Nota van bevindingen Rekenkameronderzoek onderbesteding - met bijlagen
Tekst van het document
Verdiepingsonderzoek Onderbesteding Gemeente Geertruidenberg Nota van Bevindingen Rekenkamer Geertruidenberg E.C. Duindam 29 juli 2026 Inhoudsopgave 1 | Analyse per onderdeel | 2 1.1 | Ontwikkeling Gemeentefonds (factsheet slide 3) | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 2 1.2 | Totaalbeeld: saldo begroting en realisatie (factsheet slide 4) . . . . . . . . . . . . . . | 5 1.3 | Totaalbeeld: inhoudelijke taken (factsheet slide 5) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 7 1.4 | Totaalbeeld: bezit (factsheet slide 6) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 10 1.5 | Afschrijvingen (factsheet slide 7) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 13 1.6 | Grondexploitatie (factsheet slide 8) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 16 1.7 | Personeel (factsheet slide 9) | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 19 1.8 | Belastingen (factsheet slide 10) | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 22 1.9 | Leges en huren (factsheet slide 11) | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 25 1.10 Rente en dividend (factsheet slide 12) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 28 1.11 Sociaal domein: collectief en jeugd (factsheet slide 13) . . . . . . . . . . . . . . . . . | 31 1.12 Extra rijksbijdragen (factsheet slide 14) | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . | 34 A | Verantwoording | 36 A.1 | Onderzoeksaanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 36 A.2 | Gebruik van de factsheet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 37 A.3 | Gebruik van databestanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 37 A.4 | Referentiegroep en benchmarkmethode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 37 A.5 | Beperkingen van het onderzoek | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 38 B | Juistheid en herleidbaarheid van de cijfers | 38 B.1 | Werkwijze en brongebruik | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 38 B.2 | Aansluiting per onderdeel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 38 B.3 | Kwaliteitsoordeel | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 39 B.4 | Methodologische kanttekeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | 39 C | Toelichting benchmarkgemeenten | 40 1 C.1 Selectiecriteria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 C.2 Geselecteerde gemeenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 C.3 Methodologische opmerkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 D Begrippenlijst 41 E Bronnen 44 E.1 Interviews . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 E.2 Publicaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 E.3 Databestanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 E.4 Wet- en regelgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 1 Analyse per onderdeel De opbouw van dit deel volgt de structuur van de factsheet zoals deze bij het DoeMee-onderzoek hoort. Deze factsheet is een bewerkte versie van de originele DoeMee-factsheet, aangepast voor de situatie van Geertruidenberg. De referentiegroep is daarin vervangen door de vijf in dit rapport beschreven vergelijkingsgemeenten; de nummering van de factsheet slides is opgenomen in de titels voor vergelijkbaarheid. 1.1 Ontwikkeling Gemeentefonds (factsheet slide 3) 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 0 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 6.000 7.000 e × miljoen Ontwikkeling gemeentefonds gedurende het jaar sept t-1 mei t dec t Wat laat de factsheet zien? De grafiek toont hoe het gemeentefonds van Geertruidenberg zich in de loop van ieder jaar heeft ontwikkeld ten opzichte van de oorspronkelijke begroting. Het gemeentefonds is de belangrijkste inkomstenbron van de gemeente: een algemene rijksuitkering waarvan de hoogte elk jaar via drie momenten wordt bijgesteld.
De septembercirculaire van het jaar vóór het begrotingsjaar vormt de basis voor de vastgestelde begroting. De meicirculaire en decembercirculaire van het lopende jaar 2 geven vervolgens aan of het rijk meer of minder uitkeert dan begroot. De grafiek laat de omvang van deze bijstellingen zien in euro’s, uitgedrukt als afwijking ten opzichte van de septembercirculaire. Over de gehele periode 2017–2024 zijn de bijstellingen vrijwel altijd positief geweest: de gemeente ontving structureel meer dan zij bij het opstellen van de begroting had geraamd. Dit patroon, hogere uitkeringen dan begroot, vertegenwoordigt een terugkerende meevaller aan de inkomstenkant. De piek in 2022 springt in het oog: in dat jaar bedroeg de totale bijstelling ruim e6,8 miljoen, een veelvoud van de niveaus in de omliggende jaren. Aansluiting met de onderliggende cijfers De in de factsheet gepresenteerde bedragen zijn gebaseerd op gegevens die door de gemeente aan het CBS zijn aangeleverd. Een directe aansluiting met de gemeentelijke financiële administratie is op dit onderdeel niet volledig mogelijk: het gemeentefonds wordt in de administratie niet uitgesplitst naar de drie circulairemoments (september, mei, december) die in de factsheet worden gehanteerd. De cijfers in de grafiek zijn daarmee niet één-op-één herleidbaar tot een specifiek taakveld of boe- kingspost in de rekening.
Dit is een beperking van de methodiek van het landelijke onderzoek, niet van de gemeentelijke administratie. De globale omvang van de bijstellingen is wel herkenbaar en sluit in totaliteit aan op de ontwikkeling van het gemeentefonds zoals die in de jaarrekeningen van Geertruidenberg is terug te vinden. Verklaring van de afwijkingen De uitschieter in 2022 is verklaarbaar en heeft een eenmalig karakter. Twee ontwikkelingen vielen in dat jaar samen. Ten eerste zijn in 2022 aanvullende rijksmiddelen toegekend in het kader van de nasleep van de COVID-19-pandemie. Ten tweede heeft het rijk in 2022 extra middelen beschik- baar gesteld voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Beide stromen leidden tot substantiële opwaartse bijstellingen van de gemeentefondsuitkering gedurende het jaar, bovenop wat bij het opstellen van de begroting was voorzien. De concerncontroller van Geertruidenberg, heeft in het kader van dit onderzoek bevestigd dat het verloop zoals zichtbaar in de grafiek niet als onverwacht werd ervaren binnen de ambtelijke orga- nisatie. De ontwikkeling van de gemeentefondsuitkering hield gelijke tred met de opeenvolgende rijksbesluiten rondom de COVID-middelen en de Oekraïne-opvang, en was daarmee intern herken- baar en traceerbaar op het moment dat de bijstellingen plaatsvonden.
De hogere niveaus in 2023 en 2024 ten opzichte van de periode 2017–2021 weerspiegelen deels een structureel hogere accresontwikkeling (de jaarlijkse aanpassing van de omvang van het ge- meentefonds gekoppeld aan de rijksuitgaven) in het gemeentefonds in die jaren, mede als gevolg van de koppeling van de omvang van het gemeentefonds aan de rijksuitgaven. 3 Vergelijking met de referentiegroep Voor dit onderdeel is geen directe vergelijking met de referentiegroep beschikbaar binnen de gege- vens van het DoeMee-onderzoek. De ontwikkeling van het gemeentefonds is voor alle gemeenten in Nederland afhankelijk van dezelfde rijkscirculaires: de omvang van de bijstellingen wordt landelijk bepaald en is per definitie voor alle gemeenten gelijktijdig en in dezelfde richting van toepassing. In- cidentele toevoegingen, zoals de COVID- en Oekraïnemiddelen in 2022, golden eveneens voor alle gemeenten, zij het dat de omvang per gemeente verschilt op basis van inwoneraantal en specifieke kenmerken. Een zinvolle vergelijking met de referentiegemeenten op dit onderdeel is daardoor beperkt: afwijkin- gen in de bijstellingen zijn vrijwel volledig verklaarbaar vanuit landelijke beleidswijzigingen en niet vanuit gemeentespecifiek beleid of beheer.
Duiding voor Geertruidenberg De ontwikkeling van het gemeentefonds laat over de gehele periode een patroon zien van structurele meevallers ten opzichte van de begroting. Dit is op zichzelf geen teken van onderbesteding of van een onsolide begroting: het weerspiegelt primair de systematiek waarbij gemeenten hun begroting baseren op de meest recente rijksinformatie, terwijl het rijk gedurende het jaar aanvullende middelen beschikbaar stelt. De uitschieter van 2022 is eenmalig en direct verklaarbaar door rijksbeleid. Hij heeft geen structurele doorwerking in de exploitatie van Geertruidenberg, maar heeft wel geleid tot een tijdelijk verhoogd rekeningresultaat in dat jaar. Het is relevant te onderkennen dat de begroting structureel conservatief wordt geraamd ten aanzien van het gemeentefonds. Dit levert weliswaar jaarlijks meevallers op, maar maakt de begroting ook minder precies als sturingsinstrument. Het verdient aanbeveling om bij de behandeling van de Voorjaarsnota expliciet stil te blijven staan bij de verwachte bijstellingen uit de meicirculaire, zodat op basis van actuele inkomsteninformatie tijdig bijgestuurd kan worden. Ambtelijk gebeurde dit in de onderzochte periode al; het blijft van belang dat ook raad en college zich hiervan bewust blijven.
4 1.2 | Totaalbeeld: saldo begroting en realisatie (factsheet slide 4) Wat laat de factsheet zien? Deze grafiek toont voor elk jaar het verschil tussen de vastgestelde begroting en de uiteindelijke jaarrekening, het zogenoemde rekeningresultaat. Een positieve waarde duidt op een meevaller: de gemeente heeft minder uitgegeven of meer ontvangen dan begroot. Een negatieve waarde duidt op een tegenvaller. Twee zaken vallen direct op. Ten eerste heeft Geertruidenberg over de gehele periode 2017–2024 nagenoeg altijd een sluitende of nagenoeg sluitende begroting opgesteld: de begrote saldi liggen vrijwel elk jaar op of rond nul. Ten tweede laat de rekening een wisselend maar overwegend positief beeld zien. In zes van de acht jaren sloot de rekening met een overschot, met uitschieters in 2022 (e2,7 miljoen) en 2023 (e2,9 miljoen). In 2019 en 2024 was sprake van een beperkt tekort van respectievelijk e121.000 en e369.000. Aansluiting met de onderliggende cijfers De in de factsheet gepresenteerde saldi sluiten aan op de gegevens in de gemeentelijke financiële administratie. De verdiepingsanalyse op basis van de aangeleverde databestanden bevestigt de juistheid van de gepresenteerde bedragen. Er zijn geen materiële afwijkingen geconstateerd tussen de cijfers in de factsheet en de jaarrekeningen van Geertruidenberg over de periode 2017–2024.
Verklaring van de afwijkingen Het patroon van structureel positieve rekeningresultaten is niet ongebruikelijk voor gemeenten enTotaalbeeld: saldo begroting en realisatie 3.500 | heeft meerdere oorzaken. De significante overschotten in 2021, 2022 en 2023 hangen nauw samen 3.000 | met de eerder beschreven ontwikkeling van het gemeentefonds: aanvullende rijksmiddelen voor 2.500 | COVID-19 en de opvang van Oekraïense vluchtelingen leidden tot hogere inkomsten dan begroot, 2.000 | zonder dat hier in gelijke mate extra structurele lasten tegenover stonden. 1.500 1.000 500 | 5 0 −500 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Begroot | Rekening Het tekort in 2019 is beperkt van omvang en heeft geen bijzondere oorzaak die uit de beschikbare data naar voren komt. Het tekort in 2024 van e369.000 verdient aandacht: dit is het eerste jaar na de piekjaren waarin de incidentele rijksmiddelen zijn weggevallen, terwijl de lasten, onder andere op het gebied van inhuur van personeel, zijn doorgestegen. Dit suggereert dat de financiële positie van Geertruidenberg in 2024 meer onder druk is komen te staan dan in de voorafgaande jaren.
Vergelijking met de referentiegroep Binnen het DoeMee-onderzoek is voor de referentiegroep over de periode 2017–2024 een gemid- deld verschil tussen rekening en begroting zichtbaar aan de lastenkant van circa −89% en aan de batenkant van circa +107%, wat duidt op structurele onderschrijding van lasten en overschrijding van baten. Voor de meer recente periode 2020–2024 zijn deze verhoudingen gematigder: −15% respectievelijk +27%. Geertruidenberg volgt een vergelijkbaar patroon, waarbij de rekeningresultaten eveneens overwe- gend positief zijn. De omvang van de uitschieters in 2022 en 2023 ligt echter aanzienlijk hoger dan bij de referentiegemeenten gemiddeld het geval is, hetgeen verklaarbaar is door de specifieke im- pact van de COVID- en Oekraïnemiddelen op de gemeentefondsuitkering van Geertruidenberg in die jaren. Duiding voor Geertruidenberg Het totaalbeeld laat zien dat Geertruidenberg over de beschouwde periode financieel solide heeft gepresteerd. De begroting is stelselmatig nagenoeg sluitend opgesteld, en de rekening heeft in de meeste jaren een positief resultaat laten zien. Dit duidt op een beheerste begrotingsdiscipline. Tegelijkertijd is het van belang om de positieve rekeningresultaten van 2021–2023 in perspectief te plaatsen. Deze zijn in belangrijke mate incidenteel van aard en vloeien voort uit rijksbeleid dat inmiddels is beëindigd.
Het resultaat van 2024, een bescheiden tekort, is een eerste signaal dat de financiële buffer die de afgelopen jaren is opgebouwd, niet automatisch voortduurt. Het is relevant om bij de beoordeling van toekomstige begrotingen en jaarrekeningen expliciet on- derscheid te maken tussen structurele en incidentele componenten van het rekeningresultaat. De overschotten van de piekjaren zijn niet maatgevend voor de structurele financiële positie van de gemeente. 6 1.3 | Totaalbeeld: inhoudelijke taken (factsheet slide 5) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont het totaalbeeld van de zogenoemde inhoudelijke taken: alle gemeentelijke activi- teiten met uitzondering van grondexploitatie en overig bezit. Het gaat daarmee om het grootste deel van wat de gemeente dagelijks doet, van bestuur en burgerzaken tot het sociaal domein, onderwijs, sport en de openbare ruimte. De grafiek splitst het beeld op in vier componenten. Aan de lastenkant wordt getoond in hoeverreInhoudelijke taken: saldo (R−B) per componentInhoudelijke taken: (R−B)/B per jaar 15.000100 | de werkelijke uitgaven afwijken van de begroting. Aan de batenkant worden drie inkomstenbronnen 10.00075 | onderscheiden: het gemeentefonds, de lokale belastingen en de overige baten. 50 | Het meest opvallende patroon is dat de lasten over de gehele periode 2017–2024 stelselmatig 5.00025 hoger uitvallen dan begroot.
Deze overschrijding neemt bovendien in absolute omvang toe: van 00 −5.000−25 | 7 −50 −10.000−75 −15.000−100 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Lasten ex bezitLasten ex bezitGemeentefondsGemeentefondsLokale belastingenLokale belastingenOv. baten ex bezitOv. baten ex bezit ruim e1,7 miljoen in 2017 tot bijna e10 miljoen in 2024. Tegelijkertijd zijn de baten, in het bijzonder de overige baten en het gemeentefonds, vrijwel elk jaar hoger dan begroot, en compenseren zij de lastenoverschrijding in de meeste jaren ruimschoots. Aansluiting met de onderliggende cijfers Het totaalbeeld van de inhoudelijke taken is samengesteld uit een combinatie van meerdere taak- velden en economische categorieën. Een directe één-op-één aansluiting met de gemeentelijke administratie is daardoor niet op onderdelen mogelijk, maar het totaalsaldo sluit wel aan op de jaarrekeningen van Geertruidenberg. De verdiepingsanalyse per afzonderlijk onderdeel, zoals per- soneel, leges en rente, wordt in de navolgende secties nader toegelicht. De bevindingen op die onderdelen zijn consistent met het totaalbeeld dat deze grafiek schetst. Verklaring van de afwijkingen De aanhoudende lastenoverschrijding aan de uitgavenkant kent meerdere verklaringen die in sa- menhang moeten worden bezien.
Een structurele component wordt gevormd door de stijgende uitgaven aan inhuur van extern personeel, een ontwikkeling die in de periode 2017–2024 ononder- broken doorzet en in de meest recente jaren sterk versnelt. Daarnaast spelen incidentele factoren een rol, waaronder de inbreng van grondexploitaties in 2022 en incidentele projectkosten. Aan de batenkant verklaren de aanvullende rijksmiddelen voor COVID-19 en de opvang van Oek- raïense vluchtelingen de sterke stijging van zowel het gemeentefonds als de overige baten in 2022 en de jaren daarna. De overige baten laten ook in 2023 en 2024 een hoog niveau zien, wat deels samenhangt met hogere legesinkomsten als gevolg van grote bouwprojecten in de gemeente, waar- onder werkzaamheden gerelateerd aan de verbreding van de A27. De lokale belastingen laten een wisselend beeld zien, zonder een duidelijke structurele trend. Vergelijking met de referentiegroep De referentiegroep laat over de periode 2017–2024 een vergelijkbaar patroon zien: lasten die struc- tureel boven de begroting uitkomen, en baten die de begroting eveneens structureel overtreffen. Gemiddeld over de referentiegemeenten bedraagt de afwijking aan de lastenkant circa −10% per jaar, en aan de batenkant lopen de afwijkingen uiteen van enkele procenten voor het gemeentefonds tot meer dan 60% voor de overige baten in de meest recente jaren.
Geertruidenberg wijkt op dit punt niet wezenlijk af van de referentiegroep in termen van richting. De omvang van de afwijkingen is in bepaalde jaren groter, met name in 2022 en 2023, maar dit is in lijn met de specifieke incidentele inkomsten die in die periode zijn ontvangen. De toenemende lastenoverschrijding in de meest recente jaren is een punt dat nadere aandacht verdient en wordt in de navolgende secties verder uitgewerkt. 8 Duiding voor Geertruidenberg Het totaalbeeld van de inhoudelijke taken laat een gemeente zien die de afgelopen jaren financieel in evenwicht heeft geopereerd, maar waarbij de balans in toenemende mate afhangt van meevallers aan de batenkant om overschrijdingen aan de lastenkant te compenseren. Dit is een structureel aandachtspunt. De lastenoverschrijdingen zijn niet eenmalig van aard: zij nemen jaar op jaar toe en weerspiegelen reële druk op de uitgavenkant van de begroting. De baten die deze druk compenseerden, in het bijzonder de aanvullende rijksmiddelen van 2022 en 2023, hebben een incidenteel karakter en zijn inmiddels grotendeels weggevallen. Het is van belang te onderkennen dat de gunstige rekeningresultaten van de afgelopen jaren een vertekend beeld kunnen geven van de onderliggende financiële dynamiek.
De structurele vraag die dit totaalbeeld opwerpt (of de gemeente de stijgende lasten op termijn kan blijven opvangen zonder aanvullende inkomsten of bezuinigingen) verdient een expliciete plek in de begrotingsdiscussie en de behandeling van de Voorjaarsnota. 9 1.4 | Totaalbeeld: bezit (factsheet slide 6) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont het totaalbeeld van het gemeentelijke bezit, onderverdeeld in twee categorieën. De eerste categorie betreft de grondexploitatie, die zowel woningbouwlocaties als bedrijventerreinen omvat. De tweede categorie, overig bezit, omvat het taakveld treasury (het gemeentelijke beheer van financiële middelen, leningen en beleggingen, waaronder rente en dividend) en het beheer van gebouwen die de gemeente in eigendom heeft maar niet zelf in gebruik neemt.Totaalbeeld bezit: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%)Totaalbeeld bezit: saldo (R−B) per component 10.000100 | Beide grafieken tonen de afwijking tussen begroting en rekening: een positieve waarde aan de 7.50075 | batenkant duidt op een meevaller, een positieve waarde aan de lastenkant op een tegenvaller. 5.00050 | Het beeld dat de grafiek laat zien is uitgesproken volatiel, in het bijzonder bij de grondexploitatie.
2.50025 | In 2018 en 2019 zijn de afwijkingen aan zowel de lasten- als de batenkant uitzonderlijk groot, met 00 −2.500−25 | 10 −5.000−50 −7.500−75 −10.000−100 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Grond lastenGrond lastenGrond batenGrond batenOv. bezit lastenOv. bezit lastenOv. bezit batenOv. bezit baten tegengestelde bewegingen die elkaar gedeeltelijk compenseren. Vanaf 2020 stabiliseert het beeld, om in 2022 opnieuw een grote uitschieter te laten zien, ditmaal aan de lastenkant van overig bezit. In 2024 valt een opvallend hoge batenoverschrijding bij overig bezit waar te nemen. Aansluiting met de onderliggende cijfers De cijfers in de factsheet zijn op basis van de aangeleverde databestanden geverifieerd en sluiten aan op de gemeentelijke administratie. De grondexploitatiecijfers zijn herleidbaar tot de taakvelden 3.2 en 8.2, het overig bezit tot de taakvelden 0.3 (beheer overige gebouwen) en 0.5 (treasury). De totaalbedragen per jaar komen overeen met de gegevens zoals die in de jaarrekeningen van Geertruidenberg zijn opgenomen.
Verklaring van de afwijkingen De grote schommelingen in de grondexploitatie in 2018 en 2019 zijn inherent aan de aard van grondontwikkeling: grondexploitaties kennen een langjarig karakter waarbij baten en lasten sterk kunnen fluctueren afhankelijk van de voortgang van projecten, de timing van grondverkopen en bijstellingen van plankosten. Dergelijke bewegingen zijn in de praktijk lastig precies te begroten en leiden vrijwel altijd tot aanzienlijke afwijkingen ten opzichte van de raming. De uitschieter aan de lastenkant van overig bezit in 2022 hangt samen met de inbreng van de grondexploitatie Donge-oevers in de gemeentelijke balans. Deze inbreng leidde tot een eenma- lige en substantiële afschrijving, verdeeld over drie locaties: Oude Haven ( e944.507), Rivierkade (e698.187) en Achter de Hoeve ( e808.553), met een totale impact van ruim e2,45 miljoen. Deze boeking verklaart tevens de piek in de afschrijvingen die op pagina 7 van de factsheet zichtbaar is. De hoge batenoverschrijding bij overig bezit in 2024, ruim e3,2 miljoen boven begroting, vergt na- dere toelichting bij de ambtelijke organisatie en is op basis van de beschikbare data niet volledig herleidbaar. Een mogelijke verklaring ligt in de ontwikkeling van rente- en dividendinkomsten, die in 2024 aanzienlijk hoger uitvielen dan begroot, zoals nader toegelicht in de sectie over rente en dividend.
Vergelijking met de referentiegroep De referentiegroep laat voor de grondexploitatie dermate grote onderlinge verschillen zien dat een zinvolle vergelijking op dit onderdeel beperkt is. Dit wordt ook in de factsheet zelf onderkend: de vijf vergelijkingsgemeenten wijken onderling sterk af in hun grondontwikkelingsactiviteiten, waardoor het groepsgemiddelde sterk wordt beïnvloed door individuele uitschieters. De factsheet merkt dan ook op dat de referentiegroep op dit onderdeel geen noemenswaardige verdieping oplevert. Voor overig bezit geldt dat de afwijkingen bij de referentiegemeenten over het algemeen beperk- ter van omvang zijn. De uitschieter van Geertruidenberg in 2022 is op dit punt groter dan bij de referentiegroep gemiddeld het geval is, maar is verklaarbaar door een eenmalige boeking. 11 Duiding voor Geertruidenberg Het totaalbeeld van het gemeentelijke bezit wordt in sterke mate bepaald door incidentele en pro- jectmatige factoren. De volatiliteit in de grondexploitatie is inherent aan dit type activiteiten en zegt op zichzelf weinig over de kwaliteit van het financieel beheer. Grondexploitaties brengen aanzien- lijke budgettaire risico’s met zich mee: afwijkingen van meerdere miljoenen in één jaar zijn geen uitzondering, en de begroting biedt op dit onderdeel structureel beperkte voorspellingskracht.
De eenmalige impact van de inbreng van Donge-oevers in 2022 is inmiddels verwerkt en heeft geen structurele doorwerking. De ontwikkeling van overig bezit in 2024 verdient verdere monitoring, in het bijzonder de vraag of de hoge batenoverschrijding een incidenteel of een structureel karakter heeft. Bij de behandeling van grondexploitaties wordt aanbevolen jaarlijks expliciet stil te staan bij de ac- tuele risico’s en de verwachte afwijkingen ten opzichte van de meerjarenbegroting, zodat mogelijke tegenvallers tijdig in beeld zijn. Bij de ambtelijke organisatie is dit reeds structurele praktijk, maar het blijft van belang dat ook raad en college zich hiervan bewust blijven. 12 1.5 | Afschrijvingen (factsheet slide 7) Wat laat de factsheet zien? Deze grafiek toont de ontwikkeling van de afschrijvingen van Geertruidenberg over de periode 2017–2024, uitgesplitst naar begroting en rekening. Afschrijvingen zijn de jaarlijkse kosten die de gemeente boekt voor de waardevermindering van haar vaste activa: gebouwen, infrastructuur, voer- tuigen en overige investeringen.
Zij vormen een relatief stabiel en voorspelbaar onderdeel van de gemeentelijke begroting, omdat zij direct voortvloeien uit eerder gedane investeringsbeslissingen.Afschrijvingen: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%)Afschrijvingen: begroting en rekening 7.000100 | Het beeld over de meeste jaren is dan ook stabiel: de rekening wijkt slechts beperkt af van de 6.00075 | begroting, met afwijkingen die doorgaans binnen een bandbreedte van enkele procenten blijven. 5.00050 | De uitzondering is 2022, waar de rekening met e5,77 miljoen ruim het dubbele bedraagt van de 25 | begroting van e2,55 miljoen. Deze uitschieter is onmiddellijk zichtbaar in de grafiek en vraagt om 4.000 | een nadere verklaring. 0 3.000−25 2.000−50 | 13 1.000−75 −1000 Gem.2017 | 20172018 | 20182019 | 20192020 | 2020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 AfschrijvingenBegrootReferentie 5-GroepRekening Aansluiting met de onderliggende cijfers De cijfers in de factsheet zijn geverifieerd aan de hand van de aangeleverde databestanden en sluiten aan op de gemeentelijke administratie. De afschrijvingen zijn in de financiële administratie opgenomen onder economische categorie 7.3. De bedragen per jaar komen overeen met de ge- gevens zoals die door Geertruidenberg aan het CBS zijn aangeleverd en in de jaarrekeningen zijn opgenomen.
Voor 2017 ontbreekt een begrote waarde in de dataset, waardoor de afwijking voor dat jaar niet kan worden berekend. Dit is een beperking van de beschikbare data en niet van de gemeentelijke administratie. Verklaring van de afwijkingen De uitschieter in 2022 is volledig verklaarbaar en heeft een eenmalig karakter. In dat jaar is de grondexploitatie Donge-oevers ingebracht in de gemeentelijke balans. Deze inbreng vereiste een eenmalige afschrijving op drie afzonderlijke locaties binnen dit complex: • Oude Haven: e944.507 • Rivierkade: e698.187 • Achter de Hoeve: e808.553 De totale eenmalige impact bedroeg daarmee ruim e2,45 miljoen, bovenop de reguliere afschrijvin- gen van dat jaar. Dit verklaart de volledige omvang van de piek in 2022. De afschrijvingen zijn in 2023 en 2024 teruggekeerd naar het niveau dat ook voor 2022 werd gerealiseerd, wat bevestigt dat het hier een incidentele boeking betreft zonder structurele doorwerking. De geringe afwijkingen in de overige jaren zijn in lijn met wat bij afschrijvingen gebruikelijk is: kleine verschillen ontstaan door gewijzigde investeringstiming, bijstellingen van activawaarden of afrondin- gen in de berekening van afschrijvingstermijnen.
Vergelijking met de referentiegroep De referentiegroep laat over de periode 2017–2024 een gemiddelde afwijking zien van circa 5,3% op afschrijvingen, wat betekent dat de rekening gemiddeld iets lager uitvalt dan de begroting. Dit is een gebruikelijk patroon: gemeenten ramen afschrijvingen doorgaans voorzichtig, waarbij investeringen soms later worden gerealiseerd dan gepland, wat leidt tot lagere feitelijke afschrijvingen. Geertruidenberg volgt dit patroon in de meeste jaren. De afwijking in 2022 is van een geheel an- dere orde en is niet vergelijkbaar met de ontwikkeling bij de referentiegemeenten in dat jaar. Dit is echter niet verontrustend: de oorzaak is immers eenduidig herleidbaar tot een specifieke eenmalige boeking die losstaat van de reguliere afschrijvingssystematiek. Duiding voor Geertruidenberg Het afschrijvingsverloop van Geertruidenberg geeft over de beschouwde periode een stabiel en goed verklaarbaar beeld. De afwijkingen ten opzichte van de begroting zijn in vrijwel alle jaren 14 beperkt, wat duidt op een solide raming van de investeringsportefeuille en een beheersbare uitvoe- ringspraktijk. De piek van 2022 is volledig toe te schrijven aan de eenmalige inbreng van de grondexploitatie Donge-oevers en heeft geen structurele betekenis voor de afschrijvingsontwikkeling van de ge- meente.
Nu deze boeking is verwerkt, is het afschrijvingsniveau gestabiliseerd op een niveau dat in lijn ligt met de begroting en met de referentiegroep. Voor de raad verdient het aanbeveling om bij de beoordeling van de jaarrekening aandacht te beste- den aan de ontwikkeling van de investeringsagenda: nieuwe investeringsbeslissingen leiden in de jaren erna tot structureel hogere afschrijvingslasten. Inzicht in de verwachte groei van de afschrij- vingen als gevolg van geplande investeringen is daarmee een relevant onderdeel van de meerjarige financiële planning. 15 1.6 | Grondexploitatie (factsheet slide 8) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de grondexploitatie van Geertruidenberg over de periode 2017–2024. Grondexploitatie omvat alle gemeentelijke activiteiten rondom de verwerving, ontwikke- ling en verkoop van grond, zowel voor woningbouw als voor bedrijventerreinen. Het betreft daarmee een specifiek en van nature volatiel onderdeel van de gemeentelijke begroting, waarbij baten en Grondexploitatie: gemiddelde (R−B)/B per periode (afgekapt op 100%)lasten sterk kunnen fluctueren afhankelijk van de voortgang van individuele projecten en de timingGrondexploitatie: gemiddeld saldo (R−B) per periode 100 | van grondtransacties.
10.00075 | De eerste grafiek toont de gemiddelde afwijking tussen rekening en begroting over twee periodes: 50 | 2017–2024 en 2020–2024. | Over de gehele periode zijn de lasten gemiddeld ruim e8,9 miljoen 5.00025 | lager uitgevallen dan begroot, terwijl de baten gemiddeld ruim e10,5 miljoen hoger uitvielen dan 0 | begroot. Over de meer recente periode 2020–2024 zijn deze afwijkingen aanzienlijk kleiner: res- 0 −25 | 16 −5.000−50 −10.000−75 −100 Geertr. 2017-24 | 2017–2024Geertr. 2020-24 | Ref. 2017-24 | 2020–2024Ref. 2020-24 Lasten [R−B]Lasten [R−B]Baten [R−B]Baten [R−B] pectievelijk e1,1 miljoen aan de lastenkant en e2,0 miljoen aan de batenkant. Dit duidt erop dat de grondexploitatie in de meest recente jaren stabieler verloopt dan in de periode daarvoor. De tweede grafiek toont dezelfde afwijkingen uitgedrukt als percentage van de begroting. De per- centages over de volledige periode zijn dermate groot dat zij een directe vergelijking bemoeilijken, hetgeen inherent is aan de aard van grondexploitaties: zelfs een kleine absolute afwijking leidt tot een hoog percentage wanneer de begrote waarde laag of zelfs nul is. Aansluiting met de onderliggende cijfers De grondexploitatiecijfers zijn in de gemeentelijke administratie opgenomen onder taakvelden 3.2 en 8.2, en onder economische categorie 3.1 voor de grondcomponent.
De aangeleverde databestan- den bevestigen de aansluiting met de in de factsheet gepresenteerde bedragen. De verdiepingsana- lyse laat zien dat de tegenboeking van de grond inbreng in 2022, de inbreng van de grondexploitatie Donge-oevers in de gemeentelijke balans, zichtbaar is als een afzonderlijke post onder categorie 3.1, met een totale waarde van e2,45 miljoen. Deze boeking is reeds toegelicht in de sectie over afschrijvingen en hangt onlosmakelijk samen met de bewegingen die in de grondexploitatiegrafiek zichtbaar zijn. Verklaring van de afwijkingen De grondexploitatieportefeuille van Geertruidenberg wordt in de beschouwde periode gedomineerd door het programma Donge-oevers: een langjarige gebiedsontwikkeling gericht op de toeristische, recreatieve en economische herontwikkeling van locaties langs de oevers van de rivier de Donge. Het programma omvat zes deellocaties: Rivierkade, Achter de Hoeven, Oude Haven, Slikpolder, Timmersteekade en Fort Lunet. Naast Donge-oevers speelt het bedrijventerrein Dombosch een rol in de gemeentelijke grondportefeuille. De grote afwijkingen in 2018 en 2019 zijn inherent aan de vroege fase van deze gebiedsontwikke- ling. In die jaren waren de planvorming en de fasering van de deellocaties nog in volle ontwikkeling, waardoor zowel de timing van grondverkopen als de omvang van plankosten moeilijk precies te ramen waren.
Dergelijke afwijkingen zijn in de opstartfase van complexe gebiedsontwikkelingen gebruikelijk en zeggen op zichzelf weinig over de kwaliteit van het financieel beheer. De meer recente periode 2020–2024 laat een stabieler beeld zien, in lijn met de verdere uitkristalli- sering van het programma. De meest significante eenmalige boeking in deze periode is de inbreng van de grondexploitaties Oude Haven, Rivierkade en Achter de Hoeven in de gemeentelijke balans in 2022, met een totale afschrijving vane2,45 miljoen. Deze boeking is reeds toegelicht in de sectie over afschrijvingen. In 2023 en 2024 vallen de lasten van de grondexploitatie voor het eerst hoger uit dan begroot, terwijl de baten achterblijven. Dit patroon past bij een fase waarin gebiedsontwikkelingskosten worden gemaakt terwijl grondverkopen nog niet zijn gerealiseerd, wat gebruikelijk is bij de uitvoering van de afzonderlijke deelprojecten binnen Donge-oevers. De gemeente heeft in 2024 onder meer de startnotitie voor de deellocatie Achter de Hoeven vastgesteld, waarbij woningbouw voor circa 180 17 woningen is voorzien. De verwachte grondopbrengsten uit deze locatie zullen naar verwachting pas in latere jaren, bij daadwerkelijke grondverkoop, tot uitdrukking komen in de rekening.
Vergelijking met de referentiegroep De factsheet merkt expliciet op dat de referentiegroep op het onderdeel grondexploitatie dermate grote afwijkingen vertoont dat een zinvolle vergelijking niet mogelijk is. De vijf vergelijkingsgemeen- ten wijken onderling sterk af in hun grondontwikkelingsactiviteiten en -portefeuilles, waardoor het groepsgemiddelde wordt gedomineerd door individuele uitschieters. Dit is een beperking die inhe- rent is aan de keuze voor een kleine referentiegroep en is door de onderzoekers van het DoeMee- onderzoek zelf onderkend. De percentages die voor de referentiegroep worden gerapporteerd (aan de lastenkant −590% over 2017–2024 en zelfs −2.469% over 2020–2024) illustreren dat de vergelijkingsbasis te beperkt is om hieruit conclusies te trekken. Vergelijking op dit onderdeel wordt dan ook buiten beschouwing gelaten. Duiding voor Geertruidenberg Het beeld van de grondexploitatie van Geertruidenberg is in lijn met wat bij actieve grondontwikke- lende gemeenten gebruikelijk is: grote afwijkingen in de beginjaren van de beschouwde periode, gevolgd door een stabilisering naarmate de portefeuille is uitgekristalliseerd. De eenmalige impact van de inbreng van Donge-oevers in 2022 is inmiddels volledig verwerkt. Het gegeven dat de lasten in 2023 en 2024 boven de begroting uitkomen terwijl de baten achterblij- ven, verdient aandacht.
Dit kan duiden op een verschuiving in de fasering van lopende exploitaties, waarbij kosten eerder worden gemaakt dan baten worden ontvangen. Dit is op zichzelf niet onge- bruikelijk binnen grondontwikkeling, maar vraagt wel om een actueel en realistisch beeld van de meerjarige kasstromen binnen de grondexploitaties. Bij de behandeling van de grondexploitaties is het wenselijk jaarlijks inzicht te hebben in de actuele stand van de lopende complexen, de verwachte looptijden en de risico’s op verliezen of aanvullende bijdragen vanuit de algemene dienst. Grondexploitaties vormen een van de grootste financiële risi- cofactoren voor een gemeente en vereisen een actief en geïnformeerd toezicht. 18 1.7 | Personeel (factsheet slide 9) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de personeelskosten van Geertruidenberg over de periode 2017–2024, uitgesplitst naar eigen personeel en inhuur van derden. | Beide categorieën worden weergegeven voor zowel de begroting als de rekening, zodat de afwijking tussen raming en werke- lijkheid zichtbaar wordt. Twee patronen springen direct in het oog.
Ten eerste liggen de werkelijke uitgaven aan eigen perso-Personeel: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%)Personeel: begroting en rekening 100 | neel in vrijwel alle jaren lager dan begroot, met uitzondering van 2017 en 2018 waar de begrotings- 15.00075 | cijfers afwijken als gevolg van de destijds geldende ambtelijke fusieconstructie. Ten tweede laten de 50 | uitgaven aan inhuur een ononderbroken en sterk stijgende lijn zien: van e819.000 in 2017 tot e5,13 25 | miljoen in 2024. De begroting voor inhuur is in alle jaren aanzienlijk lager dan de werkelijke uitga- 10.0000 | ven, waarbij het verschil in de meest recente jaren sterk toeneemt. In 2024 bedragen de werkelijke −25 | 19 5.000−50 −75 −1000 20172017 | 20182018 | 20192019 | 20202020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 Eigen personeel [B]Eigen personeelEigen personeel [R]InhuurTotalen personeelInhuur [B]Inhuur [R] inhuurkosten bijna vier maal de begrote waarde. De tweede grafiek toont de procentuele afwijkingen ten opzichte van de begroting, inclusief een vergelijking met de referentiegroep. Hieruit blijkt dat de afwijkingen bij inhuur structureel negatief zijn. Dat wil zeggen: de rekening valt structureel hoger uit dan de begroting. Deze afwijkingen nemen in omvang toe.
Aansluiting met de onderliggende cijfers De personeelskosten zijn in de gemeentelijke administratie opgenomen onder economische catego- rie 1.1 (salarissen en sociale lasten) voor eigen personeel en categorie 3.5.1 (ingeleend personeel) voor inhuur. De verdiepingsanalyse laat zien dat de cijfers in de factsheet aansluiten op de gemeen- telijke administratie, mits uitsluitend de uitgaven op categorie 3.5.1 worden beschouwd. Een belangrijk nuancering betreft de batenkant van het personeelsbudget. Tegenover de inhuur- uitgaven staan ook inkomsten, die in de factsheet niet zichtbaar zijn. Het gaat daarbij onder meer om doorbetaling van salarissen voor niet-ingevulde vacatures, UWV-uitkeringen bij zwangerschap en verlof, en projectsubsidies waarbij personeelskosten worden doorbelast aan derden. De netto inhuurlast is daarmee lager dan de bruto uitgaven suggereren, maar de stijgende trend blijft ook na correctie hiervoor zichtbaar en significant. De begrotingscijfers voor eigen personeel in 2017 en 2018 wijken sterk af van de werkelijke uit- gaven en van de niveaus in latere jaren. Dit hangt samen met de ambtelijke fusieconstructie die Geertruidenberg tot 2017 kende en heeft geen inhoudelijke betekenis voor de beoordeling van de personeelsontwikkeling.
Verklaring van de afwijkingen De structurele en toenemende overschrijding van het inhuurbudget heeft een duidelijke achterlig- gende oorzaak: de gemeente ervaart al geruime tijd knelpunten bij het aantrekken en behouden van vast personeel. De krapte op de arbeidsmarkt voor gemeentelijk personeel treft Geertruiden- berg, evenals veel andere kleine en middelgrote gemeenten, in toenemende mate. Vacatures die niet of niet tijdig kunnen worden ingevuld met eigen personeel, worden opgevangen met externe in- huur. Dit is op korte termijn een effectieve oplossing, maar structureel kostbaarder dan het in dienst hebben van eigen personeel. De onderschrijding van het budget voor eigen personeel in de meeste jaren is een direct spiegel- beeld van dit probleem: niet-ingevulde vacatures leiden tot lagere salarislasten dan begroot, maar de werkzaamheden worden elders, duurder, ingekocht. De afwijkingen bij eigen personeel die binnen een bandbreedte van vijf procent blijven, zijn in het algemeen verklaarbaar door CAO-ontwikkelingen en kleine verschuivingen in de formatiebezetting. Grotere afwijkingen, zoals in 2017 en 2018, zijn gerelateerd aan de eerdergenoemde fusieconstruc- tie.
20 Vergelijking met de referentiegroep De factsheet vermeldt dat de benchmark voor totale personeelskosten voor de gehele groep overige gemeenten een gemiddelde afwijking van −8,4% laat zien, wat betekent dat ook bij de referentiege- meenten de rekening gemiddeld hoger uitvalt dan de begroting. Dit duidt erop dat de problematiek van stijgende personeelskosten en toenemende inhuur niet specifiek is voor Geertruidenberg, maar een breed patroon is binnen de groep van vergelijkbare gemeenten. De afwijking bij Geertruidenberg ligt in de meest recente jaren echter boven dit gemiddelde, met name wat betreft inhuur. De inhuurkosten in 2024 zijn bijna vier maal het begrote bedrag, terwijl de referentiegroep een gemiddelde overschrijding van circa −130% op inhuur laat zien over de gehele periode. De situatie bij Geertruidenberg wijkt daarmee in ongunstige zin af van het gemiddelde van de referentiegroep, al dient te worden opgemerkt dat ook binnen de referentiegroep aanzienlijke onderlinge verschillen bestaan. Duiding voor Geertruidenberg De ontwikkeling van de personeelskosten vormt het meest consistente en zorgwekkende patroon in de gehele analyse. De stijgende inhuurkosten zijn geen toevallige fluctuatie maar een structurele trend die zich over acht jaar ononderbroken heeft doorgezet en in de meest recente jaren sterk versnelt.
De inhuurkosten zijn in 2024 met e5,13 miljoen goed voor een substantieel deel van de totale personeelslasten van de gemeente. Deze ontwikkeling brengt meerdere risico’s met zich mee. Inhuur is structureel duurder dan vast personeel, leidt tot een grotere afhankelijkheid van de externe arbeidsmarkt en draagt minder bij aan de institutionele kennis en continuïteit binnen de organisatie. Bovendien is de beheersbaarheid van de inhuurkosten op de korte termijn beperkt: zolang vacatures niet worden ingevuld, blijft de vraag naar externe capaciteit bestaan. Op dit punt een is duidelijke sturingsopgave te herkennen. Het verdient aanbeveling om van het college een concrete analyse te vragen van de omvang en samenstelling van de inhuurportefeuille, de onderliggende oorzaken van de openstaande vacatures en de maatregelen die worden getrof- fen om de afhankelijkheid van externe inhuur structureel te verminderen. De ontwikkeling van de totale personeelslasten, vast en ingehuurd samen, vraagt om een expliciete plek in de meerjarige financiële planning en de begrotingsdiscussie.
21 1.8 Belastingen (factsheet slide 10) 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 −250 0 250 500 750 1.000 e × 1.000 Belastingen: begroting en rekening Overig [B] Overig [R] Toeristenbelasting [B] Toeristenbelasting [R] 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 −100 −75 −50 −25 0 25 50 75 100 Overig 2017 en toeristenbelasting 2024 afgekapt % Belastingen: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%) OZB Overige belastingen Toeristenbelasting OZB referentiegroep (18,8%) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de gemeentelijke belastingopbrengsten over de periode 2017–2024, uitgesplitst naar de afzonderlijke belastingsoorten. De gemeente Geertruidenberg heft de volgende gemeentelijke belastingen: onroerendezaakbelasting (OZB), overige belastingen en toeristenbelasting. Parkeerbelasting wordt in Geertruidenberg niet geheven. De eerste grafiek toont de begroting en rekening voor de overige belastingen en de toeristenbelas- ting. De OZB is in deze grafiek buiten beeld gelaten omdat de omvang van de OZB-opbrengsten aanzienlijk groter is dan die van de overige belastingen, waardoor kleinere verschillen in de andere categorieën niet leesbaar zouden zijn. De tweede grafiek toont de procentuele afwijking tussen re- kening en begroting voor alle belastingsoorten, inclusief de OZB, afgezet tegen de referentiegroep.
22 Het beeld bij de OZB is over de gehele periode relatief stabiel: de afwijkingen ten opzichte van de begroting blijven beperkt en liggen in lijn met het gemiddelde van de referentiegroep. Bij de overige belastingen is het beeld grilliger. In 2017 valt de rekening aanzienlijk hoger uit dan de begroting, terwijl in 2021 een negatieve waarde wordt gerealiseerd. De rekening valt lager uit dan de begroting, wat duidt op een terugboeking of correctie in dat jaar. De toeristenbelasting laat over de beschouwde periode een gestaag stijgende lijn zien, zowel in begroting als in rekening. Aansluiting met de onderliggende cijfers De belastingopbrengsten zijn in de gemeentelijke administratie opgenomen onder de taakvelden 0.61 en 0.62 (OZB woningen en niet-woningen), 0.63 (parkeerbelasting, niet van toepassing) en 0.64 (overige belastingen), alsmede taakveld 3.4 als benadering voor de toeristenbelasting. De aangeleverde databestanden bevestigen de aansluiting met de in de factsheet gepresenteerde be- dragen op totaalniveau. Een directe aansluiting per belastingsoort is beperkt mogelijk omdat de factsheet gebruikmaakt van een specifieke indeling waarbij taakvelden worden geclusterd. De globale verhoudingen en trends zijn echter herkenbaar en consistent met de gemeentelijke jaarrekeningen.
Verklaring van de afwijkingen De uitschieter bij de overige belastingen in 2017, waarbij de rekening ( e814.000) ruim vijf maal de begroting (e163.000) bedraagt, is opvallend maar niet nader herleidbaar op basis van de beschik- bare data. Een mogelijke verklaring ligt in een eenmalige heffing of correctie die in dat jaar heeft plaatsgevonden. Nadere toelichting vanuit de ambtelijke organisatie is gewenst om deze afwijking volledig te duiden. De negatieve rekening bij overige belastingen in 2021 ( e−240.000) is eveneens ongebruikelijk en wijst op een terugboeking of correctie in de heffing of inning van belastingen in dat jaar. Ook hier geldt dat de beschikbare data onvoldoende detail biedt voor een volledige verklaring. De afwijkingen bij de OZB blijven over de gehele periode beperkt en zijn in lijn met de normale fluctuaties die optreden als gevolg van bezwaarschriften, vrijstellingen en kleine aanpassingen in de WOZ-waardeontwikkeling. De toeristenbelasting laat een gestaag groeiend patroon zien dat consistent is met de toename van recreatief verblijf in de gemeente en de geleidelijke verhoging van het tarief in de achterliggende jaren. Vergelijking met de referentiegroep De factsheet merkt op dat de vijf vergelijkingsgemeenten op het onderdeel belastingen te divers zijn om tot betekenisvolle extra inzichten te komen.
De referentiegroep omvat gemeenten met uiteenlo- pende belastingstelsels, tarieven en heffingsgrondslagen, waardoor het groepsgemiddelde beperkte vergelijkingswaarde heeft. De OZB-afwijking bij Geertruidenberg van gemiddeld 18,8% over de gehele periode in de referen- tiegroep geeft aan dat de OZB-opbrengsten bij vergelijkbare gemeenten gemiddeld hoger uitvallen 23 dan begroot. Geertruidenberg volgt dit patroon in grote lijnen, met afwijkingen die doorgaans binnen een aanvaardbare bandbreedte blijven. Op het onderdeel overige belastingen zijn de afwijkingen bij Geertruidenberg in enkele jaren groter dan het referentiegemiddelde, maar de omvang in absolute zin is beperkt. Duiding voor Geertruidenberg Het belastingbeeld van Geertruidenberg is over de beschouwde periode grotendeels stabiel en be- heersbaar. De OZB-opbrengsten wijken niet structureel af van de raming, wat duidt op een solide waardering en heffingspraktijk. De toeristenbelasting ontwikkelt zich in lijn met de verwachtingen en vormt een groeiende maar bescheiden inkomstenbron. De afwijkingen bij de overige belastingen in 2017 en 2021 vragen om een nadere toelichting vanuit de ambtelijke organisatie. Hoewel de absolute bedragen beperkt zijn, is inzicht in de oorzaak van deze uitschieters van belang voor een correcte interpretatie van het totaalbeeld.
Op dit onderdeel is het met name relevant om periodiek te toetsen of de gemeentelijke belastingta- rieven in lijn zijn met de kostendekkendheid van de bijbehorende voorzieningen en of de heffings- grondslagen actueel zijn. Dit geldt in het bijzonder voor de toeristenbelasting, waarbij de tarief- ontwikkeling en de opbrengstverwachting regelmatig tegen het licht dienen te worden gehouden in relatie tot de lokale recreatieve ambities. 24 1.9 | Leges en huren (factsheet slide 11) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de legesinkomsten en huurinkomsten van Geertruidenberg over de periode 2017–2024, uitgesplitst naar begroting en rekening. Leges zijn vergoedingen die de gemeente in rekening brengt voor het verlenen van diensten en vergunningen, zoals omgevingsver- gunningen, paspoorten en rijbewijzen. Huren betreffen de inkomsten uit de verhuur van gemeentelijk vastgoed aan derden.Leges en huren: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%)Leges en huren: begroting en rekening 6.000100 | Bij de leges is over de gehele periode een stijgende trend zichtbaar, zowel in de begroting als in 5.00075 | de rekening. De rekening valt in de meeste jaren hoger uit dan de begroting, met name in 2017, 50 | 2018 en de periode 2023–2024.
De uitschieter in 2024 is opvallend: de werkelijke legesinkomsten 4.00025 | bedragen e5,15 miljoen, ruim e1,1 miljoen boven de begrote e4,03 miljoen. 3.0000 2.000−25 | 25 −50 1.000−75 −1000 20172017 | 20182018 | 20192019 | 20202020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 Huren | LegesHuren [B]Huren referentiegroep (8,9%)Huren [R]Leges [B]Leges referentiegroep (8,3%)Leges [R] Bij de huren is het beeld grilliger. De rekening wijkt in meerdere jaren aanzienlijk af van de begroting, zowel naar boven als naar beneden. De meest opvallende afwijking doet zich voor in 2022, waar de huuropbrengsten van e1,19 miljoen ruim het dubbele bedragen van de begrote e528.000. In 2021 valt de rekening juist sterk onder de begroting, met een gerealiseerde opbrengst van slechts e404.000 tegenover een begroting van e1,18 miljoen. Aansluiting met de onderliggende cijfers De legesinkomsten zijn in de gemeentelijke administratie opgenomen onder economische categorie 3.7. De huuropbrengsten vallen onder categorie 3.6. De verdiepingsanalyse op basis van de aan- geleverde databestanden bevestigt dat de in de factsheet gepresenteerde cijfers aansluiten op de gemeentelijke administratie. De bedragen per jaar komen overeen met de gegevens zoals die door Geertruidenberg aan het CBS zijn aangeleverd en in de jaarrekeningen zijn opgenomen.
Verklaring van de afwijkingen De stijging van de legesinkomsten in 2023 en 2024 heeft meerdere samenlopende oorzaken. Een eerste factor betreft de paspoorten en identiteitskaarten: als gevolg van nieuwe wetgeving is de geldigheidsduur van reisdocumenten verkort, waardoor een grotere groep burgers in een kortere periode een nieuw document heeft aangevraagd. Dit heeft geleid tot een incidenteel hogere lege- sopbrengst op dit onderdeel. Een tweede en kwantitatief belangrijkere factor betreft de omgevingsvergunningen voor grote bouw- projecten in 2024. In dat jaar zijn substantiële vergunningen verleend in het kader van werkzaam- heden gerelateerd aan de verbreding van de rijksweg A27 en aan projecten van woningcorporatie Thuisvester. De bijbehorende legesopbrengsten zijn aanzienlijk: • Omgevingsvergunning A27 (eerste aanvraag): e311.451 • Thuisvester, diverse locaties: e180.129 • Omgevingsvergunning A27 (tweede aanvraag): e167.264 Samen vertegenwoordigen deze drie posten ruim e658.000 aan incidentele legesinkomsten in 2024. Daarnaast heeft een verbetering van de kostendekkendheid van de legestarieven bijgedragen aan de hogere opbrengsten. De uitschieter bij de huren in 2022 heeft een geheel andere oorzaak. In dat jaar is de exploita- tievorm van de gemeentelijke zwembaden gewijzigd, waarbij een ander btw-regime van toepassing werd.
Als gevolg hiervan zijn huurcorrecties met terugwerkende kracht opgelegd over eerdere jaren, hetgeen leidde tot een eenmalige verhoging van de huuropbrengsten in de rekening van 2022. De lage huuropbrengst in 2021 hangt mogelijk samen met de tijdelijke sluiting of beperkte openstelling van gemeentelijke accommodaties als gevolg van de COVID-19-pandemie. 26 Vergelijking met de referentiegroep De factsheet constateert dat de afwijkingen bij Geertruidenberg gemiddeld groter zijn dan bij de referentiegemeenten. Het gemiddelde van de referentiegroep bedraagt over de gehele periode circa 8,9% voor huren en 8,3% voor leges, wat duidt op een beperkte maar consistente overschrijding van de begrote inkomsten bij vergelijkbare gemeenten. Geertruidenberg laat in meerdere jaren aanzienlijk grotere afwijkingen zien, met name bij de huren in 2017, 2018, 2019 en 2022, en bij de leges in 2017, 2018 en 2024. De factsheet merkt hierbij op dat de grotere afwijkingen bij Geertruidenberg vermoedelijk voornamelijk worden veroorzaakt door de grote projecten die in de gemeente spelen, waaronder de A27. Dit betekent echter niet dat vergelijkbare uitschieters bij de referentiegemeenten nooit voorkomen, zij zijn daar alleen in de beschouwde periode niet zichtbaar.
Duiding voor Geertruidenberg De ontwikkeling van de legesinkomsten illustreert dat Geertruidenberg in de periode 2023–2024 heeft geprofiteerd van een samenloop van factoren die de opbrengsten tijdelijk hebben verhoogd: gewijzigde wetgeving voor reisdocumenten, grote infrastructurele projecten in de directe omgeving en een verbeterde kostendekkendheid. Het merendeel van deze factoren heeft een incidenteel karakter. De hoge legesinkomsten van 2024 zullen in de komende jaren naar verwachting niet op hetzelfde niveau worden herhaald, tenzij opnieuw grote vergunningplichtige projecten worden gerealiseerd. De huuropbrengsten laten een wisselend beeld zien dat sterk wordt beïnvloed door incidentele correcties en externe omstandigheden. De uitschieter van 2022 is eenmalig en hangt samen met een btw-correctie die inmiddels is verwerkt. Het structurele niveau van de huuropbrengsten lijkt zich te stabiliseren rond e900.000 à e1,1 miljoen per jaar. Bij de begroting van leges- en huurinkomsten is het wenselijk om onderscheid te maken tussen structurele opbrengsten en incidentele meevallers. Het risico bestaat dat hoge incidentele legesin- komsten de begroting van volgende jaren optimistisch inkleuren, terwijl de onderliggende structu- rele opbrengst lager ligt.
Tevens verdient de kostendekkendheid van de legestarieven periodiek aandacht, zodat de tarieven in lijn blijven met de werkelijke kosten van de verleende diensten. 27 1.10 | Rente en dividend (factsheet slide 12) Wat laat de factsheet zien? Deze pagina toont de ontwikkeling van de rente- en dividendinkomsten en -lasten van Geertruiden- berg over de periode 2017–2024. Rente betreft de vergoeding op leningen en uitgezette middelen; dividend is de uitkering die de gemeente ontvangt als aandeelhouder van verbonden partijen, zo- als nutsbedrijven. Het betreft drie afzonderlijke posten: de rentelasten die de gemeente betaalt op haar leningenportefeuille, de rentebaten die zij ontvangt op uitgezette middelen en vorderingen, enRente en dividend: (R−B)/B per jaar (afgekapt op ±100%)Rente en dividend: begroting en rekening 100 | de dividenden die zij ontvangt als aandeelhouder van verbonden partijen zoals nutsbedrijven en 1.00075 | regionale ontwikkelingsmaatschappijen.
50 75025 | Bij de rentelasten is over de gehele periode een dalende trend zichtbaar in zowel begroting als 0 | rekening, wat samenhangt met de historisch lage renteomgeving van de afgelopen jaren en de 500 −25 | 28 −50250 −750 −100 20172017 | 20182018 | 20192019 | 20202020 | 20212021 | 20222022 | 20232023 | 20242024 Rentelasten [B] RentelastenRentelasten [R]RentebatenRentebaten [B]DividendRentebaten [R] Dividend [B] | Dividend [R] aflossing van bestaande leningen. De rekening valt in de meeste jaren lager uit dan de begroting, wat als meevaller kan worden gekwalificeerd. Bij de rentebaten springt 2024 sterk in het oog: de werkelijke rentebaten bedragen e342.000, ruim zestien maal het begrote bedrag van e21.000. Dit is verreweg de grootste afwijking in de gehele analyse op dit onderdeel. Bij het dividend valt de uitschieter in 2018 op, waar de rekening met e977.000 meer dan vijf maal de begrote e175.000 bedraagt. In de overige jaren liggen de divi- dendinkomsten dichter bij de begroting. Aansluiting met de onderliggende cijfers De rente- en dividendinkomsten zijn in de gemeentelijke administratie opgenomen onder economi- sche categorieën 5.1 (rente) en 5.2 (dividend en winsten). De rentelasten vallen onder hetzelfde taakveld 0.5 (treasury).
De verdiepingsanalyse laat zien dat de in de factsheet gepresenteerde be- dragen aansluiten op de gemeentelijke administratie, met dien verstande dat een volledige aanslui- ting op de rentecijfers pas mogelijk is wanneer niet uitsluitend de inkomsten maar ook de uitgaven en de interne doorbelastingen via treasury in de analyse worden betrokken. Dit is een methodologische beperking van de factsheet: de gepresenteerde cijfers geven een on- volledig beeld van de treasury-functie van de gemeente indien zij los van de lastenkant worden beschouwd. Een integrale beschouwing van het taakveld treasury geeft een beter en representatie- ver beeld van de werkelijke rentepositie van Geertruidenberg. Verklaring van de afwijkingen De uitschieter in de rentebaten in 2024 heeft twee samenhangende oorzaken. Ten eerste heeft de algemene stijging van de marktrente in de periode 2022–2024 geleid tot aanzienlijk hogere renteop- brengsten op de liquide middelen en kortlopende uitzettingen van de gemeente dan bij het opstellen van de begroting was voorzien. De begroting voor rentebaten werd in die periode nog gebaseerd op de langdurig lage rentestanden van de voorafgaande jaren.
Dit verklaart tevens waarom de pro- centuele afwijking op dit onderdeel zo extreem hoog uitvalt: wanneer het begrote rentebedrag dicht bij nul ligt, leidt zelfs een beperkte absolute stijging tot een percentage van honderden of duizenden procenten. Een rentestijging van 0,1% naar 1,0% is in absolute zin bescheiden, maar vertegen- woordigt een toename van 900%. De hoge percentages in de grafiek weerspiegelen daarmee de omvang van de rentestijging, maar zijn niet representatief voor de financiële impact in absolute zin. Ten tweede hebben interne doorbelastingen via de treasury-functie bijgedragen aan de hogere ren- tebaten. Bij gemeenten worden rentelasten op leningen intern doorbelast aan de taakvelden waar- voor de investeringen zijn gedaan; de bijbehorende rentevergoedingen komen ten gunste van de treasury-functie. Bij een stijgende rente leidt dit mechanisme tot hogere interne rentebaten dan begroot, ook zonder dat de externe positie wezenlijk wijzigt. De uitschieter bij dividend in 2018 is niet volledig herleidbaar op basis van de beschikbare data. Een mogelijke verklaring ligt in een incidentele uitkering of winstuitdeling door een van de verbonden partijen waarin Geertruidenberg deelneemt. In de overige jaren liggen de dividendinkomsten vrij stabiel, wat duidt op een beheersbare en voorspelbare deelnemingenportefeuille.
29 De dalende rentelasten in de loop van de periode zijn in lijn met de algemene renteontwikkeling en de geleidelijke afbouw van de leningenportefeuille van de gemeente. In 2017 is de begrote rentelast negatief, wat duidt op een technische boeking of saldo van ontvangen en betaalde rente in dat jaar. Vergelijking met de referentiegroep De factsheet merkt op dat uitschieters bij rente en dividend ook bij de referentiegemeenten zeker niet zeldzaam zijn. De vergelijkingsgroep laat over de periode 2017–2024 aanzienlijke variatie zien op dit onderdeel, met name bij rentelasten en rentebaten. Dit weerspiegelt de diversiteit in leningen- portefeuilles, treasurybeleid en deelnemingen binnen de groep van vergelijkende gemeenten. De afwijkingen bij Geertruidenberg, met name de uitschieter bij rentebaten in 2024, zijn in absolute zin groot, maar vallen binnen het spectrum van wat bij vergelijkbare gemeenten in de beschouwde periode is waargenomen. Een vergelijking op procentuele basis is voor dit onderdeel beperkt bruik- baar, omdat de begrote bedragen in sommige jaren zeer laag zijn, waardoor zelfs kleine absolute afwijkingen tot zeer hoge percentages leiden. Duiding voor Geertruidenberg De rente- en dividendontwikkeling van Geertruidenberg laat over de meeste jaren een stabiel en be- heersbaar beeld zien. De rentelasten dalen structureel, wat bijdraagt aan een lichtere schuldenlast.