CConstaterende datGeertruidenberg
Koppel je AI →
Document · PDF

Nota van bevindingen Rekenkameronderzoek onderbesteding - met bijlagen

De raad besluit 15 oktober 2026, gemeente GeertruidenbergBij agendapunt: Vaststellen aanbevelingen rekenkameronderzoek naar Onderbesteding14.076 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

De dividendinkomsten zijn, met uitzondering van 2018, voorspelbaar en in lijn met de begroting. De uitschieter bij de rentebaten in 2024 is verklaarbaar maar illustreert tegelijkertijd een kwets- baarheid in de begrotingssystematiek: de begroting voor rentebaten was jarenlang gebaseerd op een renteomgeving die inmiddels ingrijpend is veranderd. Nu de rente structureel hoger is dan in de voorgaande decennia, is een herziening van de ramingsmethodiek voor zowel rentebaten als rentelasten aangewezen. Het is relevant om inzicht te hebben in de actuele samenstelling van de leningenportefeuille en de treasurypositie van de gemeente, inclusief de looptijden en rentetypes van de uitstaande leningen. In een omgeving van hogere rente kunnen zowel herfinancieringsrisico’s als kansen op hogere ren- tebaten optreden, en een actief treasurybeleid is daarvoor de aangewezen respons. Het college zou gevraagd kunnen worden om jaarlijks een beknopt treasuryverslag op te nemen in de planning- en controlcyclus. 30 1.11 | Sociaal domein: collectief en jeugd (factsheet slide 13) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de uitgaven en inkomsten binnen het sociaal domein over de periode 2017–2024, uitgesplitst in twee onderdelen.

De eerste grafiek betreft het collectieve deel van het sociaal domein, waaronder wijkteams, samenkracht en burgerparticipatie, en overige col- lectieve voorzieningen. De tweede grafiek betreft de jeugdzorg. Beide grafieken tonen de afwijking Sociaal domein: saldo (R−B) per inwoner (afgekapt op ±100)tussen rekening en begroting, uitgedrukt in euro’s per inwoner, om de vergelijkbaarheid met andereSociaal domein: (R−B)/B per jaar 100100 | gemeenten te bevorderen. 7575 | Bij het collectieve deel van het sociaal domein zijn de afwijkingen in de meeste jaren beperkt. De 5050 | uitschieters in 2022, 2023 en 2024 zijn echter aanzienlijk, waarbij de batenkant in 2022 een extreem 2525 | hoge positieve afwijking laat zien van ruim e181 per inwoner. | Bij de jeugdzorg toont de lasten- 00 | kant over de gehele periode een consistent patroon van negatieve afwijkingen: de rekening valt −25−25 | 31 −50−50 −75−75 −100−100 20172017 | 20182018 | 20192019 | 20202020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 LastenLastenBatenBaten structureel lager uit dan de begroting, met afwijkingen die schommelen tussen −31% en −56%. Aansluiting met de onderliggende cijfers Het sociaal domein wordt in de factsheet weergegeven op basis van een gecomprimeerde indeling waarbij meerdere taakvelden worden geclusterd.

De gemeente Geertruidenberg registreert haar uitgaven en inkomsten op de afzonderlijke taakvelden zoals die in het Besluit Begroting en Verant- woording (BBV) zijn voorgeschreven, van 6.1 (Samenkracht en burgerparticipatie) tot en met 6.82 (Geëscaleerde zorg 18-minus) en verder. Deze indeling wijkt af van de clustering die in het DoeMee- onderzoek wordt gehanteerd, waardoor een directe één-op-één aansluiting per deelcategorie niet mogelijk is. Een bijkomende complicatie is dat de rapportagecategorieën binnen het sociaal domein in de peri- ode 2017–2024 meerdere malen zijn gewijzigd, zowel als gevolg van aanpassingen in het BBV als door beleidswijzigingen in de gedecentraliseerde taken. Taakvelden zijn hernoemd, samengevoegd of opgesplitst, en de inhoud van afzonderlijke categorieën is in sommige gevallen verschoven. Dit maakt een consistente vergelijking over de volledige periode 2017–2024 voor het sociaal domein in- herent lastiger dan voor de meeste andere onderdelen van de factsheet, ongeacht de gehanteerde onderzoeksmethodiek. In totaliteit sluiten de bedragen echter wel aan: de som van de afzonderlijke taakvelden zoals die in de gemeentelijke administratie zijn opgenomen, correspondeert met de in de factsheet gepresen- teerde totaalcijfers. De verdiepingsanalyse bevestigt daarmee de juistheid van de gepresenteerde bedragen op totaalniveau.

De bedragen in de factsheet zijn uitgedrukt in euro per inwoner. Dit is een gangbare methode binnen het DoeMee-onderzoek om gemeenten van verschillende omvang onderling vergelijkbaar te maken, maar zij verschilt van de wijze waarop de gemeente Geertruidenberg intern rapporteert: de gemeentelijke planning- en controlcyclus werkt met absolute bedragen per taakveld, niet met per-inwonerbedragen. De inwoneraantallen die in het DoeMee-onderzoek worden gehanteerd zijn beschikbaar in de onderliggende databestanden van het onderzoek en sluiten aan op de CBS- registraties. Voor Geertruidenberg bedragen deze over de periode 2017–2024 gemiddeld circa 21.700 inwoners. Een volledige reconciliatie van de per-inwonerbedragen naar absolute bedragen is daarmee in beginsel mogelijk, maar is in het kader van dit onderzoek niet uitgewerkt. De totaalsaldi op gemeenteniveau zijn geverifieerd en sluiten aan. Verklaring van de afwijkingen De grote positieve uitschieters aan de batenkant van het collectieve sociaal domein in 2022 en de jaren daarna hangen samen met de aanvullende rijksmiddelen die in die periode zijn ontvangen voor de uitvoering van taken binnen het sociaal domein.

Dit betreft onder meer middelen voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen, die deels via het sociaal domein worden verwerkt, en aanvul- lende bijdragen vanuit het rijk voor de uitvoering van de Participatiewet en aanverwante regelingen. Deze middelen zijn van incidentele aard en waren bij het opstellen van de begroting niet of slechts gedeeltelijk voorzien. 32 De structurele onderschrijding van de jeugdzorglasten over de gehele periode is een opvallend en consistent patroon. Een negatieve afwijking van −30% tot −56% op jaarbasis duidt erop dat de gemeente structureel voorzichtig begroot op jeugdzorg ten opzichte van de werkelijke uitgaven. Dit is een patroon dat bij veel gemeenten voorkomt: jeugdzorgkosten zijn lastig te ramen vanwege de open-eindestructuur van de regeling, de onzekerheid over instroom en de prijsontwikkeling van zorgaanbieders. Het begroten met een veiligheidsmarge is daardoor begrijpelijk, maar leidt wel tot structureel grote begrotingsafwijkingen. Vergelijking met de referentiegroep De referentiegroep laat op het onderdeel sociaal domein eveneens grote afwijkingen zien, zowel aan de lasten- als aan de batenkant. Dit onderstreept dat de volatiliteit binnen het sociaal domein een breed fenomeen is en niet specifiek is voor Geertruidenberg.

De omvang van de uitschieters in 2022–2024 is bij Geertruidenberg echter groter dan het gemiddelde van de referentiegroep, hetgeen samenhangt met de specifieke impact van de incidentele rijksmiddelen in die periode. De structurele negatieve afwijking bij de jeugdzorglasten is bij de referentiegemeenten in verge- lijkbare orde van grootte aanwezig, wat bevestigt dat dit een sectorbreed patroon is en niet een specifiek Geertruidenbergs vraagstuk. Duiding voor Geertruidenberg Het sociaal domein is voor Geertruidenberg, zoals voor vrijwel alle gemeenten, een van de meest omvangrijke en financieel meest onzekere beleidsterreinen. De uitschieters in 2022–2024 zijn in hoofdzaak incidenteel van aard en hangen samen met rijksbeleid dat inmiddels is beëindigd of afgebouwd. De structureel negatieve afwijking bij jeugdzorg is een patroon dat meer aandacht verdient. De open-eindestructuur van de jeugdzorgfinanciering maakt het voor gemeenten moeilijk om grip te houden op de uitgavenontwikkeling. Tegelijkertijd biedt een structurele onderschrijding van het jeugdzorgbudget met 30% tot 56% aanleiding om de begrotingssystematiek op dit onderdeel kritisch te bezien: een begroting die structureel niet aansluit bij de werkelijkheid biedt beperkte sturingsin- formatie.

Het is van belang om jaarlijks een actueel beeld te hebben van de verwachte jeugdzorguitgaven en de mate waarin de begroting hierop aansluit. Volgens de ambtelijke organisatie wordt jaarlijks een meerjarige prognose van de jeugdzorgkosten opgesteld. Het verdient aanbeveling dat de raad deze prognose, en de maatregelen die worden getroffen om de beheersbaarheid van deze uitgaven te vergroten, ook actief bij het college opvraagt en bespreekt, mede in het licht van de voortdurende landelijke discussie over de financiering van jeugdzorg door gemeenten. 33 1.12 | Extra rijksbijdragen (factsheet slide 14) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de extra rijksbijdragen die Geertruidenberg over de periode 2017–2024 heeft ontvangen, bovenop de reguliere gemeentefondsuitkering. De eerste grafiek toont twee traditionele rijksbijdragen: de aanvullende uitkeringen via het gemeentefonds en de bijdragen in het kader van de Bijstandswet en de Participatiewet. De tweede grafiek geeft een nadere uitsplit- sing van bijdragen die via meer recente specifieke uitkeringen worden ontvangen, zoals rijksmidde-Extra rijksbijdragen: gemeentefonds en bijstandExtra rijksbijdragen: uitsplitsing per categorie 300300 | len voor sport, onderwijs, fysieke leefomgeving en sociaal-collectieve doeleinden. Alle bedragen zijn 250250 | uitgedrukt in euro per inwoner.

200200 | Het meest opvallende beeld doet zich voor in de tweede grafiek, waar de categorie sociaal collectief 150150 | in 2022, 2023 en 2024 een sterk stijgende lijn laat zien: van vrijwel nul in de jaren vóór 2022 100100 5050 | 34 00 −50−50 | 20172017 | 20182018 | 20192019 | 20202020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 Sociaal collectiefGemeentefondsFysiekBijstand & ParticipatiewetSport & CultuurOnderwijs Rest tot ruim e256 per inwoner in 2024. Ook de overige categorieën laten in de meest recente jaren hogere waarden zien dan in de beginjaren van de beschouwde periode. In de eerste grafiek valt de uitschieter bij het gemeentefonds in 2022 op, consistent met het beeld dat reeds is beschreven bij de ontwikkeling van het gemeentefonds op pagina 3 van de factsheet, alsmede de piek bij Bijstand en Participatiewet in 2020, het jaar van de COVID-19-pandemie. Aansluiting met de onderliggende cijfers De bedragen in dit onderdeel zijn uitgedrukt in euro per inwoner, wat een directe vergelijking met de gemeentelijke administratie bemoeilijkt. De inwoneraantallen die in het DoeMee-onderzoek worden gehanteerd zijn gebaseerd op CBS-registraties en beschikbaar in de onderliggende databestanden; voor Geertruidenberg bedragen deze over de periode 2017–2024 gemiddeld circa 21.700 inwoners. Een volledige kwantitatieve aansluiting per categorie is voor dit onderdeel niet nagestreefd.

Het doel van de verdiepingsanalyse is primair te verifiëren dat de gehanteerde data correct zijn en dat er geen materiële afwijkingen bestaan in de totaalcijfers. Aan die voorwaarde is voldaan: bij de toetsing van de onderliggende databestanden zijn geen afwijkingen in de totaalsaldi geconstateerd. De concerncontroller heeft in het kader van dit onderzoek bevestigd dat de algemene ontwikkeling van de extra rijksbijdragen zoals gepresenteerd in de factsheet herkenbaar is en aansluit bij het beeld dat binnen de ambtelijke organisatie bestaat over de ontvangen specifieke uitkeringen in de beschouwde periode. Dit biedt voldoende basis voor de inhoudelijke duiding die in de navolgende paragrafen wordt gegeven. Verklaring van de afwijkingen De sterk stijgende lijn in de categorie sociaal collectief vanaf 2022 is consistent met de bredere ont- wikkeling die in dit rapport op meerdere plaatsen terugkomt: de aanzienlijke toename van specifieke rijksuitkeringen (SPUK’s) in de nasleep van de COVID-19-pandemie en in verband met de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Deze middelen worden veelal verstrekt via specifieke uitkeringen buiten het gemeentefonds om, en verklaren de scherpe stijging in de tweede grafiek.

De piek bij Bijstand en Participatiewet in 2020 hangt direct samen met de tijdelijke uitbreiding van de bijstandsuitkeringen als gevolg van de economische effecten van de COVID-19-pandemie, waar- onder de Tozo-regeling (Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers). Deze regeling leidde tot een sterk verhoogde instroom in de bijstand en een navenant hogere rijksbijdrage. De hogere waarden in de categorieën Fysiek, Sport en Cultuur, en Onderwijs in de meer recente jaren weerspiegelen de brede uitbreiding van het instrument van specifieke uitkeringen als finan- cieringsmethode vanuit het rijk. Gemeenten ontvangen via deze weg steeds meer middelen voor specifieke beleidsdoelen, wat de gemeentelijke autonomie over de besteding beperkt maar de totale inkomsten verhoogt. 35 Vergelijking met de referentiegroep Een zinvolle vergelijking met de referentiegroep is op dit onderdeel beperkt mogelijk, om dezelfde reden als bij de aansluiting met de onderliggende cijfers: de onduidelijkheid over de precieze cate- gorisering maakt het moeilijk om te beoordelen in hoeverre de gepresenteerde bedragen voor Geer- truidenberg vergelijkbaar zijn met die van de referentiegemeenten.

Bovendien geldt dat specifieke uitkeringen sterk kunnen verschillen tussen gemeenten, afhankelijk van lokale omstandigheden, de aanwezigheid van bepaalde voorzieningen en de mate waarin gemeenten actief aanvragen indienen voor beschikbare regelingen. Het algemene patroon, een sterke stijging van specifieke rijksbijdragen vanaf 2022, is een landelijk verschijnsel en zal bij de referentiegemeenten in vergelijkbare mate zichtbaar zijn, zij het dat de absolute omvang per gemeente verschilt. Duiding voor Geertruidenberg De ontwikkeling van de extra rijksbijdragen illustreert een bredere landelijke trend: het rijk maakt in toenemende mate gebruik van specifieke uitkeringen als instrument om gemeentelijk beleid te sturen en te financieren. Voor Geertruidenberg heeft dit in de periode 2022–2024 geleid tot een aanzienlijke toename van de inkomsten via dit kanaal, wat heeft bijgedragen aan de positieve rekeningresultaten in die jaren. Het structurele karakter van deze ontwikkeling verdient echter aandacht. Specifieke uitkeringen zijn doorgaans tijdelijk van aard en gekoppeld aan specifieke beleidsdoelen; zij bieden de gemeente beperkte vrijheid in de besteding en vervallen zodra de rijksprioriteit wijzigt.

De afhankelijkheid van dergelijke middelen voor de financiering van gemeentelijke taken brengt daarmee een risico met zich mee: wanneer specifieke uitkeringen worden beëindigd, kunnen taken of voorzieningen die hieruit zijn gefinancierd onder druk komen te staan. Het is relevant om periodiek inzicht te hebben in de omvang en samenstelling van de specifieke uitkeringen die de gemeente ontvangt, de mate waarin structurele taken hieruit worden gefinancierd en de risico’s die optreden wanneer deze middelen wegvallen. Het verdient aanbeveling om het college te vragen de afhankelijkheid van specifieke uitkeringen expliciet te benoemen in de pro- grammabegroting en de jaarrekening, zodat de een volledig beeld ontstaat van de kwetsbaarheid van de gemeentelijke inkomstenstructuur. A Verantwoording A.1 Onderzoeksaanpak Het onderzoek is uitgevoerd als een nadere duiding en beperkte verdieping op het landelijke DoeMee- onderzoek naar onderbesteding. De aanpak is gericht op het verklaren van geconstateerde afwij- kingen tussen begroting en realisatie, zoals gepresenteerd in de factsheet. De analyse is uitgevoerd op basis van een combinatie van documentstudie, analyse van financiële gegevens en gesprekken met de ambtelijke organisatie. Bevindingen zijn getoetst in gesprekken 36 met de concerncontroller en financieel adviseur.

Het onderzoek richt zich op het verklaren van afwijkingen en het duiden van de betekenis daar- van voor de gemeente Geertruidenberg. Het onderzoek bevat geen volledige heranalyse van het landelijke onderzoek. A.2 Gebruik van de factsheet De factsheet uit het landelijke DoeMee-onderzoek is gebruikt als uitgangspunt voor de structuur van dit onderzoek. De verschillende onderdelen uit de factsheet vormen de basis voor de nadere analyse. De factsheet is daarbij primair gebruikt als signaleringsinstrument. De daarin gepresenteerde afwij- kingen tussen begroting en realisatie zijn als vertrekpunt genomen voor nadere analyse. De grafieken en aggregaties uit de factsheet zijn niet zelfstandig gebruikt voor conclusies, maar steeds getoetst aan onderliggende gegevens. A.3 Gebruik van databestanden Voor de analyse is gebruik gemaakt van de door de gemeente aangeleverde databestanden, be- staande uit uitsplitsingen naar economische categorieën en taakvelden. Deze databestanden zijn gebruikt om aansluiting te maken tussen de gepresenteerde cijfers in de factsheet en de financiële administratie van de gemeente. Waar mogelijk zijn afwijkingen herleid tot concrete posten en transacties. De analyse is primair gebaseerd op deze onderliggende gegevens. De factsheet is hierbij niet leidend geweest voor de interpretatie van cijfers.

A.4 Referentiegroep en benchmarkmethode Voor de vergelijking met andere gemeenten is gebruik gemaakt van een referentiegroep bestaande uit vijf gemeenten: Nederbetuwe, Borsele, Borne, Nuenen en Maasgouw. Deze gemeenten zijn geselecteerd op basis van schaalgrootte, gemeentelijk profiel en het ontbreken van centrumfuncties. Per indicator is het rekenkundig gemiddelde van deze gemeenten bepaald. Hierbij zijn alle ge- meenten gelijk gewogen. Er is geen correctie toegepast voor verschillen in omvang, begroting of bevolkingsgrootte. Op deze wijze is de gemiddelde groep methodologisch hetzelfde behandeld als andere referentiegroepen in het overkoepelende DoeMee-onderzoek. De vergelijking is gebaseerd op de beschikbare gegevens uit het DoeMee-onderzoek en heeft een indicatief karakter. 37 A.5 Beperkingen van het onderzoek Het onderzoek kent een aantal beperkingen. De factsheet maakt gebruik van aggregaties en defini- ties die niet in alle gevallen direct aansluiten op de gemeentelijke administratie. Dit geldt met name voor geclusterde taakvelden en indicatoren per inwoner. Daarnaast is de vergelijkbaarheid met andere gemeenten beperkt door verschillen in definities, boe- kingspraktijken en lokale omstandigheden. De gebruikte benchmark is gebaseerd op een beperkte referentiegroep. Hierdoor kunnen individu- ele uitschieters relatief veel invloed hebben op het gemiddelde.

Tot slot is het onderzoek gericht op duiding en verklaring van afwijkingen, en niet op een volledige beoordeling van de doelmatigheid of rechtmatigheid van de bestedingen. B Juistheid en herleidbaarheid van de cijfers In het kader van dit verdiepingsonderzoek is beoordeeld in hoeverre de cijfers zoals gepresenteerd in de factsheet van het DoeMee-onderzoek aansluiten op de financiële administratie van de gemeente Geertruidenberg. Deze toetsing is uitgevoerd op basis van twee door de gemeente aangeleverde databestanden: een uitsplitsing naar economische categorieën over de periode 2017–2024 en een uitsplitsing naar taakvelden over dezelfde periode. Beide bestanden zijn afgeleid van de gegevens die door Geertruidenberg aan het CBS zijn aangeleverd ten behoeve van het DoeMee-onderzoek. B.1 Werkwijze en brongebruik De grafieken en aggregaties in de oorspronkelijke PowerPoint-presentatie van het landelijke onder- zoek zijn niet zelfstandig gebruikt als basis voor de analyse. Alle bevindingen in dit rapport zijn dan ook gebaseerd op de aangeleverde Excel-databestanden en niet op de visuele weergave in de factsheet. Dit heeft het mogelijk gemaakt om de gepresenteerde cijfers te toetsen aan de bron en afwijkingen te herleiden tot concrete posten in de gemeentelijke administratie.

B.2 Aansluiting per onderdeel Voor het merendeel van de onderdelen in de factsheet is een bevredigende aansluiting gevonden tussen de gepresenteerde cijfers en de gemeentelijke administratie. De volgende onderdelen zijn met succes geverifieerd: • Saldo begroting en realisatie: volledig aansluitend. • Afschrijvingen: aansluitend onder economische categorie 7.3; de piek in 2022 is herleid tot de inbreng van de grondexploitatie Donge-oevers. • Grondexploitatie: aansluitend onder economische categorie 3.1 en taakvelden 3.2 en 8.2. • Personeel: aansluitend voor de uitgaven onder categorieën 1.1 en 3.5.1, met de kanttekening dat de factsheet uitsluitend de uitgavenkant toont en de bijbehorende inkomsten, zoals UWV- uitkeringen en projectsubsidies, buiten beschouwing laat. 38 • Leges en huren: aansluitend onder categorieën 3.7 respectievelijk 3.6. • Rente en dividend: aansluitend onder categorieën 5.1 en 5.2, met de kanttekening dat een volledige aansluiting op de rentecijfers vereist dat ook de interne doorbelastingen via treasury in de analyse worden betrokken. • Sociaal domein: aansluitend op totaalniveau; een aansluiting per deelcategorie is niet mogelijk vanwege de clustering van taakvelden die in het DoeMee-onderzoek wordt gehanteerd.

Voor twee onderdelen is een volledige aansluiting niet gerealiseerd: • Ontwikkeling gemeentefonds: de factsheet splitst de gemeentefondsuitkering uit naar circu- lairemoment (september, mei, december), een indeling die niet overeenkomt met de wijze waarop het gemeentefonds in de taakveldadministratie wordt verantwoord. De totaalontwik- keling is wel herkenbaar en consistent met de jaarrekeningen. • Extra rijksbijdragen: een volledige kwantitatieve aansluiting per categorie is niet nagestreefd. De bedragen zijn uitgedrukt in euro per inwoner, wat een directe vergelijking met de gemeen- telijke administratie bemoeilijkt. De totaalsaldi zijn geverifieerd en sluiten aan. De concern- controller heeft de algemene ontwikkeling als herkenbaar bevestigd. B.3 Kwaliteitsoordeel De kwaliteit van de door de gemeente aangeleverde data is goed. De gegevens zijn consistent met de aan het CBS aangeleverde informatie en intern consistent over de beschouwde periode. Waar afwijkingen zijn geconstateerd tussen de factsheet en de gemeentelijke administratie, zijn deze in vrijwel alle gevallen verklaarbaar op basis van definitieverschillen, clusteringskeuzes in de onderzoeksmethodiek of het gebruik van per-inwonerbedragen als eenheid. Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor materiële onjuistheden in de aan het DoeMee-onderzoek aangeleverde gegevens van Geertruidenberg.

De bevindingen in dit rapport zijn gebaseerd op de onderliggende brondata en zijn daarmee robuuster dan een analyse op basis van de factsheetgra- fieken alleen zou zijn. B.4 Methodologische kanttekeningen Bij de interpretatie van de cijfers in de factsheet dient rekening te worden gehouden met een aantal methodologische beperkingen die inherent zijn aan de opzet van het landelijke DoeMee-onderzoek en die niet specifiek zijn voor Geertruidenberg. Ten eerste hanteert het onderzoek voor een deel van de indicatoren een per-inwonermaatstaf. Dit bevordert de vergelijkbaarheid tussen gemeenten van verschillende omvang, maar maakt een di- recte aansluiting op de gemeentelijke administratie, die werkt met absolute bedragen, minder een- voudig. Ten tweede worden in de factsheet meerdere taakvelden geclusterd tot bredere categorieën. Deze clustering is noodzakelijk om een hanteerbaar totaalbeeld te presenteren, maar gaat gepaard met 39 verlies aan detail en kan leiden tot afwijkingen in de aansluiting op afzonderlijke posten in de ge- meentelijke administratie. Ten derde zijn de procentuele afwijkingscijfers in de factsheet in een aantal gevallen van beperkte informatiewaarde, omdat de begrote waarde in dat jaar nul of nagenoeg nul bedraagt. Een kleine absolute afwijking leidt dan tot een extreem hoog percentage dat een vertekend beeld geeft van de werkelijke situatie.

Deze beperkingen zijn in de analyse per onderdeel meegewogen en doen geen afbreuk aan de algemene conclusie dat de cijfers van Geertruidenberg in het DoeMee-onderzoek voldoende juist en herleidbaar zijn om als basis te dienen voor de bestuurlijke duiding in dit rapport. C Toelichting benchmarkgemeenten Voor de vergelijking van de financiële ontwikkeling van Geertruidenberg met andere gemeenten is een referentiegroep samengesteld van vijf gemeenten die op relevante kenmerken vergelijkbaar zijn met Geertruidenberg. De selectie is tot stand gekomen in overleg met de opdrachtgever en is gebaseerd op de gegevens die beschikbaar zijn gesteld in het kader van het DoeMee-onderzoek 2025 naar onderbesteding. C.1 Selectiecriteria Bij de samenstelling van de referentiegroep zijn de volgende criteria gehanteerd: • Schaalgrootte: gemeenten met een inwoneraantal tussen de 17.000 en 25.000, vergelijkbaar met Geertruidenberg dat in de beschouwde periode groeide van circa 21.500 inwoners in 2017 naar circa 22.000 inwoners in 2024. • Gemeenteprofiel: gemeenten met een vergelijkbaar karakter, zonder bijzondere centrum- functies op het gebied van onderwijs, zorg, werkgelegenheid of voorzieningen die tot structu- reel afwijkende inkomsten- of uitgavenpatronen leiden.

• Geen centrumgemeenten: gemeenten die geen centrumgemeente zijn binnen een gemeen- schappelijke regeling op het gebied van het sociaal domein of andere grote taakvelden, omdat centrumgemeenten doorgaans aanzienlijk hogere lasten en baten kennen die de vergelijk- baarheid verstoren. • Deelname aan het DoeMee-onderzoek: alleen gemeenten waarvoor de benodigde data beschikbaar zijn gesteld via het DoeMee-onderzoek komen in aanmerking voor opname in de referentiegroep. Alle vijf geselecteerde gemeenten zijn bevestigd deelnemer aan het DoeMee- onderzoek 2025 en zijn ingedeeld in de groep overige gemeenten. C.2 Geselecteerde gemeenten Op basis van bovengenoemde criteria is de referentiegroep samengesteld uit de volgende vijf ge- meenten: 40 • Neder-Betuwe (provincie Gelderland): circa 23.300 inwoners in 2017, opgelopen tot circa 25.700 inwoners in 2024. Landelijke gemeente in het rivierengebied. • Borsele (provincie Zeeland): circa 22.700 inwoners in 2017, circa 23.100 inwoners in 2024. Landelijke gemeente op het Zeeuwse schiereiland Zuid-Beveland. • Borne (provincie Overijssel): circa 22.800 inwoners in 2017, circa 24.600 inwoners in 2024. Gemeente in de Twentse regio. • Nuenen c.a. (provincie Noord-Brabant): circa 22.900 inwoners in 2017, circa 24.200 inwoners in 2024. Gemeente in de regio Eindhoven, bestaande uit de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten.

• Maasgouw (provincie Limburg): circa 23.800 inwoners in 2017, circa 24.400 inwoners in 2024. Gemeente in Noord-Limburg gelegen aan de Maas. Geertruidenberg zelf telde circa 21.500 inwoners in 2017 en circa 22.000 inwoners in 2024, en bevindt zich daarmee aan de onderkant van de gehanteerde schaalklasse. De referentiegemeen- ten liggen allen binnen een vergelijkbare bandbreedte en wijken in omvang niet wezenlijk af van Geertruidenberg. C.3 Methodologische opmerkingen De vergelijking is gebaseerd op de gegevens zoals die beschikbaar zijn gesteld via het DoeMee- onderzoek. Per indicator is het rekenkundig gemiddelde van de vijf referentiegemeenten berekend. Alle gemeenten zijn daarbij gelijk gewogen: er is geen correctie toegepast voor onderlinge ver- schillen in absolute omvang, begrotingsgrootte of bevolkingssamenstelling. Deze werkwijze is me- thodologisch consistent met de benadering die in het overkoepelende DoeMee-onderzoek wordt gehanteerd voor de groep overige gemeenten. De referentiegroep is beperkt van omvang. Bij een groep van vijf gemeenten kunnen individuele uitschieters bij één gemeente een relatief grote invloed hebben op het groepsgemiddelde. De uit- komsten van de benchmarkvergelijking dienen daarom te worden beschouwd als indicatief en niet als een statistische norm.

Zij bieden een globale oriëntatie op de vraag of de ontwikkelingen bij Geertruidenberg al dan niet afwijken van een vergelijkbaar gemeentelijk profiel, maar zijn niet be- doeld als een definitief oordeel over de relatieve prestaties van de gemeente. Op een aantal onderdelen, met name grondexploitatie en belastingen, zijn de onderlinge verschillen binnen de referentiegroep dermate groot dat het gemiddelde geen betekenisvolle vergelijkingsbasis biedt. Dit is in de betreffende secties van dit rapport expliciet vermeld. D Begrippenlijst De onderstaande begrippen komen voor in dit rapport. De omschrijvingen zijn bedoeld als leeshulp voor raadsleden en andere lezers die niet dagelijks met gemeentefinanciën werken. 41 Accresontwikkeling De jaarlijkse aanpassing van de totale omvang van het gemeentefonds, ge- koppeld aan de ontwikkeling van de rijksuitgaven. Als het rijk meer uitgeeft, neemt het ge- meentefonds toe; als het rijk bezuinigt, neemt het af. Afschrijving De jaarlijkse boeking waarmee de waardevermindering van een investering (zoals een gebouw of voertuig) over de gebruiksduur wordt verdeeld. Afschrijvingen zijn lasten in de begroting en jaarrekening, maar leiden niet tot een directe gelduitstroom. Baten Inkomsten van de gemeente, zoals belastingopbrengsten, uitkeringen van het rijk en leges.

Begroting Het financiële plan dat de gemeenteraad jaarlijks vaststelt vóór aanvang van het begro- tingsjaar. Daarin staat hoeveel de gemeente verwacht te ontvangen (baten) en uit te geven (lasten) per taakveld. Benchmark Een vergelijking van de uitkomsten van één gemeente met die van andere gemeenten, om te beoordelen of afwijkingen al dan niet kenmerkend zijn voor de sector als geheel. Decembercirculaire De circulaire die het rijk elk jaar in december uitbrengt en die de definitieve bijstelling geeft van de gemeentefondsuitkering voor het lopende jaar. Zie ook: meicirculaire, septembercirculaire. Dividend De uitkering die de gemeente ontvangt als aandeelhouder van verbonden partijen, zoals nutsbedrijven of regionale ontwikkelingsmaatschappijen. Zie ook: rente. DoeMee-onderzoek Een landelijk onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Vereniging van Reken- kamers, waarbij gemeenten vrijwillig deelnemen. Het onderzoek analyseert financiële patro- nen op basis van begrotings- en realisatiedata die gemeenten aan het CBS aanleveren. Factsheet Een beknopt overzicht van de financiële uitkomsten van een gemeente binnen het DoeMee- onderzoek, gepresenteerd in een reeks grafieken. De factsheet vormt het vertrekpunt voor dit verdiepingsonderzoek. Gemeentefonds De belangrijkste inkomstenbron van gemeenten: een algemene rijksuitkering waar- van de omvang wordt bepaald door het rijk.

De hoogte van de uitkering wordt gedurende het jaar bijgesteld via de september-, mei- en decembercirculaire. Gemeenschappelijke regeling Een samenwerkingsverband van twee of meer gemeenten dat een specifieke taak uitvoert, zoals jeugdzorg, sociale dienstverlening of afvalinzameling. De deel- nemende gemeenten dragen bij aan de kosten via een gemeentelijke bijdrage. Grondexploitatie (Grex) Het geheel van activiteiten rondom de verwerving, ontwikkeling en ver- koop van grond voor woningbouw of bedrijventerreinen. Grondexploitaties kennen een lang- jarig karakter en kunnen grote financiële risico’s met zich meebrengen. Incidenteel Een effect dat eenmalig of tijdelijk optreedt en geen doorwerking heeft in volgende jaren. Zie ook: structureel. Inhuur Het tijdelijk inschakelen van extern personeel via uitzendbureaus, detacheringsbureaus of zzp’ers, als aanvulling op of vervanging van het eigen personeel. 42 Jaarrekening De financiële verantwoording over een afgesloten jaar. De jaarrekening laat zien wat de gemeente daadwerkelijk heeft ontvangen en uitgegeven, en vormt daarmee de basis voor de vergelijking met de begroting. Jeugdwet / jeugdzorg De wet op basis waarvan gemeenten verantwoordelijk zijn voor hulp aan kinderen en jongeren met opgroei- of opvoedproblemen, waaronder jeugd-ggz en jeugdbe- scherming.

Kostendekkendheid De mate waarin de opbrengsten van een dienst (zoals leges) de werkelijke kosten van die dienst dekken. Een kostendekkendheid van 100% betekent dat de gemeente de dienst zonder subsidie kan aanbieden. Lasten Uitgaven van de gemeente, zoals personeelskosten, inhuur van externen en subsidies aan derden. Leges Vergoedingen die burgers of bedrijven betalen voor diensten die de gemeente verleent, zoals het aanvragen van een paspoort, een bouwvergunning of een uittreksel uit de basisregistratie. Meicirculaire De circulaire die het rijk elk jaar in mei uitbrengt en die de eerste bijstelling geeft van de gemeentefondsuitkering voor het lopende jaar. Zie ook: septembercirculaire, decembercir- culaire. Meerjarenbegroting Een begroting die niet alleen het komende jaar omvat, maar ook de drie daar- opvolgende jaren. Geeft inzicht in de financiële positie van de gemeente op de langere termijn. Onderbesteding De situatie waarbij de werkelijke uitgaven lager uitvallen dan begroot. Onderbe- steding is niet per definitie positief: het kan ook duiden op taken die niet zijn uitgevoerd of op structureel te voorzichtig begroten. Participatiewet / bijstand De wet op basis waarvan gemeenten uitkeringen verstrekken aan inwo- ners die niet in hun eigen inkomen kunnen voorzien, en ondersteuning bieden bij het vinden van werk.

Planning- en controlcyclus (P&C-cyclus) Het geheel van documenten en momenten waarop de gemeente haar plannen opstelt, bijstelt en verantwoording aflegt. De belangrijkste documen- ten zijn de begroting, de Voorjaarsnota, de tussentijdse rapportages en de jaarrekening. Realisatie De werkelijk gerealiseerde inkomsten of uitgaven, zoals die in de jaarrekening zijn op- genomen. Wordt ook aangeduid als rekening. Reconciliatie Het proces waarbij twee sets cijfers — bijvoorbeeld de per-inwonerbedragen uit het DoeMee-onderzoek en de absolute bedragen uit de gemeentelijke administratie — met elkaar in overeenstemming worden gebracht om te verifiëren dat ze dezelfde onderliggende werke- lijkheid weerspiegelen. Referentiegroep Een selectie van gemeenten waarmee Geertruidenberg in dit rapport wordt ver- geleken. De referentiegroep bestaat uit vijf gemeenten die op inwoneraantal en profiel verge- lijkbaar zijn met Geertruidenberg. Rekeningresultaat Het verschil tussen de begroting en de jaarrekening over een jaar als geheel. 43 Een positief rekeningresultaat betekent dat de gemeente meer heeft ontvangen of minder heeft uitgegeven dan begroot; een negatief rekeningresultaat duidt op een tekort. Rente De vergoeding die de gemeente betaalt over opgenomen leningen (rentelasten), of ontvangt over uitgezette middelen en vorderingen (rentebaten). Zie ook: dividend.

Septembercirculaire De circulaire die het rijk elk jaar in september uitbrengt en die de basis vormt voor de begroting van het volgende jaar. Gemeenten gebruiken deze circulaire om hun inkom- sten uit het gemeentefonds te ramen. Zie ook: meicirculaire, decembercirculaire. Sociaal domein Het beleidsdomein dat taken omvat op het gebied van zorg, jeugd, werk en inko- men. Sinds de decentralisaties van 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet. SPUK (Specifieke Uitkering) Een gerichte rijksbijdrage voor een specifiek doel, buiten het ge- meentefonds om. SPUK’s zijn geoormerkt: de gemeente mag het geld alleen besteden aan het doel waarvoor de uitkering is verstrekt. Structureel Een effect dat zich elk jaar opnieuw voordoet en daarmee een blijvend karakter heeft. Zie ook: incidenteel. Taakveld De indeling die het rijk voorschrijft voor de gemeentelijke begroting en jaarrekening. Elke gemeentelijke taak valt onder een genummerd taakveld, zodat gemeenten onderling vergelijk- baar zijn. Treasury Het gemeentelijke beheer van financiële middelen, leningen en beleggingen. De treasury- functie omvat onder meer het aantrekken van leningen voor investeringen, het uitzetten van tijdelijk overtollige middelen en het bewaken van renterisico’s.

Verbonden partijen Organisaties waarin de gemeente een financieel belang heeft én waarover zij bestuurlijke invloed uitoefent. Voorbeelden zijn gemeenschappelijke regelingen en deelnemin- gen in nutsbedrijven of regionale samenwerkingsverbanden. Voorjaarsnota Een tussentijds financieel document, doorgaans in het voorjaar vastgesteld, waarin de gemeente de begroting bijstelt op basis van de meest actuele inzichten. De Voorjaarsnota is een belangrijk moment om bij te sturen. Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning) De wet op basis waarvan gemeenten ondersteu- ning bieden aan inwoners die niet zelfstandig kunnen deelnemen aan de samenleving, bij- voorbeeld via huishoudelijke hulp, begeleiding of een rolstoel. E Bronnen E.1 Interviews In het kader van dit verdiepingsonderzoek zijn gesprekken gevoerd met de volgende functionarissen van de gemeente Geertruidenberg: 44 • Concerncontroller gemeente Geertruidenberg. Gesprek gevoerd ter verificatie van de bevin- dingen en ter aanvulling van de bestuurlijke en organisatorische context. • Financieel Adviseur gemeente Geertruidenberg. Gesprek gevoerd ter toelichting op de on- derliggende financiële data. De financieel adviseur heeft tevens een uitgebreide eigen analyse uitgevoerd van de herleidbaarheid en juistheid van de in de factsheet gepresenteerde cijfers en de resultaten hiervan beschikbaar gesteld ten behoeve van dit onderzoek.

Deze analyse vormt een belangrijke bouwsteen voor de bevindingen in de sectie Juistheid en herleidbaar- heid van de cijfers. E.2 Publicaties • De Kruijf, J., Peters, K. & Vanhommerig, I. (2026). Schipperen tussen crises en ambitie. Over (onvoorspelbare?) meevallers in het decentraal openbaar bestuur. DoeMee-onderzoek 2025 in opdracht van de Vereniging van Rekenkamers. Radboud Universiteit, Faculteit Manage- mentwetenschappen, Afdeling Bestuurskunde. Beschikbaar via: https://www.rekenkamers.nl/nieuws/19131/schipperen-tussen-crises-en-ambitie -DoeMee-onderzoek-onderbesteding-gepubliceerd/ • Vereniging van Rekenkamers (2026). Factsheet gemeente Geertruidenberg — DoeMee- onderzoek 2025: Onderbesteding. Niet-openbaar document, beschikbaar gesteld aan de rekenkamer van Geertruidenberg in het kader van het DoeMee-onderzoek. E.3 Databestanden • CBS / Radboud Universiteit (2025). Begroting en rekening naar economische categorieën, gemeenten 2017–2024. Databestand aangeleverd door de gemeente Geertruidenberg ten behoeve van het DoeMee-onderzoek en beschikbaar gesteld aan de onderzoeker (bestands- naam: 20251104_RestEcCat). • CBS / Radboud Universiteit (2026). Begroting en rekening naar taakvelden, gemeenten 2017– 2024.

Databestand aangeleverd door de gemeente Geertruidenberg ten behoeve van het DoeMee-onderzoek en beschikbaar gesteld aan de onderzoeker (bestandsnaam: 20260215_Rest- Taakvelden). • Gemeente Geertruidenberg (2026). Analyse herleidbaarheid en juistheid DoeMee-cijfers ge- meente Geertruidenberg. Intern werkdocument, beschikbaar gesteld aan de onderzoeker op 30 april 2026. E.4 Wet- en regelgeving • Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV), zoals van kracht in de periode 2017–2024. • Gemeentewet, in het bijzonder de bepalingen over de begroting en de jaarrekening (artikelen 186 t/m 213). 45

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://geertruidenberg.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/dba8efa3-83e3-4725-ac4e-3e250635ccf4?agendaItemId=f2aafb12-d928-438b-aa10-b7ca190c4caf