds minder kinderen. Voor de leefbaarheid van de dorpen is het behoud van een basisschool en voldoende kinderopvang belangrijk, omdat dat voor jonge gezinnen vaak wel voorwaarde is om te blijven of zich er te vestigen.
Hittestress Als gevolg van klimaatverandering warmt de omgeving op. Extreme, langdurige hitte vermindert het functioneren van mensen en kan schadelijk zijn de voor gezondheid. Koelere plekken in de openbare ruimte bieden de mogelijkheid om af te koelen en gaan het opwarmen van de (stedelijke) omgeving tegen. Groenblauwe gebiedsgerichte aanpak De klimaat-, natuur-, water- en landbouwopgaven zijn nauw met elkaar verweven. Met de groenblauwe gebiedsgerichte aanpak wordt gezocht naar slimme combinaties van oplossingen die bijvoorbeeld de natuur versterken, de kwaliteit van ons water en onze bodem verbeteren en kansen bieden voor de landbouw. Netcongestie Doordat we overstappen op duurzame energie, neemt het gebruik en de opwek van elektriciteit toe. Op verschillende plekken in Nederland is daardoor onvoldoende ruimte (capaciteit) op het elektriciteitsnet. Dit zorgt voor file op het elektriciteitsnet op piekmomenten: netcongestie.
24
natuurlijke ‘achtertuin’ van de Brainportregio, van een bovenregionaal niveau. Bij het zoeken naar locaties voor deze verstedelijking is een zorgvuldige afweging nodig, waarbij water en bodem sturend zijn en er ruimte blijft voor versterking van natuur, behoud van het landschap met cultuurhistorische bebouwingsclusters, verbetering van de landbouw en herstel van de verwevenheid van natuur en landbouw. Daarnaast willen we onze omgeving meer klimaatrobuust maken, zodat we grote hoeveelheden regenwater goed opvangen, om vast te houden of te verwerken. Ook gaan we hiermee hittestress tegen. Deze opgave komt in een groenblauwe gebiedsgerichte aanpak voor de gebieden Kempenland-West en Grenscorridor aan de orde. Een algemene opgave is de toevoer van voldoende energie. Ook wij hebben te maken met netcongestie.
Verzwaring van het elektriciteitsnet is pas gepland na 2031.
Voorzieningen De voorzieningen in De Kempen staan op verschillende manieren onder druk. Ook hier hebben vergrijzing en vergroening een grote invloed. De vergrijzing maakt dat er steeds meer aanspraak wordt gemaakt op zorgvoorzieningen, terwijl er steeds minder ‘handen’ beschikbaar zijn om die zorg te kunnen bieden. Zo zal in de periode tot 2040 bijna een verdubbeling van het aantal 75-plussers plaatsvinden. Het aantal ouderen dat behoefte heeft aan 24-uurszorg of zorg op afroep neemt na 2030 toe met 70%. Het landelijke beleid is erop gericht om nauwelijks nog nieuwe verpleeghuisplekken te creëren. Hierdoor moeten we de woonvragen van senioren steeds meer in
Voor levendige en aantrekkelijke dorpsharten is het noodzakelijk dat er voldoende winkels en horecagelegenheden zijn, en dat de dorpsharten goed bereikbaar zijn. Het aantal winkels in de kleine dorpen is de laatste jaren afgenomen en bestaande winkels hebben moeite met het vinden van opvolging. Daarnaast is er behoefte aan andere vormen van vermaak.
Samenleving Het behoud van de Kempische identiteit is een veelgehoord onderwerp. Zoals we eerder al aangaven bepalen vele factoren de identiteit van een gebied. Een belangrijk deel komt voort uit de samenleving. De Kempen worden gekenmerkt door een actief verenigingsleven en het er voor elkaar zijn. Doordat het aantal Kempenaren dat zich wil of kan inzetten voor de vereniging en elkaar afneemt, staat het verenigingsleven echter onder druk. Dit komt door vergrijzing en ontgroening, en wordt versterkt door de individualisering van de samenleving – een fenomeen dat zich al enige decennia in heel Nederland voordoet. Als gevolg van de schaalsprong zullen zich mensen van elders in De Kempen gaan vestigen. Mensen die vaak andere opvattingen en gebruiken hebben, ongeacht hun komaf. De opgave is om deze nieuwkomers bekend te maken met de Kempische identiteit en het hen mogelijk te maken daarvan onderdeel te worden.
Ongeveer de helft van de Kempenaren kampt met overgewicht. Hoewel dit percentage niet veel anders is dan in Nederland als geheel, is het wenselijk dit aantal terug te brengen. Dat vraagt om veranderingen in het levenspatroon van mensen. Slechts een kleine 46% van de Kempenaren voldoet namelijk aan de beweegrichtlijn. Aantrekkelijke mogelijkheden om aan sport te doen en een plezierige omgeving om te wandelen of te fietsen nodigen uit om in beweging te komen.
25
05
Voorkeursrichting Van denkrichtingen naar de voorkeursrichting In het kader van het bestuursopdracht van deze Ontwikkelstrategie zijn vier denkrichtingen opgesteld, waarlangs de effecten van de Kempische ambities en de Kempische opgaven kunnen worden bepaald. De vier denkrichtingen zijn: • Minimale groei De dorpen groeien geleidelijk door. Er komen pakweg 5.000 woningen en een bedrijventerrein bij. • Gelijk verdeelde groei Er komen ongeveer 13.000 woningen en een bedrijventerrein bij. De woningen worden gelijk verdeeld over de vier gemeenten. Alle dorpen en bedrijventerreinen worden ruim een derde groter. • Groei nabij stedelijk gebied Ook in deze denkrichting komen er ongeveer 13.000 woningen en een bedrijventerrein bij, maar dan op één locatie in De Kempen, in de richting van Eindhoven. Daar ontstaat een nieuwe ‘knoop’. De dorpen groeien een beetje. • Groei in nieuwe kern We vangen de groei met ongeveer 13.000 woningen en een bedrijventerrein op met een nieuwe groeikern op een andere plek in De Kempen.
05
voorkeursrichting is opgebouwd uit de pluspunten uit de vier denkrichtingen, bestaand beleid, recente ontwikkelingen en de toekomstdialoog. Tegenstrijdigheden zorgen ervoor dat niet alles kan en dat er overwogen keuzes zijn gemaakt.
De effecten van de denkrichtingen op de zes thema’s zijn weergegeven als kansen en bedreigingen in een matrix. Deze matrix zijn als bijlage 2 bijgevoegd. Vanuit de vier denkrichtingen is een vijfde denkrichting - de voorkeursrichting - gecreëerd. Deze
26
27
05
“Dit alles draagt bij aan de brede welvaart van De Kempen en het welzijn van alle Kempenaren.”
De voorkeursrichting op hoofdlijnen
1 Voor zover mogelijk binnen de fysieke mogelijkheden en begrenzingen vanuit onder andere bodem, water en natuur, en de milieucontouren van Eindhoven Airport.
28
De voorkeursrichting voor De Kempen is vooral gebaseerd op de denkrichtingen ‘gelijk verdeelde groei’ en ‘groei nabij stedelijk gebied’: • Om de woonzekerheid van onze regio te waarborgen gaan we mee met de woningvraag volgend uit de schaalsprong en groeien we tot 2040 met maximaal 13.000 woningen. We houden de flexibiliteit om, indien nodig, het woningbouwaantal naar boven of beneden bij te stellen. • We zien de grote vraag naar woningen in de regio als kans om elk dorp van elke gemeente qua woningaantallen te laten groeien. We bouwen zodat ten minste wordt voorzien in de autonome woningbehoefte van de betreffende kern, waarmee we de leefbaarheid behouden en waar mogelijk versterken. • Vanwege het bestaande voorzieningenaanbod groeien de grotere kernen (Bergeijk, Bladel, Eersel, Hapert en Reusel) meer dan de autonome woningbehoefte. Daarnaast zullen de kernen met een ligging nabij het stedelijk gebied (denk aan Wintelre, Knegsel, Steensel, Riethoven en Eersel)1 meer groeien om de woningbehoefte vanuit de schaalsprong op te vangen. • We streven ernaar om ons bestaande voorzieningenniveau tenminste op peil te houden om de leefbaarheid en de levendigheid in onze kernen te behouden, en de geestelijke en lichamelijke gezondheid van alle Kempenaren te bevorderen.
Waar mogelijk versterken we onze (bovenlokale) voorzieningen of breiden ze uit, en bieden we diversiteit in aanbod van onder
andere sportvoorzieningen, en culturele en maatschappelijke voorzieningen. Uit de toekomstdialoog volgt dat de Kempenaren trots zijn op hun sociale identiteit met haar verenigingsleven, kenmerkende tradities zoals carnaval, en de ondernemersmentaliteit van praktisch aanpakken. Deze Kempische identiteit wordt daarnaast gekenmerkt door ruimtelijke aspecten zoals de ruim opgezette kernen, weinig hoogbouw en de groene omgeving die altijd in een mum van tijd te bereiken is. Deze identiteit is belangrijk voor het welbevinden van de inwoners en dient behouden te blijven. We streven naar het volgende toekomstbeeld voor De Kempen in 2040: “In onze samenleving is iedereen welkom en leren we elkaar graag kennen. Onze regio wordt gekenmerkt door dorpse bebouwing met geschikte woningen voor jong en oud, voor Kempenaar én nieuwkomer. De maakindustrie en de vrijetijdssector zijn kenmerkend voor de regio en maken De Kempen economisch sterk. Alle kernen zijn goed en veilig te bereiken met een geschikt vervoermiddel voor iedereen. De natuur en het mozaïeklandschap zijn altijd dichtbij. Onze voorzieningen zorgen voor leefbaarheid en levendigheid in alle kernen. We behouden onze veilige en rustige leefomgeving waar het dorpse karakter met het actieve verenigingsleven centraal staat. Dit alles draagt bij aan de brede welvaart van De Kempen en het welzijn van alle Kempenaren.”
Om dit toekomstbeeld te bereiken houden we vast aan de volgende leidende principes: • We sturen op plannen in het fysieke domein (wonen, werken, mobiliteit, voorzieningen) om maatschappelijke doelen te realiseren. • Nieuwe woningen sluiten qua uitstraling aan bij het karakter van de betreffende kern waarbij wordt gezocht naar (nieuwe) woonvormen passend bij de woonbehoefte. • Inbreiden gaat in beginsel voor uitbreiden, zodat het groene karakter van onze regio behouden blijft. • We kiezen voor selectieve groei van onze economische welvaart waarbij we inzetten op de lokale en regionale werkmilieus die het economische profiel van De Kempen versterken. Betrokken ondernemers vormen een ondersteunende factor in het verenigingsleven binnen onze regio. • We leggen de nadruk op bereikbaarheid voor jong en oud met geschikte vervoermiddelen voor iedereen. We streven naar een mobiliteitstransitie, met een regionale mobiliteitshub en een fijnmazig netwerk aan hubs. Hiermee beperken we de negatieve invloed van mobiliteit, denk aan uitstoot, files en ongewenst doorgaand (zwaar) verkeer door de kernen. Zo bewaren en bevorderen we de leefbaarheid en verkeersveiligheid van onze regio te bewaren en te bevorderen. • We zetten in op het behouden en versterken van ons landschap dat wordt gekenmerkt door een mozaïek aan bossen, heide en vennen, beekdalen, akkers en weilanden afgewisseld
•
•
05
met bebouwing. Bij de locatiekeuze van nieuwe ontwikkelingen zijn water en bodem sturend. We streven ernaar om ons bestaande voorzieningenniveau ten minste op peil te houden om de leefbaarheid en de levendigheid in onze kernen te behouden. We zetten in op het behouden van de Kempische cultuur die de regio zo geliefd maakt voor de Kempenaar en de nieuwkomers.
De voorkeursrichting gaat in op de zes thema’s: wonen, werken, bereikbaarheid, landschap en klimaat, voorzieningen en samenleving. Voor elk thema wordt aan de hand van de ‘draaiknoppen’ ambitie, locatie en prioriteit richting gegeven. Alle ambities hebben als doel om bij te dragen aan de brede welvaart van De Kempen en daarmee het welzijn van alle Kempenaren. Brede welvaart en subjectief welzijn wordt hiermee voorwaarde voor toekomstige ontwikkelingen.
29
05
05
“In onze samenleving is iedereen welkom en leren we elkaar graag kennen.”
gen ch Nijme togenbos r e H ’s gen h
Tilbu
rg
Strategiekaart De Kempen
Tilbu
rg
Hilvarenbeek
A58
0
A2 / A5
A58
Hilvarenbeek Diessen
Legenda
c
Nijme togenbos r ’s-He
Legenda
0
A2 / A5
Kempisch dorp bedrijventerrein
Diessen
groei voor autonome behoefte + bedrijventerrein voor autonome behoefte +++ groeigroei voor autonome behoefte en schaalsprong
Hilvarenb eek Tilburg
Esbeek Hilvarenb eek Tilburg
Esbeek
+++
+++
Kleine Beerze
Kleine Beerze
HOV-verbinding De Kempen
HOV-verbinding De Kempen
Veldhoven
Kle
ine
Aa Kle
ine
HOV-halte
+++ +++
A2 / A67 / N2
Knegsel
fijnmazig mobiliteitsnetwerk
M
n
Ru n
N69
Ru
* * zoekgebied afrit A67
zoekgebied afrit A67
natuurgebied als drager natuurgebied als drager van devan de identiteit vanKempisch het Kempisch landschap identiteit van het landschap
N69
F
+++ +++
Riethoven Riethoven
EerselEersel
snelfietsverbinding De Kempen (F67)
tricht Maaasastricht
e
F67
+++ +++
OV-verbinding (in onderzoek)
OV-verbinding (in onderzoek)
fijnmazig mobiliteitsnetwerk
Steensel Steensel
F67 67
HOV-halte
snelfietsverbinding De Kempen (F67)
Waalre
+++ +++
Beerz
e
+ ++ +
F67
N284
Aalst
Waalre
A67A67
++ ++ HapertHapert+ +
Venlo Aalst
F67
Grote
Beerz
op
slo
m Raa
op
slo
m Raa
De Reusel
De Reusel
Reusel Reusel
N284
Venlo
A2 / A67 / N2
Knegsel
Aa
+ ++ + ++ + +DuizelDuizel
Bladel Bladel
regionaal autonetwerk
Veldhoven
Vessem
F67
Grote
N269
++ ++
mobiliteitshub De Kempen
regionaal autonetwerk
Casteren
++ ++
extra groei voor autonome behoefte en schaalsprong nabij stedelijk gebied
mobiliteitshub De Kempen
N2
+ Netersel + Hoogeloon + + Casteren Hoogeloon
+++
A2 / AN22/
+ +
Netersel
+ + Hulsel Hulsel
N269
+ +
Hooge Mierde Hooge Mierde
+ Vessem +
groei voor autonome behoefte
extra groei voor autonome behoefte en +++ en schaalsprong schaalsprong nabij stedelijk gebied
Eindhoven
Wintelre
Lage Mierde
++
Eindhoven
Wintelre
+ Lage Mierde +
Kempisch dorp
Dommelen Dommelen
Valkenswaard Valkenswaard
versterken mozaïeklandschap versterken mozaïeklandschap als als identiteit van het landschap identiteit vanKempisch het Kempisch landschap vennen vennen
++++
centrum Eindhoven
rs Kee
Brainport bedrijvencampus
Brainport bedrijvencampus
Beekloop
Bergeijk
sop
eer oKp
Eindhoven Airport
Eindhoven Airport
++
Antwerpen (B)
versterken beekdal als ruimtelijke versterken beekdal als ruimtelijke identiteitsdrager van het identiteitsdrager van het mozaïeklandschap mozaïeklandschap centrum Eindhoven
Bergeijk
Beekloop
p
+ + Weebosch Weebosch
++
Westerhoven Westerhoven
melmel DomDom
ompje
s stro
Dalem
p
loo
oor of G
loo
oor
of G
Turnhout (B) Turnhout (B)Antw - erpen (B)
Aa
A67
**
A67
ompje s stro
Dalem
Arendonk
Aa
Arendonk
++
N397 N397
grens Kempengemeenten
grens Kempengemeenten
Luyksgestel
30
1 Retie
1 Retie 2
2
5 km
5 km
B)
0
0
Lom L Has Hmoeml (mB)el selat ss - (B) (Be) lt ( -
Luyksgestel
31
05
“Onze regio wordt gekenmerkt door dorpse bebouwing met geschikte woningen voor jong en oud, voor Kempenaar én nieuwkomer.”
05
Wonen • Nieuwe woningen sluiten qua uitstraling aan bij het karakter van de betreffende kern waarbij wordt gezocht naar (nieuwe) woonvormen passend bij de woonbehoefte. • Inbreiden gaat in beginsel voor uitbreiden, zodat het groene karakter van onze regio behouden blijft. Ambitie 1. Om de woonzekerheid van onze regio te waarborgen gaan we mee met de woningvraag volgend uit de schaalsprong en groeien we tot 2040 met maximaal 13.000 woningen. Om dit aantal te realiseren is het creëren van een buffer noodzakelijk, zodat bij er planvertraging of -uitval voldoende plannen zijn om dit aantal mogelijk te maken. We gaan daarom uit van een plancapaciteit van 130% van de maximale ambitie. We houden de flexibiliteit om, indien nodig, het woningbouwaantal binnen een bandbreedte naar boven of beneden bij te stellen. Per gemeente hanteren we onderstaande bandbreedte.
2.
3.
We geven invulling aan de vraag naar woningen voor verschillende doelgroepen, waaronder senioren en starters. Ook zetten we in op betaalbare woningen en de huisvesting van overige aandachtsgroepen, zoals zorgbehoevenden, arbeidsmigranten, statushouders en asielzoekers. Met collectieve wooninitiatieven zetten we in op het versterken van de saamhorigheid, de zorg voor elkaar en het tegengaan van eenzaamheid. 2.
Locatie 1. We zien de grote vraag naar woningen in de regio als kans om elk dorp van elke gemeente qua woningaantallen te laten groeien. We bouwen zodat ten minste wordt voorzien in de autonome woningbehoefte van de betreffende kern, waarmee we de leefbaarheid behouden en waar mogelijk versterken. 3.
32
Gemeente
Minimale ambitie
Maximale ambitie
130% plancapaciteit
Bergeijk
+1.750 woningen
+3.000 woningen
+3.900 woningen
Bladel
+2.250 woningen
+3.000 woningen
+3.900 woningen
Eersel
+4.000 woningen
+5.500 woningen
+7.150 woningen
Reusel-De Mierden
+950 woningen
+1.500 woningen
+1.950 woningen
Totaal De Kempen
+8.950 woningen
+13.000 woningen
+16.900 woningen
4.
Vanwege het bestaande voorzieningenaanbod groeien de grotere kernen (Bergeijk, Bladel, Eersel, Hapert en Reusel) meer ten opzichte van de autonome woningbehoefte. Daarnaast zullen ook kernen met een ligging nabij het stedelijk gebied (denk aan Wintelre, Knegsel, Steensel, Riethoven en Eersel) meer groeien om de woningbehoefte vanuit de schaalsprong op te vangen. De woningtypologie en de dichtheid van nieuwe woningen sluit aan bij de lokale woonbehoefte en opgave van de betreffende kern. Inbreiden gaat in beginsel voor uitbreiden, zodat het groene karakter van onze regio behouden blijft. Om het groen in de kernen te behouden en om aan de woningopgave te voldoen is de
uitbreiding van onze kernen echter noodzakelijk. Hierbij zijn water en bodem sturend. Prioriteit 1. Prioriteit ligt bij het opvangen van de schaalsprong in de kernen nabij het stedelijk gebied, denk aan Wintelre, Knegsel, Steensel, Riethoven en Eersel. Hiervoor is belangrijk dat snel onderzocht wordt waar deze woningen gerealiseerd kunnen gaan worden en planologische voorbereidingen te starten. 2. We bouwen nieuwe woningen in de kernen naar gelang demografische ontwikkelingen en behoefte met speciale aandacht voor starters en senioren. Deze doelgroepen vragen om specifieke woonvormen zoals kleinere en
33
05
05 Themakaart Wonen en Werken
voorzieningen. Daarnaast zal dit de doorstroming op de woningmarkt bevorderen doordat de huizen die achtergelaten worden door de senioren beschikbaar worden voor andere doelgroepen.
rg
A58
Hilvarenbeek
+ ++
Esbeek
+++
Kleine Beerze
A2 / N2
1.042
Benodigde woningen voor één sportveld
Diessen
Turnhout (B) Antwerpen (B)
n Ru
Bergeijk
op
rs Kee
+
Luyksgestel
0
1 Retie
2
5 km
gen ch Nijme togenbos r e ’s-H
Tilbu
rg
A58
447
Legenda
0
A2 / A5
Kempisch dorp bedrijventerrein
Uitleg tabel: om een extra huisarts in een willekeurige kern mogelijk te maken zouden er dus 651 woningen toegevoegd moeten worden. Voor een kern als Esbeek de Weebosch, met 218 woningen, betekent dit een groei met 199%. Hulsel dient met 323 woningen te groeien, wat gelijk staat aan een groei van 98% ten opzichte van de huidige situatie. Hilvarenb eek Tilburg
+ ++
+++
Eindhoven
Wintelre
Kleine Beerze
A2 / N2
34
+ Weebosch
++
Beekloop
Inwoners nodig voorHilvarenbeek één sportveld
+
Westerhoven
Lom Has mel (B) selt (B)
0,96
tricht
Gemiddeld aantal sportvelden in Nederland per 1.000 inwoners
+
N397
mel
781
*
Valkenswaard
Dommelen
Dom
Benodigde woningen voor één cafetaria
+++
Riethoven
Eersel
mpje
1.818
F67
s stroo
Inwoners nodig voor één cafetaria
+++
+ Dalem
Arendonk
oop
0,55
++ Hapert
Maas
+
oorl
Gemiddeld aantal cafetaria’s in Nederland per 1.000 inwoners
+++
Steensel
+ Duizel + ++
of G
651
N284
F67
Waalre
A67
++ Bladel
+
Aalst
N69
++ Reusel
Venlo
A2 / A67 / N2
Knegsel
Aa
Benodigde woningen voor één huisarts
+++
Aa
Beerze
op
1.515
ine
F67
slo
Inwoners benodigd voor één huisarts
Kle
Hoogeloon
m Raa
0,66
Veldhoven
Hulsel De Reusel
Gemiddeld aantal huisartsen in Nederland per 1.000 inwoners
+
+ Casteren
+
+
Vessem
Grote
Hooge Mierde
+
Netersel
A67
Voetbalvereniging
++
Eindhoven
Wintelre
N269
+
Voorzieningen in kleine kernen Tijdens de toekomstdialoogavonden is de nadrukkelijke wens van de Kempenaren uitgesproken voor het versterken en toevoegen van (basis)voorzieningen, met name ook in de kleine kernen. Ondanks dat voorzieningen bijdragen aan de leefbaarheid van de kernen is de gedachte dat elke kern kan beschikken over een compleet voorzieningenaanbod niet reëel. Onderstaand rekenvoorbeeld toont aan hoeveel inwoners en woningen een kern moet hebben om een bepaalde voorziening levensvatbaar te maken en houden. Hiervoor hanteren we de gemiddelde huishoudensgrootte in De Kempen van 2,33 personen per huishouden (CBS, 2023).