Eindrapport Rekenkamer AD-gebruik jongeren Geertruidenberg

Toezicht en handhaving

In het PHP dient, naast de activiteiten voor preventie, ook te worden aangegeven op welke wijze het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties in de door het plan bestreken periode worden ondernomen. Als doel is aangegeven dat het toezicht en de handhaving geïntensiveerd zouden worden bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen, paracommerciële instellingen en in de openbare ruimte. Dit zou tot een nalevingspercentage van de Drank- en Horecawet, Opiumwet en andere vergunningsvoorschriften van 100% dienen te leiden bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen en paracommerciële instellingen.21 Naast de politie, die verantwoordelijk is voor toezicht op de openbare orde en veiligheid, zijn er gemeentelijke toezichthouders die vanuit het district de Baronie in een pool van toezichthouders Drank- en Horecawet zijn opgenomen. De gemeente Geertruidenberg maakt tegen betaling gebruik van deze pool Baronie voor 130 uur per jaar. Controles door toezichthouders richten zich onder meer op de handhaving van de leeftijdsgrenzen bij de verkoop van alcoholische drank in de horeca, supermarkten en slijterijen inclusief sportkantines, evenementen en andere paracommerciële horeca.

Ook controleert men onder andere ten aanzien van sluitingstijden en schenktijden van de horeca, inclusief schenktijden van sportkantines en andere paracommerciële horeca en evenementen.

21 Uit nalevingsonderzoek van STAP in 2017 kwam naar voren dat het gemiddelde nalevingspercentage bij slijterijen,

supermarkten, horeca, cafetaria’s en sportkantines in Geertruidenberg met 31% was verbeterd ten opzichte van een meting in 2015, maar deze steekproef was te klein om hieruit conclusies te kunnen trekken.

25

Er zijn twee bijzonder opsporingsambtenaren (boa’s) in dienst van de gemeente die onder andere controleren op alcoholgebruik van minderjarigen in de openbare ruimte22. Hierbij zijn zij grotendeels afhankelijk van meldingen die binnenkomen. Daarnaast is er een coördinator van de boa’s die hiervoor acht uur per week wordt ingezet. Een deel van de inzet van de boa’s is er ook ten behoeve van het wijkgericht samenwerken, waarbij leefbaarheid en overleg met wijktafels belangrijke aandachtspunten zijn. Drugs en ondermijning In relatie tot het thema ‘drugs’ wordt met name in het integraal veiligheidsbeleid gewezen op de aanwezige structuren voor drugsproductie en -handel in de omgeving en de ondermijnende effecten van deze vorm van criminaliteit. In dit licht zijn er meetbare indicatoren van de aanpak benoemd, waaronder het aantal waarschuwingen en sluitingen van drugspanden in de gemeente (op basis van de Wet Damocles). Uit de inventarisatie van onder meer Raadsinformatiebrieven komt naar voren dat de gemeente, in de periode 2016-2018, in een drietal gevallen een drugspand heeft laten sluiten op grond van de Wet Damocles. 3.3.3

Aanvullende acties

Gezien de door professionals eerder geschetste zorg over de aard en omvang van de problematiek van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in de gemeente Geertruidenberg, is in het preventie- en handhavingsplan door de gemeente aangegeven dat er naast de eerdere uitgevoerde activiteiten ook aanvullende maatregelen getroffen zouden worden. Naast continuering en ‘doorontwikkeling’ van verschillende initiatieven, zoals het Bavo-project, de ‘Gezonde school’ en ‘Gezonde kantine’, deskundigheidsbevordering leraren, het promoten van KOPP, KVO & Kopstoring en afspraken over netwerkoverleggen, is onder meer het Programma individuele trajectbegeleiding drugs (PITD) apart als nieuwe aanpak benoemd. De trajecten van de individueel begeleider (werkzaam bij Novadic-Kentron) zijn gericht op vroegtijdige interventie bij verslavingsproblematiek bij jongeren van 12 tot 23 jaar. De PITDmedewerker benadert jongeren, op basis van signalen van de preventiemedewerker van Novadic-Kentron en/of andere professionals, op een ‘outreachende’ wijze waarbij vermoedens zijn van een middelenproblematiek (i.c.

een problematiek inzake overmatig alcohol- en/of drugsgebruik).23 Een eerste inschatting van de preventiemedewerker van Novadic-Kentron bij de start van de pilot duidde er op dat bij circa 15-30 jongeren in Geertruidenberg in de leeftijd 14-20 jaar sprake zou zijn van (beginnende) verslavingsproblematiek. In de latere evaluatie van het PITD wordt gesproken over 20 jongeren in Geertruidenberg tussen 14-23 jaar, die (risicovol) alcohol of drugs gebruiken. Voor de (pilot) PITD is een aanvullend budget vanuit het preventieplan begroot. De kosten van de pilot werden voor de duur van zes maanden geschat op € 25.775. Een groot deel van de 22 Inmiddels is een derde boa bij de gemeente aangesteld. 23 Een ‘outreachende’ methode houdt in dat sociale professionals niet achter hun bureau afwachten tot mensen om

hulp vragen, maar zelf initiatief nemen door mensen op te zoeken en (ongevraagd) hulp en diensten aan te bieden.

26

andere aanvullende acties zou volgens het PHP binnen het bestaande budget en de ureninzet van jeugd plaatsvinden. Een begrotingsverantwoording hiervan is niet in het PHP 2020-2023 weergegeven. Naast de genoemde aanvullende acties (i.c. de pilot PITD) is in dit kader in het PHP ook gewezen op de rol van paracommerciële- en commerciële instellingen. Om deze (sterker) bij de aanpak van alcohol- en drugsgebruik van jongeren te betrekken, wil men hen periodiek informeren over ontwikkelingen op gebied van wet- en regelgeving ten aanzien van alcohol en drugs, de ‘Gezonde kantine’ voortzetten en een focus leggen op het toezicht van leeftijdsgrenzen en IDcontrole.

3.4

Integrale aanpak als streven

Werkgroep Verslavingsbeleid Om de voorgestelde ‘integrale aanpak’ te bewerkstelligen, wijst de gemeente op de noodzaak van samenwerking met en tussen professionals uit het veld. Hiertoe is in 2018 de werkgroep Verslavingsbeleid in Geertruidenberg opgezet. De werkgroep biedt volgens de gemeente “een platform om te signaleren, actiepunten te bespreken en samenwerkingen aan te gaan”. Binnen de werkgroep is de focus voor de aanpak gelegd op jongeren van middelbare schoolleeftijd. Deze werkgroep is gestart met medewerkers van de gemeente, GGD, het jongerenwerk, het Dongemond College, het CJG en een vertegenwoordiger van Moedige Moeders Drimmelen. In het vervolg hebben zich ook de JGZ, Novadic Kentron, Halt en de Zelfhulpgroep Drimmelen bij deze werkgroep gevoegd. Ook heeft later een vertegenwoordiger van een basisschool en een gemeentelijke boa aan het overleg deelgenomen. De werkgroep heeft zich in de beginfase bezig gehouden met ondersteunende ideeën voor het opstellen van een plan van aanpak vanuit de gemeente (leidend tot het huidige preventie- en handhavingsplan). De deelnemende organisaties leveren in meer of mindere mate personele capaciteit en instrumenten voor enkele of meerdere deelonderwerpen binnen de bredere aanpak van het alcohol- en drugsgebruik onder jongeren.

De gemeente geeft in het preventie- en handhavingsplan aan de regie te nemen “in het terugdringen en voorkomen van middelengebruik onder jongeren, onder meer door aansturing van de werkgroep Verslavingsbeleid. Tijdens de beleidsperiode 2020-2023 zal de werkgroep actief blijven, om samen uitvoering van de actiepunten te waarborgen en signalen te blijven verzamelen. Hiermee wordt de integraliteit gewaarborgd. Bovendien vormt de werkgroep een platform om algemene signalen te delen”. De werkgroep Verslavingsbeleid is met name in de periode voorjaar-najaar 2019 bij elkaar geweest voor het ontwikkelen van ideeën als basis van het preventie- en handhavingsplan 20202023. Sinds 2020 is de werkgroep echter niet meer actief en niet meer bij beleidsontwikkeling betrokken.

27

Netwerkoverleggen De gemeente kent nog enkele netwerkoverleggen, waarin het onderwerp ‘alcohol- en drugsgebruik door jongeren’ mede of zijdelings aan de orde komt of kan komen. Het betreft met name het ‘Straathoekoverleg’ en de Veiligheidskamer24. Ook is er in principe informatie-uitwisseling vanuit de samenwerking in het Ondersteuning en adviesteam (OAT), bestaande uit medewerkers van het Dongemond College, het CJG, de JGZ en de politie. Aan het ‘Straathoekoverleg’ nemen onder regie van de gemeente de politie, boa’s, het jongerenwerk, Halt en Novadic-Kentron deel. Het is een zes-wekelijks overleg waarin de plekken waar jongeren zich in groepen in de openbare ruimte bevinden, worden besproken. Ook is dit volgens de gemeente mede het overleg voor vroegsignalering over onder andere alcohol- en drugsgebruik, maar ook voor andere vormen van verslaving zoals roken, gokken en gamen. Aan de ‘Veiligheidskamer’ nemen onder regie van de gemeente de politie, boa’s, het jongerenwerk en Novadic-Kentron deel en in dit overleg worden jongeren besproken over wie ernstige zorgen zijn geuit. Het kan gaan om een bespreking van specifieke groepen jongeren of om individuele casussen, waarin veelal sprake is van een multiproblematiek. In de aanpak kijkt men dan ook naar de bredere context/omgeving van de jongere (het gezin, de school, vrije tijd).

24 Een organisatorisch verband waarin de lokale aanpak van criminaliteit en overlast vorm wordt gegeven.

28

4

Uitvoering gemeentelijk beleid alcohol en drugs

4.1

Inleiding

In dit hoofdstuk worden de uitvoeringspraktijk inzake het alcohol- en drugsbeleid en de beoordeling daarvan aan de orde gesteld. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de maatregelen die in het licht van het middelengebruik van jongeren zijn voorgesteld en al dan niet ten uitvoer gebracht, de samenwerking met relevante organisaties en naar de praktijk van een (integrale) aanpak. De informatie in deze paragraaf is mede ontleend aan de gesprekken die gevoerd zijn met sleutelinformanten bij de gemeente en professionals van organisaties, met een onderbouwing vanuit de documentanalyse. Daarbij geldt een algemene opmerking dat de coronapandemie en de gevolgen hiervan, zich in golven voordoend in de periode maart 2020 - maart 2022, en de daarbij behorende maatregelen, een belangrijke stempel heeft gedrukt op de uitvoering van allerlei gemeentelijke beleidsmaatregelen, onder meer op het terrein van ‘jeugd en middelengebruik’.

4.2

Activiteiten uitvoering alcohol- en drugsbeleid Geertruidenberg

4.2.1

Inzet en activiteiten voor preventie

In het PHP is aangegeven dat de inzet voor preventie met name herkenbaar zal worden bij de verslavingszorg van Novadic-Kentron, het onderwijs (met name de vo-school Dongemond College), de JGZ-GGD, het jongerenwerk en bureau Halt. Deze inzet kan mogelijk beantwoorden aan het algemene doel vanuit ‘educatie’ met als subdoelen bewustwording, vroegtijdige signalering en deskundigheidsbevordering inzake middelengebruik. In de praktijk van de verslavingszorg door Novadic-Kentron komt naar voren dat de betreffende preventiemedewerker in haar formele takenpakket gemiddeld 10 uur per week beschikbaar heeft voor de inzet in de gemeente Geertruidenberg (de feitelijke verdeling van in te zetten uren in het totaal aan beschikbare uren voor de verschillende gemeenten in de regio waarvoor deze preventiemedewerker werkt, wordt door de professional zelf bepaald). Een deel van de inzet heeft plaatsgevonden voor voorlichting en advisering op de vo-school en voor het (incidenteel) voeren van straatgesprekken samen met het jongerenwerk. Uit mededelingen komt naar voren dat de preventiemedewerker van Novadic-Kentron in 2023 met circa 25-30 jongeren uit Geertruidenberg gesprekken heeft gevoerd, waarin een (mogelijk beginnende) verslavingsproblematiek aan de orde is gekomen.

Van deze jongeren zijn in 2023 acht jongeren ook feitelijk doorverwezen naar de behandelingsafdeling van de verslavingszorg van Novadic-Kentron. De aantallen doorverwijzingen lijken licht toe te nemen; in 2021 en 2022 werden vijf -zes jongeren per jaar naar Novadic-Kentron verslavingszorg voor behandeling doorverwezen. In 2023 zijn drie jongeren uit Geertruidenberg ook daadwerkelijk in klinische behandeling bij Novadic-Kentron. 29

Op het Dongemond College, locatie Raamsdonkveer, heeft men zich volgens plan gericht op de voorlichting in lessen over middelengebruik. Zo is het project “Niet op je Dongemondje gevallen” en ‘Be Aware’ in klas 3 uitgevoerd, in de mentorklas in de onderbouw ook alcohol en drugsgebruik aan de orde gesteld (de serie een “Frisse Start’ voor brugklassers) en een e-learningmodule beschikbaar gesteld over alcohol, bestemd voor de 2e klas. Daarnaast is er voorlichting door Novadic-Kentron en wordt het project De Gezonde School en Genotmiddelen uitgevoerd. De vo-school heeft in februari 2022 het vignet ‘Gezonde School’ omtrent roken, drugs en alcohol behaald, waarmee zij laat zien dat zij voldoet aan de kwaliteitscriteria die door deskundigen zijn opgesteld. Er wordt geen inzet (meer sinds 2023) gepleegd of ondersteuning geboden door de GGD op onderdelen die in het preventie- en handhavingsplan zijn aangekondigd ten aanzien van het basis- en voortgezet onderwijs. Het genoemde Bavo-project is tientallen jaren uitgevoerd zonder dat uit cijfers bleek dat het geholpen heeft. Bovendien liep de laatste jaren het aantal betrokken ouders terug en is er naar aanleiding van een oproep van de GGD samen met het onderwijs gekeken naar een effectievere aanpak.

Er is derhalve geen voorlichting meer door de GGD aan ouders op scholen gegeven, aangezien men twijfels had over het bereik van deze aanpak onder de ouders die hier voordeel van zouden kunnen hebben. Het alternatief voor deze aanpak bestond uit het geven van enkele gastlessen. Ook in het voortgezet onderwijs is er geen apart programma van de GGD met voorlichting voor ouders over middelengebruik door jongeren. Sinds najaar 2023 heeft men het streven om de voorlichting op het Dongemond College te laten verzorgen door het jongerenwerk, samen met Novadic-Kentron en, als mogelijk, ook door bureau Halt. Deze aanpak zit nog in de planningsfase. Aangezien de coördinatie van de voorlichting aan ouders in een eerder stadium door de GGD werd verzorgd maar in 2023 is gestopt, is het sindsdien aan de scholen zelf om deze voorlichting vorm te geven. Op de school is er aandacht voor de aanpak ‘GRAS’ (Gokken, Roken, Alcohol & Soft drugs) dat ‘herontwikkeld’ is en, deels in samenwerking met Novadic-Kentron, aan leerlingen van de onderbouw wordt aangeboden. Dit vindt nu plaats onder de noemer De Gezonde School en Genotmiddelen. Vanuit de school heeft men, tot de coronaperiode in 2020, ook aan ouders voorlichting gegeven over de risico’s van middelengebruik (i.c. alcohol- en drugsgebruik) door hun kinderen, maar deze voorlichting is stopgezet en ook na de coronaperiode niet meer opgepakt.

Men heeft vanuit de school de indruk dat men met de voorgaande voorlichtingsavonden ‘niet de juiste ouders’ heeft bereikt; ouders die al kennis hebben van de risico’s van alcohol- en drugsgebruik op jonge leeftijd en overtuigd zijn van de noodzaak om daaraan iets te doen komen naar de schoolavond, maar dat geldt niet voor de ouders die daarvan niet op de hoogte zijn of daarvan overtuigd zijn. De informatie die men hierover wil delen met de ouders van kinderen uit meerdere leerjaren wordt inmiddels enkel overgedragen via de schoolbrief, i.c. de oudercontactbrief die regelmatig verschijnt.

30

Jongerenwerk Het jongerenwerk, dat sinds 2022 door de organisatie Surplus wordt uitgevoerd, organiseert sinds juni 2022 activiteiten in het jongerencentrum (‘2gether’) dat uit een relatief kleine ontmoetingsruimte en kantoorruimte bestaat. Jongerenwerkers zijn ook op gezette tijden op straat aanwezig om met jongeren in contact te komen. Er zijn twee jongerenwerkers en een trainee die gezamenlijk bijna 62 contacturen per week beschikbaar hebben. Dit is exclusief de extra inzet vanuit NPO-middelen waarvoor 27 uur jongerenwerk per week wordt ingezet. Daarnaast zijn er twee vrijwilligers die in opleiding zijn voor mbo-studie ‘social work’. In het jongerencentrum heeft men inloopmiddagen (maandag, donderdag en vrijdag), een meidenavond op dinsdagavond en een inloopavond op vrijdagavond (afhankelijk van de zomerwinter periode heeft men ook inloop op maandagavond en woensdagmiddag). In het weekend is het jongerencentrum gesloten. Het jongerenwerk van Surplus heeft in de afgelopen twee jaar meer financiële middelen van de gemeente Geertruidenberg toegekend gekregen. In 2022 bestond volgens gemeentelijke mededelingen de toekenning voor Surplus jongerenwerk uit: 99.500 euro BCF25-subsidie, 40.000 euro NPO26-middelen (deze is pas in 2023 betaald) en 19.000 euro extra inzet (voor de periode september-december 2022).

Over het jaar 2023 bestond de toekenning uit: 105.000 euro regulier BCF, 82.000 euro NPO-middelen (waarvan de helft in 2022 is uitgevoerd), 40.000 euro (extra inzet jongerenwerk van januari-juli 2023) en 60.000 euro voor ontwikkelopdracht (juli-dec 2023). Een deel van de bedragen is niet structureel toegekend; de gemeente en Surplus hebben ‘along the way’ geconstateerd dat er meer inzet moest komen om ook op gezette tijden een aantal jongeren individueel te begeleiden waarover men meer zorgen heeft. Daarnaast heeft men het streven om ook meer ruimte te creëren voor hun preventieve taak. Het jongerenwerk en andere professionals zien verscheidene aspecten die het alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in Geertruidenberg beïnvloeden. Zo stelt men dat het relatief eenvoudig is om aan (hard)drugs te komen; de contacten hiertoe met dealers worden onder meer via Snapchat gelegd. Men ziet ook een ‘kruisbestuiving’ tussen jonge jongeren en oudere jongeren, omdat men veelal op dezelfde locaties samen komt. Er is in dit opzicht geen scheiding tussen de 16-18-jarigen en 12-14-jarigen en hun interesses. In de opvatting van het jongerenwerk worden de verschillende groepen jongeren te vaak naar dezelfde ‘gedoogde’ (hang)locaties in de gemeente gestuurd door toezichthouders en handhavers.

De jongere groep maakt, met andere woorden, eerder dan wenselijk is kennis met gedrag van oudere jongeren die middelen gebruiken. Er is, naast het in 2022 geopende jongerencentrum, geen Jongeren Ontmoetingsplek (JOP) voor ‘hangjongeren’ in de gemeente. Jongerenwerkers geven aan dat (hang)jongeren nauwelijks overdekte ontmoetingsplekken in de gemeente hebben27.

25 Beleidsgestuurde contractfinanciering. 26 Nationaal Programma Onderwijs. 27 In de jaarbegroting 2022 van de gemeente Geertruidenberg is aangegeven dat in het Koningspark een multifunc-

tionele ontmoetingsplek (MOP) zou worden gerealiseerd waar buurtbewoners bij elkaar kunnen komen en bijvoorbeeld ook de mogelijkheid is (kleinschalig) een voordracht of optreden te geven. Daarnaast zou het een plek kunnen

31

Bovendien constateert men dat er weinig positieve rolmodellen voorhanden zijn. Niet bij de jongere doelgroep zelf, maar ook niet bij de ouders (in dit opzicht is er ook sprake van een intergenerationele problematiek). Er is ook een lage ouderbetrokkenheid bij de problematiek van jongeren als het om alcoholgebruik gaat. Halt Sinds 2006 werkt de organisatie HALT met de ‘Haltafdoening Alcohol’. In de repressieve aanpak gaat het om een Halt-waardig feit van alcoholgebruik in de openbare ruimte door minderjarigen28. Bij de interventie gaat het om een leerstraf hoe ‘om te gaan met alcohol’ (reflectie-opdrachten). Uit de registratie van Halt komt naar voren dat de Halt-alcoholinterventie niet of nauwelijks wordt toegepast voor jongeren uit de gemeente Geertruidenberg. In 2022 heeft men geen Halt-verwijzingen binnengekregen vanwege een delict uit de Opiumwet, een drugs- of alcoholgerelateerd feit op basis van een Algemene Plaatselijke Verordening (‘APV’), het in bezit hebben van alcohol op een voor het publiek toegankelijke plaats en/of voor openbare dronkenschap onder de 18 jaar. In 2023 is er één minderjarige jongere naar Halt verwezen voor alcoholbezit (registratie verwijzingen tot december 2023). Er vinden in dit kader in de praktijk derhalve geen of nauwelijks verwijzingen naar Halt plaats.

Bureau HALT heeft naast de repressieve aanpak via een Halt-interventie ook een preventieve rol. Halt is met andere organisaties betrokken geweest bij het Bavo-project in de vorm van gastlessen op de basisscholen in groep 8, maar heeft daar geen rol in voorlichting over alcohol- en drugsgebruik. Inzet gemeente op voorlichting In de preventieve aanpak wijst de gemeente op haar rol in de landelijke voorlichtingsstrategieën, waarbij men aansluit op de landelijke campagnes die alcoholgebruik onder minderjarigen willen verminderen (NIX 18 campagne). De GGD heeft namens de gemeente(n) de taak om deze voorlichting structureel onder de aandacht te brengen van jongeren, ouders en organisaties. De gemeente Geertruidenberg wil deze campagne ook expliciet(er) gaan inzetten bij de sportverenigingen in de gemeente Geertruidenberg. Men geeft aan hiertoe “een nieuwe start te willen maken bij de sportverenigingen” en vanaf 2024 nadere actieplannen te zullen ontwikkelen.

zijn waar jongeren bij elkaar komen en waar basisscholen natuureducatie geven. Het plan van de MOP is vanwege bezuinigingen en bezwaren van de buurt echter niet gerealiseerd. 28 Dit is een interventie die zich richt op jongeren tussen 12 en 18 jaar die onder invloed van alcohol een APV- of een strafrechtelijk feit hebben gepleegd. In de Halt-straf Alcohol trekken Halt en instellingen voor verslavingszorg samen op om jongeren die onder invloed of in bezit van alcohol een strafbaar feit plegen inzicht te geven in de gevolgen van alcohol op hun gezondheid en op hun handelen. De Halt-straf Alcohol is een interventie die zich niet alleen richt op de jongeren zelf, maar ook op (een van) hun ouders. Na acceptatie van de Halt-straf Alcohol krijgen jongeren van een instelling voor verslavingszorg een leerstraf (enkele bijeenkomsten en een huiswerkopdracht) en voor ouders is er een informatiebijeenkomst. Naast het uitvoeren van de interventie, geeft HALT ook, op verzoek van een lokale overheid, voorlichting aan leerlingen binnen het primair- en voortgezet onderwijs. Het HALT-bureau in Breda is het centrale bureau voor de voorlichting aan onder meer jongeren in Geertruidenberg en voor de uitvoering van de HALT-afdoening voor jongeren uit de gemeente Geertruidenberg.

32

Voor het gemeentelijk beleid betekent de inzet voor preventie in het algemeen dat men zich in de periode na 2023 op nieuwe initiatieven wil richten, met onder meer het programma OKO: Opgroeien in een Kansrijke Omgeving, een door het Trimbosinstituut ontwikkeld programma dat zich richt op het voorkomen van roken, alcohol en drugsgebruik onder jongeren en het versterken van hun welbevinden29. 4.2.2

Inzet en activiteiten voor toezicht en handhaving

De interviews met professionals en jongeren wijzen uit dat er tijdens de coronaperiode, wat betreft het thema veiligheid, toezicht, handhaving en jeugd, sprake was van een ‘geringe binding’ met de jeugd en veel sociale problematiek. Bij de toezichthouders en handhavers merkte men op dat er een periode was dat in de openbare ruimte veel lachgas door jongeren werd gebruikt, maar dit gebruik lijkt inmiddels verminderd. Bij de toezichthouders is er de indruk dat door jongeren op straat “veel drugs” worden gebruikt, waarbij met name ketamine wordt genoemd. Het zou daarbij met name om een jongere groep van 14-17-jarigen gaan. Bij de hangjongeren hanteren de boa’s de APV als zij op plekken staan waar zij niet mogen komen. De politie volgt in principe de APV en de Opiumwet als middel om op te treden. De politiecapaciteit ten behoeve van surveillance is echter de laatste jaren minder geworden en richt zich meer op noodhulp. Ook het aantal boa’s is relatief beperkt en deels niet ingevuld. Er zijn twee bijzonder opsporingsambtenaren in dienst van de gemeente die onder andere controleren op alcoholgebruik van minderjarigen in de openbare ruimte. Sinds 2022 is wel een (jonge) Jeugd-boa aangenomen die zich specifiek bezighoudt met (hang)jongeren en (jeugd)overlast in Geertruidenberg. Boa’s controleren onder meer op alcoholgebruik van minderjarigen in de openbare ruimte.

Daarbij zijn zij mede afhankelijk van meldingen die van burgers binnenkomen. In het Integraal Veiligheidsbeleid 2019-2022 van de gemeente is in dit kader ingegaan op de meldingsbereidheid van burgers. Er zijn geen recente overzichten van het aantal meldingen van (jeugd)overlast in Geertruidenberg opgenomen in gemeentelijke verslagen. Op verzoek zijn onderstaande gemeentelijke gegevens beschikbaar gesteld en door de onderzoekers in tabelvorm opgesteld. Daaruit komt naar voren dat na een (scherpe) toename van het aantal meldingen van jeugdoverlast bij de gemeente in 2021, vervolgens een afname kan worden geconstateerd in 2022 en 2023.30 Bij de afdeling van de boa’s bemerkt men ook in de praktijk dat het aantal meldingen is afgenomen en dat er in de uitgevoerde straatrondes minder (hang)jongeren worden aangetroffen.

29 Dit programma vloeit voort uit GALA, het Gezond en Actief Leven Akkoord. Dit is een akkoord waarin afspraken

zijn vastgelegd tussen het Ministerie van Volksgezondheid, Sport en Welzijn, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars over landelijke doelen op het gebied van gezondheid. 30 Het aantal geregistreerde meldingen bij de gemeente in 2020 is opvallend. In 2020 zijn in de periode januari tot en met juli geen boa’s in dienst geweest en waren ook coronamaatregelen van kracht.

33

Tabel 5

Meldingen van jeugdoverlast bij de gemeente Geertruidenberg

Meldingen van jeugdoverlast bij gemeente Geertruidenberg 2019 2020 2021 2022 2023 (tot en met november)

Aantal 51 10 187 129 92

Voor de reguliere taken in het licht van ‘jeugd en middelengebruik’ richten de boa’s hun aandacht met name op de handhaving van het schenkverbod van alcohol voor minderjarige jongeren in de horeca en op de sluitingstijden van de horeca. De coronaperiode betekende volgens de toezichthouders en handhavers ook dat het aantal controles beperkt is geweest; in de praktijk is men na de coronaperiode pas weer gaan controleren en is men gestart met een ‘nulmeting’.31 Dit betekent dat men samen met de ondernemers opnieuw is gaan kijken zijn of zij alles op orde hebben zonder dat dit in eerste instantie consequenties heeft. Indien de ondernemers bij een hercontrole niet de geconstateerde strijdigheden verholpen hebben, dan zal dat, volgens mededelingen van de gemeente, wel consequenties hebben. Er is derhalve nu een (her)benadering van de horeca met hernieuwde afspraken over onder meer (her)controles in het licht van de Alcoholwet. Het gestelde doel in het PHP 2020-2023 van ‘intensiveren toezicht en handhaving bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen, paracommerciële instellingen en in de openbare ruimte’ is derhalve niet behaald. Naast de meldingen van jeugdoverlast die inwoners via de gemeentelijke website bij de boa’s kunnen aangeven, komen ook bij de politie meldingen van jeugdoverlast binnen.

Tijdens de inventarisatie zijn de volgende gegevens uit het politiesysteem aangedragen: Tabel 6

Meldingen bij de politie van jeugdoverlast Geertruidenberg

Meldingen bij de politie van jeugdoverlast Geertruidenberg 2020 2021 2022 2023 (tot en met november)

Aantal 209 138 110 74

In de meldingen van jeugdoverlast is het denkbaar dat inwoners in een aantal gevallen zowel een melding doen bij de gemeente als bij de politie; dubbeltellingen in de registraties zijn derhalve mogelijk. Opmerkelijk is het hoge aantal meldingen bij de politie in 2020 en het lage aantal daarvan bij de gemeente. Een beperkte beschikbaarheid van de boa’s bij de gemeente in een deel van dat jaar voor het reageren op deze meldingen kan hiervan een oorzaak zijn.

31 In 2023 zijn in totaal 9 controles uitgevoerd bij de horeca in Geertruidenberg.

34

In tabel 6 zien we dat ook bij de politie, zoals dit ook bij de gemeente het geval is, het aantal meldingen van jeugdoverlast over de periode 2020-2023 afneemt. Bij de politie herkent men de problematiek van het alcohol- en drugsgebruik door jongeren wel, maar komt het zelf in de surveillancepraktijk toch relatief weinig tegen. Er is zijn weinig situaties waarin de politie in de praktijk feitelijk overgaat tot een waarschuwing dan wel een proces verbaal opstelt voor het in het openbaar alcohol drinken door een minderjarige in de openbare ruimte. Ook heeft men in de praktijk van surveilleren weinig signalen van of zicht op drugsgebruik door jongeren in het openbaar. De politie heeft de indruk dat het middelengebruik van jongeren en jongvolwassenen zich niet buiten (in het openbaar) voordoet, maar met name binnen plaatsvindt (op feestjes, festivals en in huiselijke kring). Er zijn daarbij tijdens bepaalde grote festiviteiten in de gemeente wel situaties waarin met name (overmatig) alcoholgebruik onder jongeren in het openbaar plaatsvindt, zoals bij (jaarlijkse) feesten waaronder de Veerse Dag in Raamsdonkveer. Toezichthouders en handhavers in de gemeente hebben, ondanks hun toezicht tijdens deze festiviteiten, de indruk dat ouders in deze gevallen het drinken van alcohol door hun (minderjarige) kinderen niet afkeuren, dan wel niet ingrijpen. 4.2.3

Voorgenomen aanvullende acties

De pilot PITD Er is een evaluatie beschikbaar van de pilot PITD, die na een half jaar uitvoering niet is verlengd (de pilot is uitgevoerd in de periode april - oktober 2021)32. Als beoogd resultaat van de pilot had men zich, bij een omschreven doelgroep van 20 jongeren tussen 14-23 jaar die (risicovol) alcohol of drugs gebruikten uit de gemeente Geertruidenberg, gericht op het bereiken van 12 jongeren die hun gebruik zouden minderen of stoppen en op het bereiken van 12 ouders/verzorgers die een verbetering in hun opvoedvaardigheden zouden ervaren met betrekking tot het middelengebruik van hun kind. Uit de evaluatieverantwoording van het project door Novadic-Kentron kwam naar voren dat met circa 15 jongeren een eerste contact was gelegd. Bij een deel van deze jongeren (circa 5 jongeren) zijn feitelijk trajecten opgestart, bij een deel waren de aanmeldingen nog in behandeling en bij een enkele jongere was er geen bereidheid om te stoppen met het gebruik van drugs. Novadic-Kentron concludeerde over dit project dat men minder ouders en jongeren had bereikt dan men wilde en op basis van eerdere ervaringen had verwacht. De periode die het kostte om het netwerk te kennen en in actie te zetten, had veel meer tijd gevraagd dan oorspronkelijk ingeschat.

De coronaperiode speelde daarin een rol maar, volgens de PITDmedewerker ook het taboe en de schaamte bij met name ouders om met dit onderwerp (middelengebruik) geconfronteerd te worden. De gemeente constateerde dat de beoogde resultaten van de pilot niet waren behaald en dat (...) “de tijden van schaarste en het tegenvallende resultaat van de pilot voldoende argumentatie (geven) om aan de pilot geen vervolg te geven”.33 32 RIB PITD, 21 oktober 2021 en RIB Bijlage bij RIB Evaluatie Verantwoording PITD project, 4 oktober 2021. 33 In Raadsinformatiebrief PITD, Beleid/2020010662407, 21 oktober 2021.

35

Het voorstel van Novadic-Kentron om met de aanpak verder te gaan op basis van 8 uur per week (in plaats van 12 uur) is ook niet gehonoreerd. De specifieke outreachende aanpak voor het benaderen en helpen van jongeren in Geertruidenberg die problemen met drugs hebben of ontwikkelen, is daarmee verlaten. Het college geeft in de aangehaalde RIB aan dat het niet verlengen van de PTID-aanpak geen gevolgen zal hebben voor de hulp aan drugsverslaafde jongeren of jongeren die daartoe de eerste signalen laten zien: “We erkennen dat drugs tot problemen leiden bij sommige van onze jongeren. Echter met het stoppen van de pilot vallen niet ineens alle mogelijkheden voor drugshulpverlening weg. Als een jongere (of ouders) via de huisarts hulp vraagt, zijn er via de jeugdwet of via de zorgverzekering mogelijkheden om een behandeling te starten. Er is nog steeds een preventiemedewerker van Novadic Kentron werkzaam in de gemeente. Deze kan ook door verwijzen naar intensievere hulp. Het jongerenwerk heeft goed contact met veel van de jongeren en ook zij kunnen jongeren ondersteunen om hun hulpvraag bij de juiste instantie te leggen”. In de visie van verscheidene stakeholders c.q. professionals in het veld, is de pilot PITD (te) snel stilgelegd, omdat de voorwaarden om het goed uit te voeren niet aanwezig waren.

De pilot is gestart toen de coronamaatregelen voor een belangrijk deel nog van toepassing waren en tijdens een zomervakantie. De timing van de pilot was daarmee niet optimaal. Aangezien de aanpak expliciet ‘outreachend’ diende te zijn, heeft de pilot in de opvatting van professionals ‘geen goede kans’ gekregen om de mogelijke effecten te kunnen aantonen. Uit de voorliggende inventarisatie (op basis van onder meer de gepresenteerde GGD-cijfers 2021, de gegevens in de evaluatie van het PITD-project en mededelingen van Novadic-Kentron) komt naar voren dat een meer of minder ernstige vorm van verslaving vanwege drugsgebruik naar inschatting bij circa 20 - 25 jongeren in Geertruidenberg zich zou kunnen voordoen. Bij de genoemde aanvullende acties is in het PHP ook gewezen op de rol van paracommerciëleen commerciële instellingen. Om deze (sterker) bij de aanpak van alcohol- en drugsgebruik van jongeren te betrekken, had men het voornemen hen periodiek te informeren over ontwikkelingen op gebied van wet- en regelgeving ten aanzien van alcohol en drugs. Ook was er het voornemen de ‘Gezonde kantine’ voort te zetten en een focus te leggen op het toezicht op leeftijdsgrenzen en ID-controle.

Uit de inventarisatie in dit onderzoek komt naar voren dat, mede vanwege de coronapandemie, geen extra voorlichting voor en toezicht in de (para)commerciële instellingen in Geertruidenberg hebben plaatsgevonden.

4.3

Samenwerking organisaties en regie aanpak alcohol- en drugsgebruik

In het PHP is in een paragraaf aandacht besteed aan de samenwerking van de gemeente met externe partners. Voor een effectieve aanpak van het middelengebruik door jongeren, acht men afstemming met en samenwerking tussen relevante (keten)partners van belang. De gemeente geeft in het PHP aan dat een integrale aanpak nodig is door samenwerking met en tussen professionals uit het veld. De gemeente geeft in het PHP aan regie te zullen nemen in het

36

terugdringen en voorkomen van middelengebruik onder jongeren, onder meer door aansturing van de werkgroep Verslavingsbeleid. De analyse van documenten en interviews wijzen uit dat er op papier en ook in de praktijk weliswaar ‘korte lijnen’ zijn en (zorg)signalen over jongeren, indien volgens de AVG mogelijk, gedeeld worden, maar in het totaalbeeld ontbreekt een sluitende, integrale aanpak rondom jeugd en middelengebruik. Een voorbeeld is de ‘stille dood’ van de werkgroep Verslavingsbeleid die in 2019 in eerste instantie een initiërende rol had, maar daarna geen rol meer in beleid en uitvoering heeft gekregen. Ofschoon er enkele netwerkoverleggen in het veiligheidsdomein zijn, waarin jongeren worden besproken en de samenwerking tussen organisaties over het algemeen wordt gewaardeerd, wordt er geen centrale regierol door de gemeente vervuld inzake het voorkomen en verminderen van alcohol- en drugsgebruik, zoals men in het preventie- en handhavingsplan als streven heeft verwoord.

De algemene teneur van de interviews met stakeholders is dat men het PHP zag als “een mooi plan, maar daarna.....?” Verscheidene organisaties in ‘het veld’ wijzen vanuit hun verschillende disciplines op een problematische aard en omvang van het alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in de gemeente Geertruidenberg, maar men mist een regierol van de gemeente, waarbij de problematiek meer centraal wordt gesteld en waaruit een minder vrijblijvende aanpak naar voren komt.

4.4

Monitoring en evaluatie

De gemeente Geertruidenberg heeft in het preventie- en handhavingsplan aangegeven de voorgestelde acties te monitoren, het plan jaarlijks te herijken en zo nodig bij te stellen. Men stelt in het plan hiertoe een procesevaluatie voor als de meest werkbare vorm om het ingezette beleid te evalueren. Men geeft aan in te zetten op het verkrijgen van inzicht in onder andere het verloop, bereik, ervaringen en zodoende de haalbaarheid van de doelen en daartoe ingezette activiteiten. Op basis hiervan kunnen beleid en activiteiten worden aangepast c.q. geactualiseerd. Men stelt voor jaarlijks te kijken naar de voortgang en eventuele bijsturing van de uitvoering van het Preventie- en handhavingsplan Middelengebruik 2020-2023. Het onderzoek wijst uit dat er geen helder, cijfermatig en actueel inzicht is in de mogelijke problematiek onder jongeren en jongvolwassenen. De enige monitoring van het alcohol- en drugsgebruik vindt plaats door middel van het gezondheidsonderzoek van de GGD, maar dit onderzoek levert op dit moment weinig relevante en actuele informatie op over jongeren en jongvolwassenen. Nieuwe gegevens zullen naar verwachting voorjaar 2024 bekend worden. Uit de voorliggende inventarisatie van de Rekenkamer is niet naar voren gekomen dat de voorgestelde monitoring, c.q. procesevaluatie van de maatregelen in het preventie- en handhavingsplan heeft plaatsgevonden.

Bovendien zijn er, op de evaluatie van de pilot PITD na, geen tussentijdse of eindevaluatieverslagen over de voortgang en opbrengsten van de voorgestelde activiteiten voorhanden. In dit licht zijn er geen gegevens beschikbaar en is er geen objectiverend beeld van al dan niet behaalde resultaten in relatie tot de aanpak.

37

4.5

Informatie aan de gemeenteraad

De gemeenteraad heeft in de periode 2020-2023 enkele documenten van het college ontvangen, die direct of indirect verwijzen naar het alcohol- en drugsbeleid voor jongeren in Geertruidenberg. De kaderstellende rol van de gemeenteraad komt naar voren in de vaststelling op 19 februari 2020 van het ‘Preventie- en Handhavingsplan Middelengebruik 2020-2023’ (PHP). In mei 2020 zijn twee hierover gestelde vragen van raadsfracties door het college met een MvA beantwoord; de eerste vraag betrof de rol en mogelijke opbrengst van de PITD-pilot en de tweede vraag had betrekking op mogelijke toetsingscriteria voor de meting van de effectiviteit van de PITD-pilot. De gemeenteraad heeft op 21 oktober 2021 een raadsinformatiebrief van het college ontvangen, waarin men aangeeft dat besloten is dat aan de PITD-pilot, na een testperiode van circa zes maanden, geen vervolg wordt gegeven34. Naast het PHP is in het Beleidskader Sociaal Domein (2021) en in de Evenementennota 20172021 informatie voor de gemeenteraad opgenomen met directe en indirecte verwijzingen naar het te voeren beleid inzake alcohol- en drugsgebruik door jongeren. De gemeenteraad heeft geen formele informatie van het college ontvangen inzake een monitoring of procesevaluatie van de maatregelen die in het preventie- en handhavingsplan zijn aangekondigd.

Ook heeft de gemeenteraad, op de genoemde evaluatie van de pilot PITD na, geen eindevaluatieverslagen over de opbrengsten en mogelijke effecten van de voorgestelde activiteiten in het PHP ontvangen. De rekenkamer heeft niet kunnen constateren dat de gemeenteraad om dergelijke voortgangsverslagen en/of eindevaluaties aan het college heeft gevraagd. De raad heeft in dit kader een weinig actieve houding bij dit beleidsonderwerp getoond.

34 De PITD-pilot is 1 april 2021 in de gemeente Geertruidenberg gestart voor een periode van 6 maanden (rekening

houdend met vakantieperiode tot 31 oktober 2021).

38

5

Conclusies en aanbevelingen

Het onderzoek naar de doeltreffendheid van het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid van de gemeente Geertruidenberg over de periode 2020 - 2023 leidt tot een aantal hoofdconclusies en aanbevelingen.

5.1

Samenvattende conclusies

Beleid inzake gebruik van alcohol en drugs door jongeren De gemeente Geertruidenberg heeft het op jongeren gerichte alcoholbeleid van de gemeente met name concreet verwoord in het Preventie- en handhavingsplan middelengebruik gemeente Geertruidenberg 2020-2023’ (PHP). Het PHP verwijst in brede zin naar ‘middelengebruik onder jongeren’, maar in het voorgestelde beleid en de maatregelen is de focus vooral gericht op het gebruik van alcohol; het gebruik van drugs en van tabak krijgen in de uitwerking weinig aandacht. De Rekenkamer merkt op dat artikel 43a Alcoholwet wel specifiek vraagt om een preventie- en handhavingsplan alcohol. In die zin waardeert de Rekenkamer de bredere scope in het preventie- en handhavingsplan, maar bij de uitwerking in beleidsdocumenten is dat dus toch geconcentreerd op het alcoholgebruik. Een andere inhoudelijke verwijzing naar mogelijke maatregelen inzake alcohol- en drugsgebruik door jongeren is terug te vinden In de beleidsnota ‘Integraal Veiligheidsbeleid 2023-2026 gemeenten Drimmelen en Geertruidenberg’. Men wijst hierin vooral op het belang van vroegsignalering van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren door scholen, verenigingen, jongerenwerk en ouders en op de rol van voorlichting over de risico’s ten aanzien van misbruik. Ook wijst men op de mogelijke adviserende rol van de stichting Moedige Moeders.

In het Beleidskader Sociaal Domein (2021) wordt in het algemeen gewezen op het stimuleren van een bewuste en gezonde leefstijl, bestaande uit preventie en voorlichting inzake het gebruik van alcohol en drugs. De gemeente Geertruidenberg heeft geen actuele (lokale) gezondheidsnota opgesteld waarin recente informatie of verwijzingen naar de aanpak van alcohol- of drugsgebruik onder jongeren kan worden opgenomen. Ook is geen recente, afzonderlijke nota inzake het lokaal jeugdbeleid opgesteld en ook in het PHP is geen verwijzing opgenomen naar ‘jeugdbeleid’. Wel is er in het PHP verwezen naar de feitelijke inzet van de jeugdgezondheidszorg en het jongerenwerk. De inventarisatie wijst uit dat men vanaf 2024 naar een nieuwe beleidsimpuls streeft; een belangrijk deel van de plannen waarin naar (herijkt) beleid inzake gebruik van alcohol en drugs onder jongeren wordt gewezen (i.c. het Uitvoeringskader Jeugd Geertruidenberg 2024-2027 en Programmaplan Geertruidenberg 2023-2027, onderdeel ‘Mens en Zorg’) zijn pas recentelijk (eind 2023) vastgesteld.

39

De gemeente Geertruidenberg heeft geen nieuw Preventie- en handhavingsplan Middelengebruik opgesteld voor de periode 2024-2027. Gemeenten zijn verplicht hun doelstellingen en acties op preventie- en handhavingsbeleid alcohol op juridisch gebied, op het gebied van educatie en preventie en op het gebied van toezicht en handhaving vast te leggen in een PHP (zie artikel 43a van de Alcoholwet). Doelstellingen De drie doelen van de educatieve aanpak zijn globaal: bewustwording van (de effecten van) middelengebruik bij jongeren, ouders en de omgeving, vroegtijdige signalering van middelengebruik en deskundigheidsbevordering middelengebruik voor docenten en professionals. In de realisatie van deze drie educatieve hoofddoelen vormen preventie en voorlichting de pijlers van de aanpak. Vanuit handhaving is er één concreet doel, namelijk het intensiveren van het toezicht en handhaving inzake alcoholgebruik door minderjarigen. Het geformuleerde alcoholbeleid in het PHP 2020-2023 voldoet formeel aan de wettelijke regels wat betreft formulering van globale doelen en uit te voeren acties.

Uitvoering van beleid door gemeente inzake alcohol en drugs Het gemeentelijk beleid inzake het alcohol- en drugsgebruik door jongeren ontbeert, zo laat een vergelijking met de voornemens en de gedetailleerde invulling van het PHP in 2020 zien, echter een voortvarende uitwerking en invulling in de omschreven beleidsperiode. Zo zijn er na de vaststelling van het PHP geen concrete uitvoeringsplannen opgesteld die richting geven aan de voorgenomen acties in een bepaalde periode. Dit komt mede naar voren in het niet effectueren van de regiefunctie en van een structurele aanwezigheid van gemeentelijke aandacht voor dit thema. De voorgenomen integraliteit in beleid en aanpak is ook niet meer zichtbaar in het overleg met de relevante organisaties; de werkgroep Verslavingsbeleid, die een rol zou vervullen in de regiefunctie van de gemeente en in de afstemming met de organisaties, is een ‘stille dood’ gestorven en heeft hierin geen rol meer gespeeld. De gemeente heeft zich hierin niet proactief opgesteld. De Rekenkamer neemt daarbij wel in haar conclusie mee dat de coronaperiode ook hierop effect kan hebben gehad. Uitvoering van beleid door organisaties inzake alcohol en drugs De inzet voor preventie en voorlichting is met name belegd bij de verslavingszorg van NovadicKentron, het onderwijs (met name het Dongemond College), de JGZ-GGD, het jongerenwerk en bureau Halt.

Deze inzet kan mogelijk beantwoorden aan het algemene doel vanuit ‘educatie’ met als subdoelen bewustwording, vroegtijdige signalering en deskundigheidsbevordering inzake middelengebruik. Het onderzoek wijst uit dat voorgenomen structurele en incidentele acties voor de periode 2020-2023 niet (meer) volledig zijn uitgevoerd. De Rekenkamer neemt ook hier mee dat de coronaperiode hier van invloed kan zijn geweest. De voorlichting voor ouders en voor docenten en professionals is mondjesmaat uitgevoerd en heeft weinig bereik gehad. De bewustwording door middel van voorlichting heeft plaatsgevonden op de vo-school voor de betreffende leerlingen, maar de ouders zijn maar in beperkte mate bereikt. Ook de JGZ-GGD heeft hierin geen rol meer vervuld. Het jongerenwerk heeft

40

recentelijk meer mogelijkheden gekregen door meer personele capaciteit en het openstellen van een jongerencentrum, maar het is niet helder welk specifiek aanbod zij leveren in de voorlichting over alcohol- en drugsgebruik. De inzet hiervoor, samen met de verslavingszorg, op het Dongemond College zit nog in de planning. De inzet van de verslavingszorg is met name gericht op de individuele gevallen/gesprekken en heeft (nog) geen breder bereik; het specifieke PITDproject is, als aanvullende actie vanuit het PHP, stopgezet. De vraag is of dit niet te vroeg is gebeurd, mede gezien de uitvoering van het project tijdens de coronapandemie. Bureau Halt is met andere organisaties betrokken geweest bij het Bavo-project in de vorm van gastlessen op de basisscholen in groep 8, maar heeft daar geen rol in voorlichting over alcohol- en drugsgebruik. Ook vinden in de praktijk geen of nauwelijks verwijzingen van jongeren uit Geertruidenberg naar Halt plaats vanwege een delict uit de Opiumwet, een drugs- of alcoholgerelateerd feit op basis van een APV, het in bezit hebben van alcohol op een voor het publiek toegankelijke plaats en/of voor openbare dronkenschap onder de 18 jaar. De Halt-alcoholinterventie wordt niet of nauwelijks toegepast voor jongeren uit de gemeente Geertruidenberg.

De voorgenomen intensivering van de acties voor toezicht en handhaving zoals beschreven in het PHP is niet herkenbaar in het onderzoek. Het aantal boa’s is relatief beperkt en de toebedeelde capaciteit deels niet ingevuld geweest. Een uitbreiding is pas in 2022 doorgevoerd. De Coronaperiode heeft ertoe geleid dat het aantal (horeca)controles weliswaar beperkt is geweest, maar in periodes waarin er geen sprake was van lockdown is dat niet opgevoerd. In de praktijk is men na de coronaperiode pas weer gaan controleren. Het aantal meldingen van jeugdoverlast is afgenomen en bij de uitgevoerde straatrondes worden minder vaak (hang)jongeren aangetroffen. De controles op alcohol in de openbare ruimte leiden niet of nauwelijks tot de inzet van repressieve middelen (boetes) en er worden nagenoeg geen jongeren naar Halt verwezen voor een Halt-alcoholinterventie. Het gestelde doel in het PHP 2020-2023 van ‘intensiveren toezicht en handhaving bij slijterijen, supermarkten, horeca, cafetaria’s, evenementen, paracommerciële instellingen en in de openbare ruimte’ is derhalve niet behaald. Doeltreffendheid beleid alcohol en drugs De gemeente Geertruidenberg heeft voor de periode 2020 – 2023 enkele meetbare indicatoren geformuleerd voor de realisatie van beleidsdoelen inzake het verminderen van het alcoholen drugsgebruik onder jongeren.

Voor het bereiken van de doelen in de aanpak zijn in principe meetbare maar weinig realistische streefcijfers voor 2023 geformuleerd ((0% middelengebruik onder jongeren en een nalevingspercentage bij handhaving van 100%). Er is geen verslaglegging van de gemeente bekend waarin resultaten worden vermeld. Er zijn op dit moment dus geen kwantitatieve gegevens beschikbaar om de doeltreffendheid van de doelstellingen van het op jongeren gerichte alcohol- en drugsbeleid te bepalen. Nieuwe data van de GGD-monitor kunnen voorjaar 2024 zicht geven op mogelijke verschuivingen in het gebruik van alcohol en drugs door jongeren in de gemeente. Op voorhand kan worden aangegeven dat de geformuleerde streefcijfers van 0% alcohol- en drugsgebruik onder jongeren en 100% naleving bij handhaving niet zijn behaald.

41

Er zijn in dit onderzoek ook geen kwalitatieve indicaties gevonden die erop wijzen dat het doel van (in ieder geval) afname van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in de gemeente Geertruidenberg is behaald. Sturing door de raad De kaderstellende rol van de gemeenteraad komt naar voren in de vaststelling van het ‘Preventie- en Handhavingsplan Middelengebruik 2020-2023’ (PHP). In mei 2020 zijn twee hierover gestelde vragen van raadsfracties door het college beantwoord. De gemeenteraad heeft in oktober 2021 een raadsinformatiebrief van het college ontvangen over het stopzetten van de PITD-pilot. De gemeenteraad heeft geen formele tussentijdse informatie van het college ontvangen inzake monitoring of procesevaluatie van de maatregelen die in het preventie- en handhavingsplan zijn aangekondigd. Ook heeft de gemeenteraad, op de genoemde evaluatie van de pilot PITD na, geen eindevaluatieverslagen over de opbrengsten en mogelijke effecten van de voorgestelde activiteiten in het PHP ontvangen. De rekenkamer heeft niet kunnen constateren dat de raad om dergelijke voortgangsverslagen en/of eindevaluaties aan het college heeft gevraagd. De gemeenteraad heeft in het licht van haar controlerende rol dus geen actieve houding bij dit beleidsonderwerp getoond.

5.2

Aanbevelingen

Bij aanbevelingen op het terrein van het alcohol- en drugsbeleid wijzen we op het uitgangspunt van een integrale benadering: de invalshoeken van preventie, probleemoplossing, handhaving en repressie zijn nauw met elkaar verbonden. Bij preventie gaat het om voorlichting, educatie en vroegsignalering, bij probleemoplossing om zorg voor probleemgebruikers en bij handhaving en repressie om controle op naleving van regels en vervolging bij het niet-naleven daarvan. De cijfers over het relatief vaak voorkomende (overmatig) gebruik van alcohol door jongeren in de gemeente Geertruidenberg en kwalitatieve indicaties over problematisch drugsgebruik bij een (klein) deel van de jongeren dienen aanleiding te zijn om het gevoerde beleid en de uitvoering ervan consistenter en integraal in te zetten. Het onderzoek leidt tot een aantal aanbevelingen ten behoeve van mogelijke verbeterpunten voor de aanpak van (overmatig) alcohol- en drugsgebruik door jongeren in de gemeente Geertruidenberg.

42

1. Versterk de integraliteit binnen de gemeentelijke organisatie voor alcohol- en drugsmatigingsbeleid Indien de gemeente een beleid voorstaat dat streeft naar matiging van het gebruik van alcohol en drugs onder jongeren, dan bevelen we aan de voorgestane integrale aanpak ook feitelijk vorm te geven. Dit vraagt vooral om een nauwe(re) afstemming tussen de beleidssectoren betrokken bij jeugdbeleid, gezondheidsbeleid en openbare orde en veiligheid. Essentieel is dat alcohol- en drugsmatiging een bestuurlijk en beleidsmatig draagvlak heeft, een herkenbaar beleidsuitgangspunt is en binnen de gemeentelijke organisatie een vast regie- en coördinatiepunt en borging kent, zodat ook sprake is van een consistente aansturing op de uitvoering van het beleid. Hoewel het een lichtere vorm is die feitelijk buiten de gemeentelijke organisatie staat, kan een eerste stap zijn het nieuw leven inblazen van de Werkgroep Verslavingsbeleid. In deze Werkgroep Verslavingsbeleid zou(den) dan wel (een) intern betrokkene(n) plaats moeten nemen (zoals eerder ook het geval was), die in beleidsmatige zin de coördinatie en borging functioneel (ook bij wisseling van ambtenaren) binnen de gemeentelijke organisatie ook kan garanderen. De integraliteit en regievoering dient dus ook feitelijk plaats te vinden in een gezamenlijkheid met relevante uitvoeringsorganisaties. 2.

Geef in een Preventie- en handhavingsplan middelengebruik periode 2024-2027 direct vorm aan deze integraliteit Het opstellen van een nieuw Preventie- en handhavingsplan voor de periode 2024-2027 geeft bij uitstek de gelegenheid om de conclusies en aanbevelingen uit dit rapport handen en voeten te geven. De integraliteit is te concretiseren door ook aansluiting te zoeken bij de beleidsdocumenten die in de andere beleidssectoren (recent) zijn vastgesteld (zie ook de paragraaf Jeugdbeleid in dit rapport). Bij het formuleren van cijfers in dit preventie- en handhavingsplan ten aanzien van middelengebruik onder jongeren adviseert de Rekenkamer wel uit te gaan van realistische(r) doelstellingen. De Rekenkamer begrijpt de ambitieuze insteek in het Preventie- en handhavingsplan middelengebruik 2020-2023 om een percentage van 0% middelengebruik bij jongeren na te streven. Het plan zegt terecht dat middelengebruik onder jongeren – zeker gezien onderliggende wet- en regelgeving – moet worden voorkomen. De Rekenkamer benadrukt echter dat – mede gezien de uitkomsten en conclusies in dit onderzoek – een op voorhand weinig haalbare doelstelling moet worden voorkomen. Het formuleren van beleid dat qua uitkomst niet doeltreffend en doelmatig (b)lijkt te zijn, moet immers ook voorkomen worden.

Het is aan het bestuur om reële doelen te kiezen die passen bij de rol en mogelijkheden, zowel financieel, in menskracht als qua beïnvloedingsruimte.

43

3. Zet in op meer samenhang tussen preventie en voorlichting Gezien de tolerante houding van ouders en ‘omgeving’ in brede zin in de gemeente Geertruidenberg ten aanzien van drankgebruik en softdrugsgebruik, is het van belang bij direct betrokkenen concrete(re) aandacht te geven aan de schadelijke effecten van (overmatig) alcohol- en drugsgebruik op de korte- en lange termijn. Preventie heeft een algemeen en breed doel en kent meerdere aspecten binnen het alcoholen drugsmatigingsbeleid. De effectiviteit van maatregelen op het gebied van onder meer verkrijgbaarheid, leeftijdsgrenzen en lokale maatregelen met het oog op drank- en drugsgebruik tijdens het uitgaan kan hoog zijn, maar tevens moet duidelijk zijn dat voorlichting een essentieel onderdeel (als preventiemiddel) is van een pakket aan maatregelen. Voorlichting alléén heeft ook weinig effect op vermindering van (problematisch) alcohol- en drugsgebruik en dient ondersteund te worden door samenhangend jeugdbeleid, door zorg en door concrete handhaving van regelgeving35. We bevelen aan naar methoden te kijken, waarbij er meer samenhang is in voorlichting voor ouders en jongeren en waarbij de informatie meer systematisch en programmatisch wordt toegepast.36 Om het bereik van de informatie te vergroten wordt aanbevolen om, naast de GGD en Novadic-Kentron, ook de rol van het jongerenwerk in de voorlichting te vergroten.

Surplus werkt op dit moment alleen ‘vraaggericht’, maar kan ook een signalerende en verwijzende functie krijgen bij problematisch alcohol- en drugsgebruik van jongeren. Indien financieel mogelijk zou met het oog op voorlichting ook overwogen kunnen worden de bereikbaarheid van Surplus uit te breiden (weekenden). Goed voorbeeld doet volgen. Niet alleen voorlichting aan de doelgroep van jongeren, maar zeker ook voorlichting aan ouders is, gezien de resultaten van het onderzoek, van belang om de kennis over de korte- en lange-termijn risico’s van overmatig alcoholgebruik over te dragen. Veel winst is te behalen door de bewustwording van de ouders te vergroten. Zij moeten zich ervan bewust worden dat het drinken op jonge leeftijd negatieve gevolgen heeft voor de gezondheid van de jongere. De voorlichting dient overigens niet alleen over alcohol te gaan. Er is ook informatie nodig over de risico’s van drugsgebruik bij jongeren. 4. Onderzoek mogelijkheden aanvullende zorg voor (probleem)gebruikers Een van de signalen omtrent drugsgebruik in de gemeente Geertruidenberg wijst op de behoefte aan vroegsignalering en laagdrempelige hulpverlening in het geval van (eerste indicaties van) verslaving. De stichting Moedige Moeders is er voor de ouders van verslaafden. De 35 Zie bijvoorbeeld een overzichtsstudie van het Trimbos Instituut (2019) hierover: Alcoholpreventie bij jongeren en

jongvolwassenen; effectieve interventies en andere mogelijkheden voor preventie van alcoholgebruik bij jongeren en jongvolwassenen (11-24 jaar). 36 In Nederland zijn specifieke, erkende interventies voor alcohol terug te vinden in de interventiedatabase van het RIVM. Hier staan erkende schoolprogramma’s, trainingen, interventies voor signalering, kortdurende interventies, zelfhulpprogramma’s, en ander interventievormen die kunnen worden ingebed in een integrale preventie aanpak. Zie hiervoor: https://www.loketgezondleven.nl/interventies-zoeken#/Overview

44

zichtbaarheid van deze stichting kan worden vergroot. De verslavingszorg heeft slechts een beperkt aantal uren beschikbaar voor de zorg van jongeren. Aanbevolen wordt in overleg te treden met onder meer huisartsen over een (mogelijk aanvullende) behoefte aan een nuldelijnsverslavingszorg in de gemeente Geertruidenberg voor een versterking van de eerste opvang in geval van signalen van verslaving. 5. Versterk inzet en overleg voor toezicht en handhaving Indien de gemeente wil blijven streven naar een (ambitieus) matigingsbeleid van het gebruik van alcohol en drugs onder jongeren, wordt aanbevolen het aantal controles op de handhaving van de Alcoholwet te verhogen. Handhaving bestaat niet alleen uit strikte naleving en controle van regelgeving. Ook het stimuleren van goed overleg met betrokken partijen geeft een steviger vertrouwensbasis tussen partijen om tot een gezamenlijk en effectief matigingsbeleid te komen. Mede gezien de door inwoners geuite ervaringen met het niet-handhaven van de Alcoholwet/Drank- en Horecawet en het aantal uitgevoerde horecacontroles, verdient het aanbeveling het overleg en de samenwerking met de horeca te intensiveren en concrete afspraken te maken over toelatings- en schenkbeleid en sluitingstijden. Het wordt aanbevolen hiertoe een Horecaconvenant in het handhavingsbeleid op te nemen.

Handhaving kan alleen geloofwaardig en effectief zijn als bij overtreding van de regelgeving een vervolgtraject wordt ingezet. Zo kan Bureau Halt de ‘alcohol-leerstraf’ toepassen en heeft als zodanig ook een functie in de aanpak van jongeren die overmatig alcohol drinken en de regelgeving overtreden. Daarnaast kan het een preventief effect hebben ter voorkoming van alcohol- en drugsmisbruik. Gezien het geringe aantal verwijzingen in de gemeente Geertruidenberg naar Halt in voorgaande jaren, wordt aanbevolen de mogelijkheden van deze aanpak nader te verkennen in overleg tussen politie, toezichthouders en HALT. Ten aanzien van de handhaving en de rol van de horeca in het toelatings- en schenkbeleid en toepassing van sluitingstijden, kan de gemeente de horeca aanspreken op de naleving van de in de Horecaconvenant vastgelegde afspraken. 6. Vergroot mogelijkheden van monitoring en evaluatie Het onderzoek wijst uit dat er geen monitoring en evaluatie heeft plaatsgevonden van de inzet en van de opbrengsten van de acties die in de PHP waren aangekondigd. Hierdoor is er ook geen beeld van de mogelijke effectiviteit van bepaalde acties (behalve van de PITD-pilot). Bij de inzet van de verschillende middelen om een alcohol- en drugsmatigingsbeleid vorm te geven, wordt aanbevolen het proces te monitoren en de effecten van de aanpak te meten.

Meer actuele en cijfermatige gegevens over het alcohol- en drugsgebruik door jongeren kunnen als basis worden gebruikt voor een toetsing van de doelen en resultaten in de nabije toekomst. De resultaten van de GGD-monitor in mei 2024 kunnen hier mogelijk een basis voor bieden.