Begroting 2024-2027

Begroting 20242027

1

2

Inhoudsopgave Inhoudsopgave .......................................................................................................................3 Inleiding ...................................................................................................................................6 Voorwoord .............................................................................................................................6 In één oogopslag ..................................................................................................................13 BIO (Begroting in een oogopslag) .......................................................................................13 Programma 1 Opgave Leefbaarheid ...................................................................................14 1.1 Programmaplan ............................................................................................................14 1.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................23 1.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................25 1.4 Risico's ..........................................................................................................................26 1.5 Investeringen

................................................................................................................26 1.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................27 Programma 2 Opgave Duurzaamheid .................................................................................29 2.1 Programmaplan ............................................................................................................29 2.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................37 2.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................39 2.4 Risico's ..........................................................................................................................40 2.5 Investeringen ................................................................................................................40 2.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................41 Programma 3 Opgave Mens en Zorg ..................................................................................42 3.1 Programmaplan ............................................................................................................42 3.2 Ontwikkelingen

..............................................................................................................53 3.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................55 3.4 Risico's ..........................................................................................................................57 3.5 Investeringen ................................................................................................................57 3.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................58 Programma 4 Opgave Wonen .............................................................................................61 4.1 Programmaplan ............................................................................................................61 4.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................67 4.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................67 4.4 Risico's ..........................................................................................................................68 4.5 Investeringen

................................................................................................................68 4.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................69 Programma 5 Opgave Economie en Toerisme ..................................................................70 5.1 Programmaplan ............................................................................................................70 3

5.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................73 5.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................73 5.4 Risico's ..........................................................................................................................73 5.5 Investeringen ................................................................................................................74 5.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................74 Programma 6 Opgave Bestuur en Dienstverlening ...........................................................76 6.1 Programmaplan ............................................................................................................76 6.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................80 6.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................81 6.4 Risico's ..........................................................................................................................82 6.5 Investeringen

................................................................................................................82 6.6 Lasten en Baten per programma ..................................................................................82 Programma 7 Opgave Financiën en Organisatie ...............................................................84 7.1 Programmaplan ............................................................................................................84 7.2 Ontwikkelingen ..............................................................................................................86 7.3 Beleidsindicatoren .........................................................................................................86 7.4 Risico's ..........................................................................................................................88 7.5 Investeringen ................................................................................................................88 7.6 Laten en Baten per programma ....................................................................................89 Paragrafen .............................................................................................................................91 Paragraaf A - Lokale heffingen ...........................................................................................91

Paragraaf B - Weerstandsvermogen en risicobeheersing ................................................100 Paragraaf C - Onderhoud kapitaalgoederen .....................................................................108 Paragraaf D - Financiering ................................................................................................113 Paragraaf E - Bedrijfsvoering ............................................................................................116 Paragraaf F - Verbonden partijen .....................................................................................119 Paragraaf G - Grondbeleid ................................................................................................122 Paragraaf H - Wet open overheid (Woo) ..........................................................................123 Paragraaf I - Donge oevers ...............................................................................................124 Financiële bijlagen .............................................................................................................129 Overzicht Programma, taakvelden-meerjarig ...................................................................129 Overzicht Taakvelden .......................................................................................................132 EMU-saldo

........................................................................................................................134 Investeringsplan 2024-2027 ..............................................................................................135 Overzicht Reserves en voorzieningen ..............................................................................139 Incidentele baten en lasten ...............................................................................................146 Incidentele baten en lasten .....................................................................................................147

4

Balans ...............................................................................................................................149

5

Inleiding Voorwoord Hierbij bieden wij u de begroting 2024 en meerjarenramingen 2025 tot en met 2027 aan. Komend jaar werken we verder aan de uitvoering van het coalitieprogramma 2022-2026 “Een gemeenteraad voor drie kernen”. We doen onze uiterste best om in elke maatschappelijke opgave c.q. uit ieder programma zoveel mogelijk mooie en goede dingen voor onze inwoners en ondernemers te realiseren, maar we kunnen helaas niet alles. We staan voor grote uitdagingen Na de vaststelling van de Voorjaarsnota 2023 zijn het college en de ambtelijke organisatie druk aan de slag gegaan met de voorbereidingen op de meerjarenbegroting 2024-2027. In de Voorjaarsnota was het financieel perspectief niet gunstig. De nota liet namelijk overwegend forse tekorten zien die in 2026 en 2027 zouden oplopen tot ca. 2,5 respectievelijk 2,8 miljoen structureel. Al langere tijd is bekend dat gemeenten vanaf 2026 met een andere verdeling van het gemeentefonds te maken krijgen waardoor er forse financiële tekorten ontstaan. Er wordt in dit verband gesproken over het ravijn van 2026. De tot nu toe bekende circulaires vanuit het Rijk wijzen daar nog steeds op. Dat verklaart de strucurele tekorten voor de jaren 2026 en 2027 die in de Voorjaarsnota te zien zijn. Het is vooralsnog realistisch om ook in 2028 en verder uit te gaan van structurele tekorten.

De VNG heeft ertoe opgeroepen dat gemeenten een duidelijk signaal moeten afgeven richting het Rijk door voor die jaren niet structureel sluitende begrotingen aan te leveren bij de toezichthoudende provincies. Onze toezichthouder heeft aangegeven daar begrip voor te hebben gelet op de financiële situatie van de gemeenten. Overigens volgt uit de begrotingscirculaires van de provincie Noord-Brabant dat van een structureel sluitende meerjarenbegroting sprake is wanneer of het eerste jaar van de vierjaarperiode (voor de voorliggende begroting: 2024) structureel sluitend is, of, wanneer dat eerste jaar niet sluitend is, het laatste jaar (voor de voorliggende meerjarenraming: 2027) structureel sluitend is. Uitgangspunt bij beide voorwaarden is dat op een reële manier wordt begroot en dat daarvan bij enkel taakstellende bezuinigingsmaatregelen geen sprake is. Is aan één van beide voorwaarden voldaan, dan blijft het repressieve toezicht (toetsing achteraf zoals nu voor onze gemeente het geval is) van toepassing. Lukt het niet om aan één van beide voorwaarden te voldoen, dan volgt in beginsel preventief toezicht. Aangezien alle gemeenten hetzelfde probleem hebben, is de verwachting van het VNG dat er voor die jaren waarin nu een tekort zichtbaar is op een of andere manier nog een oplossing wordt geboden vanuit het Rijk.

Hoewel wij in de conclusie van de Voorjaarsnota hebben aangegeven het advies van de VNG vooralsnog voor kennisgeving te hebben aangenomen en ons tot het uiterste in te spannen om een voor alle jaren sluitende meerjarenraming aan te bieden, hebben we er uiteindelijk, na overleg met de toezichthouder, voor moeten kiezen om de gevolgen van de lagere Rijksbijdragen te laten zien. Dit betekent dat we zonder extra financiële middelen van het Rijk de begroting vanaf 2026 niet sluitend krijgen. Daarnaast hebben we nog te maken met grote maatschappelijke uitdagingen. Denk aan de energiecrisis, de wooncrisis, de stikstofproblematiek en de gevolgen van de oorlog in Oekraïne. Al deze ontwikkelingen hebben invloed op onze inwoners en ondernemers.

6

Eind september en begin oktober jl. heeft de wethouder Financiën met alle fracties uit de gemeenteraad gesproken over mogelijk oplossingsrichtingen voor de financiële uitdagingen voor de jaren 2026 en verder. In deze gesprekken zijn een aantal (financiële) strategische vraagstukken per programma besproken waarmee het college verder aan de slag gaat. Val van het kabinet In verband met zijn demissionaire status heeft het kabinet een beleidsarme begroting voorgelegd aan de Tweede Kamer. Van belang voor onze inwoners is dat de gemeente adequaat aan de slag kan blijven met de grote maatschappelijke opgaven waarvoor wij staan. Hiervoor zijn voldoende financiële middelen nodig. Van een nieuw kabinet verwachten we dat er een nieuwe manier van financieren van gemeenten ingevoerd wordt die het ravijn van 2026 en volgende jaren neutraliseert. We maken scherpe keuzes Gezien alle ontwikkelingen waar we voor komen te staan, moeten we hele scherpe keuzes maken in wat we wel en niet gaan doen. Het is goed dat we voor 2024 en 2025 een reële structureel sluitende begroting/raming kunnen aanbieden. We hebben ambities en willen er zoveel mogelijk voor onze inwoners en ondernemers zijn, maar helaas kunnen we niet alles doen. We kunnen ons geld maar één keer uitgeven. We blijven natuurlijk goed kijken naar onze uitgaven, maar het wordt steeds moeilijker om de begroting rond krijgen.

Voor de jaren 2024 en 2025 is het vooral gelukt om deze jaren sluitend te krijgen door te zorgen voor extra inkomsten of slim gebruik te maken van gelden vanuit het Rijk die voor specifieke doelen mogen worden ingezet. Bij het programma Leefbaarheid is ervoor gekozen om slim om te gaan met investeringen. Daarom is kritisch bekeken welke projecten in 2025 kunnen starten en welke in 2024. Het investeringsplan is steeds meer op orde gebracht waardoor het sturen op de projecten gemakkelijker is/wordt. In het programma Duurzaamheid zijn een aantal projectbudgetten verlaagd of zij worden gedekt vanuit de vrije algemene reserve (VAR). Verder zijn er voor het programma duurzaamheid veel budgetten beschikbaar vanuit het Rijk. Deze worden vooral ingezet om personeel te bekostigen. Hierdoor wordt een bezuiniging gerealiseerd omdat dit personeel op een andere manier bekostigd kan worden. Het nadeel ervan is weer dat hierdoor minder budget overblijft voor de uitvoering van duurzaamheidsprojecten. In programma 3, Mens en Zorg, gaat relatief veel geld om. In dit programma zitten echter weinig mogelijkheden om op heel korte termijn bezuinigingen te realiseren. Hier liggen vooral kansen op de lange termijn, namelijk het maatschappelijk vastgoed en het brede sociaal domein rondom hulp en ondersteuning van onze inwoners.

Wat betreft maatschappelijk vastgoed; het college heeft in de afgelopen jaren steeds meer en beter in beeld gebracht wat de situatie is van het maatschappelijk vastgoed. Hieruit blijkt dat er in veel gevallen een ongelijke situatie is, dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de lijst met de zogenaamde “grijze” subsidies. Het voorstel is om het subsidiebeleid en accommodatiebeleid beiden te herijken en met elkaar in verbinding te brengen. Hierbij zijn bestuurlijke uitgangspunten nodig. Zo kan het betekenen dat de huidige afspraken met bijvoorbeeld verenigingen herzien moeten worden waardoor enkele verenigingen mogelijk financieel meer zullen moeten bijdragen dan ze nu doen. Een ander voorbeeld is het anders vormgeven van schoonmaak (minder frequent of via zelfwerkzaamheid). Ook onderzoek naar de huisvesting van de gemeentelijke organisatie is een onderdeel van het maatschappelijk vastgoed. Daarom wil het college deze denkrichtingen graag de komende jaren verder verkennen met de verwachting dat dit uiteindelijk een besparing op zou kunnen leveren. Rondom de hulp en ondersteuning aan inwoners is uit een korte analyse gebleken dat gemeente Geertruidenberg zowel aan jeugd, WMO als sociale basisvoorzieningen meer geld uitgeeft dan vergelijkbare gemeenten. De verwachting is dat de verschillende projecten die de komende jaren van 7

start gaan of al gestart zijn binnen het programma Mens en Zorg, tot wezenlijke veranderingen zullen leiden in de aard, effectiviteit en efficiëntie van de gemeentelijke voorzieningen én de wijze waarop deze worden georganiseerd en uitgevoerd (door en/of namens de gemeente). Het college ziet als kans voor kostenbesparing met name de aanpassing van de sociale voorzieningen. In het programma Wonen kan weinig worden bespaard, maar kunnen wel extra inkomsten worden gegenereerd. Bijvoorbeeld door de grondprijzen te verhogen of de woningbouw op sommige locaties te intensiveren, uiteraard alleen als dit mogelijk en wenselijk is. Bij het programma Economie en Toerisme zijn zowel opties voor het verhogen van inkomsten als het besparen op budget als op het anders inzetten van capaciteit. Bij de verhoging van inkomsten kiest het college ervoor de toeristenbelasting langzaam omhoog te doen tot het gemiddelde niveau in Brabant. Verder wordt onderzocht of het mogelijk is de organisatie van bijvoorbeeld de kermis op een andere manier te doen zodat hiermee budget en capaciteit wordt vrijgespeeld. Daarnaast staan er enkele grote investeringen op de planning, waarbij de raad een afweging mag maken over of de kosten in verhouding staan tot de (maatschappelijke) baten. In het programma Bestuur en Dienstverlening is een verhoging van de leges opgenomen.

Dit wordt ingeschat aan de hand van een aantal grote projecten die verwacht worden waardoor de opbrengsten de komende jaren zullen stijgen. Ook in het programma Financiën is vooral gezocht naar extra inkomsten, bijvoorbeeld door de OZB te verhogen. Verder wordt de komende jaren kritisch bekeken of het in sommige gevallen efficiënter is om extern in te huren of bepaalde functies buiten de organisatie te plaatsen, of juist om specialistische functies in te vullen. In het algemeen is de keuze gemaakt om een aantal incidentele zaken te dekken uit de Vrije Algemene Reserve om hiermee de begroting in de jaren 2024 en 2025 sluitend te krijgen. Over al deze zaken blijven wij met de gemeenteraad in gesprek.

Verloop Begrotingsaldo 2024 - 2027 De meerjarenbegroting 2024-2027 is tegelijkertijd met de Najaarsnota 2023 opgesteld. De Najaarsnota 2023 bevat de mutaties van de Turap 2023-2 en de algemene uitkering 2023. De structurele doorwerking van de mutaties in de Turap 2023 en de algemene uitkering 2023 is opgenomen in de begroting 2024-2027. In de begroting 2024-207 zijn de gebruikelijke ontwikkelingen op het terrein van personeel, gerealiseerde en nieuwe investeringen, mutaties in gemeentelijke belastingen of heffingen en autonome en administratieve mutaties opgenomen. Alle deze financiële mutaties worden gerekend tot bestaand beleid (autonome en / of wettelijke ontwikkelingen). Tot slot vindt de financiële vertaling van het nieuw beleid zoals opgenomen in de kadernota 2024 - 2027 plaats. In de onderstaande tabel wordt op hoofdlijnen het financieel perspectief geschetst. Meer gedetailleerde informatie over de mutaties treft u in de programma's of paragrafen aan. (bedragen x € 1.000)

2024

2025

2026

2027

Begroting 2024 - 2027 na Turap 2023-1 inclusief tussentijdse raadsbesluiten

304 N

1.538 V

789 N

1.111 N

Personele ontwikkelingen doorwerking CAO

571 N

571 N

571 N

571 N

Gerealiseerde investeringen per 1-1-2024

221 N

307 N

558 N

347 N

Investeringsplan 2024-2027

175 V

16 V

78 V

104 N

Gemeentelijke belastingen en heffingen

557 V

476 V

576 V

521 V

8

Algemene uitkering 2024-2027 op basis van septembercirculaire

938 V

97 V

311 N

83 V

Specifiek Nieuw beleid op basis van Kadernota

486 N

476 N

460 N

476 N

Overige mutaties bestaand beleid

86 V

270 N

178 N

198 N

Saldo meerjarenbegroting 2024-2027

175 V

503 V

2.215 N

2.202 N

Uit deze tabel kunt u opmaken dat de begroting 2024 en 2025 sluitend is (overschot) en de jaren 2026 en 2027 een aanzienlijk tekort te zien geven. Algemene uitkering op basis van septembercirculaire 2023 De meerjarige ontwikkeling van de algemene uitkering is al enige tijd een zorgenkind. Duidelijk is dat vanaf 2026 de gemeenten te maken krijgen met het zogenaamde "Ravijn". Het "Ravijn" laat zich het beste zien door de ontwikkeling van de algemene uitkering op hoofdlijnen te schetsen. (bedragen x € 1.000) Algemene uitkering, algemeen gedeelte

2024

2025

2026

2027

41.421 V

41.224 V

37.079 V

37.239 V

Algemene uitkering, deelfonds sociaal domein

2.027 V

1.946 V

1.930 V

1.768 V

Doorbetaling algemene uitkering aan Mid Zuid (wettelijk)

1.891 N

1.798 N

1.771 N

1.598 N

Raming op basis van septembercirculaire

41.557 V

41.372 V

37.238 V

37.409 V

Ramingen op basis van meicirculaire

40.619 N

41.275 N

37.549 N

37.326 N

938 V

97 V

311 N

83 V

Toe / afname

De invloed van de Algemene uitkering van het gemeentefonds is in deze opzet duidelijk zichtbaar. De omvang van de algemene uitkering neemt van 2025 naar 2026 af met € 4,1 miljoen (van € 41.372 naar € 37.238). Een deel van die afname wordt veroorzaakt door de korting op de algemene uitkering vanwege de aangekondigde hervorming in de Jeugdzorg. Voor onze gemeente is het financieel nadeel in de algemene uitkering voor de jeugdzorg berekend op € 600.000 vanaf 2025. Ter compensatie van deze verlaging van de algemene uitkering is een lagere raming voor de uitvoering Jeugdwet opgenomen voor hetzelfde bedrag. Het budgettair effect van de hervormingen is derhalve budgettair neutraal. Indien de geprognosticeerde tekorten van onze gemeente voor 2026 en 2027 (ruim € 2 miljoen) worden afgezet tegen de doorgevoerde verlaging van de algemene uitkering (ruim € 3,5 miljoen) is de conclusie gerechtvaardigd dat het tekort voor deze jaren voornamelijk wordt veroorzaakt door de dalende algemene uitkering. Het eigen gemeentelijk beleid is slechts van beperkte invloed. Onze gemeente staat hierin niet alleen. Het ravijn geldt voor iedere gemeente in Nederland. De VNG heeft het probleem al geruime tijd geleden erkent en dringt er op allerlei wijzen bij het Kabinet op aan om het ravijn op te lossen.

Probleem hierbij is, zoals in dit voorwoord al eerder gememoreerd, dat het Kabinet onlangs is gevallen, er nieuwe verkiezingen komen en daarna een nieuwe regering gevormd moet worden die zich over dit probleem moet buigen. Of in hoeverre de nieuwe regering in staat is om het ravijn geheel of gedeeltelijk op te lossen is de vraag. De begroting is structureel sluitend voor de jaren 2024 en 2025 Het saldo van de primitieve begroting is te verdelen in:

2024

2025

2026

2027

Structureel

2.089.000 V

2.150.000 V

2.325.000 N

2.281.000 N

Incidenteel

1.914.000 N

1.647.000 N

110.000 V

79.000 V

175.000 V

503.000 V

2.215.000 N

2.202.000 V

Bovenstaande tabel bevestigt in belangrijke mate de invloed van de algemene uitkering op onze begroting. De algemene uitkering wordt aangemerkt als structureel budget. De forse daling van de algemene uitkering vanaf 2026 wordt zichtbaar in de omzetting van het structurele saldo van € 2.150.000 V in 2025 naar € 2.325.000 N in 2026.

9

VNG Begroten is nooit eenvoudig, maar met de ravijnjaren 2026 en 2027 in zicht is het financiële perspectief van gemeenten al helemaal complex. Hoe maak je financieel beleid als er geen zekerheid is? De komende twee jaar lijkt er genoeg geld te zijn, omdat we als gemeenten nog redelijk zeker zijn van een bepaald bedrag. De echte pijn komt na 2025. De pijn en de frustratie zit echter niet alleen in het geld. Met opschalingskortingen, gewijzigde normeringssystematieken en herverdeeleffecten maakt het Rijk het extra ingewikkeld. Zo zegt het Rijk toe met een miljard extra over de brug te komen, maar op een oorspronkelijke bezuiniging van € 4 miljard blijft er dan nog steeds € 3 miljard staan. Zoals hiervoor ook al aangegeven houdt de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) scherpe kritiek op de financiële plannen van het kabinet. De onlangs gepresenteerde septembercirculaire lost de problemen voor 2026 nog altijd niet op. De gemeentekoepel blijft daarover overleg voeren met het kabinet. Wij citeren: ‘Met de voorliggende financiële context kunnen de Nederlandse gemeenten hun werk niet adequaat meer doen,’ reageert VNG-voorzitter Jan van Zanen. Voor ‘ravijnjaar’ 2026 dreigt volgens de VNG een bezuiniging van 2 miljard euro voor de gemeenten in Nederland. Dit kan niet zonder consequenties voor inwoners blijven, aldus de lokale lobby.

Gevolgen ‘desastreus’ Er komt een nieuwe financieringssystematiek voor gemeenten, maar pas in 2027. ‘Als alle opgaven en wettelijke verantwoordelijkheden in stand blijven én er sprake is van een forse vermindering van middelen zal dat consequenties hebben voor inwoners die desastreus kunnen uitpakken. Er zullen dan lastige keuzes gemaakt moeten worden,’ voorspelt Van Zanen. De Voorjaarsnota kent gemeenten 1 miljard euro extra toe vanaf 2027. Gemeenten zijn blij met die toezegging, maar blijven angstvallig kijken naar 2026. Onderdeel daarvan is een ‘opschalingskorting’ van ongeveer 700 miljoen euro: door fusies zouden op termijn alle gemeenten minimaal 100.000 inwoners hebben, die het werk efficiënter kunnen uitvoeren. Geen efficiencyvoordeel De VNG ageert hier al langer tegen. ‘Het beoogde efficiencyvoordeel was al dubieus, maar dat verviel helemaal toen de beleidswijziging opschalen van alle gemeenten naar 100.000+ gemeenten nooit is gerealiseerd en van tafel is gegaan,’ schreef Van Zanen eerder. Gemeenten komen vanaf 2026 structureel middelen tekort om hun taken uit te voeren. Dit tekort loopt daarna elk jaar verder op. Dit is het gevolg van het eenzijdig afschaffen van de normeringssystematiek door het kabinet en de terugkeer van de volledige opschalingskorting in 2026. Het kabinet heeft in het coalitieakkoord een andere financieringssystematiek aangekondigd.

Vooruitlopend daarop werd de jaarlijkse aanpassing van het gemeentefonds voor stijgende lonen, prijzen en het aantal inwoners (het zogenoemde accres) teruggezet naar een lager niveau. Dit leverde bij gemeenten veel vragen op. De VNG heeft daarop aan prof. Maarten Allers van het Centrum voor de Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO) gevraagd in kaart te brengen wat de financiële gevolgen van het coalitieakkoord zijn. De VNG heeft ook enige tijd geleden ook een begrotingsadvies gegeven. Het begrotingsadvies bestaat uit twee onderdelen: - Presenteer voor 2024 en 2025 van de meerjarenraming 2025-2027 een sluitende begroting. - Breng de lasten in de meerjarenramingen voor 2026 en 2027 in beeld, in de vorm van een

10

realistische begroting. Baseer deze op het huidige takenpakket, de noodzakelijke investeringen, de inflatie, de stijgende rente, de ambities uit uw coalitieakkoord en geschatte mee- en tegenvallers. Naar verwachting zullen de meerjarenramingen 2026 en 2027 dan duidelijk tekorten aangeven. Op grond van artikel 189 van de Gemeentewet ziet de gemeenteraad erop toe dat de gemeentebegroting structureel en reëel in evenwicht is. Hiervan kan de gemeenteraad afwijken indien aannemelijk is dat het structureel en reëel evenwicht in de begroting in de eerstvolgende jaren tot stand zal worden gebracht. Met het presenteren van een tekort in de laatste twee jaren, maar een sluitende begroting voor 2024, kunnen de toezichthouders naar onze overtuiging dan ook nog steeds tot een positief oordeel komen.

Conclusie en voorstel Feitelijk is met de onzekerheden die er landelijk zijn sprake van een somber toekomstperspectief. Er zijn vooralsnog geen tekenen dat het Rijk met extra geld over de brug zal komen in 2026 en latere jaren. Uitgangspunt voor een gemeentelijke meerjarenbegroting is dat deze reëel en structureel sluitend moet zijn in het 1e begrotingsjaar en als het 1e begrotingsjaar niet sluitend is, uiterlijk in het 4e begrotingsjaar. De Provincie toetst een meerjarenbegroting aan dit uitgangspunt voor de bepaling van de vorm van toezicht. Gezien het feit dat onze begroting in het 1e begrotingsjaar structureel sluitend is, wordt aan de voorwaarden voor preventief toezicht voldaan. Onze begroting sluit derhalve volledig aan op het begrotingsadvies van de VNG. We moet echter ook concluderen dat op basis van de eindcijfers van de voorliggende meerjarenbegroting 2024-2027 onze gemeente vanaf 2026 voor een grote financiële opgave staat. Inmiddels is dit ook bestuurlijk onderkend. Het college heeft inmiddels actie ondernomen door, samen met de gehele gemeenteraad, na te denken over oplossingsrichtingen in meerjarenperspectief. We kunnen niet lijdzaam toezien en afwachten. Gezien de omvang van het probleem is het ook noodzakelijk om tijdig te beginnen. Wij zullen wij ons de komende periode, ondanks dit sombere toekomstperspectief, blijvend inzetten voor onze inwoners.

Het college ziet daarin een aantal prioriteiten. Als eerste de woningnood die moet worden opgelost. Dit betekent dat er de komende jaren veel woningen moeten komen zodat onze inwoners kunnen doorstromen naar een andere woning als dat nodig is en we ook voor specifieke doelgroepen een woning bieden. Ook duurzaamheid blijft een speerpunt, niet alleen op de korte termijn maar zeker ook voor de lange termijn. Daarom investeren we hierin flink op het gebied van energietransitie maar zeker ook op het vergroenen van onze gemeente wat ook de leefbaarheid ten goede komt. Verder kijken we de komende jaren kritisch naar het voorzieningenniveau in het sociaal domein en stellen ons continu de vraag: wat draagt bij aan de effecten die we willen bereiken? Hierbij accepteert het college dat dit betekent dat we mogelijk in de ene wijk meer moeten investeren dan in de andere wijk. Tegelijkertijd willen we recht doen aan de maatschappelijke problematiek rondom bestaanszekerheid. Dit betekent niet alleen armoedebestrijding, maar ook kijken hoe inwoners mee kunnen doen in onze gemeente. Soms door een uitkering te verstrekken of inwoners aan een baan te helpen, maar soms ook door een zinvolle daginvulling waardoor zij iets kunnen bijdrage aan de maatschappij.

Het college gaat over al deze zaken in de komende jaren regelmatig het gesprek met u aan en biedt u dan ook hierbij met trots deze begroting aan. Afsluitend stellen wij voor om de meerjarenbegroting vast te stellen en het positieve saldo van 2024 vooralsnog toe te voegen aan de post onvoorzien zodat in 2024 meer financiële armslag is om financiële tegenvallers incidenteel op te vangen. Voor 2025 stellen wij voor het positieve saldo toe te voegen aan de Vrije Algemene Reserve en de jaren 2026 en 2027 vooralsnog te accepteren dat

11

hiervoor nog geen structurele oplossingen beschikbaar zijn, maar de komende maanden in goede samenwerking met alle betrokken geledingen te komen tot een ommekeer.

12

In één oogopslag BIO (Begroting in een oogopslag) Uitgaven 2024 gemeente Geertruidenberg € 69,64 miljoen

Inkomsten 2024 gemeente Geertruidenberg € 69,82 miljoen

13

Programma 1 Opgave Leefbaarheid 1.1 Programmaplan 1.1 Context en aanleiding 1.1.1 Context De term leefbaarheid is relatief nieuw binnen de gemeente Geertruidenberg. Deze keuze is bewust gemaakt om verschillende doelen en inspanningen samen te brengen onder één herkenbare noemer. De algemene definitie van de term varieert aangezien het een verzamelwoord is van kwaliteitskenmerken in de woon- en werkomgeving. Duidelijk is dat bij leefbaarheid een duidelijk samenhang te zien is tussen sociale aspecten en de kwaliteit van de leefomgeving. Dit maakt het onderwerp in zekere zin subjectief, aangezien iedere inwoner anders aankijkt tegen kwaliteit, de exacte omschrijving is dan ook afhankelijk van persoon, plaats en tijd. Voor Geertruidenberg is leefbaarheid een samenspel tussen gemeente en inwoners om zo goed mogelijk aan te sluiten bij ieders wensen en eisen in de fysieke leefomgeving. De leefbaarheid kan lokaal sterk variëren, daarom wordt gekeken op buurtniveau. Voor de leefbaarheid in een buurt spelen verschillende onderdelen een rol. Ten eerste de fysieke omgeving, dat is de omgeving die je voelt, ziet en ruikt. Hoe schoon is jouw buurt? Is er veel verkeersoverlast? Hebben we genoeg groen? Daarnaast is de sociale omgeving belangrijk.

Wie wonen er in jouw buurt en hoe voel je je daarbij? Kun je een praatje maken met iemand als je daar behoefte aan hebt? Tot slot doet veiligheid ertoe. Hoe veilig voel jij je in jouw buurt? Kunnen de kinderen veilig op straat spelen? Hier willen we samen verdere verbeterstappen in zetten. In het coalitieakkoord 2022-2026 hebben de wethouders en raadsladen in Geertruidenberg zich uitgesproken over de lokale interpretatie visie op leefbaarheid. “Inwoners, bedrijven en bezoekers van de gemeente Geertruidenberg verblijven in een prettige (woon)omgeving die veilig en goed bereikbaar is, met aandacht voor groen in de buurt. Een omgeving waarbij de, duurzame, toekomst centraal staat. Geertruidenberg is een plek waar buurtgenoten elkaar kunnen ontmoeten en fijn met elkaar samenleven en zich inzetten voor de wijk”. Dit geeft een duidelijke richting waar dit programma naar toe wil bewegen. Het programma Leefbaarheid zit in de opstartfase, waarbij de 6 doelstellingen (zie 1.2) onderling behoorlijk variëren. Elk doel brengt een eigen historie met zich mee en heeft een ander vertrekpunt. In eerste instantie vraagt dit intern om duidelijke afspraken en een nauwe samenwerking om samen één gedachtegoed uit te dragen. Met de programmastructuur ontstaat duidelijkheid en wordt verder geprofessionaliseerd. Het verder brengen van doelstellingen staat daarin centraal.

Wat vergt aandacht en wat krijgt prioriteit? Het programmaplan geeft antwoord op deze vragen. Tegelijkertijd staat voor Leefbaarheid het van ‘buiten naar binnen’ denken centraal, aangezien de beleving van de inwoners over de leefbaarheid de maatgevende factor van succes is. Om hier meer inzicht in te krijgen gaat de gemeente meer datagericht werken. In eerste instantie moet daarvoor de basis op orde zijn, om vervolgens heel gericht aan te sluiten op lokale dynamieken en behoeftes die daaruit naar voren komen. Om in contact te staan met de inwoners staat het wijkgericht samenwerken met wijktafels centraal. Meer inhoudelijk wordt met het opstellen en uitvoeren van het Uitvoeringsprogramma Openbare Ruimte de context geschept voor de groene buurten van de toekomst. Voor verkeer zetten we in op de hotspots van onveilige verkeerssituaties en het mobiliteitsplan. Daarnaast gaan we werken aan het verbeteren van het veiligheidsgevoel van onze inwoners. Dit willen we allemaal samen doen op

14

een manier waarin we in contact staan met de inwoners, leidend tot een toenemende mate van eigenaarschap en sociale cohesie. Dit programma maakt de algemene visie op leefbaarheid concreet. Wat gaan we doen, welke rol nemen we aan en hoe gaan we dat betalen? De focus ligt daarbij op de komende vier jaar. 1.1.2 Aanleiding De gemeente Geertruidenberg is een relatief kleine gemeente. Tegelijkertijd zijn de uitdagingen op het gebied van leefbaarheid fors. Meerdere aspecten vragen de aandacht. Uit de burgerpeiling blijkt over het algemeen dat men het heel prettig wonen vindt in de gemeente, maar op onderdelen wordt extra aandacht gevraagd over de kwaliteit en beleving van de openbare ruimte. Hier willen we invulling aan geven. Om hier als kleine gemeente goed op in te spelen is het noodzakelijk om goed georganiseerd en gestructureerd verbetering na te streven. Het programmatisch werken biedt daarvoor de handvatten. Het doelgericht werken op de belangrijkste maatschappelijke opgaven helpt in het maken van heldere keuzes en prioriteiten. Daarmee wordt het de politieke en ambtelijke organisatie makkelijker gemaakt om concrete resultaten te bereiken en de leefbaarheid van Geertruidenberg te vergroten. Op landelijk niveau ligt de focus wat betreft leefbaarheid op het interbestuurlijke programma Leefbaarheid en Veiligheid van het Rijk.

Dit programma vormt een samenhangende aanpak op de thema’s wonen, werken en participatie, onderwijs en veiligheid. De focus daarin zijn 16 stedelijke vernieuwingsgebieden waar de leefbaarheid en veiligheid van circa 700.000 mensen onder druk staan. Geertruidenberg is hier geen onderdeel van, maar kan hier wel van leren. Wat betreft de lokale ambities staan in de Omgevingsvisie de volgende zaken centraal: 1) toekomstbestendige en groene gemeente, 2) ondernemende gemeente, 3) gezonde en veilige gemeente, 4) levendige gemeente. Op al deze ambities heeft het programma Leefbaarheid raakvlakken. Met name wat betreft een toekomstbestendige en groene gemeente (1), veilige gemeente (3) en levendige gemeente. Met daarbij altijd de focus op de openbare ruimte. Het differentiëren van gebieden in de Omgevingsvisie is bovendien in lijn met het wijkgericht werken binnen het programma Leefbaarheid. Hieronder wordt uitgelegd waarom de zes strategische doelstellingen die centraal staan in dit programma belangrijk zijn voor de gemeente Geertruidenberg. Deze focus is hard nodig om al deze doelstellingen écht te laten slagen. Niet alleen binnen de gemeente, maar ook in samenwerking met lokale en regionale partners. De benodigde inspanningen om dit uit te voeren zijn niet allemaal nieuw, maar het geheel vraagt wel om een andere manier van werken en denken.

De organisatie moet hierin worden meegenomen en de inwoners ondervinden hier indirect de resultaten van door wezenlijke verbeteringen in de leefbaarheid van de fysieke leefomgeving in Geertruidenberg. Doelstelling 1: Sociale cohesie. Nederland wordt gekenmerkt door een relatief sterke sociale cohesie. Dit blijkt uit landelijke statistieken die het meedoen met en het vertrouwen in de samenleving meten. Vergeleken met andere Europese landen hebben Nederlanders veel vertrouwen in de medemens, publieke instituties en de politiek. Buiten dat het vertrouwen in de politiek onder druk staat is er geen aanwijzing dat het vertrouwen en de participatie als geheel afnemen. Deze statistieken hebben echter betrekking op gemiddelden, waardoor het zicht op de groep die sociaal minder goed mee kan, ondergesneeuwd kan raken. Uit lokale metingen blijkt het merendeel zich thuis voelt in de buurt en dat met name het voor elkaar klaarstaan beter kan. Bovendien gaat sociale cohesie niet vanzelf en speelt de gemeente hier een belangrijke rol in. Daarom worden hier specifieke maatschappelijke effecten voor geformuleerd met bijbehorende inspanningen.

15

Doelstelling 2: Participatie en eigenaarschap. Met de Omgevingswet gaat de rol van de overheid fundamenteel veranderen. Het idee is om de lokale inwoners door middel van hoogwaardige participatie meer gevoel van eigenaarschap te geven. De openbare ruimte wordt daarmee meer en meer een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Bij de gemeente Geertruidenberg is dit een belangrijk punt van aandacht aangezien het contact nog te vaak via de achterkant verloopt, waar het de wens is om meer aan de voorkant met elkaar in gesprek te komen. Dit is vervolgens het vetrekpunt voor gezamenlijke actie. Met het wijkgericht SAMENwerken zijn de eerste stappen gezet, nu is het zaak om dit fundament te verstevigen en integraal door te groeien. Doelstelling 3: Openbare ruimte. De standaard in Nederland is om de openbare ruimte te beheren aan de hand van integrale uitvoeringsprogramma’s voor de openbare ruimte. De wijze waarop is niet landelijk voorgeschreven, maar in gemeente Geertruidenberg ontbreekt een dergelijke programmering als geheel. Daarom is het een prioriteit om weer ‘in control’ te zijn van de beleving, kwaliteit en duurzaamheid van de openbare ruimte. Centraal daarin staat ‘de groene straat van de toekomst’. De urgentie wordt gevoeld, maar vraagt om een zorgvuldig proces om dit in één keer goed te doen.

Tot die tijd worden de belangrijkste projecten van 2024 en 2025 in kaart gebracht en met haalbare koppelkansen uitgevoerd. Dit is ook nodig, want uit de burgerpeiling blijkt dat circa 50% van de respondenten (zeer) tevreden is over de mate van onderhoud. Doelstelling 4: Veiligheid. Op landelijke schaal wordt met het “Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid” vanuit verschillende ministeries geïnvesteerd om de stapeling van problemen op het gebied van “onderwijs, armoede, gezondheid, werk, wonen en veiligheid” aan te pakken. Het voorkomen van jeugdcriminaliteit staat daarin centraal. Ook in de gemeente Geertruidenberg is dit een belangrijk speerpunt. Uit de burgerpeiling blijk dat 89% zich (bijna) altijd veilig voelt in de buurt. Het is dus zaak om ontwikkelruimte vrij te maken om voldoende aandacht te kunnen geven aan specifieke speerpunten. Dit door de waan van de dag het hoofd te bieden en scherpte te krijgen in de te verbeteren veiligheidsaspecten. Doelstelling 5: Mobiliteit. De landelijke ambities rondom mobiliteit zijn gefocust op bereikbaarheid, slimme/duurzame mobiliteit en verkeersveiligheid. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat speelt een centrale rol in de grote projecten die daarmee samengaan. In Geertruidenberg laat zich dit zien in de uitvoering van het Rijksproject A27, waar de gemeente een nadrukkelijke rol vertegenwoordigd.

Tegelijkertijd zijn de lokale uitdagingen met de knelpuntenkaart goed in beeld. Het is met name zaak om scherp te prioriteren en gebruik te maken van eventuele koppelkansen. Vanwege de relatie met de openbare ruimte ligt in dit programma de focus op bereikbaarheid en veiligheid. Doelstelling 6: Vergroening. Vergroening biedt allerlei kansen voor vele maatschappelijke opgaven. Dit is landelijk het centrale uitgangspunt en dit geldt ook voor Geertruidenberg. De basis moet op orde door een goede inventarisatie aan de voorkant, te valideren en waarderen wat er is, aan te sluiten op landschappelijke kenmerken, gebruik te maken van verschillende ecosysteemdiensten, de vergroening uit te voeren en mensen mee te nemen in de visie van de gemeente. Door hier volgordelijk en gericht op te sturen is de straat van de toekomst groen en wordt Geertruidenberg een gezonde, biodiverse en natuurlijke gemeente. 1.2 Ambitie en strategie 1.2.1 Ambitie De centrale ambities van dit programma zijn verwoord in de strategische doelstellingen: verbeteren sociale cohesie, verhogen participatie en eigenaarschap, verbeteren openbare ruimte, verhogen veiligheid, verbeteren bereikbaarheid en stimuleren vergroening. Deze ambities dragen als totaal bij aan een verbeterde leefbaarheid van de fysieke leefomgeving in Geertruidenberg. Daarnaast worden

16

vanuit de ambitie op kleinere schaal meerdere maatschappelijke effecten bereikt die de meerwaarde van het programma benadrukken. 1.2.2 Strategische doelstellingen Er zijn zes strategische doelstellingen voor dit programma. Deze worden kort toegelicht. 1. Verbeteren sociale cohesie De sociale samenhang in de wijk wordt verbeterd vanuit de focus op de openbare ruimte. Het wijkgericht werken staat daarbij centraal, waarbij de gemeente aansluit op lokale behoeften met locatie specifieke oplossingen die daaraan bijdragen. 2. Verhogen participatie en eigenaarschap Inwoners, partners, organisaties en bedrijven denken mee over de woon- en werkomgeving en pakken zelf de regie om initiatieven op te pakken en te realiseren. Men draagt bij aan structurele oplossingen. De gemeente moet daarvoor als gezicht meer van de achterkant naar de voorkant komen. 3. Verbeteren openbare ruimte De beleving, de kwaliteit en de duurzaamheid van de openbare wordt verbeterd. Het ontwikkelen van een integraal programma openbare ruimte om daarmee de openbare ruimte op planmatige wijze toekomstbestending en duurzaam in te richten staat centraal voor de lange termijn. Op korte termijn wordt werk gemaakt van projecten waarin beleving, kwaliteit en duurzaamheid geborgd zijn. 4.

Verhogen veiligheid Het verhogen van de veiligheidsbeleving (subjectieve veiligheid) bij inwoners en het terugdringen van meetbare misdaadcijfers (objectieve veiligheid). De focus komt hierbij te liggen op specifieke probleemgebieden als jeugd en misdaad. 5. Verbeteren bereikbaarheid Geertruidenberg is en blijft goed en veilig bereikbaar, we investeren blijvend in onze bereikbaarheid. Dit focus ligt op auto- en fietsverkeer en het openbaar vervoer wordt verkend. Ook bestaat aandacht voor de verlaging van het aantal ongevallen en mate van overlast door het verkeer. 6. Stimuleren vergroening Geertruidenberg creëert een groene(re) klimaat adaptieve(re) leef-, werk- en verblijfsomgeving. Toewerken naar meer kwalitatief groen door de basis op orde te krijgen en vanuit een vergroeningsagenda de groen- en klimaatadaptatie ambities te verwezenlijken. 1.2.3 Maatschappelijke effecten Per strategisch doel zijn maatschappelijke effecten geformuleerd. Maatschappelijke effecten geven de doorwerking van de inspanningen voor de buitenwereld weer van het strategisch doel. Deze effecten zijn meetbaar en zichtbaar. Ook wordt hiermee inzichtelijk dat inspanningen doelgericht moeten zijn om het gewenste positieve effect te verwezenlijken. Daarmee worden inspanningen die niet bijdragen aan een of meerdere doelstellingen irrelevant.

Het begrijpen en evalueren van maatschappelijke effecten is essentieel bij het nemen van beslissingen binnen het programma. De maatschappelijke effecten (als onderdeel van de strategische doelen) zijn hieronder beschreven. 1. Verbeteren sociale cohesie a. Het aantal buurtactiviteiten in de openbare ruimte stijgt jaarlijks. Door meer sociale interactie en versterkte sociale banden dragen buurtactiviteiten die plaatsvinden in de openbare ruimte bij aan een betere sociale cohesie. Bijvoorbeeld: buurtbarbecues, sporttoernooien, culturele optredens en workshops. 17

b. Het aantal burgerinitiatieven voor de openbare ruimte stijgt jaarlijks. Door meer gehoor te geven aan lokale ideeën en aan te sluiten bij praktische behoeften in de openbare ruimte dragen burgerinitiatieven bij aan een betere sociale cohesie. Bijvoorbeeld: speeltuinen, plantsoenen en voorzieningen. c. De gemeente is voor de bewoners meer zichtbaar in de wijk. Door als gemeente meer in contact te treden met de bewoners komen de echte verhalen naar boven en kan het beter aansluiten op de behoeften die zij hebben. Met de focus op de openbare ruimte en oog voor de andere thema’s. Bijvoorbeeld: wijktafels, beheerders en evenementen. d. Het aantal deelnemers aan bewonerscomités neemt jaarlijks toe. Doordat mensen in de buurt meer met elkaar in contact komen en het goede gesprek kunnen voeren over praktische behoeften schept dit een gezamenlijke band en is het een waardevolle manier om ideeën en behoeftes te toetsen. Bijvoorbeeld: bewoners van een straat of buurt. 2. Verhogen participatie en eigenaarschap a. Onderhoud door bewoners aan de openbare ruimte stijgt jaarlijks. Door de samenwerking op te zoeken met enthousiaste bewoners die medeverantwoordelijk willen zijn voor de staat van de openbare ruimte ontstaat een nieuwe vorm van vertrouwen en eigenaarschap. Bijvoorbeeld: uitdaagrecht, intentieverklaringen en overeenkomsten. b.

Meldingen over de openbare ruimte die samen worden opgelost stijgt jaarlijks. Door de meldingen voor de openbare ruimte beter te stroomlijnen ontstaat het perspectief om meldingen als een gratis advies te beschouwen. Om daarmee participatief na te denken over oplossingen met gedeeld eigenaarschap. Bijvoorbeeld: oriënterende gesprekken, samenwerken, vraag achter de vraag herleiden. c. Over projecten en/of herinrichting van de openbare ruimte denken inwoners aan de voorkant structureel mee. Door participatie als standaard te beschouwen bij projecten en/of herinrichtingen van de openbare ruimte sluit de oplossing beter aan op lokale behoeften en ontstaat vervolgens meer eigenaarschap over het eindresultaat. Bijvoorbeeld: participatiebeleid, uitbreiden van participatievormen, strakke participatieprocessen. 3. Verbeteren fysieke aspecten openbare ruimte a. De beleving van de fysieke aspecten in de openbare ruimte verbetert jaarlijks. Met een verbeterde beleving zullen mensen meer begrip hebben voor de (beleidsmatige) ruimtelijke keuzes en de doorwerking daarvan. Ook wanneer de kwaliteit hetzelfde blijft kan de beleving verbeteren. Bijvoorbeeld: communiceren over beleid, aansluiten op lokale beleving, maatwerk. b. De kwaliteit van de werkzaamheden in de openbare ruimte verbetert jaarlijks.

Door te werken vanuit een meerjarig uitvoeringsprogramma is het beter mogelijk om de werkzaamheden in de openbare ruimte op elkaar af te stemmen en met toenemende mate eenduidig kwaliteitsniveau te creëren. Bijvoorbeeld: hogere kwaliteitseisen wegen, variatie tussen fysieke aspecten, leidraad openbare ruimte. c. De duurzame inrichting van de fysieke aspecten in de openbare ruimte verbetert jaarlijks. Door duurzaamheid altijd te koppelen aan werkzaamheden in de openbare ruimte ontstaat stap voor stap een duurzame inrichting van de fysieke aspecten in de openbare ruimte. Bijvoorbeeld: groene straat van de toekomst, klimaatadaptieve parkeerplekken, circulaire materialen.

18

4. Verhogen van veilige woon- en werkomgeving a. De veiligheidsbeleving (subjectieve veiligheid) in de openbare ruimte verhoogt jaarlijks Door zicht hebben op de mate waarin mensen zich veilig of onveilig weten én voelen wordt het mogelijk om dit te verbeteren. De beleving is persoonlijk en kan zich op verschillende manieren uiten via het ‘denken-voelen-doen' of 'veraf-dichtbij’. Mogelijke maatregelen zijn bijvoorbeeld: voorlichting en educatie. b. Criminaliteit (objectieve veiligheid) in de openbare ruimte daalt jaarlijks Het aantal strafbare incidenten in de openbare ruimte moet verminderen. De meest urgente misdaadcijfers vormen de aanleiding om hier actief op te sturen en prioriteren. Bijvoorbeeld: interveniëren bij terugkerende gevaren, vandalisme, samenwerking. c. Jeugdproblematiek in de openbare ruimte daalt jaarlijks De jeugd is een kwetsbare doelgroep. Het is wenselijk om hen meer perspectief te bieden en tegelijkertijd de overlast te verminderen. Daarmee worden voorwaarden gecreëerd om hier jaarlijks stappen in te maken. Dit kan bijvoorbeeld door: hangplekken, handhaving, voorzieningen. d. De fysieke veiligheid verbetert door een betere ruimtelijke inrichting Door het centraal stellen van fysieke veiligheid in de openbare ruimte wordt nagedacht hoe de ruimtelijke inrichting kan bijdragen aan meer veiligheid en minder overlast.

Daarmee kan worden voorkomen dat vernielingen, verloedering, bedreigingen en ongelukken optreden. Bijvoorbeeld: multifunctioneel ontmoetingspunt, verlichting en open pleinen. 5. Verbeteren bereikbaarheid a. Het aantal verkeersongelukken verlaagt jaarlijks Door vanuit de mobiliteitsvisie fysieke en sociale maatregelen uit te voeren wordt een directe bijdrage geleverd aan het verminderen van verkeersongelukken. Bijvoorbeeld: inrichting kruispunten, stoplichten, oversteekpunten. b. De mate van verkeersoverlast verlaagt jaarlijks Door vanuit de mobiliteitsvisie fysieke en sociale maatregelen uit te voeren die een directe bijdrage leveren aan het verminderen van de verkeersoverlast. Bijvoorbeeld: drempels, bebording, flitspalen. c. De bereikbaarheid in, van en naar de gemeente verbetert jaarlijks Door vanuit de mobiliteitsvisie fysieke en sociale maatregelen uit te voeren die een directe bijdrage leveren aan het verbeteren van de bereikbaarheid. Bijvoorbeeld: sluiproutes, fietsroutes, aansluiting snelwegen. 6. Stimuleren vergroening a. Elke straat van de toekomst wordt 10% groener Door bij elk project en/of herinrichting in de openbare ruimte vergroening als uitgangspunt te nemen ontstaan de groene straten van de toekomst. Groen staat altijd centraal. Bijvoorbeeld: klimaatadaptieve maatregelen, groen in ontwerpen en innovaties. b.

Het areaal groen breidt jaarlijks uit Door meer groen toe te voegen ontstaat een groter groenareaal en daarmee een klimaatadaptieve en biodiverse gemeente. We denken hierbij aan o.a. de ontwikkeling van een ecopark. Andere voorbeelden zijn: nieuwe bomen planten en groene erfafscheidingen in het buitengebied. c. Verhogen van welzijn door groen stijgt jaarlijks Door de nadruk op welzijn te leggen wordt het inzichtelijk dat groen niet alleen fysieke bijdragen levert, maar dat het ook de mentale gezondheid van de inwoners verbetert. Ook nodigt het uit te om 19

te bewegen en ontspannen. Bijvoorbeeld: groencampagne, groenroutes, kwaliteit van bestaand groen. d. Meer bewustzijn over meerwaarde groen en biodiversiteit Door het bewustzijn van de inwoners te vergroten gaan ze de waarde van groen inzien. Door veranderend groenbeleid vraagt het nadrukkelijk de aandacht om de bewoners mee te nemen in het beleid. Bijvoorbeeld: groensafari’s, communiceren over het beleid, brochures biodiversiteit. 1.2.4 Strategie Een veelvoud aan inspanningen draagt bij aan het programma Leefbaarheid, een flink aantal van deze inspanningen worden in meer of mindere mate al opgepakt binnen de organisatie, doordat het thema’s zijn waar de gemeente ten alle tijden de verantwoordelijkheid voor draagt. Ofwel: ook zonder het programma Leefbaarheid worden vanuit de organisatie inspanningen verricht die bijdragen aan de strategische doelen. Het verschil zit met name in de doelgerichte herijking, verscherpte werkprocessen, veranderbehoeften en nieuw opdrachtnemer- en opdrachtgeverschap. In praktijk betekent dit in veel gevallen dat inspanningen niet nieuw zijn, maar vooral op een andere manier gedaan moeten worden. Tegelijkertijd leidt dit ook tot het inzicht dat bestaande inspanningen niet altijd even doelmatig zijn en sommige overbodig blijken. Om effectief te werken met een relatief beperkte hoeveelheid aan geld en capaciteit is doelmatigheid cruciaal.

Daarbij past een clustering van inspanningen die de grenzen van de strategische doelen overschrijden. Hiervoor zijn overkoepelende processen nodig om de basis van het programma Leefbaarheid op orde te krijgen. In het pilot jaar staan deze 6 veranderprocessen centraal in de veranderstrategie. Het betreft ‘laaghangend fruit’ dat de meest directe bijdrage levert aan het programma Leefbaarheid en de organisatie. Meestal raakt het proces meer dan één strategische doelstelling. Bij elk veranderproces vormt een procesplan/plan van aanpak het gedocumenteerde vertrekpunt. Dit draagt direct bij aan expliciete producten op hoofdlijnen. De trekker van deze zes veranderprocessen is in eerste instantie de programmamanager in samenwerking met de inspanningsleiders, gaandeweg zal door een toenemende mate van eigenaarschap de rolverdeling omdraaien. Dit zijn de focuspunten waarop de gemeente veel handelingsperspectief heeft én waar grote resultaten kunnen worden bewerkstelligd. 1. a. b. c.

Integraal wijkgericht samenwerken -> Strategisch doel 1, 2, 3, 4, 5, 6 Meer wijkgericht werken door per thema gediversifieerd kijken naar doelgroepen. Als één gemeente optreden door de insteek van wijkgericht samenwerken verbreden. Locatie specifieke oplossingen door lokale behoeften centraal stellen.

2. a. b. c. d.

Buurten in de buurt (van achter- naar voorkant) -> Strategisch doel 1, 2, 3, 4, 5, 6 Meer profileren op straat door minder tijd kwijt te zijn aan klachten/meldingen. Meer aan de voorkant komen door te investeren in preventie. Meldingen voor de openbare ruimte anders organiseren door één centraal loket (app). Meldingen analyseren door te redeneren van klacht naar advies.

3. a. b. c.

Meerjarige duurzame inrichting openbare ruimte -> Strategisch doel 3, 5, 6 Opstellen DIOR, Duurzame Inrichting Openbare Ruimte, gemeenschappelijk kader Opstellen LIOR, Leidraad Inrichting Openbare Ruimte, leidraad voor externen Opstellen DUOR, meerjarig Duurzaam Uitvoeringsprogramma Openbare Ruimte

4. a. b. c.

Duurzame koppelkansen bij projecten in 2024 en 2025 -> Strategisch doel 2, 3, 5, 6 Plannen en afstemmen van de werkzaamheden door duidelijke werkprocessen. Koppelkansen voor met name duurzaamheid door duurzaam waar mogelijk te integreren. Projectmatig werken implementeren door aanpak te professionaliseren.

20

5. a. b. c.

Veiligheid in de openbare ruimte -> Strategisch doel 3, 4 Focus op beleving, jeugd en fysieke inrichting door hierin verbeteringen aan te jagen. Interne samenwerking door verschillende expertises samen te brengen. De openbare ruimte als vertrekpunt te hanteren

6. a. b. c.

Datagericht werken -> Strategisch doel 1, 2, 3, 5, 6 Objectieve informatie over het vetrekpunt bij te verrichten inspanningen Ingang voor analyses over doelmatigheid voor inspanningen. Ruggengraat van het programma door middel van monitoring.

1.2.5 Afbakening Leefbaarheid is een nieuwe werktitel met onderliggende thema’s die al invulling krijgen binnen de gemeente. De grens van lijnorganisatie en programma is daarom niet altijd even eenduidig. Om hier meer duidelijkheid in te scheppen wordt onderstaand onderscheidt gemaakt. De insteek is om vanuit het programma op hoofdlijnen te sturen op de lijninspanningen die bijdragen een het programma en om te focussen op de nieuwe inspanningen die nodig zijn voor de doelen van het programma. Niet op bestaande routine gedreven werkzaamheden die invulling geven aan de wettelijke taken van de gemeente. 1. a) b) c)

Lijninspanningen die niet bijdragen aan het programma = routine van organisatie. Vraagt om: duidelijke bijdragen aan wettelijke taken. Prioriteit: geen binnen het programma, wel binnen de lijnorganisatie. Wijze van sturen: geen sturing vanuit het programma, wel vanuit de lijn.

2. Lijninspanningen die bijdragen aan het programma = belangrijk voor programma. a) Vraagt om: herijking, verscherpte werkprocessen en nieuw opdrachtnemer- en opdrachtgeverschap b) Prioriteit: lager, omdat het al tot nuttige resultaten leidt. c) Wijze van sturen: duidelijke afspraken en periodiek overleg. 3. a) b) c)

Nieuwe inspanningen die nodig zijn voor het programma = prioriteit in het programma. Vraagt om: organiseren, enthousiasmeren en structureren. Prioriteit: hoogst, omdat nieuwe energie en keuzes nodig zijn voor realisatie. Wijze van sturen: vormgeven en frequent overleg.

Tot slot beperkt dit programma zich tot de zes genoemde strategische doelstellingen uit het collegeakkoord. Voor andere doelstellingen die gerelateerd kunnen worden aan de term leefbaarheid wordt wel naar koppelkansen gezocht, maar hier wordt niet centraal op gestuurd. Denk daarbij bijvoorbeeld aan sociale voorzieningen, welzijn en onderwijs. Waar strategische doelstellingen of maatschappelijke effecten andere programma’s raken wordt de samenwerking gezocht (zie 3.4). Op de vlakken van wederzijdse afhankelijkheid met maatschappelijke partners wordt ook samengewerkt (zie 3.5). 1.3 Aanpak 1.3.1 Programmalijnen Voor alle inspanningen vanuit het programma geldt dat sprake is van een (door)ontwikkeling die leidt tot maatschappelijk effect. Per jaar wordt daarbij de beoogde verzameling van inspanningen met de bijbehorende effecten geëvalueerd. De programmalijnen worden gevormd door het samenspel tussen de 6 strategische doelen en de 6 veranderprocessen. Dit leidt tot onderstaande samenvatting van inspanningen resultaten. 21

1. Integraal wijkgericht samenwerken -> Strategisch doel 1, 2, 3, 4, 5, 6 De focus in dit veranderproces ligt op het anders organiseren van het Wijkgericht SAMENwerken. De bevinding is dat dit een succesvol initiatief is, maar dat het in essentie een vrij smalle insteek heeft (initiatieven in de openbare ruimte), terwijl op de wijktafels een breed scala aan onderwerpen langskomen. Het is waardevol om ook de andere wijkgerichte initiatieven te verbinden aan Wijkgericht SAMENwerken om zo nog beter aan te sluiten op de leefwereld van de inwoners. Waardevolle toevoegingen daarbij zijn het datagericht werken en het inzoomen op buurtniveau. Met datagericht werken worden analyses rijker doordat objectieve cijfers worden gekoppeld aan bestaande lokale informatie. Door in te zoomen op buurtniveau kan beter worden aangesloten op bestaande variaties in de openbare ruimte. Nr.