Bijlage Kernenergie Economie en geopolitiek handout 26 maart 2025 (Geanonimiseerd)

➤ Nederland heeft geen strategisch belang in een kernenergie-industrie. De Nederlandse kracht ligt juist in hernieuwbare energie offshore wind waterstoftechnologie en netinnovaties. 6. Kernenergie biedt stabiliteit door een lange levensduur (60-80 jaar). ➤ Juist die lange levensduur beperkt de flexibiliteit. Hernieuwbare energie en opslag kennen kortere investeringscycli waardoor Nederland sneller kan profiteren van nieuwe technologieën. Concluderend kunnen we zeggen dat de klassieke kernenergie-argumenten door de huidige stand van techniek in de Nederlandse context volledig kunnen worden weerlegd. Hernieuwbare energie in combinatie met opslag en flexibiliteit is voldoende om zowel de klimaatdoelen te halen als de leveringszekerheid te waarborgen. ,

,

,

,

,

Conclusie Een toekomstbestendig energiebeleid vereist een zorgvuldig evenwicht tussen kosten leveringszekerheid en geopolitieke stabiliteit. Kernenergie kan een stabiele basislast leveren maar blijft duur en afhankelijk van staatssteun. Daarentegen worden hernieuwbare energiebronnen en opslagtechnologieën steeds kostenefficiënter en bieden ze op termijn meer flexibiliteit. Wind- en zonne-energie op zee zijn efficiënter en minder belastend voor het landschap dan vergelijkbare installaties op land. Een hybride strategie waarbij kernenergie als back-up dient en hernieuwbare energie wordt geoptimaliseerd met opslag en slimme netwerken biedt een robuuste oplossing. Toch kunnen opslagtechnologieën mits voldoende gefinancierd veel sneller beschikbaar komen dan nieuwe kerncentrales. Hierdoor vermindert de afhankelijkheid van fossiele of nucleaire baseload. Gezien de huidige technologische ontwikkelingen en geopolitieke onzekerheden lijkt een energiesysteem dat volledig gebaseerd is op hernieuwbare bronnen ondersteund door robuuste opslag- en netwerktechnologieën de meest haalbare en duurzame oplossing voor de lange termijn. ,

,

,

,

,

,

,

,

Referenties 1. Ministerie van Financiën. (2018). Speelbal of spelverdeler? Concurrentiekracht en nationale veiligheid in een open economie

19

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Europese Commissie. (2022). Richtsnoeren staatssteun ten behoeve van klimaat milieubescherming en energie 2022. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. https://www. iea. org/reports/world-energyinvestment-2023 Clingendael Instituut. (2024). Energiebeleid en geopolitieke afhankelijkheden. TNO. (2024). Opslagtechnologieën en netstabiliteit. BloombergNEF. (2024). De marktontwikkeling van grootschalige energieopslag. Peil. nl. (2024). Publieke opinie over kernenergie in Nederland. Rabobank. (2024). Waarom kernenergie geen korte termijnoplossing is. Rijksoverheid. (2024). Investeringen in kernenergie en hernieuwbare energie. Euratom. (2023). Uraniumvoorziening in Europa. WindEurope. (2024). Offshore wind energy efficiency compared to onshore. International Renewable Energy Agency. (2023). Floating wind and solar: expanding renewable energy offshore. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. (2024). Hybride energieopwekking met drijvende wind- en zonneparken. ,

20

7. De Small Modulaire Reactor (SMR) Kleine Modulaire Reactor (SMR) technologie wordt wereldwijd gezien als een veelbelovende aanvulling op bestaande energiebronnen [1]. In Nederland groeit de interesse in SMR’s zowel op provinciaal als gemeentelijk niveau [2 3]. Ondanks deze belangstelling bevinden SMR’s zich nog in een experimenteel stadium en is de implementatie in Nederland een langdurig proces. Dit document beschrijft de huidige status van SMR-plannen in Nederland en de geschatte tijdlijn voor de eerste operationele eenheid. ,

,

7. 1. Status SMR’s in Nederlandse Provincies en Gemeenten Het kabinet heeft in 2024 aangegeven het aantal geplande nieuwe kerncentrales uit te breiden van twee naar vier met als doel bij te dragen aan de CO₂-reductiedoelstellingen de energietransitie en de leveringszekerheid van energie [31]. Deze ambitie sluit aan bij de bredere Europese klimaatdoelen die streven naar een CO₂-neutrale energievoorziening in 2050 en het versterken van de energiezekerheid binnen de EU. In het coalitieakkoord van het kabinet-Rutte IV was eerder al besloten om de bestaande kerncentrale in Borssele langer open te houden en de bouw van twee nieuwe kerncentrales voor te bereiden [4]. Met het aantreden van het kabinet-Schoof is dit verhoogd naar vier nieuwe kerncentrales [5]. Voor de financiering van deze plannen heeft de overheid €5 miljard gereserveerd uit het Klimaatfonds [30]. Uit een rapport van BNP Paribas blijkt echter dat een aanzienlijk deel van de investering waarschijnlijk door de overheid moet worden gedragen omdat private partijen terughoudend zijn vanwege het hoge risicoprofiel [6]. Aanvullend wordt gezocht naar samenwerkingen met private investeerders en alternatieve financieringsopties waaronder publieke-private samenwerking [31]. Naast de bouw van grootschalige kerncentrales stimuleert het kabinet ook de ontwikkeling van Small Modular Reactors (SMR’s) [7].

Samen met provincies en gemeenten worden momenteel mogelijke locaties verkend voor zowel grote kerncentrales als SMR's. Zo is Borssele door het Rijk aangewezen als voorkeurslocatie voor de eerste twee nieuwe kerncentrales [8] waarbij provincies een belangrijke uitvoerende rol spelen. ,

,

,

,

,

Provinciale en gemeentelijke initiatieven: Gelderland: Vier zoekgebieden zijn aangewezen voor de mogelijke plaatsing van SMR's: Arnhem-Nijmegen • Rivierenland (inclusief West-Betuwe) IJssel-Zuid (Rheden Brummen Bronckhorst) en Randmeren (Harderwijk). Sommige gemeenten zoals Renkum en Arnhem hebben aangegeven geen kerncentrale binnen hun grenzen te willen [9 15 28]. • Noord-Brabant: De provincie investeert vier miljoen euro in de ontwikkeling van een gesmoltenzoutreactor door Thorizon een Nederlandse onderneming [10 28]. • Zeeland: De provincie heeft een consultatietraject uitgevoerd en een pakket voorwaarden opgesteld voor kernenergieprojecten. Dit is in april 2024 aan het Rijk overhandigd [11 29]. Terneuzen wordt door de overheid genoemd als mogelijke locatie voor een nieuwe kerncentrale vanwege de aanwezigheid van energie-intensieve industrie zoals Dow. Dow zelf heeft echter geen plannen voor kernenergie en focust op verduurzaming via waterstof en elektrificatie. In de regio zijn gemengde reacties: sommige agrariërs maken zich zorgen over de impact op hun bedrijfsvoering terwijl de industrie kernenergie als een mogelijke oplossing ziet voor stabiele en betaalbare energievoorziening.

De gemeente Borsele staat onder voorwaarden open voor de bouw van nieuwe kerncentrales , waarbij lokale participatie en een pakket aan eisen op het gebied van veiligheid , leefomgeving en duurzaamheid leidend zijn. • Overijssel: De Provinciale Staten hebben een motie aangenomen om de inzet van SMR’s als onderdeel van de energiemix te onderzoeken met aandacht voor bestuurlijke politieke en maatschappelijke aspecten [12]. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

21

• • • •

Utrecht: De gemeente Woerden erkent kernenergie als een stabiele regelbare en uitstootvrije energiebron. De VVD pleit voor draagvlak en een open dialoog over voor- en nadelen [13]. Noord-Holland: In Den Helder loopt een haalbaarheidsonderzoek naar de bouw van een SMR en Opmeer heeft een intentieverklaring ondertekend voor een soortgelijk project [28]. Drenthe: De gemeente Hoogeveen onderzoekt de mogelijkheden van een SMR en organiseert informatiesessies om de bevolking te informeren [28]. Friesland en Groningen: In Friesland en Groningen zijn er momenteel geen concrete plannen voor de bouw van kerncentrales. Toch tonen sommige politieke partijen interesse in verdere verkenning van kernenergie. Zo staat Volt Fryslân open voor onderzoek naar de mogelijkheden voor kernenergie en wil hierbij samenwerken met de provincies Drenthe Friesland Groningen en de Duitse deelstaat Nedersaksen [32]. Daarnaast heeft de JOVD Friesland aangegeven positief te staan tegenover de bouw van een kerncentrale in Fryslân en ziet de provincie graag als koploper in de energietransitie [25]. In Groningen is er binnen de provinciale politiek echter weinig steun voor de komst van een kerncentrale. Zo blijkt uit een inventarisatie door Greenpeace dat er nauwelijks politieke steun is voor een kerncentrale in Groningen [26].

Limburg: De provincie verkent de haalbaarheid en potentie van SMR-projecten zonder concrete locaties te hebben vastgesteld [28]. Flevoland: De provincie richt zich momenteel op andere duurzame energiebronnen en heeft geen kernenergieplannen [18]. Zuid-Holland: De Tweede Maasvlakte wordt onderzocht als mogelijke locatie voor één of twee nieuwe kerncentrales. Lokale partijen uiten zorgen over de impact op ruimte en havenactiviteiten [19 20 21 28]. ,

,

• • •

,

,

,

,

,

7. 2. Internationale Ontwikkelingen en Beschikbaarheid Op basis van de huidige internationale en nationale ontwikkelingen is de verwachting dat de eerste operationele SMR in Nederland waarschijnlijk een gesmoltenzoutreactor ontwikkeld door het consortium van Thorizon DEMCON en VDL Groep pas na 2053 in bedrijf zal gaan. De inschatting is bijgesteld naar aanleiding van recente ervaringen met internationale SMR-projecten [1 6 22 23]. In Figuur 3 is de volledige tijdlijn opgenomen die de stappen visualiseert vanaf de internationale ontwikkeling van SMR-technologie tot en met de ingebruikname van de eerste reactor in Nederland. Hieruit blijkt dat de levering van elektriciteit aan het net naar verwachting pas rond 2053 zal starten na een langdurige vergunning- bouw- en testfase. ,

,

,

,

,

,

,

,

De auteur verwacht dat de meest optimistische fasering richting ingebruikname in Nederland als volgt is: Ingebruikname eerste prototype SMR wereldwijd (~2028-2030) • • Internationale testfase en validatie (~2030-2033) • Herontwerp en optimalisatie wereldwijd (~2033-2035) • Start commerciële serieproductie SMR’s (~2035+) Vergunningentraject Nederland (~2035-2042) • • Bouw en installatie eerste SMR in Nederland (~2042-2050) Proefbedrijf en tests in Nederland (~2050-2053) • • Ingebruikname en eerste levering aan het Nederlandse net (~2053)

Figuur 3: Tijdlijn tot ingebruikname van de eerste SMR in Nederland. Overzicht van de verwachte fasen tot aan de ingebruikname van de eerste Small Modular Reactor (SMR) in Nederland. Het schema toont de stappen vanaf de internationale validatie van de eerste SMR-prototypes tot en met de test- en inbedrijfstellingsfase in Nederland. De rode ster geeft het moment aan waarop de eerste reactor vanaf circa 2053 naar verwachting elektriciteit zal leveren aan het Nederlandse energienet. Sommigen spreken over 2030 tot 2040 deze exercitie relativeert deze al te optimistische schatting. ,

22

In Nederland ligt de focus momenteel op verschillende typen SMR-technologieën waarvan gesmoltenzoutreactoren het verst gevorderd zijn in termen van nationale betrokkenheid. Het consortium van DEMCON Thorizon en VDL Groep werkt aan de ontwikkeling van een gesmoltenzoutreactor waarvoor de hier gepresenteerde tijdlijn met ingebruikname rond 2053 realistisch is [27]. Deze technologie bevindt zich nog in een vroege ontwikkelingsfase maar wordt door betrokken partijen gezien als een kansrijke optie voor veilige schaalbare kernenergie in de tweede helft van de eeuw. Voor andere typen SMR’s die in Nederland in beeld zijn zoals drukwaterreactoren (PWR’s) van buitenlandse ontwikkelaars zoals Rolls-Royce SMR en GE Hitachi’s BWRX-300 ligt de situatie anders. Hoewel deze reactorontwerpen internationaal verder zijn gevorderd en op korte termijn mogelijk elders in gebruik worden genomen geldt dat Nederland vooralsnog niet direct betrokken is bij de realisatie van deze projecten. Voor deze buitenlandse reactoren is de verwachting dat Nederland eerst de internationale validatie zal afwachten en pas later vergunningen zal verlenen. Dit betekent dat de ingebruikname van dergelijke reactoren in Nederland waarschijnlijk na 2055 zal plaatsvinden.

De verschillen in technologische rijpheid en de Nederlandse besluitvormingstrajecten zorgen er dus voor dat gesmoltenzoutreactoren voorlopig de meest realistische optie vormen binnen de huidige nationale context [27]. ,

,

,

,

,

,

,

,

7. 3. Financiering en Marktuitdagingen De financiering van SMR-projecten is een cruciale factor voor de realisatie ervan [6 8]. Omdat SMR’s nog in ontwikkeling zijn en de kosten per megawatt hoger liggen dan die van traditionele kerncentrales zijn aanzienlijke investeringen nodig vanuit zowel de overheid als de particuliere sector. De hoge opstartkosten en lange terugverdientijd maken het lastig om private investeerders aan te trekken zonder garanties of subsidies. Veel SMRontwikkelaars zoals Rolls-Royce en NuScale zijn afhankelijk van overheidssteun om hun reactoren commercieel levensvatbaar te maken [1]. Daarnaast hebben enkele bedrijven die zich richtten op de verkoop van elektriciteit uit SMR’s zoals NuScale in de VS recent te maken gekregen met ernstige financiële problemen. Hun projecten zijn geannuleerd vanwege de onrendabele kostenstructuur en het ontbreken van grootschalige investeerders. ,

,

,

,

,

,

Conclusie Hoewel de belangstelling voor SMR-technologie in Nederland toeneemt is de praktische uitvoering nog ver weg. De combinatie van langdurige vergunningstrajecten complexe bouwprocessen en onzekere financieringsmodellen zorgt ervoor dat de eerste Nederlandse SMR waarschijnlijk pas tussen 2045 en 2055 operationeel zal zijn. Bovendien vormt de afhankelijkheid van publieke middelen en geopolitieke factoren een rem op de grootschalige toepassing. Hierdoor zullen SMR’s naar verwachting geen significante bijdrage leveren aan de Nederlandse klimaatdoelstellingen voor 2030 of zelfs 2050. Voor een versnelde CO₂-reductie blijft Nederland voorlopig aangewezen op alternatieve oplossingen zoals wind- en zonne-energie energieopslag en de optimalisatie van bestaande kernenergieinfrastructuur. ,

,

,

Referenties 1. Internationale Atoomenergieagentschap (IAEA). (2023). Small Modular Reactors: Advances in SMR Developments 2024. 2. Provincie Gelderland. (2024). Onderzoek naar SMR-locaties in Gelderland. 3. Rijksoverheid. (2024). Nationaal Programma Kernenergie en SMR-beleid. 4. Rijksoverheid. (2022). Kernenergie: Waarom Nederland inzet op nieuwe kerncentrales. 5. Overkernenergie. nl. (2024). Kabinet-Schoof: vier nieuwe kerncentrales in Nederland. 6. Tweede Kamer. (2024). Financieringsopties voor nieuwe kerncentrales – Rapport BNP Paribas. 7. Overkernenergie. nl. (2024). SMR's in Nederland: de visie van het kabinet. 8. Rijksoverheid. (2024). Nieuwe kerncentrales in Borssele – Rijk-Regiopakket. 9. Provincie Gelderland. (2025). Onderzoek zoekgebieden SMR's. 10. Binnenlands Bestuur. (2024). Noord-Brabant investeert in gesmoltenzoutreactor. 11. Provincie Zeeland. (2024). Rijk-Regiopakket kernenergie Borssele. 12. Nieuwe Energie Overijssel. (2024). SMR’s als mogelijke aanvulling op energievoorziening. 13. VVD Woerden. (2024). Standpunt kernenergie binnen gemeente Woerden. 14. NOS. (2024). Provincies en gemeenten tonen interesse in kleine kerncentrales. 15. De Gelderlander. (2024). Arnhem en Renkum tegen kernenergieplannen provincie. 16. Binnenlands Bestuur. (2024). Kernreactors: de ene gemeente schrikt de andere niet. 17. Provincie Limburg. (2024).

Afwegingsnotitie Chemelot-locatie voor SMR’s. 18. Provincie Flevoland. (2024). Energiebeleid Flevoland. 19. Ministerie van Klimaat en Groene Groei. (2024 november 15). Minister Hermans informeert Kamer over stand van zaken nieuwbouw kerncentrales. 20. Algemeen Dagblad. (2024 april 5). Weinig positieve reacties op plan voor kerncentrale op Maasvlakte. 21. Nieuwsblad Transport. (2024 april 5). Havenbedrijf: grote kerncentrale op Maasvlakte onlogisch vanwege schaarse ruimte. ,

,

,

,

23

22. International Atomic Energy Agency. (2023). Commissioning and Start-up Testing of Nuclear Power Plants: Safety Reports Series No. 98. 23. Nuclear Energy Agency (NEA). (2023). Advanced Nuclear Fuel Cycles and Radioactive Waste Management. OECD-NEA. Hoofdstuk 6: Lessons learned from FOAK reactors and design iteration cycles. 24. Volt Nederland. (2024). Standpunten Volt Fryslân – Kernenergie en duurzame energie. 25. JOVD Friesland. (2024). JOVD Friesland positief over kerncentrale in Fryslân. 26. Greenpeace Nederland. (2024). Greenpeace: Geen politieke steun voor kerncentrale in Groningen. 27. Nucleair Nederland. (2024). Samenwerking DEMCON Thorizon en VDL Groep bij ontwikkeling van gesmoltenzoutreactor. 28. NOS. (2024 maart 13). Provincies en gemeenten hebben oren naar de bouw van kleine kerncentrales. Geraadpleegd op 20 maart 2025 van https://nos. nl/artikel/2558255-provincies-en-gemeenten-hebben-oren-naarde-bouw-van-kleine-kerncentrales 29. Rijksoverheid. (2024 september 11). Volgende stap voorbereiding nieuwe kerncentrales: intentieverklaring voor Rijk-Regiopakket en onderzoek nieuwe gebieden. Geraadpleegd op 20 maart 2025 van https://www. rijksoverheid. nl/actueel/nieuws/2024/09/11/volgende-stap-voorbereiding-nieuwe-kerncentralesintentieverklaring-voor-rijk-regiopakket-en-onderzoek-nieuwe-gebieden 30. ABN AMRO. (2024 januari 22).

Hoe haalbaar zijn de Nederlandse plannen voor kernenergie? Geraadpleegd op 20 maart 2025 van https://www. abnamro. com/research/nl/onze-research/esg-en-economie-hoe-haalbaar-zijn-denederlandse-plannen-voor-kernenergie 31. Overkernenergie. nl. (2024). Kabinet-Schoof: vier nieuwe kerncentrales in Nederland. Geraadpleegd op 20 maart 2025 van https://www. overkernenergie. nl/plannen-van-het-kabinet/vier-nieuwe-kerncentrales 32. Volt Nederland. (2024). Standpunten Volt Fryslân – Kernenergie en duurzame energie. Geraadpleegd op 20 maart 2025 van https://voltnederland. org/standpunten/mens-natuur/europese-inzet-op-kernenergie ,

,

,

,

,

,

,

,

,

24

8. Knelpunten van Kernenergie en Hernieuwbare Energie

25

Conclusie Kernenergie blijft een strategisch en politiek beladen technologie binnen de energietransitie. De economische haalbaarheid ervan wordt ondermijnd door hoge investeringskosten langdurige ontwikkeltrajecten en een structurele afhankelijkheid van staatssteun. Geopolitiek creëert kernenergie nieuwe afhankelijkheden met name door de concentratie van uraniumproductie en nucleaire technologie in een klein aantal landen zoals Rusland China en Kazachstan wat de energieautonomie van afnemerslanden onder druk zet. ,

,

,

,

Daartegenover staan hernieuwbare energiebronnen zoals wind en zon die door kostendalingen en innovaties in opslag en netbeheer steeds aantrekkelijker worden. Opslagtechnologieën – waaronder batterijen waterstof en pompaccumulatie – verbeteren niet alleen de flexibiliteit van hernieuwbare energie maar verzwakken ook de traditionele noodzaak voor kernenergie als stabiele baseload. ,

,

,

De vraag voor beleidsmakers is of de voordelen van kernenergie zoals leveringszekerheid en lage CO₂-uitstoot opwegen tegen de geopolitieke kwetsbaarheden de economische lasten en het risico op marktverstoring. Alternatieve strategieën die gericht zijn op de versnelde uitrol van hernieuwbare energie in combinatie met grootschalige investeringen in opslag en infrastructuur bieden mogelijk een kostenefficiënter en geopolitiek robuuster pad naar energiezekerheid en onafhankelijkheid. ,

,

,

,

,

Een vergelijk tussen twee scenario’s “wind-zon-opslag” en “wind-zon-opslag-kernenergie” laat zien dat het op dit moment niet de kosten zijn waarom je voor of tegen kernenergie zou moeten zijn. Een toekomstbestendig beleid vereist een kritische afweging waarin geopolitieke autonomie kostenbeheersing en snelheid van implementatie centraal staan. Investeringen in opslagtechnologieën en slimme netwerken kunnen de sleutel vormen tot een flexibeler en duurzamer energiesysteem dat minder afhankelijk is van nucleaire baseloadcapaciteit. ,

Vraag voor de politiek: weegt het aandeel (10 -15%) de stabiliteit en lage CO₂uitstoot van kernenergie op tegen de noodzakelijke staatssteun geopolitieke afhankelijkheden en veiligheidsrisico’s terwijl hernieuwbare alternatieven steeds rendabeler worden? ,

,

,

26

Aanbevelingen voor verdieping Aanbevelingen voor verdieping Naast de lijst met referenties raad ik de volgende literatuur aan voor een diepgaander inzicht in de

economische en geopolitieke aspecten van kernenergie binnen het veranderende energielandschap. Deze bronnen behandelen financieringsmodellen , beleidskeuzes , strategische afhankelijkheden en de rol van opslagtechnologie in een toekomstbestendig energiesysteem. Economische en financiële aspecten van kernenergie • Onderzoek

financieringsconstructies kernenergie – Rijksoverheid: analyse van financieringsmodellen voor kerncentrales in Nederland , met aandacht voor staatssteun en economische risico’s. • Scenariostudie kernenergie – Witteveen+Bos: onderzoek naar verschillende toekomstscenario’s voor kernenergie in Nederland met economische en strategische impact. • Kernenergie – standpunt PME: beschouwing van de voorwaarden waaronder het Pensioenfonds Metaal en Techniek investeert in kernenergie , met nadruk op risicobeheersing. Geopolitieke invloed en strategische afhankelijkheden • Heropleving

kernenergie – Internationaal Energieagentschap (IEA): analyse van mondiale trends in kernenergie en geopolitieke gevolgen. • De rol van energie in de Russisch-Chinese relaties: academisch onderzoek naar de geopolitieke inzet van energie (waaronder kernenergie) door Rusland en China. • Kernreactor mag opnieuw geld putten uit een lege staatskas: kritische analyse van overheidsinvesteringen in nucleaire onderzoeksreactoren en hun economische haalbaarheid. Aanvullend • Opslagtechnologie en energietransitie

–

TNO: overzicht van de rol van batterijopslag en

waterstofopslag binnen de energietransitie en hun impact op geopolitieke afhankelijkheden en systeemflexibiliteit.

27