Rekenkamerrapport RKWB - Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Wel is een aantal verbeterpunten genoemd. De bezetting van de afdeling schuldhulpverlening bij de gemeente Etten-Leur is kwetsbaar. Ook ontbreekt nazorg als dienst. Betrokkenen vinden dit wel een punt van zorg, zeker ook met het oog op de verkorting van de termijn van de schuldregeling van 36 naar 18 maanden. Aanbevelingen 10. Kijk kritisch naar de beschikbare capaciteit voor de uitvoering van de taken rond schuldhulpverlening en vroegsignalering. Maak de beschikbare capaciteit minder kwetsbaar. Borg de capaciteit in de uitvoering. Denk bijvoorbeeld aan het organiseren van achterwacht, medewerkers in dienst te nemen. 11. Onderzoek of aansluiting bij de brancheorganisatie NVVK gewenst is. Vanuit de NVVK worden diverse kwaliteitseisen gesteld en worden ook convenanten gesloten met schuldeisers, bewindvoerders en dergelijke. Daarnaast biedt de NVVK scholingsmogelijkheden voor schuldhulpverleners. 12. Onderzoek de mogelijkheden om, gelet op de niet optimale samenwerking tussen de gemeente en bewindvoerders, een convenant af te gaan sluiten met bewindvoerders. 13. Formuleer beleid voor recidive. De verkorting van de schuldhulpverleningstermijn van 36 naar 18 maanden geeft meer kans op recidive en kan de gemeente, net als elders in het land overigens, te maken krijgen met veel zwaardere cases. Ga in dit kader ook nazorg als product aanbieden aan inwoners,

S6 Rol van de gemeenteraad Onderzoeksvragen Nr Onderzoeksvraag Welke informatie krijgt de gemeenteraad over de stand van zaken van de voortgang 20 van de doelen van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid? Is de informatie die de raad krijgt van het college toereikend om de kaderstellende en 21 controlerende rol goed in te kunnen vervullen? Norm De gemeenteraad wordt periodiek geïnformeerd over de stand van zaken van de voortgang van de doelen van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid. De raad is in staat de kaderstellende en controlerende rol goed te vervullen.

4 De definities per gemeente kunnen verschillen.

18

Oordeel 0

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Bevindingen De gemeenteraad wordt geïnformeerd over de voortgang van het armoedebeleid via de reguliere planning en control cyclus. Het Werkplein levert elk kwartaal een bestuursrapportage die wordt geagendeerd in de gemeenteraad. Daarnaast komen in de jaarrekening een (beperkt) aantal doelstellingen en indicatoren terug in de gemeenteraad. Over de voortgang van de schuldhulpverlening wordt de gemeenteraad niet geïnformeerd. Er vindt geen verantwoording plaats over de doelstellingen zoals geformuleerd in de vigerende beleidsnota rond armoede en schulden. Er zijn ook geen afspraken over de informatievoorziening vanuit het college naar de gemeenteraad. De gemeenteraad is wel actief op het onderwerp armoede en schulden. Vanuit de gemeenteraad worden regelmatig moties ingediend over verhoging van inkomensgrenzen. De gemeenteraad is tevreden over de wijze waarop zij antwoord krijgt op vragen. Conclusies De gemeenteraad wordt via de reguliere planning en control cyclus geïnformeerd. De informatie die wordt verstrekt sluit niet aan op de doelstellingen zoals vastgelegd in de beleidsnota. De gemeenteraad heeft ook nooit verzocht om aanvullende informatie en er zijn geen afspraken vastgelegd over de informatievoorziening vanuit het college. De gemeenteraad is hierdoor niet in staat de controlerende rol rond de voortgang van het armoede en schuldhulpverleningsbeleid te vervullen.

Anderzijds heeft de gemeenteraad hier ook nooit actief om gevraagd. Aanbevelingen 14. Neem als gemeenteraad meer de regie op de sturing van het beleid. Maak duidelijke afspraken over de informatieproducten die in elke fase rond besluitvorming opgeleverd dienen te worden. Schematisch is in het onderstaande figuur een weergave van de informatieproducten ten behoeve van besluitvorming door de gemeenteraad. Initiatieffase Uitwerkingsfase

Beoordelingscriteria informatieproducten:

Beleidskeuzes

Risico’s

Afweging alternatieven

Partners

Relevante onderzoeken

Planning

Raakvlakken ander beleid

Begroting

Belangen doelgroep en derden

Voortgangsrapportages

Aanwezig

Probleemanalyse Doelstellingen

- Begrijpelijk - Vergelijkbaar - Tijdig

In de initiatieffase dient idealiter informatie te worden geleverd over het probleem, over mogelijke oplossingen en over doelstellingen. In de uitwerkingsfase dient informatie te worden geleverd over alternatieven, over de weging van de alternatieven, relevante onderzoeken, raakvlakken met ander beleid en belangen van doelgroepen en derden. In de laatste fase gaat het om de besluitvorming over het beste alternatief. Voor dat alternatief moet er een helder en controleerbaar plan liggen waarin vragen worden beantwoord als: wat gaan we precies doen, wat mag dat kosten, wie doet wat, wanneer is het klaar, hoe is de informatievoorziening over de voortgang georganiseerd en hoe vindt de monitoring plaats van de te behalen doelstellingen etc.

19

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Bestuurlijke reactie van het college van B&W

20

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

21

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

22

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Nawoord rekenkamer Het college herkent zich in algemene zin in de bevindingen uit het rapport en neemt onze aanbevelingen ter harte. Ook is het college tevreden over het proces wat samen met de gemeentelijke organisatie en uitvoeringspartners is doorlopen. Daar zijn wij blij mee. Het onderzoek kan een mooie bijdrage leveren aan nieuwe beleidsontwikkeling op het terrein van armoede en schuldhulpverlening. Het college geeft aan op een aantal onderdelen een hogere score werd verwacht. Dat kunnen wij ons voorstellen. Het college heeft de afgelopen periode goede stappen gezet. Er ligt bijvoorbeeld een nieuwe concept beleidsnota over schuldhulpverlening, de voorzieningenwijzer is ingevoerd en met het Armoedepact wordt beoogd de samenwerking in de keten te versterken. De effecten hiervan zijn – logischerwijs – nog niet in beeld. Ook op andere punten is nog verbetering mogelijk. Tegelijkertijd constateren we dat de raad op dit moment nog geen concrete meetpunten heeft om vast te stellen of de uitvoering doeltreffend en doelmatig verloopt. Wij vinden het belangrijk dat de raad een actieve rol vervult bij het ontwikkelen van een dashboard én dat de raad zich met regelmaat laat informeren over de omvang en samenstelling van het speelveld.

Hoewel het college naar aanleiding van onze aanbevelingen van plan is diverse acties in gang te zetten, adviseren wij de gemeenteraad om onze aanbevelingen integraal over te nemen. Voorts adviseren wij de raad vinger aan de pols te houden bij de implementatie van de aanbevelingen.

23

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Deel B: Nota van bevindingen

24

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

1. Beleid armoede en schuldhulpverlening In dit hoofdstuk is het huidige beleid van de gemeente Etten-Leur rondom armoede en schuldhulpverlening beschreven. We beginnen met een schets van de lokale context van Etten-Leur en een beschrijving van de organisatie rondom de armoedebestrijding en de schuldhulpverlening.

1.1. Lokale context De lokale context van de gemeente Etten-Leur kan worden geschetst aan de hand van een aantal kenmerken. In deze paragraaf staan enkele kerngegevens over de inkomens- en vermogenspositie van huishoudens en inwoners van de gemeente Etten-Leur. In de gemeente wonen 44.578 inwoners. In vergelijking met Bergen op Zoom, Drimmelen en Roosendaal, de gemeenten in het werkgebied van de Rekenkamer, heeft Etten-Leur relatief veel jongere inwoners. Het werkloosheidspercentage in de gemeente komt daarnaast overeen met de nabij liggende gemeenten. Een uitgebreide schets van de sociaaleconomische status van de gemeente Etten-Leur in vergelijking met buurgemeenten en de provincie Noord-Brabant staat in bijlage 2.

1.1.1. Minimahuishoudens en doelgroep schuldhulpverlening Minimahuishoudens Aangezien de gemeente Etten-Leur zelf niet actief monitort op de ontwikkeling in de doelgroep voor het armoedebeleid is voor dit onderzoek gebruik gemaakt van de Armoede Index van KWIZ. In bijlage 2 staat een meer uitgebreide schets van de sociaaleconomische status van de gemeente Etten-Leur. In bijlage 9 staat de toelichting op de systematiek van de Armoede Index. In de gemeente Etten-Leur is 5,5 procent van alle huishoudens afhankelijk van een inkomen tot en met 100% van het Wettelijk sociaal minimum (Wsm). Van alle huishoudens heeft 7,2 procent een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum. Het werkloosheidspercentage ligt in lijn met het landelijk gemiddelde en hoger dan het gemiddelde in Noord-Brabant5. Van alle kinderen groeit één op de zestien op in armoede. Hiermee ligt het aandeel kinderen dat in Etten-Leur opgroeit in armoede lager dan het landelijk gemiddelde en ook lager dan de gemeenten in de regio. In bijlage 10 staat het Wettelijk kader armoedebeleid (Participatiewet) nader toegelicht. Tabel 1.1.1 Minimahuishoudens in de gemeente Etten-Leur67 Minimahuishoudens gemeente Etten-Leur Aantal huishoudens Aandeel in gemeente

100% Wsm 1.075 5,5%

110% Wsm 1.175 6,0%

120% Wsm 1.407 7,2%

130% Wsm 1.672 8,6%

Aantal kinderen % kinderen t.o.v. alle kinderen in Etten-Leur

542 6,2%

578 6,6%

645 7,4%

738 8,5%

De omvang van de doelgroep is de afgelopen jaren vrij constant gebleven. Het aandeel huishoudens dat van een minimuminkomen moet rondkomen ligt in de gemeente Etten-Leur onder het landelijk gemiddelde8. Ook het aandeel kinderen dat in armoede opgroeit is lager dan

5

Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/jive?workspace_guid=2eadeea0b846-4240-aeab-2391d60d7880. 6 6 De normbedragen per maand per 1 januari 2024 zijn als volgt voor personen van 21 jaar tot de AOW leeftijd: alleenstaanden/ Alleenstaande ouders/ eenpersoonshuishoudens: €1.284. Partners/ gehuwden en samenwonenden: €1.834. Als er sprake is van kostendelers, wordt daar op gecorrigeerd. 7 Zoals in de inleiding aangegeven hanteert de gemeente Etten-de beleidsmatige inkomensgrens als definitie. Voor het in kaart brengen van de doelgroep wordt in dit rapport daarom deze definitie gehanteerd. 8 Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/werk-en-inkomen.

25

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

gemiddeld in Nederland. De armoede is in Etten-Leur licht gedaald de afgelopen jaren. Dit is in lijn met de landelijke ontwikkeling, Schulden en vermogen Het gemiddelde vermogen ligt in Etten-Leur lager dan gemiddeld in de provincie Noord-Brabant en gemiddeld in Nederland9. Het percentage huishoudens met problematische schulden ligt in de gemeente Etten-Leur met 6,8 procent hoger dan gemiddeld in Noord-Brabant (5,6 procent en lager dan het landelijk gemiddelde (7,9 procent). De gemiddelde schuld per huishouden ligt in Etten-Leur wel hoger dan in Nederland5. Het aantal aanmeldingen is sinds 2021 gedaald van 86 naar ruim 65 op jaarbasis. De landelijke cijfers van NVVK, de branchevereniging voor financiële hulpverleners, laten ook een daling zien van ruim 89.000 aanmeldingen in 2019 naar 75.500 in 2022 (bron: jaarverslagen NVVK).

1.1.2. Signaleringen rond de ontwikkeling in de doelgroep vanuit de interviews In de interviews is gevraagd naar ontwikkelingen en signaleringen in de doelgroep voor schuldhulpverlening en armoedebestrijding. In het onderstaande staan de resultaten hiervan weergegeven. Doelgroep minima visie professionals Vanuit de uitvoerende medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant wordt aangegeven dat er meer inwoners zijn die moeite hebben met rondkomen dan voorheen. Dit komt door de stijgende prijzen van het afgelopen jaar. Voor de coronacrisis bestond de doelgroep voornamelijk uit ouderen met beperkte digitale vaardigheden en inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond. Na de coronacrisis is dit niet het geval, inwoners met allerlei verschillende achtergronden en kenmerken vallen in de minimadoelgroep. Doelgroep voor de schuldhulpverlening visie professionals In Etten-Leur worden relatief veel flankerende problematieken gesignaleerd bij inwoners die in beeld komen bij de schuldhulpverlening. Naast schulden is er bijvoorbeeld sprake van verslaving, jeugdproblematiek of mentale problemen. Hulpvragen zijn hierdoor complexer geworden. De hulpverlening duurt hierdoor ook langer en dit legt ook een hogere werkdruk op de organisaties. Het valt op dat er inwoners met schulden veel werkenden en kostendelers zijn.

Tijdens de coronacrisis zaten er relatief veel mensen met beschermingsbewind bij de schuldhulpverlening. Verder wordt verwacht dat de zzp’ers en kleine ondernemingen die de coronasteun niet kunnen terugbetalen, een groter deel gaan uitmaken van de doelgroep. De afgelopen jaren is het aantal cliënten bij de schuldhulpverlening gedaald, in 2023 is het aantal weer toegenomen. Alwel signaleert dat uit onderzoeken van woningontruimingen van de afgelopen jaren is gebleken dat het veelal alleenstaande mannen van middelbare leeftijd waren en ook dat ze in hun eerste contractjaar al een achterstand hebben. Een andere signalering is dat er ook veel arbeidsmigranten wonen in de gemeente Etten-Leur. Deze groep heeft problematiek die afwijkt van de reguliere inwoner. Daarnaast is een signaal dat veel mensen moeite hebben met de gedigitaliseerde processen. Ook vinden sommige organisaties dat er (te) weinig voor jongeren en schulden wordt gedaan.

1.2. Organisatie De gemeenten Etten-Leur, Halderberge, Moerdijk, Roosendaal, Rucphen en Zundert (De6gemeenten) werken samen op verschillende onderwerpen binnen het sociaal domein. De zes 9 Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/jive?workspace_guid=5095a348-f74b-

4fed-a889-7ca27e407bec.Het CBS baseert het aantal huishoudens met problematische schulden op registraties over betalingsachterstanden bij de Belastingdienst, de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), bij BKR geregistreerde betalingsachterstanden en schuldregelingen, wanbetalers van de zorgverzekering, de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP) en het Centraal Curatele en Bewind Register (CCBR).

26

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

afzonderlijke gemeenten voeren ieder een eigen gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. Het Werkplein Hart van West-Brabant gaat over de uitvoering van het armoedebeleid. Bij de uitvoering van de schuldhulpverlening zijn zowel de gemeente als de Kredietbank Nederland en Surplus betrokken. In het onderstaande gaan we in op de belangrijkste organisaties.

1.2.1. Gemeente Etten-Leur Etten-Leur werkt volgens de visie uit de beleidsnota van De6-gemeenten en geeft invulling aan de uitvoering van beleid. Etten-Leur maakt in afstemming met het Werkplein Hart van WestBrabant het armoedebeleid op en voert beleidswijzigingen door. Het Werkplein voert de regelingen voor het armoedebeleid uit. Op het gebied van schuldhulpverlening voert de gemeente daarnaast de eerste fase uit (aanmelding en intake). Ook zorgt de gemeente voor het stabiliseren van de situatie en het bieden van lichte ondersteuning aan inwoners met (beginnende) schulden die nog te overzien zijn. In deze fase schakelt de gemeente desgewenst Geld & Recht van Surplus in om inwoners aanvullende ondersteuning te bieden. Wanneer een inwoner vragen heeft of hulp zoekt op het gebied van schulden dan kan diegene terecht bij het meldpunt schuldhulpverlening van de gemeente.

1.2.2. Werkplein Hart van West-Brabant De Gemeenschappelijke Regeling Intergemeentelijke Sociale Dienst Werkplein Hart van WestBrabant is per 2015 ingesteld als openbaar lichaam. Het Werkplein Hart van Brabant zorgt onder andere voor de uitvoering van het minimabeleid van de gemeente Etten-Leur. Inwoners die hulp of een gesprek willen bij het Werkplein Hart van West-Brabant kunnen daarvoor een afspraak maken. Het Werkplein heeft locaties in Etten-Leur en Roosendaal. Het Werkplein voert de minimaregelingen uit voor de deelnemende gemeenten. Hierin denkt het Werkplein mee en adviseert bij het vertalen van het beleid naar de uitvoering. Het Werkplein is in staat om per gemeente een ander beleid uit te voeren.

1.2.3. Surplus De welzijnsorganisatie Surplus richt zich met een breed pakket dienstverlening op de problematiek rond armoede en schulden. Ze bieden met sociaal raadsliedenwerk informatie en advies, met een formulierenteam gaan ze op huisbezoek. Bij deze bezoeken wordt er gekeken naar waar mensen recht op hebben en wordt er geholpen bij de aanvraag. Daarnaast bieden ze administratieve hulp om het financiële overzicht te houden. Het team budget coaching biedt hulp en diensten voor gedragsverandering, begeleiden budgetklanten en ze voeren stabilisatie uit. De schuldhulpverlening valt hier ook onder. Ook bieden ze psychosociale hulp bij schulden en werken mee aan de vroegsignalering: ook daar bieden ze psychosociale hulp.

1.2.4. Stichting Leergeld Stichting Leergeld Noordwest Brabant biedt ondersteuning aan de gemeente Etten-Leur, Roosendaal, Moerdijk, Rucphen, Zundert en Halderberge. Afhankelijk van de gemeente, vergoedt Stichting Leergeld verschillende bijdragen voor school gerelateerde kosten, computer of fiets. In 2022 en 2023 heeft Stichting Leergeld te maken gehad met een groei van het aantal cliënten.

1.2.5. Voedselbank De Voedselbank levert voedsel aan inwoners die dat nodig hebben. Ze werken met een winkelconcept: inwoners kunnen zelf keuzes maken in het eten en drinken dat zij meenemen. De Voedselbank heeft sinds kort een ruim pand ter beschikking en wil de Voedselbank uitbreiden met een kleding- en speelgoedbank. In vergelijking met eerdere jaren heeft de Voedselbank de afgelopen twee jaar te maken gehad met een stijging van het aantal klanten. Dit lijkt nu te stabiliseren. Wanneer inwoners zich aanmelden voor de Voedselbank, mogen zij direct langskomen voor een voedselpakket. Op de locatie van de Voedselbank kunnen inwoners worden geholpen bij hun aanmelding. Binnen twee weken moeten de formulieren ingevuld zijn. Surplus houdt een spreekuur bij de Voedselbank.

27

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

1.2.6. Woonstichting Alwel Alwel is de enige woningcorporatie in Etten-Leur. De huurders zijn over het algemeen de financieel minder sterke inwoner. Alwel is signaalpartner in de vroegsignalering en meldt dreigende huisuitzettingen bij de gemeente. Het aantal ontruimingen is de afgelopen jaren sterk gedaald, door zo vroeg mogelijk in contact te komen met huurders.

1.2.7. Kredietbank Nederland Kredietbank Nederland is verantwoordelijk voor de schuldregelingsfase, voeren budgetbeheer uit en begeleiden daarnaast budgetklanten. De tweede fase van de schuldhulpverlening werd van 2020 tot 2022 uitgevoerd door PLANgroep.

1.2.8. Armoedepact In de gemeente Etten-Leur is er een Armoedepact. Dit is een, voornamelijk bestuurlijke, samenwerking tussen de gemeente en externe partners. Het Armoedepact is een netwerk van de gemeente en externe partners, erop gericht om alle partijen in Etten-Leur Leur (vindplaatsen of zij die iets betekenen voor de doelgroep) aan de gemeente te binden. De gemeente wil het Armoedepact uitbreiden, mogelijk wordt deze meer gericht op het uitvoerende deel van het minimabeleid. De gemeente heeft op dit moment de regierol, maar zou dit op termijn graag overlaten aan de organisaties zelf. De volgende partijen zijn bij de uitvoering van het minimabeleid en schuldhulpverleningsbeleid in Etten-Leur betrokken: • Kredietbank Nederland • Werkplein Hart van West-Brabant • Voedselbank • Woonstichting Alwel • Samen voor alle kinderen: Jeugdfonds Sport en Cultuur, Stichting Jarige Job, Stichting Leergeld en Nationaal Fonds Kinderhulp • Surplus • Avoord • Etten-Leurse kracht (ELK) • Impegno • Vluchtelingenwerk • Thuiszorg • Over Rood • Zuidweg en partners • Armoedeplatform

1.3. Beleid en doelstellingen In deze paragraaf komen verschillende programma’s en beleidsplanen aan bod. De verschillende plannen en de verhouding van deze plannen tot elkaar is schematisch weergegeven in figuur 1.3.1.

28

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Figuur 1.3.1. Overzicht beschikbare beleidsnota’s en -plannen op armoede- en schuldhulpverleningsbeleid.

1.3.2. Nota integraal armoede- en schuldenbeleid (2020) Het beleid van De6-gemeenten rondom armoede en schulden is vastgelegd in de ‘Nota Integraal Armoede- en Schuldenbeleid’. De nota is in mei 2020 door de raad vastgesteld. Iedere gemeente heeft ruimte voor lokale beleidskeuzes. In het kader van harmonisatie is het volgende standpunt geformuleerd: ‘Harmonisatie kan nooit de reden zijn om een deelnemende gemeente te verplichten een instrument in te voeren, omdat de andere gemeenten dit instrument kennen of invoeren. Of juist te weerhouden van het invoeren van een instrument, omdat de andere gemeenten dit niet volgen. Er dient echter wel bewust omgegaan te worden met de overweging of een lokale invulling meerwaarde heeft ten opzichte van de meerwaarde van harmonisatie. Deze overweging dient dan ook onderdeel te zijn van het besluitvormingsproces.’ In bijlage 3 is een procedure weergegeven waarmee de De6-gemeenten proberen om vanuit dit harmonisatiestandpunt te werken. Speerpunten In de nota zijn vier speerpunten geformuleerd. 1. Het armoedebeleid is erop gericht om mensen structureel uit de armoede te halen en de deelname aan de maatschappij onder mensen uit de minimadoelgroep zo hoog mogelijk te krijgen. a.

Mensen structureel uit de armoede halen door een tekort aan financiële middelen om een normaal leven te kunnen leiden op te lossen met behulp van preventieve en curatieve maatregelen en b. De deelname aan de maatschappij onder mensen in de minimadoelgroep zo hoog mogelijk te krijgen. Bij voorkeur deelname door werk, zodat mensen uit armoede komen. Het minimabeleid neemt hiertoe (financiële) drempels weg, zonder daardoor een drempel naar arbeid op te werpen. Streven is dat deelname aan de maatschappij zo is ingericht dat dit juist de stap naar werk verkleint. 2. Bestrijding van armoede wordt integraal opgepakt. Schulden maken hier deel van uit. Dit betekent dat het armoedebeleid in samenwerking met de beleidsterreinen Schuldhulpverlening, Werk, Wmo, Onderwijs en Jeugd integraal wordt vormgegeven en uitgevoerd. Deze integrale aanpak richt zich ook op afstemming en samenwerking tussen alle in- en externe partijen die zich bezighouden met de bestrijding van armoede binnen de gemeente(n). 3. Het non-gebruik van de armoede-instrumenten wordt zover mogelijk teruggedrongen.

29

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

4. Vroegsignalering en preventie hebben prioriteit om armoede tegen te gaan. De gemeenten beschouwen vroegsignalering van schulden als belangrijk onderdeel van haar schuldhulpverleningstaak. Innovatieve inzet om armoede en schulden te herkennen en om benadering van de doelgroep succesvol te maken, zal hiervoor nodig zijn. Actiepunten Per speerpunt zijn verschillende actiepunten opgesteld. 1. Het armoedebeleid is erop gericht om mensen structureel uit armoede te halen en participatie te bevorderen a. De6 gemeenten bieden hun inwoners instrumenten om deelname aan de maatschappij mogelijk te maken. Welke instrumenten de gemeenten inzetten wordt bepaald in het lokale armoedebeleid; b. In samenwerking met het Werkplein Hart van West-Brabant wordt achterhaald welke belemmeringen inwoners ervaren bij hun weg naar werk; c. Inwoners met een laag inkomen worden als specifieke doelgroep meegenomen in de activiteiten om laaggeletterdheid terug te dringen. 2. De bestrijding van armoede wordt integraal opgepakt a) Wanneer er sprake is van multiproblematiek moeten de medewerkers in de toegang, Wmo-consulenten, Jeugdprofessionals, medewerkers van het Werkplein Hart van WestBrabant en schuldhulpverleners verplicht een integraal plan van aanpak opstellen.

Hierbij wordt inzet gevraagd van gemeentelijk medewerkers, jeugdprofessionals en medewerkers van het Werkplein; b) Bij schuldenproblematiek wordt integrale begeleiding geboden. Het stabiliseren van de schulden heeft in dit proces de prioriteit. Daarnaast wordt het beleid schuldhulpverlening geactualiseerd; c) De medewerkers in de toegang worden getraind op het herkennen van signalen van armoede en schulden; d) Bij nieuwe klanten wordt er een regelingencheck uitgevoerd om te zien van welke regelingen diegene gebruik kan maken (door een medewerker van het Werkplein); e) Er wordt onderzocht hoe de sleutelfiguren in het sociaal domein een actueel inzicht in de armoedeondersteuning gegeven kan worden; f) Er wordt een Pact tegen Armoede gesloten met belangrijke partijen in die actief zijn in de armoede- en schuldenproblematiek; g) Er wordt gekeken of er gebruik kan worden gemaakt van een armoederegisseur.

Het non-gebruik van de armoede-instrumenten wordt zover mogelijk teruggedrongen a) Er wordt duidelijke informatie gegeven over de beschikbare minimaregelingen; b) Door voorlichting en communicatie wordt het taboe rondom armoede zoveel mogelijk weggehaald; c) Bij levensgebeurtenissen of veranderingen in inkomen wordt informatie verstrekt over het minimabeleid; d) De aanvraagprocedures worden vereenvoudigd en toegankelijker gemaakt voor laaggeletterden; e) Medewerkers van de gemeente worden getraind en geïnformeerd zodat zij kennis hebben van de toegankelijke instrumenten; f) Naar aanleiding van de regelingencheck (zoals genoemd bij speerpunt 2) worden instrumenten toegekend aan degenen die daar recht op hebben; g) De stijging in kosten zal waar mogelijk worden bekostigd vanuit de begroting, wanneer dit het budget overschrijdt, wordt dit voorgelegd aan de raad.

Vroegsignalering en preventie hebben prioriteit om armoede tegen te gaan a) In het kader van vroegsignalering wordt de aanpak ‘Vroeg erop af’ uitgevoerd; b) Bij levens veranderende gebeurtenissen die van invloed zijn op iemands inkomen of uitgavepatroon worden inwoners voorgelicht; c) Er wordt ingezet op een signaalfunctie binnen het Pact van de Armoede zodat inwoners eerder bereikt worden; d) Er wordt onderzocht hoe intergenerationele armoede tegen kan worden gegaan; e) De gemeenten bieden diverse vormen van ondersteuning aan voor iedere inwoner (ongeacht inkomen) om problematiek te voorkomen.

30

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

1.3.3. College Uitvoeringsprogramma (2022-2026) Doelen In het ‘College Uitvoeringsprogramma 2022-2026’ (ook wel het CUP), heeft het college doelen opgesteld per thema. Iedereen moet mee kunnen doen 1. Er zijn voldoende en laagdrempelige zorg- en welzijnsvoorzieningen dichtbij voor (kwetsbare) inwoners om lang zelfstandig te blijven leven in de eigen woning. 2. Voorzieningen en activiteiten, gericht op preventie, goede ondersteuning, zorg, hulpverlening, algemene voorzieningen, sport- en cultuur, en worden door de inwoners optimaal benut. 3. In deze voorzieningen en activiteiten samen optrekken met inwoners, zorg- en welzijnsondernemers, verenigingen en andere partners. Minima- en armoedebeleid 1. Het terugdringen van het aantal mensen met schulden. 2. Inwoners met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum maken zoveel mogelijk gebruik van voorzieningen voor minima. 3. We zorgen voor laagdrempelige voorzieningen. 4. Het vroegtijdig signaleren en preventie van mogelijke schuldenproblematiek. Monitoring Om dit te monitoren wordt er gekeken naar: • Het aantal verstrekte minimaregelingen via het Werkplein (gespecificeerd naar regeling). • Het aandeel particuliere huishoudens dat te maken heeft met geregistreerde problematische schulden.

• Cijfers van Waarstaatjegemeente.nl op het gebied van welzijn, werk en inkomen Hoe vaak deze cijfers geraadpleegd worden is niet gespecificeerd in het CUP. Een specifieke minima- en armoedemonitor is er niet.

1.3.4. Kadernota (2024-2027) Jaarlijks wordt er een kadernota opgesteld en aan de raad voorgelegd. In dit document wordt de huidige stand van zaken gepresenteerd voor diverse onderdelen, waaronder minima en armoedebeleid. Ook wordt vooruitgekeken naar de komende vier jaar. In de meest recente kadernota van 2024-2027 worden dezelfde doelstellingen gehanteerd die ook in het CUP beschreven staan. In de Kadernota wordt de stand van zaken in 2023 gegeven. De volgende twee punten worden benoemd: - De aanpak ‘Vroeg eropaf’ is structureel ingevoerd. Ook wordt gewerkt aan de invoering van de Voorzieningenwijzer en het Armoedepact. - De energietoeslag voor 2022 is succesvol verstrekt en inwoners kunnen voor 2023 een aanvraag indienen.

1.3.5. Raadsprogramma (2022-2026) In het ‘Raadsprogramma gemeenteraad Etten-Leur 2022-2024’ staan de doelen en prioriteiten van de gemeenteraad voor de komende vier jaar beschreven. In het kader van armoede- en minimabeleid zijn twee van de beschreven ambities van toepassing: 1. Iedereen moet mee kunnen doen – de gemeenteraad stelt dat iedereen in Etten-Leur mee moet kunnen doen. De aandacht gaat hierbij met name uit naar jongeren en ouderen. Er wordt ingezet op preventieve middelen om te voorkomen dat inwoners te maken krijgen met armoedeproblematiek of (gezondheids)problemen. 2. Inwoners met een smalle beurs vallen niet buiten de boot – ook hierbij wil de raad inzetten op preventie. Door in te zetten op vroegsignalering en begeleiding naar werk wil de raad voorkomen dat inwoners te maken krijgen met armoede- en schuldenproblematiek. Ook geeft de raad bij dit punt aan de 120 procent norm van het minimabeleid te willen behouden.

31

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

In het raadsprogramma zijn geen afspraken opgenomen over prestatie indicatoren of monitoring.

1.3.6. Visie Werkplein Hart van West-Brabant, Etten-Leur (2022) In samenwerking met De6 gemeenten heeft het Werkplein voor de periode 2022 – 2024 de volgende visie opgesteld: “Wij vertrouwen in de talenten en kwaliteiten van onze inwoners. Daarom stimuleren wij iedereen om deze te ontwikkelen, met als doel werk, en als dat (nog) niet lukt, wel meedoen in de samenleving. Dat doen we samen met de inwoner, collega’s en partners op basis van maatwerk.” Doelstellingen en monitoring Het Werkplein Hart van West-Brabant heeft aan de hand van de visie vijf doelstellingen geformuleerd voor de periode 2022-2024. Per doelstelling is weergegeven hoe de monitoring plaatsvindt: 15. Meer inwoners zijn zelfredzaam. Monitoring: aantal aanvragen voor uitkeringen levensonderhoud. 16. Meer inwoners krijgen passende ondersteuning. Monitoring: aantal plaatsingen beschut werk en garantiebanen. 17. Minder inwoners leven in armoede. Monitoring: het aantal uitkeringsdossiers en het gebruik van de minimaregelingen. 18. We werken meer samen in het sociaal domein. Monitoring: organiseren van werkplekken op locatie en het interne plaatsingsproces. 19. Werkgevers benutten beter de talenten en kwaliteiten van inwoners. Monitoring: aantal plaatsingen WerkgeversServicepunt.

1.3.7. Concept: Beleidsplan schuldhulpverlening (2023-2027) Ten tijde van het huidige onderzoek is er een concept beleidsplan schuldhulpverlening beschikbaar. In deze versie zijn een eerste visie, beleidsdoelen en een activiteitenplan geformuleerd. Aangezien dit beleidsplan in de conceptfase zit, beperken we hier ons tot de conceptvisie: ‘We zetten stevig in op een goede toegankelijke schuldhulpverlening voor onze inwoners met een hulpvraag, waarbij het voorkomen en vroegtijdig signaleren van schulden nog meer prioriteit krijgt. Daarnaast zetten we in op een integrale aanpak omdat schuldenproblematiek vaak gepaard gaat met problematiek op andere terreinen.’ Het concept beleidsplan sluit inhoudelijk aan op de doelstellingen uit het CUP die gericht zijn op schuldhulpverlening: 1) Het terugdringen van het aantal mensen met schulden; 2) Het vroegtijdig signaleren en voorkomen van mogelijke schuldenproblematiek. De indicatoren waarop de schuldhulpverlening mogelijk op wordt gemonitord staan in bijlage 4.

1.3.8. Gemeentelijk beleid in perspectief Vanuit de ketenpartners wordt aangegeven dat een specifiek beleidskader rond armoede en schulden van de gemeente Etten-Leur niet echt wordt gemist. Heel veel zaken zijn goed geregeld en men weet elkaar goed te vinden. Wel wordt soms een “stip op de horizon” gemist. Een voorbeeld dat wordt genoemd is het beleid rond preventie. Surplus noemt hierbij als voorbeeld dat het in het kader van preventie van belang is dat mensen zich bewust zijn dat ze zelf al maatregelen kunnen nemen om zich financieel voor te bereiden en te beschermen tegen mogelijke schulden. Dit is een brede opgave en door dat bijvoorbeeld op te nemen in het beleid, kan hier gerichter aan worden gewerkt.

32

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

2. Uitvoering, resultaten en verantwoording armoedebeleid In dit hoofdstuk komt de inrichting, uitvoering, resultaten en de verantwoording van het armoedebeleid aan de orde.

2.1. Gemeentelijke regelingen 2.1.1. Minimaregelingen De gemeente kent verschillende regelingen voor mensen met een laag inkomen. In tabel 3.2.1 staan de regelingen weergegeven met de bijbehorende inkomensgrens, doelgroep, het bereik en het landelijk bereik bij vergelijkbare gemeenten. Tabel 2.1.1 Minimaregelingen gemeente Etten-Leur inclusief gebruik en bereik 2022 en 2023 Gemeentelijke regeling Individuele bijzondere bijstand Kwijtschelding belastingen

gem.

Inkomens grens 2022 (Wsm) 120%

101%

Individuele inkomenstoeslag Collectieve zorgverzekering

101%, 3 jaar

Meedoen Webshop10

120% (2022) 130% (2023)

Energietoeslag (tijdelijke regeling 2022 en 2023) Bijdrage in de schoolkosten

130%

120%

120% (2022) 130% (2023)

Doelgroep

Gebruik 2022 Gebruik 2023

Bijzondere bijstand is aan te vragen om onvoorziene, noodzakelijke uitgaven te bekostigen Kwijtschelding voor afvalstoffenheffing vastrecht, rioolheffing en hondenbelasting Inwoners die langdurig rond moeten komen van een minimuminkomen Inwoners met een laag inkomen kunnen een collectieve zorgverzekering afsluiten via CZ. Met deze verzekering hebben inwoners een uitgebreide verzekering tegen een lagere prijs. Een tegoed voor zowel volwassenen als kinderen om mee te kunnen doen aan sport, cultuur, uitstapjes incl. diploma A zwemmen. De energietoeslag in 2023 is bedoeld als tegemoetkoming voor de stijging van de energiekosten. Een bijdrage voor schoolkosten voor gezinnen met een minimuminkomen

606 personen 646 personen

Overstapregeling POVO Tijdschriftenregeling

120% (2022) 130% (2023)

Stichting Leergeld13

130%

Een vergoeding voor een aantal kindertijdschriften voor kinderen uit minimagezinnen Voor kinderen van 4 t/m 17 jaar. Voor het meedoen aan binnen- of buitenschoolse activiteiten

% van de doelgroep bereikt 26% 27%

Landelijk bereik

1062 huishoudens 1049 huishoudens

97% 97%

70 – 75%

423 huishoudens 456 huishoudens 1.450 personen 1.575 personen

61% 68% 61% 66%

50 – 60%

526 huishoudens 552 huishoudens

37% 33%

35 – 45%

1.967 huishoudens 2.067 huishoudens11 145 kinderen 133 kinderen

81% 83%

80 – 95%

22% 18%

-12

-

-

-

40 - 50%

14 huishoudens 22 huishoudens Onbekend 37814 259

In 2023 is voor een aantal regelingen (Meedoen webshop, tijdschriftenregeling, bijdrage in de schoolkosten en bijdrage maaltijdkosten) de inkomensgrens verhoogd van 120 naar 130 procent van het wettelijk sociaal minimum. 10 Het Jeugdfonds sport en cultuur is ook actief binnen de gemeente Etten-Leur. De Meedoen Webshop is

voorliggend en er wordt daardoor is het gebruik minimaal. 11 De doelgroep bestaat uit huishoudens met een inkomen tot 130 procent van het wettelijk sociaal minimum ongeacht het vermogen. In totaal gaat dit naar schatting om 2.464 huishoudens. 12 Vanwege de specifieke regeling in de gemeente Etten-Leur is een goede vergelijking niet mogelijk. 13 Incl. adviesaanvragen (Digitale Leermiddelen screening, Squla, MBO screening en Verjaardag box Stichting Jarige Job). 14 Incl. een eenmalige actie met Kerst. De cijfers zijn niet uit te splitsen voor Stichting Leergeld. Leergeld is in Etten-Leur het vangnet voor de mensen die buiten de webshop vallen. Leergeld toetst anders (besteedbaar inkomen) en verleend in sommige gevallen coulance. .

33

25 -35%

40 – 50%

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

In het algemeen is het gebruik van de regelingen toegenomen in 2022 ten opzichte van 2023. Voor de Meedoen webshop is het gebruik toegenomen, maar het bereik is gedaald omdat de totale doelgroep groter is geworden. Dit geldt niet voor de bijdrageregeling schoolkosten. Vergeleken met vergelijkbare gemeenten is het bereik van de individuele inkomenstoeslag hoog, maar de inkomensgrens vrij laag. Ook het bereik van de schoolkostenregeling is lager dan in vergelijkbare gemeenten. Bij de energietoeslag was het bereik ruim 80 procent van de doelgroep, ook in 2023 na de verruiming van de inkomensgrens naar 130 procent van het wettelijk sociaal minimum. Met de energietoeslag 2022 en 2023 is een nieuwe groep huishoudens met een laag inkomen in beeld gekomen bij het Werkplein. Dit is een belangrijke reden waarom het bereik van andere regelingen is toegenomen. Deze groep is nu ook aangeschreven voor de zorgregeling. Er is daar ook een veel groter bereik gekomen van de collectieve zorgverzekering. Het bereik van de collectieve zorgverzekering is hoger dan in vergelijkbare gemeenten. De andere regelingen waarvoor een landelijk bereik is vast te stellen, zijn in Etten-Leur in lijn met het gemiddelde. In bijlage 13 staat een vergelijking van Etten-Leur met de gemeenten Drimmelen, Bergen op Zoom en Roosendaal.

2.1.2. Minimaregelingen in perspectief In deze paragraaf komen de niet-geverifieerde reflecties vanuit de verschillende interviews aan de orde. Ook de mening van de doelgroep (zie bijlage 6 voor de weergave van de peiling onder de doelgroep) zelf komt aan bod. Vanuit het Werkplein ziet men dat van de deelnemende gemeenten de gemeente Etten-Leur het meest actief qua beleid en ook qua toegekende bedragen voor de inwoners. Het Werkplein geeft aan dat het toepassen van specifieke gemeentelijke beleidsregels relatief eenvoudig is. De medewerker stelt het inkomen vast en kan dan de inkomensgrenzen, die de gemeente heeft vastgesteld, toepassen. Medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant beschrijven het aanbod als compleet. Voor verschillende groepen inwoners is er een vergoeding beschikbaar, de inkomensgrenzen van de regelingen zitten veelal op 120 en 130 procent Wsm en de hoogte van de vergoedingen zijn toereikend. Binnen het huidige aanbod aan minimaregelingen hebben medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant ruimte om maatwerk te leveren. Maatschappelijke organisaties in de gemeente geven aan niet op de hoogte te zijn van het precieze aanbod aan gemeentelijke regelingen voor minima. Vanuit een ketenpartner wordt bijvoorbeeld gesignaleerd dat Etten-Leur, in tegenstelling tot buurgemeenten, via Stichting Leergeld geen vergoedingen biedt voor kleding.

Dit is echter wel mogelijk tot een bepaald bedrag voor sportkleding via de Meedoen Webshop. De organisaties krijgen signalen binnen dat het soms verwarrend is voor inwoners dat de vergoedingen en regelingen per gemeente anders zijn. Op basis van deze geluiden twijfelen de organisaties over de compleetheid van het aanbod. Ook de signalen uit de doelgroep die de partnerorganisaties krijgen, geven reden voor het stellen van vraagtekens bij de toereikendheid van het aanbod van de gemeente. Ook kan de uitvoering in de praktijk tot problemen leiden. Stichting Leergeld geeft bijvoorbeeld aan dat het steeds lastiger wordt om voor het vastgestelde bedrag (tussen de €100 tot €150) een tweedehands fiets te kopen bij de kringloopwinkel. Andere gemeenten hebben hiervoor een hoger bedrag beschikbaar. Dit geldt ook voor de schoolkosten: die kosten stijgen door, maar de subsidie vanuit de gemeente is niet altijd toereikend. Om deze reden kent de gemeente ook de bijdrageregeling schoolkosten. Uit de behoeftepeiling onder de minimadoelgroep blijkt dat een derde van de respondenten (46 procent) wel eens te weinig geld voor noodzakelijke spullen, zoals kleding, fiets en huishoudelijke apparatuur, heeft. Ook heeft een derde van de doelgroep aangegeven wel eens te weinig geld voor sport, vrijetijdsactiviteiten en gezonde, afwisselende voeding te hebben.

Een kwart van de doelgroep maakt zich voortdurend zorgen over geld. Aanbod aan minimaregelingen Van de De6-gemeenten heeft Etten-Leur het ruimste aanbod aan minimaregelingen. Medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant beschrijven het aanbod als compleet. Voor verschillende groepen inwoners is er een vergoeding beschikbaar, de inkomensgrenzen 34

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

van de regelingen zitten veelal op 120 en 130 procent Wsm en de hoogte van de vergoedingen zijn toereikend. Binnen het huidige aanbod aan minimaregelingen hebben medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant ruimte om maatwerk te leveren. Maatschappelijke organisaties in de gemeente geven aan niet op de hoogte te zijn van het precieze aanbod aan gemeentelijke regelingen voor minima. Verder zijn ketenpartners over het algemeen minder tevreden over de ondersteuning van de gemeente. Vanuit een ketenpartner wordt bijvoorbeeld gesignaleerd dat Etten-Leur, in tegenstelling tot buurgemeenten, geen vergoedingen biedt voor kleding. Ook de signalen uit de doelgroep die de partnerorganisaties krijgen, geven reden voor het stellen van vraagtekens bij de toereikendheid van het aanbod van de gemeente. Uit de peiling onder de doelgroep komt naar voren dat twee derde van de doelgroep van mening is dat de gemeente voldoende doet voor inwoners met geldzorgen. De groep die dit niet vindt, geeft hiervoor bijvoorbeeld de verklaring dat veel dingen duurder worden, maar de bedragen van de regelingen niet zijn opgehoogd. Ongeveer 60 procent van de doelgroep geeft aan dat de regelingen aansluiten bij hun behoeften. De gemeente geeft aan dat de bedragen per 2023 feitelijk wel zijn verhoogd. Zo zijn de bedragen voor maatschappelijke participatie per 2023 met 10 procent verhoogd.

Bekendheid van regelingen Bij de peiling onder de doelgroep is daarnaast te zien dat met name de energietoeslag en de collectieve zorgverzekering relatief bekende (respectievelijk 95 en 86 procent) regelingen zijn. Ook de kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen en de bijzondere bijstand is onder de meerderheid bekend. Driekwart van de doelgroep kent de Meedoen webshop. Onder de doelgroep met kinderen is de Meedoen webshop in verhouding bekender (84 procent). Stichting Leergeld is onder 79 procent van de doelgroep met kinderen bekend, het Jeugdfonds Sport en Cultuur is met 38 procent minder bekend. De voornaamste reden die de doelgroep van het minimabeleid heeft voor het niet-gebruiken van de regelingen is dat ze de regelingen niet kennen. Effect van de regelingen Over het algemeen ervaart een deel van de doelgroep positieve effecten van het gebruiken van de regelingen. Zo geeft de helft van de doelgroep aan dat de regelingen ervoor zorgen dat er minder geldzorgen zijn, ongeveer 40 procent kan daarnaast door de regelingen meedoen en rondkomen. Aan de andere kant is er ook 45 procent die bang is om regelingen kwijt te raken, wanneer er meer inkomen (door werk) binnenkomt. De gemeente heeft in 2023 een onderzoek laten doen naar de armoedeval en daardoor inzicht gekregen in de inkomenssituatie van huishoudens.

15 Hiermee heeft zij meer inzicht gekregen in de financiële situatie van haar inwoners. Uit dit onderzoek blijkt dat in de gemeente Etten-Leur het besteedbaar inkomen in een aantal gevallen ook daadwerkelijk daalt. Doordat de inwoner boven een bepaalde inkomensgrens verdient, waardoor het recht op bepaalde gemeentelijke regelingen vervalt. Verdere uitwerking heeft het onderzoek nog niet gekregen, omdat het rapport nog niet formeel afgerond is. Niettemin staan er relevante aanbevelingen in die de armoedeval kunnen beperken (bijv. maatwerk m.b.t. de inkomensgrenzen, tijdelijke compensatie bij accepteren baan, maatwerkbudget voor uitstroompremie of gerichte vergoedingen).

2.2. Werkwijze 2.2.1. Algemeen Inwoners die hulp of een gesprek willen bij het Werkplein Hart van West-Brabant kunnen een afspraak maken. Het Werkplein Hart van West-Brabant heeft twee fysieke locaties: in Etten-Leur en in Roosendaal. Het werkplein werkt niet met een vrij inloopmoment. Alleen bij acute zaken, kan een inwoner direct terecht bij een medewerker. Het Werkplein werkt bewust middels afspraken om zo de privacy van inwoners te waarborgen en om voldoende tijd te hebben voor inwoners. Uitvoerend medewerkers van het Werkplein Hart van West-Brabant kunnen werken volgens de visie vanuit het beleid. Ze zien het kunnen leveren van maatwerk als sterk punt van de 15 Stimulansz, Samenspel landelijke en gemeentelijke inkomensbeleid; Een onderzoek naar de armoedeval

in de gemeente Etten-Leur, 5 juli 2023 (concept)

35

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

organisatie. Het vormgeven van de integrale dienstverlening is nog in ontwikkeling. Zowel vanuit de gemeente Etten-Leur als het Werkplein wil men meer in contact komen met elkaar, maar dit gaat langzaam. Er komt beleidsmatig steeds meer ruimte voor maatwerk: inwoners hebben in overleg met het Werkplein de ruimte om invulling te geven aan de manier waarop vergoedingen worden ingezet. Een voorbeeld is het vergoeden van lidmaatschap van een sportvereniging: het budget kan ook ingezet worden als het past binnen het bredere doel van sporten. De medewerkers van het Werkplein zien dat dit werkt, aangezien zij signaleren dat steeds meer inwoners zich durven te melden.

2.2.2. Aanvraagprocedure en communicatie Inwoners kunnen op verschillende manieren bij het Werkplein terecht komen. Rechtstreeks, via : folders, Surplus etc. en inwoners kunnen telefonisch contact opnemen. Het Werkplein werkt op afspraak, zodat men de tijd kan nemen voor de inwoner en de inwoner meer privacy heeft dan aan een balie. Alle communicatie loopt met name via de afdeling communicatie van de gemeente. Het Werkplein heeft wel een eigen website, maar is bijvoorbeeld niet actief op sociale media. Inwoners kunnen bij het Werkplein Hart van West-Brabant zowel digitaal als schriftelijk regelingen aanvragen. Alle formulieren worden in het Nederlands aangeboden. Het Werkplein ondersteunt inwoners als het digitaal aanvragen niet lukt, anders kan het aanvraagformulier schriftelijk worden opgestuurd aan het Werkplein. Voor de Meedoenregeling gaat feitelijk alles alleen maar digitaal, omdat de inwoner daarna ook gebruik moeten maken van een webshop. Op de website van werkplein staat alle informatie over de beschikbare regelingen. Bij vragen neemt de medewerker van het Werkplein de website met de inwoner door. Ze krijgen dan ook een brief thuisgestuurd met meer informatie over de Meedoenregeling. Binnen het Werkplein verwijst men wel inwoners door naar het betreffende team, wanneer nodig. In 2023 is de gemeente gestart met een nieuwe webshop.

Dit werkt net wat anders en inwoners en deelnemende verenigingen moesten even wennen aan de nieuwe systematiek. Verenigingen dienen nu zelf de administratie te doen, terwijl voorheen het Werkplein dat verzorgde. Voor inwoners is het gemakkelijker geworden, maar de lay-out van de webshop is op de telefoon anders dan op de computer. Dit leidt tot vragen van inwoners, Vanuit de website van het Werkplein met alle informatie over de regelingen en vergoedingen is er een doorkliklink naar de webshop van Meedoen. Ze krijgen dan ook een brief thuisgestuurd met meer informatie over de Meedoenregeling. Een belangrijke ontwikkeling is de start van de website www.datgeldtvoormij.nl (de Voorzieningenwijzer) per april 2024. Dit houdt in dat het Werkplein samen met de inwoner kijkt hoe een inwoner kan besparen. Aan de hand van dat gesprek wordt de applicatie ingevuld. Daarbij wordt bijvoorbeeld gekeken of er misschien recht is op bepaalde toeslagen, of dat er kan worden overgestapt naar een goedkopere verzekering of energieleverancier. Het Werkplein helpt vervolgens ook om ondersteuning bij externe partners aan te vragen. De Voorzieningenwijzer kan ook zelf digitaal thuis worden gebruikt. Op ieder moment kan hulp ingeroepen worden via een telefoonnummer. De gemeente wil dit ook integraal inzetten (voor bijvoorbeeld Wmo).

Het wordt dus een belangrijk instrument om het gebruik van regelingen te stimuleren. Bij de gemeente komen signalen binnen dat het aanvraagproces moeilijk is voor een deel van de inwoners. Het Werkplein Hart van West-Brabant zet stappen om het aanvragen van regelingen makkelijk te maken en de toegankelijkheid te verbeteren (bijvoorbeeld middels de website). Ook vanuit Surplus ziet men dat veel inwoners moeite hebben met de digitalisering van de processen. Zij helpen een groeiende groep inwoners tijdens de spreekuren met het invullen van formulieren. Vanuit verschillende organisaties wordt aangegeven dat de communicatie over de regelingen veel beter kan. Dit gaat dan over meer inzet op digitale communicatie als sociale media e.d. en een goede samenwerking rond de voorlichting tussen gemeente, Werkplein en de ketenpartners

36

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Best practise gemeente Haarlem De gemeente Haarlem werkt met de HaarlemPas. Een deel van de inwoners krijgen deze pas ambtshalve verstrekt (zoals bijstandsgerechtigden, mensen in de schuldhulpverlening etc.). De HaarlemPas is tevens de toegang tot tal van andere regelingen als Leergeld, Jeugdfonds Sport en Cultuur en dergelijke. Daarbij hoeft de inwoner maar één keer per jaar een aanvraag in te dienen voor de pas om de rest van het jaar aanspraak te kunnen maken op voorzieningen. Uit de behoeftepeiling komt naar voren dat de meerderheid van de doelgroep het loket van de gemeente goed vindbaar vindt. Daarbij geeft de helft van de doelgroep aan dat de gemeente telefonisch goed bereikbaar is en dat ze weten waar ze terecht kunnen om ondersteuning te vragen. Een minderheid van de doelgroep geeft echter aan dat de informatie die ze krijgen te begrijpen is en dat ze de informatie kunnen vinden die ze zoeken. Een deel van de respondenten heeft behoefte aan meer informatie en geeft aan het aanvraagproces ingewikkeld te vinden. Een vijfde van de doelgroep maakt geen gebruik van de regelingen omdat het aanvragen te moeilijk is. Het contact met medewerkers is over het algemeen positief beoordeeld door de doelgroep. De meerderheid voelt zich serieus genomen, vindt dat de medewerker alles duidelijk uitleggen en geeft aan dat er in gezamenlijkheid naar oplossingen wordt gezocht.

2.3. Verantwoording jaarrekening In de jaarrekening vindt de verantwoording van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid plaats onder het hoofdstuk Sociaal Domein. In de jaarrekening is een aantal indicatoren opgenomen16, waarvan er twee direct een relatie hebben met het beleid rond armoede en schulden, namelijk: • Het percentage inwoners dat nauwelijks tot geen financiële beperkingen ervaart om deel te nemen aan het maatschappelijk leven. Dit cijfer is afkomstig uit de burgerpeiling. Deze wordt tweejaarlijks gehouden. In 2019 was dit percentage 74 procent en in 2021 76 procent. Het doel zoals gesteld in de begroting staat op 74 procent. - Het percentage kinderen in armoede (BBV). Deze schommelt in de jaarrekeningen 2020 tot en met 2022 rond de 5 procent. Inhoudelijk vindt er rapportage plaats op de doelstellingen. De volgende doelstellingen hebben daarbij een relatie met het armoede en schuldhulpverleningsbeleid: 1. Onze inwoners geven voor onze inspanning om volledig te kunnen deelnemen aan de maatschappij het rapportcijfer van minimaal een 7. Inhoudelijk gaat dit over het bieden van de juiste ondersteuning en wordt de nadruk gelegd op de zorg rond Jeugd en Wmo. 2. Het percentage inwoners dat nauwelijks tot geen financiële beperkingen ervaart om deel te nemen aan het maatschappelijk leven is niet lager dan 74 procent.

De actiepunten (uitvoeren regionaal armoedebeleidsplan en vroegsignalering schulden staan zonder toelichting opgenoemd hierbij. De financiële verantwoording is op hoofdlijnen. Alleen afwijkingen van meer dan € 50.000,worden verder toegelicht.

2.4. Monitoring en evaluatie armoedebeleid De gemeente ontvangt voor de monitoring en evaluatie van het armoedebeleid verantwoordingsrapportages vanuit het Werkplein Hart van West-Brabant en de ketenpartners waar een subsidierelatie mee is. De gemeente geeft aan de input vanuit het Werkplein over wat er landelijk speelt, wordt gebruikt voor beleidsvorming. De rapportages van de externe partners spelen geen grote rol in de beleidsvorming.

16 In bijlage 5 staat een overzicht van de indicatoren waarop wordt gerapporteerd over het brede sociale

domein.

37

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

Werkplein Hart van West-Brabant Er zijn doelstellingen opgesteld in de beleidsnota van De6-gemeenten met actiepunten voor de uitvoering. Een aantal punten hiervan komen terug in de begroting, maar niet allemaal. De financiering loopt vanuit de GR en er zijn afspraken hoe de financiële middelen worden ingezet. Wanneer er tussentijdse bijsturing op de begroting vereist is, wordt dit vermeld in de bestuursrapportage die per kwartaal wordt opgesteld per gemeente. Deze rapportage wordt in de gemeenteraad geagendeerd. In deze rapportage gaat het Werkplein in op enkele algemene ontwikkelingen en komen de doelstellingen 1 tot en met 5 terug met een toelichting op de resultaten17. 1. Meer inwoners zijn zelfredzaam In de verantwoording wordt hier de ontwikkeling van het aantal aanvragen voor een uitkering voor levensonderhoud gegeven in vergelijking met de ontwikkeling in de De6 gemeenten. 2. Meer inwoners krijgen passende ondersteuning. De verantwoording gaat over de ontwikkeling van het aantal beschutte werkplekken. Ook de verantwoording over de werkzaamheden rond de inburgering vallen onder deze doelstelling. 3. Minder inwoners leven in armoede. Deze doelstelling gaat direct over het armoedebeleid. In de verantwoording wordt ingegaan op het aantal verstrekte regelingen.

In het onderstaande de verantwoording in de derde bestuursrapportage 2023, waarin het aantal verstrekkingen worden vergeleken met het voorgaande jaar.

Daarnaast gaat het Werkplein in op de doorlooptijden (voor maatschappelijke participatie en bijzondere bijstand wordt respectievelijk 94 en 82 procent afgehandeld binnen 4 weken in het derde kwartaal van 2023) en de afhandeling van de energietoeslag. 4. We werken meer samen in het sociaal domein. In dit deel is de verantwoording meer beschrijvend. Het Werkplein meldt in 2022 druk bezig te zijn met de omslag naar gebiedsgericht werken en het organiseren van inspiratiesessies per gemeente. Die aandacht voor de samenwerking met maatschappelijke organisaties komt ook in de rapportages 2023 aan de orde. 5. Werkgevers benutten beter de talenten en kwaliteiten van inwoners. Dit deel betreft de plaatsing van werkzoekenden bij werkgevers. De verantwoording op het armoedebeleid beperkt zich dus tot het aantal verstrekte regelingen en over de inzet op samenwerking met de gemeente en de organisaties die daar actief zijn. Een ander aspect is de financiële verantwoording. Zoals eerder opgemerkt, zijn er geen concrete uitvoeringsafspraken met het Werkplein. In de bestuursrapportages staat de financiële stand van 17 Daarnaast heeft het Werkplein ook klanttevredenheidsonderzoeken gehouden. De laatste dateert echter

van november 2021, daarom hebben wij deze hier niet opgenomen. Ook in dit klanttevredenheidsonderzoek wordt gerapporteerd per doelstelling, maar wel op het niveau van het Werkplein als geheel en niet specifiek voor de gemeente Etten-Leur.

38

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

zaken weergegeven en de mutaties die eventueel aan de orde zijn op de begroting. Dit wordt gedaan voor de verschillende onderdelen, maar voor dit rapport beperken we ons tot het programma Inkomensondersteuning. In de onderstaande tabel staat een overzicht van de begrote, bijgestelde en/ of gerealiseerde programmakosten per regeling. in 2023 was er sprake van een overschrijdingen van het budget. Dit kwam met name door de Meedoen Webshop en de niet-begrote bedragen van de Studietoeslag. Tabel 2.4.1 Programmakosten gemeente Etten-Leur regelingen uitgevoerd door het Werkplein Regelingen uitgevoerd door Werkplein Individuele bijzondere bijstand

2022 Begroting € 831.086

2023

3e wijziging € 916.433

Realisatie € 802.338

Begroting € 942.703

Realisatie € 933.037

€ 206.795

€ 206.795

€ 244.409

€ 244.409

Individuele inkomenstoeslag Collectieve zorgverzekering

€ 677.975

€ 693.683

€ 691.753

€ 749.287

€ 774.898

Meedoen Webshop

€ 222.276

€ 205.720

€ 230.699

€ 178.916

€ 272.814

€ 5.420

Studietoeslag18 Maaltijden Totaal

€ 1.731.337

€ 2.022.631

€ 1.931.584

€ 97.609

€ 12.500

€ 4.786

€ 2.127.815

€ 2.327.553

Tabel 2.4.2 Programmakosten regelingen direct gefinancierd door de gemeente Etten-Leur Regelingen gefinancierd door gemeente Etten-Leur Begroting

2022 3e wijziging

Realisatie

€ 2.099.500

€ 2.499.800

€ 2.713.600

€ 12.500

€ 20.000

Zwemlessen A-diploma Energietoeslag* Stichting Leergeld (jaarlijkse subsidie) Voedselbank (subsidie)19 Totaal

€0

€ 2.099.500

€ 2.512.300

Begroting € 23.500

2023 Realisatie € 43.255

€ 13.000

€ 24.000

€0

€ 2.800.855

In 2022 waren de kosten voor de energietoeslag aanzienlijk hoger dan begroot door het Werkplein. De kosten waren wel lager dan het bedrag dat vanuit het Rijk beschikbaar is gesteld voor de energietoeslag. Stichting Leergeld Stichting Leergeld ontvangt subsidies van de gemeente. De verantwoording voor die subsidie deelt Leergeld met de gemeente middels een verplichte rapportage. De subsidie voor Stichting Leergeld is in 2023 niet toereikend gebleken en de subsidie voor 2024 is, volgens Stichting Leergeld, nog niet voldoende verhoogd. Dit heeft deels met het gestegen aantal aanvragen te maken, maar ook met de prijsontwikkeling. De Stichting is hierover met de gemeente in gesprek. Stichting Leergeld wil verder graag meer inzage in de resultaten van de gemeente, met name op het gebied van de Meedoenwebshop, om eventueel in te springen wanneer inwoners niet geholpen worden. Voedselbank Een lange tijd is er geen ondersteuning geboden vanuit de gemeente aan de Voedselbank, daar is inmiddels verandering in gekomen, in de vorm van een driejarig toezegging voor een financiële bijdrage voor huisvesting. De Voedselbank zou graag zien dat de gemeente het werk van de Voedselbank meer en langdurig faciliteert, zodat er in samenwerking een betere ondersteuning voor inwoners wordt geboden. De gemeente en de Voedselbank zijn hierover met elkaar in gesprek.

18 Valt pas sinds 2023 onder de Participatiewet, vandaar niet begroot. 19 Betreft 3-jarige subsidierelatie in huisvestingskosten, die jaarlijks afbouwt. Voedselbank ontvangt geen

structurele subsidie. De subsidierelatie loopt niet per kalenderjaar. In 2023 is er voor het eerste boekjaar € 24.000 beschikbaar gesteld.

39

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

De Voedselbank monitort zelfstandig het aantal klanten, stellen jaarlijks een jaarrekening op en publiceren deze20. Nu er financiële ondersteuning is, gaat Voedselbank een verantwoording delen met de gemeente.

20 In het jaarverslag 2022 is te zien dat het aantal huishoudens dat een beroep doet op de Voedselbank in

2020, 2021 en 2022 respectievelijk 134, 87 en 155 huishoudens betrof. Het jaarverslag 2023 is nog niet beschikbaar ten tijde van het schrijven van deze rapportage.

40

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Etten-Leur

3. Uitvoering, resultaten en monitoring schuldhulpverleningsbeleid In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de uitvoering van de schuldhulpverlening.