Eindrapport rekenkameronderzoek Participatie - Ermelo

Participatie in Ermelo Rapport project 7620 versie 1.0 26 april 2024

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

1

1.1 1.2 1.3

Aanleiding en context Probleemstelling, onderzoeksvragen en referentiekader Leeswijzer

1 2 4

2.

Bevindingen

5

2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.4

Het beleid van de gemeente De uitvoering van het beleid Ervaringen van participanten Opvang Oekraïense vluchtelingen Windmolenpark Horst en Telgt Algemene ervaringen De positie en opvattingen van raadsleden

5 9 13 13 14 15 15

3.

Conclusies en aanbevelingen

17

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Samenvatting van de bevindingen Beoordeling en conclusies Overeenkomsten en verschillen tussen Ermelo en Harderwijk Aanbevelingen Bestuurlijke reactie

17 18 20 21 21

Bijlage A

Geïnterviewde personen

23

Bijlage B

Bestudeerde documentatie

23

0

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding en context

De laatste jaren heeft de participatie van inwoners bij de totstandkoming of uitvoering van gemeentelijk beleid sterk aan belangstelling gewonnen. Veel gemeenten hebben de wens om zowel de mogelijkheden als de wijze van participeren verder te ontwikkelen. Vanuit de gedachte dat de overheid niet langer alle taken kan blijven uitvoeren, wordt er meer van de burger en de samenleving verwacht. Inwoners en samenwerkingspartners worden daarom meer bij het gemeentelijk beleid betrokken. Bovendien is er de verwachting dat de kwaliteit en het draagvlak van beleid profiteren van betrokkenheid van de inwoners. Over Burger- en Overheidsparticipatie In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd inspraak in het beleid van overheden geïntroduceerd met als primair doel het creëren van draagvlak voor beleid en plannen. In de jaren negentig kreeg burgerparticipatie een forse impuls. Met de invoering van ‘interactief beleid’ en ‘coproductie’ namen gemeenten allerlei initiatieven om burgers daadwerkelijk te betrekken. Het doel was niet meer alleen het creëren van draagvlak, maar ook het verbeteren van het beeld dat inwoners en bedrijven van het (gemeente)bestuur hebben. Tegelijkertijd ontstond meer aandacht voor participatie als instrument om inwoners en bedrijven meer hun eigen verantwoordelijkheid te laten nemen, zodat zij een grotere betrokkenheid zouden voelen bij de eigen leefomgeving.

Sinds enkele jaren is een trend van burgerparticipatie naar overheidsparticipatie waarneembaar. Hiermee wordt bedoeld dat de overheid ruimte geeft aan in de lokale gemeenschap ontstane initiatieven. Regels en randvoorwaarden worden niet, of zo min mogelijk, opgelegd aan initiatiefnemers. De gemeente zelf is slechts één van de deelnemers aan het initiatief. Als het gaat om burgerparticipatie, waarbij de gemeente zelf de kaders stelt, zijn er verschillende varianten denkbaar. Een project waarin de rol van burgers wordt beperkt tot meedenken over een onderwerp heeft andere uitgangspunten dan een project waarin burgers daadwerkelijk mogen adviseren. Voor deze verschillen wordt in de literatuur vaak gebruik gemaakt van de metafoor van de participatieladder. Deze ladder beschrijft de verschillende vormen van participatie. Communicatie (informeren) en inspraak (raadplegen) krijgen op deze ladder de eerste sporten, gevolgd door vormen van participatie als adviseren, coproduceren en (mee)beslissen. Elke trede van de ladder kent andere doelstellingen, en daarmee ook verschillende beïnvloedingsmogelijkheden. De rol van zowel de participanten als de gemeente is voor iedere trede verschillend

pagina 1/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

De rekenkamercommissie van Ermelo en Harderwijk heeft nu een onderzoek uitgevoerd waarmee de gemeenteraad wordt geïnformeerd over de actuele doelen van het participatiebeleid in beide gemeenten. Er is zowel gekeken naar participatie waarbij inwoners of andere stakeholders worden betrokken bij de beleids- en besluitvorming door de gemeente als overheidsparticipatie waarbij de gemeente aansluit bij initiatieven van inwoners. Met de resultaten van het onderzoek ontstaat in beide gemeenten meer inzicht in de ervaringen met participatie. Het gegeven dat deze rekenkamercommissie het onderzoek heeft uitgevoerd in beide gemeenten, verschaft bovendien de mogelijkheid om ervaringen en opbrengsten te vergelijken en om daar, zo mogelijk, lessen uit te trekken. Eveneens is de doelmatigheid van dit beleid aan bod gekomen. Uiteindelijk resulteert het onderzoek in een handreiking aan beide gemeenteraden voor optimalisatie van hun kaderstellende en controlerende verantwoordelijkheden bij burger- en overheidsparticipatie.

1.2

Probleemstelling, onderzoeksvragen en referentiekader

Bij aanvang van het onderzoek heeft de rekenkamercommissie voor Ermelo de volgende centrale probleemstelling geformuleerd: Centrale probleemstelling Hoe is in de gemeente Ermelo inwoners- en overheidsparticipatie vormgegeven en welke effecten heeft dit op de besluitvorming? Deze probleemstelling is uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen: Deelvragen Deelvragen met betrekking tot het beleid 1 In hoeverre heeft de gemeente Ermelo kaders, doelen of andere typen verwachtingen gesteld voor inwoners en overheidsparticipatie? 2 Welke rol heeft de raad gehad bij het tot stand komen van dit beleid en heeft de raad daarbij kaders kunnen stellen? 3 In hoeverre speelt de gemeente Ermelo met het beleid in op de nieuwe Omgevingswet die de vereiste inspraak (uit Wro) te boven gaat Deelvragen met betrekking tot de uitvoering van het beleid 4 In hoeverre wordt zowel inwoners- als overheidsparticipatie al aantoonbaar ingezet in de verschillende fases van het beleidsproces van voorbereiding, besluitvorming, uitvoering, verantwoording en evaluatie? 5 Op welke wijze wordt daarbij inwoners- en overheidsparticipatie vormgegeven en gebeurt dit tot hun tevredenheid? 6 Wat zien de raad, het college van B&W en de organisatie als voor- en nadelen van inwonersen overheidsparticipatie 7 Wordt een participatieparagraaf in collegevoorstellen toegepast en adequaat ingevuld?

pagina 2/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Deelvragen met betrekking tot de resultaten van het beleid 8 Hoe is/wordt de raad over uitkomsten van participatie geïnformeerd? 9 In hoeverre is het beleid en de uitvoering van de gemeente ten aanzien van participatie doeltreffend? 10 Welke opbrengst heeft de participatie voor het beleid en de besluitvorming van de gemeente; in hoeverre is het beleid aangepast/bijgesteld en besluitvorming beïnvloed als gevolg van participatie? 11 Wat zijn de ervaringen van inwoners met participatie-initiatieven en de uitvoering daarvan? 12 Vinden er op structurele evaluaties van participatie-initiatieven plaats? Als er evaluaties plaatsvinden, wat wordt daarvan geleerd? In rekenkameronderzoek is het wel gebruikelijk om te werken met een beoordelingskader De daarin opgenomen normen zijn verbonden met de deelvragen van dit onderzoek. In dit onderzoek is het volgende normenkader gehanteerd: Vragen

Te hanteren norm

1-3

• • • •

4-8

• • • • • •

9,11

• • •

De visie en de doelstellingen op het gebied van participatie, inspraak en communicatie zijn in Ermelo duidelijk en concreet geformuleerd. Het beleid op het gebied van participatie (inclusief inspraak en communicatie) is duidelijk en concreet geformuleerd. De gemeenteraad is actief betrokken geweest bij het vaststellen van het beleid en heeft kaders kunnen stellen Bij het vaststellen van het actuele beleid heeft de gemeente recht gedaan aan de vereisten die de Omgevingswet aan participatie stelt. De gemeenten betrekken hun inwoners bij de voorbereiding, besluitvorming, uitvoering, verantwoording en evaluatie van het beleid. Inwoners die hebben deelgenomen aan participatieprocessen zijn tevreden over het gevolgde proces. Inwoners die hebben deelgenomen aan participatieprocessen zijn tevreden over de opbrengsten. De gemeenteraden worden actief geïnformeerd over participatieprocessen en de opbrengsten. Gemeenteraden, colleges van B&W en de gemeentelijke organisatie hebben een beeld over de voor- en nadelen van inwoners- of bewonersparticipatie In beide gemeenten bevatten collegevoorstellen een participatieparagraaf. Deze paragraaf wordt conform het voorstel in de praktijk gebracht. De betrokkenen uit de gemeentelijke organisatie zijn tevreden over de meerwaarde van de (wijze van) burgerparticipatie.

Burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties zijn tevreden over de wijze waarop de participatie heeft plaatsgevonden. Raadsleden zijn tevreden over de wijze waarop participatie heeft plaatsgevonden.

10

•

Indien de uitkomsten van participatietrajecten daar aanleiding voor geven is het beleid in deze gemeenten aantoonbaar aangepast.

12, 5

•

De gemeente inventariseert de ervaringen met participatie, en verbindt hier actief leer- en verbeterpunten aan.

pagina 3/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Met behulp van een normenkader kunnen betrokkenen een spiegel worden voorgehouden waar zij staan ten opzichte van hun eigen beleidsvoornemens. Bovendien kan aan de hand van het voorgestelde normenkader een beoordeling van het gemeentelijk beleid plaatsvinden. Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een analyse van de beschikbare beleidsdocumenten. Deze analyse is verdiept met behulp van interviews met functionarissen binnen de gemeentelijke organisatie die betrokken zijn bij het beleid. Daarnaast hebben ook interviews plaatsgevonden met medewerkers van de gemeente die betrokken zijn (geweest) bij participatietrajecten. Vervolgens zijn inwoners van Ermelo benaderd die betrokken zijn geweest bij verschillende participatietrajecten. Met hen is gesproken over hun ervaringen, de wijze waarop zij deze trajecten hebben beleefd en wat zij vonden van de betrokkenheid van de gemeente. Ook is natuurlijk geïnformeerd naar hun tevredenheid over het proces en de uitkomsten. In het kader van het onderzoek is een gespreksavond met raadsleden belegd. Tijdens die avond zijn de deelnemers uitgedaagd om hun opvattingen over de inrichting van participatietrajecten te noemen. Tevens is hun gevraagd om aan te geven hoe zij geïnformeerd willen worden over deze trajecten en de opbrengsten daarvan.

Uiteindelijk is hun de vraag voorgelegd of zij zich in de huidige praktijk voldoende in staat gesteld zien om hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende verantwoordelijkheden waar te maken.

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 zijn de bevindingen van het onderzoek opgenomen. Deze bevindingen hebben betrekking op het gemeentelijk beleid, de wijze waarop daar in de praktijk invulling aan wordt gegeven en op de ervaringen van verschillende deelnemers aan participatietrajecten. Tevens komen in dit hoofdstuk opvattingen van raadsleden aan de orde. Hoofdstuk 3 bevat vervolgens een beoordeling van de bevindingen. Daaruit volgen dan de conclusies en aanbevelingen.

pagina 4/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

2.

Bevindingen

2.1

Het beleid van de gemeente

In 2021 heeft Ermelo het participatiebeleid vastgesteld. Daar is natuurlijk wel eerder beleid aan voorafgegaan. Gewezen kan worden op de notitie Right to Challenge uit 2019 (vastgelegd in 2020) en de notitie Wijkgericht werken uit 2021. Bovendien is in 2018 al een Visie op Dienstverlening en Participatie vastgesteld. Right to Challenge *(2019) Right to Challenge -het Recht om Uit te dagen- biedt inwoners de mogelijkheid taken van de gemeente over te nemen als zij denken het slimmer, beter, goedkoper of anders te kunnen doen.” 1 Dit recht impliceert dat inwoners naar eigen inzicht initiatieven kunnen nemen of initiatieven van de gemeente kunnen overnemen. Een veronderstelling achter het verlenen van dit recht aan andere partijen dan de gemeente is dat de gemeente slechts één van de spelers is in een netwerksamenleving. Andere partijen zijn wellicht beter dan de gemeente in staat om invulling te geven aan maatschappelijke initiatieven. Dit recht kan zo een impuls geven aan de inbreng van actieve, participatieve inwoners. In 2021 is gewezen op de volgende aanleiding voor de gemeente om aandacht te besteden aan Wijkgericht werken: Wijkgericht werken (2021) “We zien een snel veranderende samenleving die vraagt om een andere manier van werken en denken: van verticaal naar horizontaal, van een zuilensamenleving naar een netwerksamenleving.

Lokale ontwikkelingen ontstaan niet meer op basis van centraal gezag, maar door de verbindingen van mensen (in organisaties).”2 Op basis van dit uitgangspunt wordt in de notitie benadrukt dat de gemeente zich meer faciliterend wil opstellen bij initiatieven van inwoners (overheidsparticipatie). Deze initiatieven kunnen voortkomen uit wijkplannen maar kunnen ook op zichzelf staande ideeën zijn van één of meerdere inwoners. De rol van de gemeente hierbij is om te ondersteunen in het realiseren van deze ideeën, eventueel met een financiële bijdrage vanuit het Wijkenbudget. In de notitie wordt verwezen naar het al enkele jaren bestaande leefbaarheidsteam van de gemeente. De notitie is mede bedoeld om aan te geven dat dit team toe is aan een nieuwe fase. De ambities van het team zijn de volgende:

1 2

Notitie Right to challenge, 2019, pagina 4. Notitie Wijkgericht werken, 2021, pagina 3.

pagina 5/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Taken en ambities gemeentelijk Leefbaarheidsteam Het versterken van sociale cohesie en samenredzaamheid in de wijken. - Het leefbaarheidsteam betreft een netwerkorganisatie bestaande uit medewerkers van de gemeente, Welzijn Ermelo en UWOON. Partners zijn wijkbewoners, wijkverenigingen en de wijkagenten. Het team: - Werkt vraaggericht: bewoners kunnen het Leefbaarheidsteam benaderen bij een idee/plan. - Begeleidt het maken van wijkplannen - Jaagt aan of voert uit eigen projecten of waar de vraag niet vanzelf van bewoners komt. - werkt volgens de uitgangspunten van positieve gezondheid. In de notitie wordt hier de conclusie aan verbonden dat het team vooral een rol heeft in overheidsparticipatie. Verondersteld wordt dat dit een bijdrage levert aan de sociale cohesie in Ermelo. Daarvoor kan het team de volgende middelen inzetten: Middelen van het Leefbaarheidsteam voor het versterken van sociale cohesie. 1. Bewonersinitiatieven ondersteunen – van buiten het gemeentehuis naar binnen 2. Activiteiten Leefbaarheidsteam organiseren 3. Wijkplannen/buurtplannen aanjagen 4. Aanpak Micro-buurtjes 5. Wijkwerkbezoeken – wijkschouw organiseren3 6. Samenwerken met sociaal team – signaleren 7. Kennis ophalen en delen In deze notitie wordt ook nadrukkelijk verwezen naar het generieke participatiebeleid van de gemeente, dat in hetzelfde jaar is vastgesteld.

In dat beleid wordt onderscheid gemaakt tussen burgerparticipatie, overheidsparticipatie en het hierboven al genoemde ‘Right to Challenge’. In de notitie Wijkgericht werken wordt aangegeven dat het Leefbaarheidsteam bij al deze drie vormen betrokken wil zijn. Als gezegd heeft Ermelo in 2021 het algemene participatiebeleid geactualiseerd en vastgelegd. In de desbetreffende nota wordt naar eerder beleid verwezen. Dat betreft om te beginnen de Visie op Dienstverlening en Participatie uit 2018. Uit de visie op Dienstverlening en Participatie (2018) Wij maken ‘uitstekende dienstverlening aan en samenwerking met onze inwoners, bedrijven, organisaties en met ons bestuur’ leidend bij alles wat we doen”. Dat betekent dat: - Wij luisteren naar wat er speelt onder onze inwoners, bedrijven, organisaties en bestuur; - Wij geven onze inwoners of stakeholders een rol bij het ontwikkelen van nieuw beleid; - Waar mogelijk faciliteren wij; - Maar bovenal zoeken wij samen met onze inwoners, bedrijven en organisaties naar passende oplossingen. Andere bronnen waar voor het participatiebeleid van 2021 uit wordt geput, zijn de visie op de Netwerkgemeente uit 2017, de Dynamische Ontwikkelingsagenda voor de gemeenteraad uit 2018, het

3

Gedurende de Coronaperiode is de wijkschouw stopgezet. Sindsdien zijn ze nog niet opnieuw gestart. Er wordt nagedacht over een hernieuwde introductie.

pagina 6/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Maatschappelijk Raadsprogramma uit 2019 en het ‘Right to Challenge’, zoals vastgelegd in 2020. Eveneens wordt gerefereerd aan de notitie Wijkgericht werken. Als aanleiding voor het actualiseren van het participatiebeleid wordt tevens de Omgevingswet genoemd. Bij het opstellen van een omgevingsvisie of omgevingsplan is participatie altijd verplicht. Bij een omgevingsvergunning is participatie een vereiste om de vergunningsaanvraag in te kunnen dienen. Dit houdt in dat de initiatiefnemer aangeeft of en hoe participatie heeft plaatsgevonden. Dat impliceert dat gemeenten daar hun beleid op moeten inrichten of aanpassen. In dit verband wordt in het participatiebeleid van 2021 geconstateerd: “Het coalitieakkoord “Dichterbij 2018-2022” gaat daarbij verder dan wat in de Omgevingswet wordt voorgeschreven en geeft hierover het volgende aan: “De Omgevingswet willen we ontwikkelen als een sturingsinstrument dat de Ermelose samenleving uitnodigt tot het (mee)maken en meebepalen van plannen. Dit geldt zowel voor het opstellingsproces, als ook de instrumenten op zich.

Het geheel moet: de inwoners, ondernemers en organisaties uitnodigen tot het ontplooien van passende initiatieven; het afwegen en realiseren daarvan soepel faciliteren; ertoe bijdragen dat de Ermelose identiteit en kernwaarden versterkt wordt/worden.” Voor het opstellen van het participatiebeleid is er gekeken naar voorbeelden van andere gemeenten en zijn er interviews gehouden met verschillende stakeholders binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. De ambitie van de gemeente op het gebied van participatie luidt als volgt: “Plannen maken we in Ermelo samen! Samenwerking en afstemming zorgen voor betere plannen, meer draagvlak voor initiatieven én een vlotte besluitvorming.”4 Zoals hierboven al genoemd wordt in de nota onderscheid gemaakt naar drie vormen van participatie. Drie vormen van Participatie Overheidsparticipatie Wanneer inwoners een onderwerp bij de gemeente willen agenderen, zijn er diverse manieren. Inwoners kunnen bijvoorbeeld inspreken bij de gemeenteraad, deelnemen aan het spreekuur van wethouders of de burgemeester, contact opnemen met raadsleden, of bijvoorbeeld via klachtenbehandeling hun punt maken. Wanneer inwoners samen een plan hebben voor de leefomgeving en dit aan de gemeente voorleggen, noemen we dat overheidsparticipatie: het initiatief ligt bij de inwoner(s) en de gemeente ondersteunt.

Wanneer er sprake is van een plan vanuit inwoners-, en er is draagvlak binnen de buurt/wijk, dan is het leefbaarheidsteam aanspreekpunt voor inwoners. Bewonersinitiatieven worden altijd getoetst aan bestaand gemeentelijk beleid. Het Leefbaarheidsteam denkt mee of bewonersinitiatieven wel of niet haalbaar zijn. Daarnaast begeleiden zij het proces naar de ambtelijke organisatie en blijven betrokken als trajectbegeleider, zoals ook omschreven in de ‘notitie leefbaarheidsteam en samenredzaamheid’. Burger- of inwonersparticipatie Bij burger- of inwonersparticipatie worden inwoners betrokken bij initiatieven of beleid vanuit de gemeente of bij initiatieven vanuit andere initiatiefnemers. De Omgevingswet geeft meer ruimte voor ideeën van initiatiefnemers en voor lokale afwegingen. Daarin wegen de belangen van betrokkenen nadrukkelijk mee. Die betrokkenen doen mee en laten van zich horen. Participatie is vanuit de omgevingsvergunning in veel gevallen noodzakelijk. Uiteindelijk kan dit bijdragen aan het vergroten van de kwaliteit van de leefomgeving. Uitdaagrecht Als derde vorm kent de gemeente Ermelo het uitdaagrecht: Right to Challenge. “Bij Right to Challenge kunnen bewoners taken van gemeenten overnemen als zij denken het slimmer, beter, 4

Participatiebeleid gemeente Ermelo, 2021, pagina 4.

pagina 7/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

goedkoper of anders te kunnen doen. Bewoners krijgen met R2C daadwerkelijk de mogelijkheid om hun idee te gaan uitvoeren.” (www.righttochallenge.nl). Bij Right to Challenge gaat het om gemeentelijke taken waarvoor al budget is. De initiatiefnemer neemt de verantwoordelijk en het budget voor de taak over van de gemeente. In de nota wordt benadrukt dat het uitgangspunt van Ermelo is dat er - voor zover dat mogelijk is altijd participatie wordt toegepast. De gemeente stelt wel dat er twee randvoorwaarden zijn voor participatie. Ten eerste moet er genoeg ruimte zijn voor participanten om een bijdrage te leveren. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat er wet- en regelgeving is die participatie over een bepaald onderwerp niet mogelijk maakt. De tweede randvoorwaarde is dat het onderwerp geschikt moet zijn voor participatie, in die zin dat er voldoende potentiële participanten zijn die een belang hebben bij het onderwerp en die dit onderwerp voldoende begrijpen om er iets over te kunnen zeggen. Als één van deze randvoorwaarden ontbreekt, dan is het advies om geen participatie toe te passen. Bij twijfel of bij politiek gevoelige initiatieven moeten het college en de gemeenteraad altijd worden betrokken. In het participatiebeleid is een uitgebreid stappenplan opgenomen om te komen tot een participatieplan.

Er wordt benadrukt dat dit op hoofdlijnen voor ieder project toepasbaar is, maar dat er ook ruimte is voor maatwerk. De vragen die beantwoord moeten worden in de verschillende stappen zijn als volgt: Stappenplan participatie Stap 1: Wat is het participatiedoel? Stap 2: Met wie in gesprek? Stap 3: Welke mate van invloed hebben belanghebbenden? Stap 4: In welke fase wordt participatie toegepast? Stap 5: Hoe wordt participatie toegepast? Gedurende het opstellen van de aanpak en tijdens de uitvoering staan er vier kernwaarden centraal: Kernwaarden bij participatie •

Samen: alle belanghebbenden krijgen de mogelijkheid om input te leveren en er wordt van buiten naar binnen en integraal gewerkt.

•

Bevlogen: het uitgangspunt is om altijd participatie te doen, tenzij er niet voldoende aan de randvoorwaarden wordt voldaan. Participatie wordt gedaan vanuit enthousiasme en energie.

•

Betrouwbaar: er is één contactpersoon die verantwoordelijk is voor communicatie, verwachtingen, kaders en processtappen worden helder en tijdig besproken, informatie wordt tijdig verstrekt, afspraken worden nagekomen en er wordt altijd teruggekoppeld aan betrokkenen.

•

Wendbaar: er wordt gekeken naar wat wel kan, in plaats van naar wat niet kan en er wordt flexibel omgegaan met nieuwe ontwikkelingen en omstandigheden.

Na het afronden van het participatietraject vindt er, zo stelt de nota, een evaluatie plaats met alle betrokkenen. De ervaringen en leerpunten worden meegenomen in volgende trajecten.

pagina 8/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Voor de participatieaanpak en de evaluatie zijn er formats opgesteld die ingevuld moeten worden. Ook als er stukken naar het college of de gemeenteraad gaan, moet hier altijd een participatieparagraaf in opgenomen worden. In het Collegeprogramma 2022-2026 worden verschillende ambities met betrekking tot participatie genoemd. Deze zijn: Uit het Collegeprogramma 2022-2026 We richten een participatieplatform in; In 2022 hebben we een start gemaakt met het ‘dorpsgesprek Ermelo’ via het participatieplatform van ‘Citizenlab’. Dit is onder meer ingezet voor het ophalen van input uit de samenleving voor de Ermelose opgaven. In de komende jaren gaan we dit platform verder uitbouwen. We geven uitvoering aan het participatiebeleid: In 2021 is het Participatiebeleid vastgesteld. Inwoners- en overheidsparticipatie staat centraal in het handelen van college en organisatie. Om binnen de organisatie blijvend aandacht te hebben voor dit onderwerp wordt gewerkt met coaches die medewerkers begeleiden in dit proces zodat participatie onderdeel wordt van het DNA van de organisatie. We versterken het leefbaarheidsteam: Het leefbaarheidsteam zorgt voor verbinding en versterking in de wijken in Ermelo en neemt een centrale plek in, in het wijkgericht werken in Ermelo. We zetten de activiteiten van het leefbaarheidsteam onverminderd voort en versterken dit waar nodig.

Vanuit het leefbaarheidsteam is er in toenemende mate verbinding met het sociaal team. In het Collegeprogramma wordt verwezen naar het in 2022 gestarte digitale participatieplatform ‘Online Dorpsgesprek Ermelo’. Hier plaatst de gemeente vragenlijsten zodat inwoners kunnen meedenken over verschillende onderwerpen. Ook kunnen inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties zelf ideeën plaatsen op het platform en op ideeën van anderen reageren. In essentie zijn dit alle voor het participatiebeleid relevante beleidsdocumenten. Vastgesteld kan worden dat participatie al lange tijd een belangrijk onderwerp is binnen de organisatie. Het belang daarvan wordt zowel door college als gemeenteraad onderschreven. Er zijn verschillende manieren waarop inwoners betrokken kunnen worden bij het gemeentelijk beleid en er is ook beleid voor manieren waarop de gemeente kan aansluiten bij initiatieven van inwoners. Het participatiebeleid is recent en bevat een uitvoerig beschreven stappenplan voor het hele proces van het opstellen van een participatieplan tot het evalueren achteraf.

2.2

De uitvoering van het beleid

Zoals hierboven beschreven is in 2021 binnen de organisatie veel aandacht besteed aan de actualisatie van het participatiebeleid van Ermelo. Zowel in de nota zelf als in de in het kader van dit onderzoek genoemde gesprekken met betrokken ambtenaren was een belangrijke aanleiding daarvoor de aankomende Omgevingswet. Al snel is geconcludeerd dat er een integraal participatiebeleid nodig was, omdat participatie van belang is voor alle gemeentelijke domeinen. Zo is met betrekking tot de voorziene doorontwikkeling van het beleid in het sociaal domein benadrukt dat de samenwerking met de inwoners van belang wordt geacht. Ermelo wil dit beleid niet invullen als louter de uitvoering van de WMO, Jeugdwet en Participatiewet. De gemeente streeft naar beleid waar de sociale basis en cohesie in de gemeente van profiteert. Om dat mogelijk te maken wordt er met inwoners gesproken. Dat betreft zowel gesprekken met specifieke doelgroepen (bijvoorbeeld met jongeren met autisme, ouderen in Ermelo West en mantelzorgers) als generieke gesprekken op de markt van Ermelo en in supermarkten. Bovendien heeft de uitvoeringsorganisatie Meerinzicht een pagina 9/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

klanttevredenheidsonderzoek uitgevoerd. Naar zeggen van de betrokken medewerkers werkt de op deze wijze verkregen informatie ook door in het beleid. De van inwoners en maatschappelijke organisaties verkregen informatie is vertaald naar drie leidende principes die de basis vormen voor beleid. Deze zijn: (1) Inwoners aan zet, (2) Gemeente als partner en (3) Oplossing centraal. Verder wordt invulling gegeven aan de wensen van de burgers door de toegang tot voorzieningen dichter bij de inwoners te organiseren. De gemeente wil zich meer als samenwerkingspartner van betrokken organisaties opstellen. In interviews is genoemd dat het voornemen bestaat om samen met verschillende organisaties prestatieindicatoren op te stellen. Een ander voorbeeld betreft Ermelo-West. Hier is een wijkvereniging actief die graag een ontmoetingsruimte in de wijk wilde hebben. Er is samengewerkt met gemeente, wijkvereniging, kerk en welzijnsorganisaties om deze ontmoetingsruimte te realiseren. De wijkvereniging organiseert veel verschillende soorten activiteiten voor de wijk. Ook hebben leden van de wijkvereniging samen met andere geïnteresseerden uit de wijk het Wijkplan Ermelo-West 2025 opgesteld. Hierin zijn 6 thema’s opgenomen waar de wijk de komende jaren met elkaar aan wil werken.

5 De behoefte aan beleid dat betrekking had op de volle breedte van het gemeentelijke activiteiten is niet alleen ervaren binnen de organisatie. In de gesprekken is genoemd dat ook de gemeenteraad hierop aangedrongen heeft. Naar ervaring van medewerkers heeft de raad bij voorgenomen besluiten altijd belangstelling voor de eventuele participatie en de opbrengsten daarvan. Tijdens lopende processen wordt de raad vaak via een memo al geïnformeerd over het proces. In het kader van het onderzoek hebben de onderzoekers kennisgenomen van drie van deze informatiememo’s. Dat betreft een memo over het ‘Participatieplan Omgevingswet’ van 19 juni 2020, een memo over de participatie in het kader van het preventie- en handhavingsplan Alcoholbeleid uit januari 2023 en een memo over Participatietraject Schetsontwerp Gemeentewerf uit november 2023.6 In deze memo’s wordt de raad kort geïnformeerd over het desbetreffende project, wordt aangegeven hoe de participatie heeft plaatsgevonden en welke organisaties en personen daarbij betrokken zijn geweest. De memo’s bevatten overwegend informatie over het voorgenomen of doorlopen proces. Wat de inhoudelijke opbrengsten zijn van de participatie wordt niet vermeld. Alleen in het memo over het preventieplan alcohol wordt genoemd ‘dat het plan draagvlak heeft’.

Vandaag de dag zijn er verschillende medewerkers binnen de organisatie werkzaam die in 2021 betrokken waren bij het opstellen van het beleid. Het spreekt voor zich dat deze ambtenaren met dit beleid goed bekend zijn. Maar de bekendheid gaat breder dan louter deze direct betrokken ambtenaren. Ook andere medewerkers verwijzen naar dit beleid en onderschrijven het belang van participatie. De exacte inhoud van het beleid is hun minder bekend. Op het intranet is er een aparte pagina over participatie, maar deze wordt niet altijd gevonden. Ambtenaren geven aan dat zij veel vrijheid hebben om naar eigen inzicht invulling te geven aan een participatietraject. Er bestaat naar hun idee geen ‘harde checklist’7; wel bestaat er een standaardformulier dat ingevuld moet worden om aan te geven wat er gedaan wordt aan participatie en op welke manier dit wordt nagevolgd. Dit formulier moet formeel langs het college. De raad wordt vervolgens via een informatiememo

De 6 thema’s zijn: Saamhorigheid, Ontmoeting, Wijkactiviteiten, Wijkinrichting, Leeftijdsbestendigheid en Samenwerking. Na afronding van de veldwerkperiode is door de gemeente ook gewezen op het proces om te komen rond vernieuwd beleid in het sociaal domein. Rond de totstandkoming van de nieuwe nota voor dit domein is ook gelegenheid geboden voor inbreng vanuit de lokale gemeenschap. Bij de besluitvorming over de nota, in november 2023, is de raad tevens geïnformeerd over dit participatieproces en de opbrengsten daarvan. 7 Verondersteld zou kunnen worden dat het eerder beschreven ‘stappenplan’ als zodanig dienst zou doen, maar in geen van de gesprekken is daar melding van gemaakt. 5 6

pagina 10/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

geïnformeerd over het proces. Als een ambtenaar deze documenten niet zou verstrekken, zouden daar vragen over worden gesteld, door collega’s of anders wel door de portefeuillehouder in kwestie. De meeste medewerkers van de gemeente stellen op basis van hun (soms globale) kennis van het participatiebeleid en hun eigen ervaring een participatieplan op. Sommigen leggen dit plan vervolgens voor aan communicatieadviseurs. Vervolgens wordt het met de wethouder besproken. Tot voor kort waren er binnen de organisatie enkele medewerkers werkzaam die een rol hadden als participatiecoach. Zij konden helpen met het inrichten van een participatietraject. De participatiecoaches waren voornamelijk leden van de kerngroep die betrokken waren bij het opstellen van het participatiebeleid. Sindsdien hebben enkele van deze participatiecoaches de organisatie verlaten. Gezien het feit dat daarmee de groep (te) beperkt werd, is besloten om de functie van participatiecoach te beëindigen. Medewerkers die voorheen participatiecoach waren en nog steeds binnen Ermelo werken, zijn nog steeds benaderbaar voor advies. Maar het spreekt voor zich dat zij nu minder makkelijk worden gevonden. Wel wordt in het inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers aandacht besteed aan participatie. Zo wordt er met nieuwe medewerkers onder andere een serious game gespeeld over participatie en opgavegericht werken.

Tevens is genoemd dat binnen de gemeente actief wordt gestuurd op een organisatiecultuur waarin de medewerkers open staan voor signalen uit de samenleving. Er vinden volgens de medewerkers nog te weinig evaluaties van participatieprocessen plaats. Soms gebeurt dit wel, maar dat gebeurt niet systematisch. Ervaringen en leerpunten worden vaak wel onderling uitgewisseld binnen teams of afdelingen, maar ze worden niet formeel vastgelegd. Hier bestaat ook geen handleiding of toolkit of iets dergelijks voor. De kennis en ervaringen zitten daarmee vooral in de hoofden van direct betrokken medewerkers. De medewerkers met wie in het kader van het onderzoek is gesproken zijn ervan overtuigd dat participatie meerwaarde heeft, zowel voor het gemeentelijk beleid als voor de gemeenschap. Participatie wordt gezien als een nuttige wijze om gebruik te maken van de ideeën en kennis die inwoners hebben. Hier kan een plan of een beleidsstuk beter van worden. Ook is het een manier om mensen tegemoet te kunnen komen, uiteraard voor zover dat mogelijk is binnen de kaders. Door mensen te betrekken bij de plannen wordt er bovendien meer bekendheid gecreëerd over wat er speelt en wat de beweegredenen daarvoor vanuit de gemeente zijn geweest. Dat draagt eraan bij dat het draagvlak wordt versterkt.

Ook als mensen het niet eens zijn met de uitkomst zijn zij eerder geneigd deze te accepteren als duidelijk is waarom bepaalde keuzes gemaakt zijn. Dit vermindert volgens sommige medewerkers ook het aantal bezwaren dat ten aanzien van het besluit gemaakt wordt, zonder dat zij dit overigens met concrete cijfers kunnen onderbouwen. De medewerkers zijn er zich van bewust dat ze van tevoren moeten nadenken over welke mate van inspraak en betrokkenheid aan inwoners en andere belanghebbenden wordt toegezegd. Er zijn sommige thema’s waarbij de uiteindelijke uitkomst (zoals bijvoorbeeld de plaatsing van windmolens) niet ter discussie kan staan. Wel kunnen betrokkenen meedenken over de wijze waarop dat beleid wordt ingericht en uitgevoerd. De medewerkers geven in dit verband ook aan er zich van bewust te zijn dat de ruimte en mogelijkheden die participanten hebben aan de voorkant duidelijk moeten worden toegelicht. Maar ook dan, zo constateren zij, kan er onvrede ontstaan bij participanten. Naast burger- en overheidsparticipatie is er in het beleid aandacht voor het Right to Challenge. Tot op heden is er in Ermelo echter hiervan nog geen gebruik gemaakt. Een van de redenen die daarvoor in pagina 11/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

de gesprekken is genoemd, is dat de gemeente uiteindelijk toch verantwoordelijk is voor veiligheid in de gemeente. Daardoor kan toch ook de gemeente aansprakelijk worden gesteld als tekortschietend beheer door anderen dan de gemeente de veiligheid in gevaar brengt. Daarom zou het vaak te veel risico’s met zich meebrengen om zaken door andere partijen te laten overnemen. Eerder is al verwezen naar het in het huidige collegeprogramma opgenomen voornemen om te starten met het ‘Online Dorpsgesprek’. Dit betreft de mogelijkheid om digitaal aan inwoners informatie te verstrekken over diverse projecten en om hun de gelegenheid te bieden daarop te reageren. Dit ‘Online Dorpsgesprek’ is inderdaad thans actief. De desbetreffende website maakt melding van zes actieve projecten.8 Het beheer van de website is belegd bij de gemeente. Een medewerker van Meerinzicht, die tevens communicatieadviseur is, verzorgt de plaatsing van bijdragen en verstrekt in dat verband tevens advies over de te gebruiken teksten en de in te zetten tools (nieuwsbrief, vragenlijst, meningspeiling e.d.). Inhoudelijk is een projectleider van de gemeente zelf verantwoordelijk voor om te beginnen de keuze om gebruikt te maken van het Online Dorpsgesprek, en tevens voor de vorm waarin dat gebeurt.

Ook is de projectleider er verantwoordelijk voor de opvolging van de opvattingen van inwoners die hun mening hebben gegeven en de eventuele terugkoppeling daarvan aan de deelnemers. Naar mening van directbetrokkenen binnen de organisatie biedt het Online Dorpsgesprek niet alleen een goede mogelijkheid om snel inwoners te kunnen raadplegen en om hun opvattingen te verzamelen. Zij hebben ook de indruk dat op deze wijze ook inwoners met een ander profiel worden bereikt dan de gebruikelijke deelnemers aan fysieke participatietrajecten. In het geval van een oproep om suggesties te doen voor opvanglocaties voor vluchtelingen hadden ze de indruk dat op deze wijze veel meer locaties in beeld zijn gekomen dan wanneer de voorheen gebruikelijke kanalen waren gevolgd. In korte tijd wordt daarmee toegevoegde waarde ervaren van dit Online Dorpsgesprek. Het Online Dorpsgesprek is pas in 2023 operationeel geworden. Geen van de in 2023 op dat platform aangeboden projecten is in dat jaar al volledig afgerond. Daardoor kan niet worden vastgesteld of en in welke mate de via het platform verkregen informatie doorwerking heeft gekregen in het beleid. In het kader van het onderzoek is gesproken met medewerkers van de gemeente die direct betrokken zijn bij deze projecten.

Zij zijn overwegend positief over de meerwaarde van het platform, met name omdat dit hun de mogelijkheid heeft geboden om meer (c.q. relatief veel) inwoners te bereiken. Wel zijn er enkele nuanceringen. Het opzetten van een online gesprek wordt als arbeidsintensief ervaren. Verder geven betrokkenen aan dat het Online Dorpsgesprek bij voorkeur in combinatie met andere methoden om informatie te verzamelen zou moeten worden ingezet. Weliswaar bereik je met dit instrument makkelijk inwoners, het blijft onduidelijk of het niet een specifieke groep betreft. Het gebruik van het platform hebben zij als makkelijk ervaren, al was de ondersteuning vanuit communicatie wel gewenst. Eveneens konden ze advies vragen aan medewerkers in de organisatie die al enige bekendheid hadden met het instrument. Als algemeen beeld komt naar voren dat het beleid in Ermelo, laatstelijk vastgesteld in 2021, vrij goed bekend is in de organisatie. Er werken de nodige mensen die actief betrokken zijn geweest bij de voorbereiding van het nieuwe beleid. Mede vanwege de overzichtelijkheid van de organisatie zijn de mensen die goed bekend zijn met het beleid voor anderen makkelijk te vinden, en worden ze ook gevonden. Participatie wordt binnen de organisatie van belang geacht. Alle medewerkers met wie in 8

Zie: https://onlinedorpsgesprek.ermelo.nl/nl-NL/. Eind december 2023 werd hier melding gemaakt van zes actieve projecten. Deze zijn een meningspeiling over de digitale nieuwsbrief van de gemeente, een discussie over toerisme en recreatie in de gemeente, de opvang van vluchtelingen, meepraten over de visie op duurzaamheid, een meningspeiling over de grootste maatschappelijke uitdaging van Ermelo en een verwijzing naar het netwerk Sociaal Domein. Deze laatste verwijzing gaf overigens geen resultaat.

pagina 12/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

het kader van het onderzoek is gesproken verwachten dat participatie meerwaarde heeft voor het gemeentelijk beleid. De medewerkers ervaren veel vrijheid om naar eigen inzicht invulling te geven aan participatie. Het gegeven dat het beleid in het algemeen goed bekend is, is zonder meer een kracht van Ermelo. Binnen de organisatie werken nog de nodige mensen die betrokken waren bij het ontwikkelen van dit beleid. Zij kunnen nog steeds als vraagbaak en adviseur optreden, hoewel zij formeel niet (meer) die functie hebben. In die optiek is het de vraag of gedegen en actuele kennis over participatie voldoende aanwezig is in de organisatie. Sommigen noemen dat wat dit betreft expertise wordt gemist. Tevens geldt een zekere mate van vrijblijvendheid op langere termijn als een bedreiging, zeker als de huidige sleutelpersonen met betrekking tot participatie de organisatie zouden verlaten.

2.3

Ervaringen van participanten

Zoals hierboven al vermeld is in het onderzoek aandacht besteed aan het participatiebeleid van Ermelo en de wijze waarop daar in de praktijk invulling aan wordt gegeven. In dat kader zijn ook verschillende participatietrajecten aan de orde gekomen. Een volledig overzicht van het aantal participatieactiviteiten waar de gemeente jaarlijks bij betrokken is, is niet gerealiseerd. Voor zover bekend gaat het gemiddeld om zo’n vijf trajecten per jaar. In het kader van het onderzoek is gesproken met enkele inwoners van Ermelo die betrokken zijn geweest bij twee recente participatietrajecten.9 Ook is gesproken met de bij deze projecten betrokken ambtenaren. Dit onderzoek is niet bedoeld om de gang van zaken in deze projecten te reconstrueren en te beoordelen. Het gaat louter om de ervaringen van de deelnemers in de mogelijkheden en invulling van participatie. De beschrijving daarvan gaat daarom op hoofdlijnen. De projecten zijn voor dit onderzoek geselecteerd omdat er sprake was van participatie. Bij de opvang van Oekraïense vluchtelingen was er sprake van overheidsparticipatie, bij het windmolenpark was er sprake van burgerparticipatie.

2.3.1

Opvang Oekraïense vluchtelingen

In 2022 brak er oorlog uit in Oekraïne. Ook in Ermelo werden er vanaf dat moment vluchtelingen opgevangen. Het initiatief om opvangplekken te regelen voor Oekraïense vluchtelingen kwam vanuit het diaconaal platform in Ermelo, de gemeente is hier later bij aangehaakt. Daarmee kan dit gezien worden als een vorm van overheidsparticipatie. Het diaconaal platform heeft een projectgroep opgezet en een draaiboek gemaakt. Bedrijven, particulieren en andere organisaties zoals bijvoorbeeld de Voedselbank zijn ook vanaf het begin hierbij betrokken geweest. Er zijn verschillende huizen opengezet voor de opvang. Een groep vrijwilligers vanuit de kerken in Ermelo heeft zich ingezet om alles in goede banen te leiden. De vrijwilligers hebben hier veel tijd en energie in gestoken. Zaken zoals het aanvragen van BSN-nummers en bankrekeningen en het regelen van zorg en onderwijs zijn door de vrijwilligers zelf gerealiseerd. Hier hadden zij graag meer hulp bij willen hebben van de gemeente. De gemeente had de neiging om de uitdagingen via gebruikelijke (en daarmee soms omslachtige en langdurige) procedures aan te pakken, in plaats van als crisisorganisatie op te treden. Toen de gemeente aanhaakte op dit initiatief heeft zij daarbij een faciliterende rol aangenomen. De gemeente zorgt ervoor dat er extra locaties komen en dat deze ingericht worden.

Ook biedt de gemeente hulp bij het regelen van praktische zaken rondom het inschrijven van nieuwe vluchtelingen. De zorgvraag onder de vluchtelingen werd na verloop van tijd steeds groter en de vrijwilligers konden dit zelf niet meer bijbenen. Toen heeft de gemeente budget vrijgemaakt om een aantal zorgmanagers 9

Dit betreft de opvang van Oekraïense vluchtelingen en het windmolenpark Horst en Telgt.

pagina 13/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

via Welzijn Ermelo aan te nemen om te voldoen aan de groeiende zorgvraag op de locaties. De gemeente heeft omwonenden van de opvanglocaties per brief geïnformeerd. Vaak waren er daarvoor door vrijwilligers vanuit de kerken al gesprekken gevoerd met de omwonenden, waardoor er al groot draagvlak “Als vrijwilligers zaten wij onder de inwoners was. Hierdoor kwamen er weinig vragen of klachten lange tijd op de stoel van aan het adres van de gemeente. de professionals, we wilden De vrijwilligers zijn blij met de hulp van de gemeente, maar deze had wat graag dat de gemeente ons hun betreft eerder op gang mogen komen. In andere gemeenten heeft de beter zou faciliteren.” gemeente een basiskader neergezet, waarop vrijwilligers konden aanhaken. In Ermelo gebeurde dit precies andersom. Het contact en de samenwerking met de gemeente is als soms moeizaam ervaren. Het duurde naar mening van de initiatiefnemers lang voordat er dingen geregeld werden terwijl die tijd er niet was. Dit leidde tot hoge werkdruk bij de vrijwilligers, die soms het gevoel hadden het werk van de gemeente te doen. Uiteindelijk groeide de gemeente meer in haar rol en kwam er een verschuiving naar meer professionalisering, waardoor de vrijwilligers weer wat meer vrijwilliger konden zijn. Inmiddels is de overgang van crisisorganisatie naar gewone organisatie voltooid.

Waar de gemeente aan het begin vooral reactief was en zich liet sturen door de signalen die de vrijwilligers afgaven, heeft zij nu een actievere rol in het faciliteren van de opvang.

2.3.2

Windmolenpark Horst en Telgt

In de buurtschappen Horst en Telgt zijn er plannen voor een windmolenpark. Langs de A28 zullen er zeven windmolens (waarvan twee nog onder voorbehoud zijn) geplaatst worden. Het feit dat de windmolens geplaatst zouden worden, stond vanaf het begin af aan al vast. Er was wel nog ruimte in het plan voor belanghebbenden om mee te denken over het aantal en de precieze plek waarop de windmolens neergezet worden. Middels een uitgebreid participatieplan is er vanaf het begin duidelijk aangegeven welke mate van invloed participanten op het project kunnen hebben en hoe het gehele traject eruit ziet. Bovendien is er per fase uitgewerkt wanneer, waarover en door wie er meegedacht kan worden over de plannen. Daarnaast is er ook een website10 opgezet waar alle informatie rondom het project te vinden is. Hierop worden onder andere nieuwsberichten, tijdslijnen en relevante documenten geplaatst. De bij de vestiging van het windmolenpark samenwerkende overheden11 hebben aan het begin van het traject een klankbordgroep opgericht, waarvoor belanghebbenden zich konden aanmelden. Tussen de tien à vijftien inwoners hebben deelgenomen aan de klankbordgroep. De voorzitter van deze klankbordgroep is de omgevingsmanager vanuit de gemeente.

Verder bestaat de “De klankbordgroep zorgt klankbordgroep onder andere uit vertegenwoordigers van de ervoor dat wij mee kunnen buurtvereniging, vertegenwoordigers uit natuur- en milieustichtingen, de praten met de gemeente initiatiefnemers van het project en omwonenden. Er zijn dus veel en onze verschillende verschillende belangen binnen deze groep, maar desondanks werkt de belangen kunnen interactie volgens een aantal leden goed. De klankbordgroep krijgt behartigen.” ambtelijke stukken toegestuurd en controleert deze. Ook kan zij de gemeente adviseren over bepaalde onderwerpen. De eerste, tweede en

10 11

https://windparkhorstentelgt.nl/ . Het bevoegd gezag berust bij de provincie, die samenwerkt met de betrokken gemeenten.

pagina 14/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

derde trede van de participatieladder zijn in dit project van toepassing. Er is geen garantie dat er iets gedaan wordt met de adviezen van de klankbordgroep. Uiteindelijk beslist de stuurgroep hierover. Leden van de klankbordgroep geven aan dat het duidelijk is wat er van hen verwacht wordt en in hoeverre zij invloed kunnen uitoefenen. Toen de klankbordgroep behoefte had aan een deskundige om hen op inhoudelijk gebied te helpen in de procedure, heeft de gemeente hier budget voor uitgetrokken. Vervolgens is een medewerker vanuit de Nederlandse Vereniging Omwonenden Windmolens (NVOW) aangesteld. Dit is zeer gewaardeerd door de klankbordgroep, omdat de deelnemers daardoor op meer gelijke positie met de gemeente kwamen en goed mee konden komen in het proces. De klankbordgroep wordt gezien als een goed initiatief om mee te kunnen praten met de gemeente en de provincie Gelderland. De begeleiding vanuit de gemeente wordt als prettig ervaren. Naar mening van verschillende leden van de klankbordgroep zijn er echt dingen bereikt op advies van de klankbordgroep. Zelfs als een advies niet overgenomen werd, had de klankbordgroep toch het gevoel dat ze serieus waren genomen. Ze hadden gedaan wat ze konden en konden zich makkelijker bij de uitkomst neerleggen doordat ze inzicht hadden in het hele proces en de afwegingen.

2.3.3

Algemene ervaringen

In de hierboven beschreven casussen heeft participatie op verschillende manieren plaatsgevonden. Bij de opvang van Oekraïense vluchtelingen was het de gemeente die participeerde in een project dat was geïnitieerd door het diaconaal platform. Deze manier van participatie komt niet vaak voor, waardoor er minder teruggevallen kan worden op eerdere ervaringen. Hierdoor verliep het proces soms wat stroef en kostte het enige tijd voordat alle partijen hun rol ingevuld hadden. Bij de casus van het windmolenpark was het vanaf het begin duidelijk hoe de participatie eruit zou zien, inclusief gedetailleerde overzichten van de mate waarin participanten invloed konden uitoefenen op de plannen. De participanten zijn tevreden over deze aanpak en waarderen de transparantie.

2.4

De positie en opvattingen van raadsleden

Ongeacht om welk beleid het gaat, de gemeenteraad heeft uiteindelijk altijd kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende verantwoordelijkheden. Dat geldt ook voor het participatiebeleid. Om die verantwoordelijkheden waar te kunnen maken is belangrijk dat de raad goed wordt geïnformeerd over de invulling en uitvoering van dit beleid. Al eerder is genoemd dat de gemeenteraad voor 2021 in het licht van de vanwege de Omgevingswet noodzakelijke actualisatie van het participatiebeleid eveneens heeft aangedrongen op een brede actualisatie van het beleid. De raad is daarbij vervolgens ook actief betrokken geweest en heeft dit beleid besproken en vastgesteld. Raadsleden met wie in het kader van het onderzoek is gesproken geven aan participatie van inwoners van belang te vinden. Zij hebben als raadslid zelf ook daar belangstelling voor en maken zo mogelijk tijd vrij om zelf aanwezig te kunnen zijn bij participatieactiviteiten. Van het college van B&W verwachten zij dat dit college zich inzet voor het bevorderen en ondersteunen van participatie. Als raad worden de leden vervolgens weer graag geïnformeerd over de inzet, het verloop en de opbrengsten van participatieprocessen.

pagina 15/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

De raadsleden met wie over dit onderwerp is gesproken geven aan dat zij graag met enige regelmaat een meer algemeen inzicht zouden willen verkrijgen in de ervaringen en opbrengsten van participatieprocessen. Enerzijds willen ze die inzichten gebruiken om daarmee hun controlerende verantwoordelijkheden waar te kunnen maken. Maar zij zien in een dergelijke activiteit ook een goede mogelijkheid om zo nodig de uitgangspunten en kaders bij participatie te heroverwegen en eventueel aan te passen.

pagina 16/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

3.

Conclusies en aanbevelingen

3.1

Samenvatting van de bevindingen

Het participatiebeleid van Ermelo is in 2021 geactualiseerd. Voortbouwend op eerder beleid en anticiperend op nieuwe eisen die vanwege de Omgevingswet aan participatie worden gesteld, is gekozen voor het integraal actualiseren van het participatiebeleid. In dit beleid wordt aandacht besteed aan overheidsparticipatie, burgerparticipatie en het ‘Right to Challenge’. De gemeenteraad heeft rond 2021 eveneens aangedrongen op het ontwikkelen van actueel en gemeentebreed beleid. In het huidige collegeprogramma is het belang van participatie benadrukt. Mede vanwege het feit dat het beleid niet zo lang geleden opnieuw is vastgesteld, gaat het om levend beleid binnen de organisatie. Veel medewerkers zijn er mee bekend en onderschrijven het belang. Het gegeven dat de organisatie van Ermelo een overzichtelijke omvang heeft, draagt bij aan de bekendheid van het thema. Medewerkers weten wie ze kunnen benaderen voor advies en ondersteuning bij participatie. Nieuwe medewerkers worden geïnformeerd over het belang dat door de gemeente aan participatie wordt gehecht. Er wordt actief gestuurd op een organisatiecultuur waarin medewerkers open staan voor signalen uit de samenleving. Voor veel medewerkers blijft desalniettemin de kennis van het beleid beperkt tot algemene uitgangspunten. Het vastgelegde beleid wordt in de dagelijkse praktijk niet nauwgezet gevolgd.

Medewerkers ervaren veel ruimte om eigen keuzes te maken. Systematische evaluaties van participatieprocessen en de opbrengsten daarvan vinden niet plaats, hoewel in het beleid is vastgelegd dat dat wel zou moeten gebeuren. Over het algemeen zijn medewerkers van de gemeente tevreden met de opbrengsten van participatie. Medewerkers stellen dat zij profiteren van de inbreng en ideeën vanuit de samenleving. Participatie komt huns inziens eveneens het draagvlak onder het beleid ten goede. Wel constateren sommige medewerkers dat het niet altijd lukt om inwoners en andere betrokkenen goed mee te nemen in participatieprocessen, met name als het gaat om het verduidelijken welke inbreng participanten hebben. Daardoor komt het voor dat participanten na afloop ontevreden zijn. In gesprekken met deelnemers aan participatieprocessen is naar voren gekomen dat zij het op prijs stellen dat de gemeente hun de mogelijkheid heeft geboden om inbreng te hebben in het besluitvormingsproces. Wel ervaren zij dat een goede deelname veel van hun vraagt, in termen van tijd en deskundigheid. In één van de nader bestudeerde projecten heeft de gemeente het mogelijk gemaakt dat de deelnemers professionele ondersteuning kregen. Dat is door de deelnemers gewaardeerd.

Participanten zijn overwegend van mening dat de direct betrokken medewerkers van de gemeente van goede wil zijn en serieus met hun inbreng omgaan. Tegelijkertijd hebben ze het gevoel dat niet alle medewerkers van de gemeente open staan voor hun inbreng. Daardoor ervaren ze dat ze vasthoudend en alert moeten zijn om zelf te bewaken dat recht gedaan wordt aan hun inbreng. In het project waarbij het initiatief buiten de gemeente lag, hebben de initiatiefnemers geconstateerd dat het soms lastig was om tijdig de juiste ondersteuning van de gemeente te verkrijgen. Volgens zowel medewerkers van de organisatie als participanten zijn gemeenteraadsleden geïnteresseerd in (de opbrengsten van) participatieprocessen. Zoals al genoemd heeft de raad in 2021 zelf ook aangedrongen op een brede actualisatie van het beleid. In een gesprek met raadsleden pagina 17/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

is hun belangstelling voor en hun betrokkenheid bij participatieprocessen bevestigd. De raadsleden geven aan dat ze over het algemeen voldoende worden geïnformeerd over actuele participatieprocessen en de opbrengsten daarvan. Het ontbreekt hun echter aan een overzicht van de wijze waarop de gemeente in het algemeen invulling geeft aan participatie en wat de meerwaarde daarvan is. Daardoor kunnen ze hun controlerende verantwoordelijkheden niet volledig waarmaken. Verschillende raadsleden geven aan er behoefte aan te hebben om met enige regelmaat de uitgangspunten van het participatiebeleid te evalueren en zo nodig bij te stellen.

3.2

Beoordeling en conclusies

Getoetst aan de voor dit onderzoek geformuleerde normen, leiden de bevindingen tot de volgende beoordeling van het beleid: Te hanteren norm

Oordeel

•

Positief

• • •

De visie en de doelstellingen op het gebied van participatie, inspraak en communicatie zijn in Harderwijk duidelijk en concreet geformuleerd. Het beleid op het gebied van participatie (inclusief inspraak en communicatie) is duidelijk en concreet geformuleerd. De gemeenteraad is actief betrokken geweest bij het vaststellen van het beleid en heeft kaders kunnen stellen Bij het vaststellen van het actuele beleid heeft de gemeente recht gedaan aan de vereisten die de Omgevingswet aan participatie stelt.

Deze normen zijn verbonden met de eerste drie deelvragen over het beleid. Voor de beantwoording van die vragen geldt dat er sprake is van vastgelegd beleid, dat de raad daarbij is betrokken en dat recht wordt gedaan aan de eisen die de Omgevingswet stelt. Van het beleid gaat ook sturing uit voor de uitvoeringspraktijk. Te hanteren norm • • • • • •

Oordeel

De gemeente betrekt de inwoners bij de voorbereiding, besluitvorming, uitvoering, Positief verantwoording en evaluatie van het beleid. Inwoners die hebben deelgenomen aan participatieprocessen zijn tevreden over het gevolgde proces. Inwoners die hebben deelgenomen aan participatieprocessen zijn tevreden over de opbrengsten. De gemeenteraad wordt actief geïnformeerd over participatieprocessen en de opbrengsten. Gemeenteraad, college van B&W en de gemeentelijke organisatie hebben een beeld over de voor- en nadelen van inwoners- of bewonersparticipatie Collegevoorstellen bevatten een participatieparagraaf. Deze paragraaf wordt conform het voorstel in de praktijk gebracht.

Deze normen zijn gerelateerd aan onderzoeksvragen over de uitvoering van het beleid, het informeren van de raad over die uitvoering en de tevredenheid over het beleid en de opbrengsten. In het onderzoek is gebleken dat er aandacht is voor de inrichting van participatie bij voorgenomen beleid of bij de uitvoering van beleid. Hoewel in het algemeen de uitgangspunten en ambities met betrekking tot participatie breed bekend zijn in de organisatie, wordt er de nodige ruimte ervaren om op basis van eigen inzicht, ervaringen en voorkeuren van de betrokken ambtenaren daaraan invulling te geven.

pagina 18/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Participanten hebben wisselende (maar zeker geen overwegend negatieve) ervaringen met participatie. Dat betreft zowel het proces als de doorwerking van hun inbreng. Over het algemeen waarderen ze de betrokkenheid van ambtenaren en hun bereidheid om de inbreng vanuit de gemeenschap serieus te nemen. Echter, dat is naar hun mening geen garantie dat er echt iets met hun inbreng gebeurt, of, in het geval van een bestudeerde casus over overheidsparticipatie, dat de gemeente zich op elk moment een constructieve partner toont. Collegevoorstellen bevatten informatie of er participatie heeft plaatsgevonden en tot welke aanpassingen in het voorgenomen beleid dat heeft geleid. De gemeenteraad wordt, net als het college van B&W, over de participatie in concrete beleidstrajecten geïnformeerd. Er wordt niet periodiek een meer generiek overzicht van participatietrajecten, de beoordeling van de gangbare processen en de meerwaarde van participatie opgesteld. Daarmee beschikt de gemeenteraad niet over informatie om tot een algemeen oordeel over de kwaliteit van de participatie in Ermelo te komen. Te hanteren norm

Oordeel

•

Neutraal/positief

• •

De betrokkenen uit de gemeentelijke organisatie zijn tevreden over de meerwaarde van de (wijze van) burgerparticipatie. Burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties zijn tevreden over de wijze waarop de participatie heeft plaatsgevonden. Raadsleden zijn tevreden over de wijze waarop participatie heeft plaatsgevonden.

Bij deze normen gaat het om de doelmatigheid van de participatie en de waardering daarvoor bij medewerkers van de organisatie, participanten en raadsleden. Participatie zorgt naar mening van betrokkenen in de organisatie voor meer draagvlak voor het beleid. Raadsleden tonen zich tevreden over de verkregen informatie in concrete participatieprocessen. Hun bereiken wel signalen dat deze processen tot ieders tevredenheid zijn ingevuld. Aan de raadsleden ontbreekt het aan een meer algemeen overzicht over de verschillende participatieprocessen in de gemeente en de opbrengsten daarvan. Te hanteren norm

Oordeel

•

Positief

Indien de uitkomsten van participatietrajecten daar aanleiding voor geven is het beleid in deze gemeenten aantoonbaar aangepast.

Medewerkers van gemeenten zijn in staat diverse voorbeelden te noemen waarbij de participatie doorwerking heeft gehad in het beleid. Zo hebben suggesties die inwoners in het kader van het Online Dorpsgesprek hebben gedaan, hun weg gevonden naar het beleid. Wel noemen medewerkers dat niet aan alle inbreng en verwachtingen van participanten recht kan worden gedaan. Dat is het geval als er sprake is van verschillende opvattingen bij de participanten. Dat is ook het geval als de gemeente gebonden is aan wet- en regelgeving of aan kaders die door andere overheden zijn gesteld.

pagina 19/23

26 april 2024

PBLQ – Participatie in Ermelo

Te hanteren norm

Oordeel

•

Negatief

De gemeente inventariseert de ervaringen met participatie, en verbindt hier actief leer- en verbeterpunten aan.

Hierboven is al genoemd dat hiervan geen sprake is. Samenvattend zijn de conclusies dat Ermelo het beleid in 2021 uitgebreid heeft herzien en vastgesteld. Als het gaat om de uitvoering, dan zijn er relatief veel medewerkers die zelf actief bij de totstandkoming van het beleid betrokken zijn geweest. Het spreekt voor hen voor zich om dat beleid te volgen. Bovendien zetten zij hun kennis en ervaring actief in ten behoeve van hun collega’s, zoals in de rol van participatiecoaches. Er is ruimte voor een specifieke invulling van de uitvoering van het beleid. Niet in alle opzichten wordt recht gedaan aan het beleid. Dat geldt met name het voornemen om participatietrajecten te evalueren.