Bijlage Kernenergie Economie en geopolitiek handout 26 maart 2025 (Geanonimiseerd)

Invloed Economie

en

Geopolitiek op

(geanonimiseerd)

Kernenergie.

Invloed Economie

en

Geopolitiek

op

Kernenergie.

Samenvatting De

energietransitie verandert fundamenteel hoe energie wordt geproduceerd, geconsumeerd en gefinancierd. energiebronnen zoals wind en zon worden steeds concurrerender zonder structurele staatssteun, terwijl kernenergie afhankelijk blijft van aanzienlijke overheidsfinanciering. Dit werpt vragen op over de economische haalbaarheid en strategische rol van kernenergie, zeker in vergelijking met de opkomst van hernieuwbare alternatieven en energieopslagtechnologieën. Hernieuwbare

Energieopslag om

wordt steeds crucialer binnen de transitie. Batterijopslag, pompaccumulatie en waterstofopslag helpen van hernieuwbare energie te beperken en maken zowel hernieuwbare bronnen als kerncentrales

de variabiliteit

flexibeler, door vraag en aanbod dure

beter te balanceren. Dit bevordert netstabiliteit

en

vermindert de

afhankelijkheid van

baseload-systemen.

Kernenergie biedt voordelen zoals CO2-arme productie en stabiele energieopwekking, maar creëert tegelijkertijd nieuwe afhankelijkheden. Uraniumlevering en nucleaire technologie worden wereldwijd gedomineerd door een handvol landen, waaronder Rusland, Kazachstan en China. Dit vergroot de kwetsbaarheid van kernenergie voor geopolitieke spanningen en handelsrestricties. Rusland en China benutten kernenergie ook als strategisch machtsmiddel door via Rosatom en het Belt and Road Initiative langdurige contracten en politieke invloed te realiseren. Westerse landen blijven ondertussen deels afhankelijk van Amerikaanse technologie en brandstoffen. Economisch

gezien kent kernenergie hoge opstartkosten, lange bouwtijden (15-20 jaar) en aanzienlijke langetermijnverplichtingen, zoals de ontmanteling van centrales en de opslag van kernafval. Hernieuwbare energie daarentegen profiteert van kostendalingen en schaalvoordelen, terwijl opslagtechnologieën de betrouwbaarheid vergroten. de economische, technologische en geopolitieke dimensies van kernenergie en de rol ervan energiemarkt. De centrale vraag is of langdurige staatssteun voor kernenergie gerechtvaardigd is, zeker nu hernieuwbare energie en opslagoplossingen technologische en economische voordelen blijven behalen. Deze

studie onderzoekt

binnen de

conclusie is duidelijk: kernenergie blijft zonder overheidssteun financieel onaantrekkelijk. Hoewel kernenergie voordelen biedt op het vlak van leveringszekerheid en COz-reductie, wegen de hoge kosten, de langdurige afhankelijkheid van geopolitieke machtsblokken en de lange ontwikkeltijd zwaar. Een toekomstgericht energiebeleid vraagt om investeringen in hernieuwbare energie, slimme netwerken en opslagtechnologieën om een flexibel en veerkrachtig energiesysteem te realiseren dat zonder een nucleaire baseload kan. De

Hand-out

voor

het

inspreekmoment van Provinciale staten Gelderland

der Provincie, Arnhem.

(geanonimiseerd)

op 26 maart 2025

om

13:00

uur

in

Het Huis

Inleiding: Een Veranderend Energielandschap Energie is zowel een economische factor als een geopolitiek instrument. Terwijl landen streven naar energieonafhankelijkheid en een stabiele energievoorziening staan beleidsmakers voor de uitdaging om te bepalen welke energiebronnen economisch en strategisch houdbaar zijn. Sommige technologieën floreren binnen een vrije markt terwijl andere sterk afhankelijk blijven van staatssteun. ,

,

Kernenergie neemt hierin een bijzondere positie in. Ondanks de beloften van leveringszekerheid en lage CO₂-uitstoot blijft de sector wereldwijd afhankelijk van overheidsfinanciering. In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd vergroot kernenergie niet per definitie de energieonafhankelijkheid maar introduceert het juist nieuwe afhankelijkheden. Landen met kerncentrales zijn grotendeels aangewezen op een beperkt aantal nucleaire brandstof leveranciers wat strategische kwetsbaarheden blootlegt.

,

,

,

,

De geopolitieke invloed van kernenergie leidt tot economische en politieke afhankelijkheden. Deze dynamiek heeft gevolgen voor de energiepolitiek van Europa en uiteindelijk ook van Gelderland die verder onder druk is komen te staan door handelsconflicten en de energiecrisis die werd verergerd door de Russische invasie van Oekraïne in 2022. Als reactie hierop heeft de EU haar energiebeleid aangepast en investeert zij versneld in duurzame energiebronnen energie-efficiëntie en infrastructuur voor waterstof. Energieopslag speelt hierin een steeds grotere rol om schommelingen in hernieuwbare energieproductie op te vangen waardoor de afhankelijkheid van kernenergie als stabiele energiebron afneemt. Tegelijkertijd maakt energieopslag het mogelijk om kernenergie flexibeler in te zetten waardoor overproductie in daluren wordt voorkomen en piekvraag efficiënter wordt opgevangen. Hierdoor wordt de concurrentiepositie van hernieuwbare energie versterkt en wordt de afhankelijkheid van dure baseload-systemen zoals kernenergie verminderd. ,

,

,

,

In een wereld waarin energiezekerheid marktwerking en geopolitiek steeds meer vervlochten raken is het cruciaal om de rol van kernenergie kritisch te analyseren. Deze studie beoordeelt of kernenergie een economisch en strategisch verantwoorde keuze blijft of dat alternatieven zoals hernieuwbare energie in combinatie met opslagtechnologieën op de lange termijn duurzamer en veerkrachtiger zijn. ,

,

,

3

1. Energiemarkt en de Overheid. Sinds de privatiseringsgolven van de twintigste eeuw heeft de energiesector een transformatie doorgemaakt. Vrije marktprincipes gedreven door concurrentie en technologische innovatie hebben geleid tot efficiëntere en goedkopere vormen van energieproductie. Hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie floreren binnen deze dynamische markt waarin bedrijven zoals Tesla Ørsted en NextEra Energy innovatieve modellen ontwikkelen die inspelen op economische en geopolitieke veranderingen [1 2]. ,

,

,

,

,

Volgens klassieke economische principes bevordert marktwerking innovatie en kostenreductie: • Schumpeter’s creatieve destructie (1942): Efficiëntere technologieën verdringen oudere systemen en stimuleren voortdurende verbetering [3]. • Adam Smith’s onzichtbare hand (1776): Concurrentie verlaagt prijzen en versnelt technologische vooruitgang [4]. • Opportunity cost (1980): Investeringen in energie moeten worden afgewogen tegen alternatieve bestedingen zoals infrastructuur en industrieontwikkeling [5]. Toch blijkt in de praktijk dat kernenergie zich niet aan deze marktmechanismen conformeert. Wereldwijd zijn meer dan 674 kerncentrales gebouwd en geen enkele functioneert zonder substantiële staatssteun. Kernenergie blijft afhankelijk van overheidssubsidies staatsleningen en prijsgaranties [6]. ,

,

1. 1. Economische Uitdagingen en Vergelijking met Hernieuwbare Energie De bouw van kerncentrales vereist miljardeninvesteringen en kent doorlooptijden van tien tot twintig jaar voordat operationele winst kan worden gerealiseerd. Deze hoge initiële kosten en lange terugverdientijden maken kernenergie weinig aantrekkelijk voor private investeerders zonder substantiële overheidsinterventie [7]. Tegelijkertijd is er sprake van een aanzienlijke kostendaling bij hernieuwbare energiebronnen. Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) zijn de kosten per megawattuur voor windenergie in de afgelopen tien jaar met 60% en voor zonne-energie met 80% gedaald terwijl kernenergie in dezelfde periode duurder is geworden door verscherpte regelgeving en strengere veiligheidsnormen [8]. Naast deze kostenontwikkeling speelt de technologische vooruitgang op het gebied van energieopslag een steeds belangrijkere rol. Kernenergie wordt traditioneel beschouwd als een stabiele bron van baseloadcapaciteit vanwege de weersafhankelijkheid van wind- en zonne-energie. De opkomst van grootschalige opslagtechnologieën zoals batterijsystemen waterstofopslag en pompaccumulatie vergroot echter de betrouwbaarheid van hernieuwbare energiebronnen in toenemende mate. Hierdoor wordt de noodzaak om kernenergie in te zetten als continue baseloadleverancier geleidelijk gereduceerd.

Hernieuwbare energie in combinatie met deze opslagoplossingen biedt bovendien meer flexibiliteit op de energiemarkt dan kerncentrales. Wind- en zonne-energie kunnen dankzij de integratie van moderne opslagtechnologieën beter inspelen op schommelingen in vraag en aanbod waardoor de netbalans efficiënter en kosteneffectiever kan worden gegarandeerd [9]. De noodzaak voor een baseload in de vorm van kernenergie verdwijnt hierdoor steeds verder uit zicht. ,

,

,

,

,

,

,

1. 2. Verborgen Kosten van Kernenergie Naast de directe bouw- en operationele kosten brengt kernenergie extra langetermijnverplichtingen met zich mee: 1. Ontmantelingskosten: De ontmanteling van een kerncentrale kan oplopen tot 10-20% van de oorspronkelijke bouwkosten waarbij veel staten onvoldoende reserves opbouwen om deze kosten te dekken [10]. 2. Opslag van radioactief afval: Hoogradioactief afval vereist veilige opslag voor duizenden jaren. De bouw en het beheer van geologische opslagfaciliteiten zijn extreem duur en vergen voortdurende staatsinmenging [11]. 3. Verzekering en aansprakelijkheid vormen een structureel probleem binnen de kernenergiesector. Geen enkele private verzekeraar dekt volledig de risico’s van een kernramp. Overheden moeten daarom garant staan voor schadeclaims wat betekent dat de financiële risico’s van kernenergie grotendeels op de samenleving worden afgewenteld [12]. Hierdoor ligt de werkelijke kostprijs van kernenergie per kilowattuur aanzienlijk hoger dan de ,

,

4

marktprijs die consumenten betalen. Deze verborgen kosten worden vaak niet meegenomen in standaardkostenanalyses van kernenergieprojecten. Bovendien leidt dit systeem tot moreel risico: exploitanten van kerncentrales worden minder financieel geprikkeld om maximale veiligheid te waarborgen aangezien de grootste schadeclaims uiteindelijk door de overheid worden gedekt [16]. ,

Overheidssteun: Onmisbaar voor Kernenergie 1. 3. Gezien de hoge kapitaalkosten en langetermijnrisico’s van kernenergie is structurele overheidssteun onvermijdelijk. In landen zoals Frankrijk en Finland nemen private investeerders deel aan kernenergieprojecten maar worden hun investeringen ondersteund door overheidswaarborging van leningen en prijsgaranties [13]. Een ander voorbeeld is het Contracts for Difference-model zoals toegepast bij Hinkley Point C in het Verenigd Koninkrijk. Dit mechanisme garandeert een vaste prijs per megawattuur waardoor kernenergie aantrekkelijker wordt voor investeerders terwijl de financiële risico’s grotendeels bij de overheid blijven liggen [14]. Daarnaast verstrekte de Amerikaanse federale overheid miljarden dollars aan directe subsidies en staatsleningen voor de bouw van nieuwe reactoren zoals Vogtle Units 3 & 4. Zonder deze financiële ondersteuning zouden dergelijke projecten niet rendabel zijn geweest [15]. ,

,

,

,

,

Conclusie Kernenergie blijft financieel afhankelijk van staatsinterventie terwijl hernieuwbare energie zich met steeds minder structurele subsidies verder ontwikkelt. De combinatie van hoge kosten lange bouwtijden maakt kernenergie economisch minder aantrekkelijk dan hernieuwbare alternatieven zoals wind zon en opslagtechnologieën. Terwijl kernenergie alleen kan bestaan binnen een gereguleerde staatsmarkt blijven hernieuwbare energiebronnen zich ontwikkelen binnen een competitieve private sector die steeds goedkoper en efficiënter wordt. ,

,

,

,

,

Referenties 1. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. 2. Europese Commissie. (2024). Marktwerking en energiebeleid in Europa. 3. Schumpeter J. (1942). Capitalism Socialism and Democracy. 4. Smith A. (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. 5. Friedman M. & Becker G. (1980). Free to Choose: A Personal Statement. 6. Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung (DIW Berlin). (2023). Economie en financiering van kernenergie wereldwijd. 7. WISE Nederland. (2024). De verborgen kosten van kernenergie. 8. International Energy Agency. (2023). Cost Trends in Renewable Energy and Nuclear Energy. 9. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (2024). Opslagtechnologieën en netstabiliteit. 10. International Atomic Energy Agency. (2023). Ontmanteling van kerncentrales. 11. Euratom. (2023). Uraniumvoorziening en nucleaire brandstofproductie. 12. BloombergNEF. (2024). De economische risico’s van kernenergie. 13. Rijksoverheid. (2024). Publiek-private financiering van energieprojecten. 14. UK Government. (2023). Hinkley Point C and Contracts for Difference (CfD) Mechanisms. 15. U. S. Department of Energy. (2024). Federal Loan Guarantees for Nuclear Energy. 16. Greenpeace. (2024). Financiering kerncentrales: Een straatje zonder eind voor de belastingbetaler ,

,

,

,

,

,

5

2. Een Evenwichtige Energiemarkt 2. 1. Beleidskeuzes en subsidies voor een evenwichtige energiemarkt Een eerlijke en concurrerende energiemarkt vereist evenwichtige beleidsmaatregelen. Kernenergie wordt vaak gepresenteerd als een stabiele energiebron met lage CO₂-uitstoot maar de economische verschillen met hernieuwbare energie blijven aanzienlijk. Wereldwijd ontvangt kernenergie aanzienlijke staatssteun om hoge financieringskosten te dekken. Dit kan investeringen in goedkopere en schaalbare alternatieven zoals wind- en zonne-energie beperken. Als hernieuwbare energie geen vergelijkbare subsidies ontvangt kan dit leiden tot marktverstoring waardoor concurrentie en innovatie worden geremd [6]. Om dit te voorkomen kunnen beleidsmakers kiezen uit verschillende strategieën: 1. Technologieneutrale subsidies – Toekenning op basis van kosteneffectiviteit en milieu-impact in plaats van politieke voorkeuren zodat alle energiebronnen op eerlijke wijze worden beoordeeld. 2. Gelijke behandeling van subsidies – Een evenwichtige verdeling van financiële steun voor zowel kernenergie als hernieuwbare energie waardoor een level playing field ontstaat en marktverstoringen worden voorkomen [2]. 3. Tijdelijke staatsgaranties met een afbouwschema – Ondersteuning van kernenergieprojecten om investeringen op gang te helpen zonder langdurige marktverstoring [1]. 4.

Publiek-private samenwerkingen (PPS) – Partnerschappen waarbij de overheid financiële risico’s beperkt en private partijen innovatie en exploitatie stimuleren [3]. 5. Fiscale prikkels voor investeerders – Kapitaalstromen naar hernieuwbare energie stimuleren zonder langdurige staatssteun zodat marktwerking behouden blijft [7]. Door deze maatregelen strategisch in te zetten kunnen overheden een evenwichtige en duurzame energiemarkt bevorderen waarin zowel innovatie als economische efficiëntie centraal staan. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

2. 2. Kapitaalkosten en schaalbaarheid Een gebalanceerde energiemarkt vereist niet alleen eerlijke concurrentie tussen kernenergie en hernieuwbare bronnen maar ook een realistische afweging van langetermijnkosten en baten. Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) zijn de gemiddelde kapitaalkosten per opgewekte megawattuur (MWh) voor kernenergie de afgelopen decennia gestegen door strengere veiligheidsvoorschriften terwijl zonne- en windenergie respectievelijk met 80% en 60% in kosten zijn gedaald [4]. Daarnaast is kernenergie minder flexibel: reactoren draaien continu en kunnen niet eenvoudig op- of afgeschaald worden terwijl hernieuwbare energiebronnen beter inspelen op fluctuaties in de elektriciteitsvraag en gecombineerd kunnen worden met opslagtechnologieën [5]. Omdat hernieuwbare energie aantrekkelijk blijft voor private investeerders en kernenergie afhankelijk blijft van overheidssteun moeten beleidsmakers afwegen of langetermijninvesteringen in kernenergie opwegen tegen het groeipotentieel van hernieuwbare bronnen.

,

,

,

,

2. 3. De Rol van de Markt en Overheidsinterventie Historisch gezien heeft kernenergie zich nooit ontwikkeld als een volledig marktgedreven sector. De bouw en exploitatie van kerncentrales vereisen enorme kapitaalinvesteringen en lange terugverdientijden waardoor staatssteun essentieel blijft [8 9]. Hernieuwbare energiebronnen zoals wind en zon kunnen zonder structurele staatssteun concurreren terwijl kernenergie afhankelijk blijft van overheidsfinanciering [10 11]. In landen zoals Frankrijk en Finland worden kerncentrales deels gefinancierd door private investeerders maar met overheidswaarborgen en minimumprijsafspraken [12]. Hoge initiële kosten strenge regelgeving en langetermijnrisico’s zoals ontmanteling en afvalbeheer maken kernenergie onaantrekkelijk voor private investeerders zonder staatsgaranties [13 14]. Volgens een uitgebreide studie van het Duitse instituut DIW naar alle 674 ooit gebouwde kerncentrales wereldwijd kon geen enkele zonder substantiële staatssteun functioneren. Ook leed elke kerncentrale een verlies van 5 miljard euro of meer waarmee kernenergie structureel onrendabel bleek binnen een vrije markt [12]. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

6

2. 4. Kernenergie in Nederland: Uitdagingen en Beleidsopties Nederland staat op een kruispunt in haar energiebeleid. De regering heeft besloten te investeren in nieuwe kerncentrales maar blijft geconfronteerd met zowel economische als geopolitieke uitdagingen. De bouw van nieuwe centrales vereist miljardeninvesteringen en langdurige staatssteun [12]. Bovendien vergen kerncentrales 15 tot 20 jaar om operationeel te worden wat hun effectiviteit in de energietransitie vertraagt [13]. Daarnaast wordt de stille uitrol van Small Modular Reactors (SMR’s) door Den Haag provincies en sommige gemeenten gestimuleerd. Zie voor meer details over SMR’s hoofdstuk 7. Een maximale inzet op kernenergie vereist volledige overheidsfinanciering en lange termijninvesteringen wat economische risico’s met zich meebrengt. Een tweede optie is een hybride model waarin kernenergie fungeert als stabilisator in een energiemix met hernieuwbare energie en opslagtechnologieën. Ten slotte kan Nederland kiezen voor minimale kernenergie-investeringen met een maximale focus op wind zon en opslagtechnologieën. ,

,

,

,

,

,

Conclusie Om een eerlijke en duurzame energiemarkt te waarborgen moeten beleidsmakers een evenwicht vinden tussen marktwerking en overheidsinterventie. Kernenergie blijft een stabiele maar kapitaalintensieve optie die zonder substantiële staatssteun moeilijk concurrerend is. Tegelijkertijd winnen hernieuwbare energiebronnen steeds meer terrein dankzij dalende kosten en schaalvoordelen. Een toekomstbestendig energiebeleid vereist technologie neutrale subsidies strategische investeringen in opslagtechnologieën en een evenwichtige verdeling van financiële prikkels tussen kernenergie en hernieuwbare bronnen. Door publieke en private middelen effectief te combineren en de flexibiliteit van het elektriciteitssysteem te vergroten kunnen overheden marktverstoring minimaliseren en innovatie stimuleren. Het uiteindelijke doel moet zijn om een robuust concurrerend en duurzaam energiesysteem te creëren waarin langetermijninvesteringen in hernieuwbare energie niet worden belemmerd door onevenwichtige subsidieregelingen. Een strategische en transparante aanpak kan bijdragen aan een energiemarkt die zowel economisch efficiënt als ecologisch verantwoord is. ,

,

,

,

Referenties 1. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. https://www. iea. org/reports/worldenergy-investment-2023 2. Europese Commissie. (2024). Marktwerking en energiebeleid in Europa. 3. Rijksoverheid. (2024). Publiek-private financiering van energieprojecten. 4. International Energy Agency. (2023). Cost Trends in Renewable Energy and Nuclear Energy. 5. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. (2024). Opslagtechnologieën en netstabiliteit. 6. BloombergNEF. (2024). Subsidieverdeling en marktverstoring in de energiesector. 7. WindEurope. (2024). Economische voordelen van hernieuwbare energie versus kernenergie. 8. Ministerie van Financiën. (2020). Speelbal of spelverdeler? Concurrentiekracht en nationale veiligheid in een open economie. https://www. rijksoverheid. nl/documenten/rapporten/2020/09/16/speelbal-of-spelverdeler 9. Europese Commissie. (2022). Richtsnoeren staatssteun ten behoeve van klimaat milieubescherming en energie 2022. https://eur-lex. europa. eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A52022XC0218%2801%29 10. Clingendael Instituut. (2024). Trendrapport: Nationale veiligheid en energievoorziening. https://www. clingendael. org 11. International Atomic Energy Agency. (2023). Nuclear Fuel and Geopolitical Risks. https://www. iaea. org/topics/nuclear-fuel-cycle 12. Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. (2023).

Wirtschaftlichkeit der Kernenergie weltweit. 13. Rosatom. (2023). Strategic Contracts and Geopolitical Influence through International Nuclear Projects. https://rosatom. ru 14. International Atomic Energy Agency. (2023). Uranium Supply and Market Developments. https://www. iaea. org/topics/uranium-resources 15. BloombergNEF. (2024). De invloed van sancties op nucleaire energievoorziening. 16. WindEurope. (2024). Belemmeringen voor de energietransitie door investeringen in SMR’s. https://windeurope. org ,

7

3. Geopolitiek en Kernenergie Kernenergie wordt vaak gepresenteerd als een stabiele energiebron die kan bijdragen aan de energiezekerheid van landen. De werkelijkheid is echter complexer. Achter de economische en technische voordelen gaan aanzienlijke geopolitieke risico’s schuil. De afhankelijkheid van een beperkt aantal landen voor uranium nucleaire technologie en verrijkingscapaciteit maakt kernenergie kwetsbaar voor internationale spanningen wat de strategische autonomie van afnemerslanden onder druk zet. Tegelijkertijd benutten sommige grootmachten kernenergie als geopolitiek machtsmiddel via exportkredieten technologieoverdracht en langlopende contracten. Dit hoofdstuk onderzoekt de geopolitieke afhankelijkheden die gepaard gaan met kernenergie de risico’s die hieruit voortvloeien voor Europa en Nederland en de mogelijke beleidsopties om deze afhankelijkheden te verkleinen. ,

,

,

,

,

3. 1. geopolitieke De energiemarkt functioneert niet als een volledig vrije markt; geopolitieke belangen spelen een bepalende rol. Staten die kernenergie gebruiken zijn afhankelijk van uraniumimport nucleaire technologie en geopolitieke stabiliteit. Drie grootmachten domineren deze sector: • China zet kernenergie strategisch in als exportproduct en beïnvloedt de wereldwijde markt door grootschalige investeringen in reactoren vaak gefinancierd met goedkope staatsleningen [1]. • Rusland gebruikt kerntechnologie als geopolitiek instrument. Rosatom is een van de weinige bedrijven die kerncentrales 'turnkey' kan leveren inclusief brandstofvoorziening en operationele ondersteuning [2]. • De Verenigde Staten herzien recent hun internationale samenwerkingsverbanden wat ex-bondgenoten dwingt hun energieafhankelijkheid opnieuw te evalueren [3]. ,

,

,

,

,

Deze geopolitieke dynamiek plaatst kernenergie in een uitzonderingspositie. Hoewel kernenergie als middel voor energieonafhankelijkheid wordt gepresenteerd creëert het in werkelijkheid nieuwe afhankelijkheden die sterk worden beïnvloed door geopolitieke machtsverhoudingen. Energie speelt een cruciale rol in de mondiale machtsverhoudingen. De transitie naar een duurzamere energiemix gaat gepaard met complexe economische en geopolitieke vraagstukken waarbij kernenergie een strategisch discussiepunt blijft. Hoewel kernenergie vaak wordt gepresenteerd als een stabiele energiebron introduceert het nieuwe afhankelijkheden die in tijden van geopolitieke spanningen problematisch kunnen zijn. Europese kerncentrales die afhankelijk zijn van Russische brandstof en technologie lopen het risico operationele verstoringen te ondervinden bij sancties of geopolitieke escalaties [4]. Binnen de EU en NAVO groeit het besef dat strategische autonomie en energiezekerheid vereist dat deze afhankelijkheden worden verminderd. Dit heeft geleid tot oproepen om te investeren in lokale opwek van hernieuwbare energie en in technologieën die de flexibiliteit van het elektriciteitsnet vergroten [56].

Grootschalige nucleaire projecten die gepaard gaan met geopolitieke afhankelijkheden kunnen hierdoor op gespannen voet staan met bredere Europese doelstellingen op het gebied van energieonafhankelijkheid en veiligheid. ,

,

,

,

,

,

3. 2. Afhankelijkheid van Uraniumimport Landen die kernenergie inzetten zijn in hoge mate afhankelijk van een beperkt aantal uraniumleveranciers. Kazachstan Canada en Australië zijn samen verantwoordelijk voor meer dan 60% van de wereldwijde uraniumproductie [4]. Europese landen waaronder Nederland importeren vrijwel al hun uranium en zijn daardoor kwetsbaar voor geopolitieke spanningen en handelsbeperkingen. Daarnaast heeft Rusland via Rosatom een dominante rol in de uraniumverrijking en brandstofverwerking. Hierdoor zijn zelfs landen zonder Russische reactoren deels afhankelijk van Russische nucleaire brandstof waardoor sancties tegen Rusland direct gevolgen kunnen hebben voor de operationele capaciteit van westerse kerncentrales [57]. ,

,

,

,

,

,

3. 3. Opslag radioactief afval Een bijkomende structurele uitdaging is de langdurige en kostbare verantwoordelijkheid voor de veilige opslag van hoogradioactief afval waarvan de financiële lasten grotendeels op overheden drukken en zelden volledig worden ,

8

in economische analyses [4]. Het verminderen van deze geopolitieke kwetsbaarheden vraagt om versterkte investeringen in alternatieven zoals batterijopslag waterstof en slimme netwerken [68] die kunnen bijdragen aan een veerkrachtigere en minder geopolitiek afhankelijke energiemix. meegenomen

,

,

,

3. 4. Geopolitieke afhankelijkheden van SMR technologie De inzet van SMR-technologie brengt geopolitieke afhankelijkheden met zich mee vooral op het gebied van splijtstoflevering. De meeste SMR’s vereisen High-Assay Low-Enriched Uranium (HALEU) dat momenteel slechts door een beperkt aantal landen wordt geproduceerd waaronder Rusland en de VS [9]. Door recente geopolitieke ontwikkelingen is de afhankelijkheid van deze landen niet gewenst. Nederland en de EU zoeken daarom actief naar alternatieve leveranciers om de afhankelijkheid van geopolitiek gevoelige landen te verminderen. Hierbij wordt onder meer samengewerkt met landen als Canada en Australië die plannen hebben aangekondigd om hun productie van HALEU op te schalen [1011]. Daarnaast wordt binnen Europa gekeken naar een consortium van Franse en Finse nucleaire instellingen die de ontwikkeling van eigen verrijkingsfaciliteiten onderzoeken [2]. Recente ontwikkelingen tonen aan dat de VS in 2024 zes bedrijven heeft geselecteerd om de productie van HALEU-brandstof op te schalen [12]. Ook TerraPower werkt aan de ontwikkeling van een HALEU-leveringsketen voor zijn geavanceerde reactoren. Deze initiatieven kunnen op termijn bijdragen aan de Nederlandse strategie om minder afhankelijk te worden van Russische en Amerikaanse leveranciers. ,

,

,

,

,

3. 5. Technologische Afhankelijkheid en Kernenergie als Geopolitiek Machtsmiddel Kernenergie brengt strategische afhankelijkheden met zich mee met name op het gebied van grondstoffen technologie en geopolitieke invloed. Europese landen zijn bij de bouw en exploitatie van kerncentrales afhankelijk van buitenlandse bedrijven zoals EDF uit Frankrijk Westinghouse uit de Verenigde Staten en KEPCO uit Zuid-Korea [1314]. Politieke spanningen of handelssancties kunnen de levering van cruciale reactoronderdelen beïnvloeden [13]. Daarnaast gebruiken Rusland en China kernenergie actief als geopolitiek machtsmiddel. Rusland levert via Rosatom 'turnkey' kerncentrales en langdurige energiecontracten waarmee het geopolitieke afhankelijkheden creëert [615]. China financiert reactoren via het Belt and Road Initiative en vergroot zo zijn invloed in opkomende markten [92]. Door deze afhankelijkheden verkleint kernenergie de strategische autonomie van WestEuropese landen eerder dan dat deze wordt vergroot. De VS speelt daarbij een onzekere rol in de kernenergiemarkt wat Europese landen ertoe dwingt alternatieven te zoeken bij Chinese en Russische technologiebedrijven met alle bijbehorende veiligheids- en soevereiniteitsrisico’s [10]. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

3. 6. Veiligheidsrisico’s en Nucleaire Proliferatie Kernenergieprojecten kunnen een dekmantel vormen voor nucleaire proliferatie vooral in landen met beperkte controlemechanismen. De verspreiding van nucleaire technologie vergroot de kans op geopolitieke spanningen en mogelijk militair misbruik. • Iran heeft een civiel kernenergieprogramma maar wordt geconfronteerd met zware sancties vanwege verdenking van nucleaire wapenontwikkeling [9]. • Noord-Korea begon met een civiel nucleair programma voordat het kernwapens ontwikkelde [2]. • Saoedi-Arabië en andere opkomende kernenergieprogramma’s worden kritisch gevolgd vanwege mogelijke militaire implicaties [15]. ,

,

3. 7. Strategische Gevolgen voor Europa Het protectionistische beleid van president Trump ondermijnt internationale samenwerking op nucleair gebied waarbij exportrestricties en een protectionistische houding investeringen in kernenergie compliceren [811]. Dit dwingt Europa tot heroverwegingen over strategische energieonafhankelijkheid en alternatieve toeleveringsketens. Door de onzekere geopolitieke situatie en de koerswijzigingen onder Trump is Europa genoodzaakt haar energiebeleid te herzien en alternatieve strategische allianties te smeden zoals nauwere samenwerking binnen Euratom en met bondgenoten zoals Canada en Australië [11]. ,

,

,

Conclusie De geopolitieke afhankelijkheden binnen de kernenergiesector ondermijnen het idee van energieonafhankelijkheid en bevestigen dat kernenergie geen volledig soevereine oplossing biedt. Hoewel landen kernenergie promoten als een stabiele energiebron ontstaan er nieuwe afhankelijkheden van uraniumleveranciers technologische partners en geopolitieke machtsblokken. De dominantie van China Rusland en de Verenigde Staten binnen deze sector dwingt andere landen tot strategische keuzes die niet alleen economische maar ook politieke en veiligheidsimplicaties hebben. Voor Europa brengt deze situatie aanzienlijke geopolitieke risico’s met zich mee. De concentratie van uraniumlevering en nucleaire technologie in een beperkt aantal landen waaronder Rusland vergroot de kwetsbaarheid van de Europese energievoorziening vooral in tijden van internationale spanningen. Tegelijkertijd staat deze afhankelijkheid haaks op het streven van de EU naar strategische autonomie en energieonafhankelijkheid. Hoewel SMR-technologie (Small Modular Reactors) in de toekomst kan bijdragen aan de energietransitie creëert deze op korte termijn vergelijkbare afhankelijkheden met name op het gebied van splijtstofvoorziening. Overheidsingrijpen blijft daarom noodzakelijk om een balans te vinden tussen energiezekerheid geopolitieke autonomie en de risico’s van nucleaire proliferatie.

Om deze risico’s te beperken moet Europa inzetten op de diversificatie van leveranciers de versterking van de eigen nucleaire ketens en vooral op schaalbare alternatieven zoals hernieuwbare energie en ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

9

energieopslag. Alleen door deze maatregelen kan de EU haar energiezekerheid versterken en haar kwetsbaarheid geopolitieke druk verminderen.

voor

Referenties 1. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. https://www. iea. org/reports/world-energyinvestment-2023 2. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. https://www. iea. org/reports/world-energyinvestment-2023 3. Clingendael Instituut. (2024). Geopolitieke afhankelijkheden in de energiemarkt. https://www. clingendael. org 4. Euratom. (2023). Nucleaire brandstof en geopolitieke risico’s. 5. International Atomic Energy Agency. (2023). Uraniumvoorziening en marktontwikkeling. https://www. iaea. org/topics/uranium-resources 6. BloombergNEF. (2024). De invloed van sancties op nucleaire energievoorziening. 7. WindEurope. (2024). Geopolitieke impact van kernenergiecontracten. https://windeurope. org 8. World Nuclear Association. (2024). Nuclear Fuel Report: Global Market Trends. https://www. world-nuclear. org 9. TNO. (2024). Opslagtechnologieën en netstabiliteit. https://www. tno. nl 10. International Renewable Energy Agency. (2023). De geopolitieke invloed van China en Rusland op kernenergie. https://www. irena. org 11. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. (2024). Technologische afhankelijkheid en strategische risico’s van kernenergie. https://www. rvo. nl 12. Europese Commissie. (2025). Strategisch plan voor alternatieve HALEU-leveranciers. https://ec. europa. eu 13. U. S. Department of Energy. (2024).

HALEU Availability and Supply Chain Initiatives. https://www. energy. gov 14. EDF. (2023). Internationale samenwerking kernenergie. https://www. edf. fr 15. KEPCO. (2023). Annual Report: Global Partnerships in Nuclear Energy. https://home. kepco. co. kr

10

4. Opslagtechnologie en Netstabiliteit De energietransitie vereist nieuwe opslagtechnologieën om fluctuaties in de hernieuwbare energieproductie op te vangen en de netstabiliteit te waarborgen. Terwijl kernenergie een stabiele basislast biedt maken innovatieve opslagmethoden een flexibeler energiesysteem mogelijk. Dankzij energieopslag kunnen zowel kerncentrales als zonne- en windparken efficiënter opereren en piekbelastingen beter worden opgevangen. Hier volgen enkele van de vele lopende initiatieven en bewezen technologieën. De verwachting is dat deze lijst in de toekomst verder zal groeien. ,

4. 1. Pompaccumulatie Pompaccumulatiecentrales (waterbekkens) zijn een van de meest efficiënte methoden voor grootschalige energieopslag. In Nederland wordt gewerkt aan het Delta21-project waarbij een valmeer van 20 km² bij de Maasvlakte dient als een grootschalige ‘waterbatterij’ met een opslagcapaciteit van 34 GWh en een vermogen van 18 GW. De kosten worden geschat op €50 tot €100 per MWh aan opgeslagen energie wat het een concurrerende opslagmethode maakt [1]. In Schotland wordt een ondergronds pompaccumulatieproject uitgebreid met 600 MW extra capaciteit [2]. ,

,

,

4. 2. Batterijopslag Batterijtechnologie evolueert snel en wordt steeds goedkoper. Lithium-ion en solid-state batterijen maken het mogelijk om schommelingen in zonne- en windenergie op te vangen. Inmiddels worden grote batterijparken operationeel en beginnen sommige landen batterijen grootschalig in te zetten om netstabiliteit te verbeteren. In Australië draait de Hornsdale Power Reserve , een lithiumionbatterijpark van 150 MW / 1935, MWh , dat helpt bij netbalancering. In Nederland wordt gewerkt aan O-PAC , een ondergrondse batterijcentrale van 1. 400 MW [3]. In Zwitserland is de Nant de Drance-centrale (900 MW) operationeel als een van de grootste waterbatterijen [4]. De kosten voor batterijopslag variëren tussen €150–250 per MWh , afhankelijk van de schaal en technologie [5]. 4. 3. Waterstofopslag Groene waterstof biedt een oplossing voor langdurige energieopslag. Hernieuwbare energie kan worden omgezet in groene waterstof wat kan dienen als een lange termijn opslagmethode bij hernieuwbare energiebronnen maar ook om kernenergie flexibeler te maken. [7] ,

,

4. 4. Vehicle-to-Grid (V2G) Elektrische auto’s kunnen dienen als gedistribueerde opslag door energie terug te leveren aan het net. In Utrecht is een V2G-project gestart met 500 Renault 5 E-Tech voertuigen , die samen tot 10% van de benodigde netflexibiliteit in de regio Utrecht kunnen leveren [8]. In Arnhem loopt een experiment met 15 slimme laadpalen en een totale teruglevercapaciteit van 015 , MW [9]. Internationale projecten , zoals Frederiksberg Forsyning in Denemarken en het V2G Balearen Project in Spanje , tonen het potentieel van V2G-technologie [10]. 4. 5. Opslag als voordeel voor kernenergie Traditionele kerncentrales hebben een constante energieproductie wat soms leidt tot overproductie bij lage vraag. Door efficiënte opslagtechnologieën kan kernenergie flexibeler worden ingezet waardoor het net minder wordt belast en kerncentrales economisch efficiënter kunnen opereren. [11] ,

,

11

4. 6. Alternatieve Opslagtechnieken • Vliegwielen: In Amsterdam beheert S4 Energy een 3 MW vliegwielinstallatie voor snelle energieopslag en -afgifte. [12] • Thermische opslag: In Middenmeer wordt restwarmte opgeslagen in een ondergronds aquifer met een capaciteit van 20 MWth. [13] • Offshore energieopslag: Het Nederlandse OESTER-project onderzoekt opslagoplossingen geïntegreerd in offshore windparken. [14] 4. 7. Slimme netwerken en vraagsturing Digitale technologieën maken dynamische prijsmodellen mogelijk waarbij piekvraag en overproductie efficiënter worden beheerd. Dit voorkomt verspilling en maakt een beter gebruik van beschikbare energiebronnen mogelijk zonder de noodzaak van grootschalige kerncentrales. [15] ,

Conclusie De snelle ontwikkeling van opslagtechnologieën vergroot de flexibiliteit en kostenefficiëntie van het energiesysteem. Batterijopslag is in sommige markten al economisch rendabel terwijl pompaccumulatie waterstof en innovatieve oplossingen zoals vehicle-to-grid en slimme netwerken op grotere schaal in opkomst zijn. Deze technologieën maken niet alleen hernieuwbare energiebronnen zoals wind en zon stabieler maar verbeteren ook de inzetbaarheid van kernenergie. De dalende kosten en bredere toepassing van opslagoplossingen maken het mogelijk om de afhankelijkheid van continue basislast zoals kernenergie te verkleinen. Investeringen in opslagcapaciteit vormen daarmee een essentieel fundament voor een toekomstbestendig flexibel en minder gecentraliseerd energiesysteem. ,

,

,

,

,

,

Referenties: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Delta21. (2025). Projectdocumentatie en energieopslaganalyse. WindEurope. (2024). Schotse pompaccumulatie-uitbreiding. Tesla. (2023). Hornsdale Power Reserve en batterijopslag in Australië. citeturn0search1 Innovation Origins. (2024). Waterbatterijen in Zwitserland. International Energy Agency. (2023). Kostenontwikkelingen in batterijopslag. North2. (2024). Waterstofproductie en energieopslag. BloombergNEF. (2024). Kostenanalyse van waterstofopslag. Renault Group. (2025). Vehicle-to-Grid in Utrecht. Gemeente Arnhem. (2024). Smart Grid en V2G-projecten. European Commission. (2024). V2G-projecten in Denemarken en Spanje. International Energy Agency. (2024). Opslagtechnologieën en kernenergie. S4 Energy. (2024). Vliegwieltechnologie in Nederland. ECW Energy. (2024). Thermische opslag in Middenmeer. TNO. (2025). Offshore energieopslag in windparken. Clingendael Instituut. (2024). Slimme netwerken en vraagsturing.

12

5. Kosten Energiebronnen 2050 De energietransitie vereist een afweging tussen verschillende energiebronnen op basis van kosten leveringszekerheid en flexibiliteit. Kernenergie wordt vaak gepresenteerd als een stabiele en schone energiebron maar brengt hoge kosten lange ontwikkeltijden en afhankelijkheid van staatssteun met zich mee. Tegelijkertijd worden hernieuwbare energiebronnen zoals wind- en zonne-energie steeds kostenefficiënter en flexibeler door technologische vooruitgang en schaalvoordelen. Dit hoofdstuk analyseert de totale kosten van kernenergie vergelijkt deze met alternatieve energieopties en onderzoekt de rol van opslagtechnologieën en netstabiliteit. ,

,

,

,

5. 1. Kostenvergelijking tussen kernenergie en hernieuwbare bronnen Bij de evaluatie van verschillende energiebronnen spelen kosten een cruciale rol. Kernenergie heeft traditioneel hoge bouwkosten en lange bouwtijden maar biedt een stabiele elektriciteitsvoorziening zonder de noodzaak van tijdelijke opslag [1 2]. Wind- en zonne-energie zijn sneller en goedkoper te bouwen maar vereisen opslag om fluctuaties in de elektriciteitsproductie te balanceren [3]. ,

,

,

5. 2. Bouwkosten en infrastructuur De bouw van een kerncentrale vergt enorme kapitaalinvesteringen variërend van 10 tot 20 miljard euro per centrale. De gemiddelde bouwtijd bedraagt 15-20 jaar waardoor rendement op investering pas na decennia zichtbaar wordt [1 2]. De aanleg van wind- en zonneparken vergt minder kapitaal en heeft kortere realisatietijden. Wind op zee kost gemiddeld €35-€55 per megawattuur (MWh) en zonneparken €30-€70 per MWh waarmee ze financieel aantrekkelijker zijn dan kernenergie (€90-€160 per MWh) [3]. Uit Figuur 1 blijkt dat kernenergie aanzienlijk duurder is in aanleg vooral door de lange bouwtijd en hoge initiële investeringen. Daarentegen zijn wind- en zonne-energie goedkoper te realiseren maar brengen ze extra kosten met zich mee door de noodzaak van tijdelijke opslag zoals batterijen of vraagsturing binnen het elektriciteitsnet [4]. Bovendien is geen enkele kerncentrale ter wereld zonder staatssteun gerealiseerd. Volgens DIW Berlin leed elke kerncentrale een gemiddeld verlies van 5 miljard euro en was volledige marktwerking nooit mogelijk [5]. Naast de hoge bouwkosten brengen kerncentrales ook aanzienlijke langetermijnkosten met zich mee voor de ontmanteling van installaties en het beheer van radioactief afval [6]. Deze uitgaven worden vaak pas na tientallen jaren zichtbaar en worden grotendeels door overheden gedragen [6 7].

Daarnaast worden indirecte kosten zoals voor verzekeringen en afvalbeheer vaak onderschat wat een extra financiële last vormt voor toekomstige generaties [7 8]. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

5. 3. Opslagbehoeften en netstabiliteit Een fundamenteel verschil tussen kernenergie en hernieuwbare energie is de behoefte aan opslag. Kernenergie levert een constante stroom en heeft daardoor geen tijdelijke opslag nodig om schommelingen op te vangen al kan buffering tijdens daluren nuttig zijn [2 9]. Wind- en zonne-energie produceren daarentegen variabel waardoor tijdelijke buffering noodzakelijk is om tekorten of overschotten in de elektriciteitsvoorziening te balanceren [3]. Tijdelijke opslagtechnieken zoals batterijopslag en waterstofproductie zijn daarom essentieel om de variabiliteit van hernieuwbare energiebronnen op te vangen [10 11]. De kosten van deze technologieën zijn sterk afhankelijk van technologische ontwikkelingen en schaalgrootte [12]. Zoals blijkt uit Tabel 1 spelen investeringen in opslagtechnologieën een doorslaggevende rol bij de succesvolle integratie van hernieuwbare energie [13 14]. ,

,

,

,

,

,

,

13

Figuur 1: Kostenvergelijking kernenergie windenergie en zonne-energie ,

5. 4. Rekenvoorbeeld energiemix-2050 met en zonder kernenergie Als voorbeeld berekenen we de kosten van twee scenario’s: één waarbij het energiesysteem in 2050 volledig uit winden zonne-energie bestaat en één waarin wind zon én kernenergie gecombineerd worden. Beide scenario’s worden doorgerekend alsof ze in 2050 volledig operationeel moeten zijn. Deze vergelijking laat zien welke rol kernenergie kan spelen binnen de toekomstige energiemix. Het is belangrijk om te benadrukken dat dit een hypothetische analyse betreft waarbij we geen rekening houden met de geleidelijke opbouw naar 2050 (bijvoorbeeld het gefaseerd plaatsen van windturbines). Voor de berekeningen hanteren we kosten op basis van prijsniveaus in 2025. In het Nederlandse energiesysteem van 2050 zal naar verwachting 85% tot 90% van de elektriciteit worden opgewekt met zon en wind. Dit betekent dat een volledig zon-wind-systeem zonder kernenergie een oplossing moet bieden voor perioden waarin zon en wind gedurende maximaal twee maanden onvoldoende elektriciteit leveren. Voor deze perioden is seizoensopslag noodzakelijk [15]. De resterende 10% tot 15% van de elektriciteit kan worden geleverd door kernenergie. In een volledig geëlektrificeerde economie wordt de jaarlijkse elektriciteitsvraag in Nederland in 2050 geschat op 400. 000. 000 tot 500. 000. 000 MWh [16].

In een scenario met alleen zon en wind is voor de winterperiode circa 60. 000. 000 tot 80. 000. 000 MWh aan seizoensopslag nodig afhankelijk van de weersomstandigheden [17]. Momenteel is waterstofopslag de enige realistische technologie voor opslag op deze schaal [18]. Om netto 70. 000. 000 MWh elektriciteit te kunnen leveren uit waterstofopslag is vanwege het lage rendement van het proces (30–50%) van elektriciteit → waterstof → elektriciteit) ongeveer 140. 000. 000 MWh aan overtollige productie uit zon en wind vereist [19]. ,

,

,

,

,

,

,

,

5. 5. Kosten van een volledig zon-wind-systeem inclusief opslag: Zon- en windinfrastructuur (85-90% van de vraag): circa €180-200 miljard [20]. Seizoensopslag (elektrolysers waterstofopslag herconversie): circa €60-95 miljard [22]. Totale kosten volledig zon-wind-systeem met opslag: €240 tot €295 miljard. ,

,

14

5. 6. Scenario met 15% kernenergie en minder opslag: In een alternatief scenario waarin 15% van de elektriciteit uit kernenergie komt en 85% uit zon en wind kan de benodigde seizoensopslag met circa 25% tot 30% worden verminderd [22]. Zon- en windinfrastructuur (85% van de vraag): circa €160-170 miljard [20]. Kerncentrales (15% van de vraag inclusief bouw en ontmanteling): circa €30-40 miljard [9]. Verminderde opslagbehoefte: circa €45-65 miljard [21]. Totale kosten zon-wind + 15% kernenergie + opslag: €235 tot €275 miljard. ,

,

,

Tabel 2 Kosten rekenvoorbeeld

De kostenverschillen tussen beide scenario’s zijn beperkt. Het scenario met kernenergie is circa 5% tot 10% goedkoper vooral door de lagere opslagbehoefte. Toch blijft grootschalige seizoensopslag noodzakelijk in beide gevallen aangezien kernenergie slechts een deel van de energievraag in de winter kan dekken [22 23]. ,

,

,

5. 7. Energiebronnen vs. Marktprijs De figuur 2 vergelijkt de geschatte gemiddelde productiekosten van verschillende energiebronnen met de huidige marktprijs van elektriciteit. Deze vergelijking is relevant om te begrijpen waarom bepaalde technologieën aantrekkelijker zijn voor investeerders dan andere. De grafiek toont indicatief dat de productiekosten uitgedrukt als de Levelized Cost of Electricity (LCOE) [30] — de gemiddelde kostprijs per opgewekte megawattuur elektriciteit inclusief investerings- operationele en kapitaalkosten over de levensduur van de centrale — van kernenergie aanzienlijk hoger liggen (ca. €100/MWh) dan zowel de marktprijs (ca. €70/MWh) als de kosten van hernieuwbare energie zoals zon (€45/MWh) en wind op land (€40/MWh). Dit maakt duidelijk dat kernenergie zonder aanvullende steun of garanties nauwelijks rendabel is voor private investeerders. In tegenstelling tot zon en wind die onder de marktprijs produceren kan kernenergie haar hogere vaste kosten niet terugverdienen via vrije marktmechanismen. ,

,

,

Figuur 2. LCOE

van

,

,

energiebronnen vs. marktprijs (indicatief)

5. 8. Ontwikkeling van bouwtijd en kosten voor energieopwekking en opslag De bouwtijd en kostenontwikkeling van verschillende energieopwekkingstechnologieën en energieopslag laten duidelijke trends zien over de afgelopen jaren. Kernenergieprojecten kennen doorgaans lange doorlooptijden. De realisatie van een kerncentrale vergt gemiddeld tussen de 15 en 20 jaar. Bovendien stijgen de bouwkosten van kerncentrales jaarlijks met circa 3% [24] mede door steeds strengere veiligheidseisen technologische complexiteit en regelmatige vertragingen tijdens de bouwfase [25]. Duurzame technologieën zoals wind- en zonne-energie worden daarentegen aanzienlijk sneller gerealiseerd met een gemiddelde bouwtijd van 3 tot 5 jaar [26]. Daarnaast laten deze technologieën een structurele kostendaling zien van gemiddeld 8% per jaar [27]. Dit is grotendeels toe te schrijven aan technologische innovatie schaalvergroting en optimalisatie van productie- en installatieprocessen. Ook de kosten voor energieopslag zijn sterk gedaald. Met name de prijs van lithium-ion batterijen is sinds 2010 jaarlijks met ruim 10% afgenomen [28]. Deze trend wordt verklaard door verbeterde batterij-efficiëntie een toename van de wereldwijde productiecapaciteit en een groeiende markt voor elektrische voertuigen en grootschalige netopslag [29]. ,

,

,

,

,

15

Tabel 3. De belangrijkste kengetallen voor bouwtijd en kostenontwikkeling kernenergie. Technologie Bouwtijd (gemiddeld) Kostenontwikkeling per jaar Kernenergie 15-20 jaar +3% Wind- en zonne-energie 3-5 jaar -8% Energieopslag (batterijen) -10% of meer Conclusie De analyse van beide scenario’s laat zien dat het verschil in totale kosten tussen een volledig zon-wind-systeem en een mix met 15% kernenergie beperkt blijft. Het scenario met kernenergie is circa 5% tot 10% goedkoper voornamelijk door de reductie in benodigde seizoensopslag. Echter zelfs met kernenergie blijft grootschalige opslag essentieel om perioden van lage productie uit zon en wind op te vangen. Kernenergie kent als nadeel dat de bouwtijd aanzienlijk langer is (15 tot 20 jaar) en dat de kosten structureel met circa 3% per jaar stijgen door oplopende veiligheids- en bouwvereisten. Dit maakt kernenergie financieel minder flexibel en afhankelijk van langetermijnplanning en overheidssteun. Wind- en zonne-energie bieden daarentegen kortere bouwtijden (3 tot 5 jaar) en profiteren van dalende kosten met gemiddeld 8% per jaar mede door schaalvergroting en technologische innovatie. De kosten voor energieopslag – met name lithium-ion batterijen – dalen zelfs met meer dan 10% per jaar.

Deze dalingen verhogen de economische aantrekkelijkheid van hernieuwbare energie zeker in combinatie met investeringen in opslagoplossingen zoals batterijen en waterstof. Hoewel kernenergie een bijdrage kan leveren aan de diversificatie van de energiemix blijkt uit de berekeningen dat het geen gamechanger is in termen van kostenbesparing. Het verlaagt de opslagbehoefte maar elimineert deze niet. Beide scenario’s blijven afhankelijk van forse investeringen in seizoensopslag voor de wintermaanden. Daarom lijkt een strategie waarin prioriteit wordt gegeven aan hernieuwbare energiebronnen – ondersteund door flexibele en steeds goedkoper wordende opslagtechnologieën – financieel aantrekkelijker en beter schaalbaar. Zeker gezien de snelle bouwtijd en de dalende kosten van wind- en zonne-energie biedt deze aanpak ook meer wendbaarheid om tijdig in te spelen op veranderende energievraag en innovaties in opslagtechnologie. De sleutel tot een robuust en toekomstbestendig energiesysteem ligt dan ook niet uitsluitend bij kernenergie maar in de combinatie van grootschalige inzet van wind- en zonne-energie in combinatie met flexibele opslagoplossingen en slimme netwerken. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

Referenties 1. International Energy Agency. (2023). World Energy Investment 2023. https://www. iea. org/reports/world-energyinvestment-2023 Hoofdstuk 4 pagina 137. 2. International Energy Agency. (2023). Flexibility of Nuclear Power and Storage. https://www. iea. org/reports/nuclear-power-and-secure-energy-transitions Hoofdstuk 2 pagina 25. 3. Europese Commissie. (2024). Kostenvergelijking energieopwekking in Europa. Hoofdstuk 5 tabel 5.1 pagina 48. 4. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. (2023). Opslagtechnologieën en netstabiliteit. https://www. rvo. nl Hoofdstuk 3 pagina 27 5. Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. (2023). Economische haalbaarheid van kernenergie wereldwijd. Hoofdstuk 6 pagina 62. 6. Internationaal Atoomenergieagentschap. (2023). Kosten kernenergie en afvalbeheer. https://www. iaea. org Hoofdstuk 4 pagina 35. 7. Greenpeace. (2024). Financiering kerncentrales: een straatje zonder eind voor de belastingbetaler. https://www. greenpeace. org/belgium/nl/persbericht/57872/nieuw-rapport-financiering-kerncentrales-is-straatjezonder-eind-voor-belastingbetaler/ Hoofdstuk 3 pagina 21. 8. WISE Nederland. (2024). De verborgen kosten van kernenergie. https://www. wise. nl Hoofdstuk 2 pagina 14. 9. Milieu Centraal. (2023). Kosten en baten van zonne- en windenergie. https://www. milieucentraal. nl Hoofdstuk 5 pagina 40. 10. Energy Storage NL. (2024).

Batterijopslag als alternatief voor kernenergie. https://www. energystoragenl. nl 11. TNO. (2024). Waterstof als energieopslag. https://www. tno. nl 12. BloombergNEF. (2024). De marktontwikkeling van grootschalige energieopslag. https://about. bnef. com 13. Clingendael Instituut. (2024). Slimme netwerken en energie-efficiëntie. https://www. clingendael. org 14. Energy Storage Europe. (2024). Opslagtechnologie en de toekomst van energievoorziening. https://www. eseexpo. com 15. International Energy Agency. (2023). World Energy Outlook 2023. https://www. iea. org/reports/world-energyoutlook-2023 Hoofdstuk 6 sectie " Electricity Security " pagina 294. 16. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. (2024). Energiesysteem Nederland 2050. https://www. rvo. nl Hoofdstuk 3 pagina 45. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

16

17. TNO. (2024). Dunkelflaute-scenario’s in Noordwest-Europa. https://www. tno. nl Hoofdstuk 4 pagina 32. 18. North2. (2024). Grootschalige waterstofopslag en conversie in Nederland. https://www. north2. eu Hoofdstuk 2 pagina 15. 19. BloombergNEF. (2024). Waterstofketens en rendementen. https://about. bnef. com Hoofdstuk 5 pagina 50. 20. WindEurope. (2024). Investeringskosten offshore wind en zonne-energie. https://windeurope. org Hoofdstuk 3 pagina 22. 21. Energy Storage NL. (2024). Kostenraming waterstofopslag in zoutcavernes. https://www. energystoragenl. nl Hoofdstuk 4 pagina 30. 22. Clingendael Instituut. (2024). Kernenergie en systeemefficiëntie in de energietransitie. https://www. clingendael. org Hoofdstuk 6 pagina 55. 23. Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. (2023). Financiële en structurele kosten kerncentrales in Europa. 24. Lovering J. R. Yip A. & Nordhaus T. (2016). Historical construction costs of global nuclear power reactors. Energy Policy 91 371-382. https://doi. org/10. 1016/j. enpol. 2016. 01. 011 25. Sovacool B. K. Gilbert A. & Nugent D. (2014). Risk innovation electricity infrastructure and construction cost overruns: Testing six hypotheses. Energy 74 906-917. https://doi. org/10. 1016/j. energy. 2014. 07. 070 26. International Renewable Energy Agency. (2023). Renewable Power Generation Costs in 2022. https://www. irena.

org/publications/2023/Jul/Renewable-Power-Generation-Costs-in-2022 27. BloombergNEF. (2023). New Energy Outlook 2023. https://about. bnef. com/new-energy-outlook/ 28. BloombergNEF. (2023). Battery Price Survey 2023. https://about. bnef. com 29. International Energy Agency. (2023). Global EV Outlook 2023. https://www. iea. org/reports/global-ev-outlook2023 30. International Energy Agency (IEA). (2023). Projected Costs of Generating Electricity 2023. Paris: OECD/IEA. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

17

6. Beleidsaanbevelingen en Toekomstscenario’s De energietransitie vraagt om strategische beleidskeuzes die niet alleen economisch verantwoord zijn maar ook geopolitieke stabiliteit waarborgen. Kernenergie hernieuwbare energie en opslagtechnologieën spelen hierbij elk een eigen rol afhankelijk van langetermijnvisies en investeringsprioriteiten. Dit hoofdstuk bespreekt mogelijke strategieën en beleidsopties voor Nederland en Europa om een veerkrachtig en duurzaam energiesysteem te realiseren. ,

,

,

6. 1. Drie Mogelijke Strategieën voor Nederland Nederland kan verschillende beleidsrichtingen volgen op het gebied van kernenergie en hernieuwbare energie. Maximale inzet op kernenergie: Een optie is de grootschalige bouw van meerdere kerncentrales gecombineerd met de uitrol van Small Modular Reactors (SMR’s) om een stabiele basislast te garanderen. Dit vergt volledige overheidsfinanciering vanwege de hoge kapitaalkosten en lange bouwtijden. Echter deze strategie brengt aanzienlijke risico’s met zich mee zoals hoge kosten afhankelijkheid van buitenlandse uraniumleveranciers en de mogelijke verdringing van investeringen in hernieuwbare energie [1 2]. Hybride model: Kernenergie als stabilisator: Een alternatief is een beperkte bouw van kerncentrales die dienen als stabiele back-up voor hernieuwbare energie. Dit model combineert kernenergie met grootschalige batterij- en waterstofopslag waardoor de variabele opwek van wind- en zonne-energie beter wordt opgevangen. Financiering kan plaatsvinden via publiek-private samenwerkingen en technologieneutrale subsidies [3 4]. Minimalistisch kernenergiebeleid: Een derde mogelijkheid is een minimale investering in kernenergie met maximale inzet op hernieuwbare energie en slimme netwerken. Door de versnelde uitrol van batterijopslag waterstof en demand-side response wordt de netstabiliteit verbeterd.

De energietransitie wordt daarbij ondersteund door snelle ontwikkelingen in opslagtechnologieën die de nadelen van hernieuwbare energie zoals variabiliteit steeds verder reduceren. Tegelijkertijd maakt opslag het mogelijk om de starheid van kerncentrales te compenseren waardoor deze efficiënter kunnen opereren. De keuze tussen kernenergie en hernieuwbare energie is daardoor niet langer zwart-wit. Grootschalige investeringen in opslagtechnologieën kunnen de economische en strategische aantrekkelijkheid van hernieuwbare energie versterken en tegelijkertijd de afhankelijkheid van kernenergie verkleinen. Als er net zoveel wordt geïnvesteerd in opslagtechnologie als in kernenergie kan de benodigde opslagcapaciteit veel eerder beschikbaar zijn dan een nieuwe kerncentrale [5 6]. ,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

6. 2. Politieke en Maatschappelijke Discussie in Nederland De discussie over kernenergie in Nederland is zowel politiek als maatschappelijk verdeeld. Hoewel de regering heeft besloten te investeren in nieuwe kerncentrales blijft de haalbaarheid en wenselijkheid hiervan onderwerp van debat. Politieke standpunten: Binnen de politiek zijn de meningen sterk verdeeld. VVD CDA en PVV steunen de bouw van nieuwe kerncentrales als onderdeel van een brede energiemix. D66 en GroenLinks/PvdA zijn sceptisch en pleiten voor versnelde investeringen in hernieuwbare energie. De SP en Partij voor de Dieren zijn uitgesproken tegen kernenergie vanwege de hoge kosten lange bouwtijden en het probleem van kernafval [7]. Publieke opinie: Uit peilingen blijkt dat ongeveer 50% van de Nederlanders kernenergie steunt terwijl 30% tegen is en de rest neutraal blijft. De steun is de afgelopen jaren toegenomen door zorgen over energiezekerheid en hoge gasprijzen maar blijft fragiel. Tegelijkertijd is er weinig maatschappelijk debat over de langetermijngevolgen van kernenergie en de vraag of hernieuwbare energie een economisch aantrekkelijker alternatief biedt [8]. Lopende beleidsmaatregelen: Nederland heeft besloten om naast de bestaande kerncentrale in Borssele te investeren in twee nieuwe kerncentrales [9]. Daarnaast stimuleert de overheid provincies om Small Modular Reactors (SMR’s) te overwegen.

De financiering blijft echter onzeker aangezien nog niet duidelijk is of de kosten gedragen worden door de overheid private investeerders of een combinatie van beide. ,

,

,

,

,

,

,

,

18

6. 3. Geopolitieke en Economische Overwegingen Kernenergie is duur traag te realiseren en maakt landen afhankelijk van geopolitieke machtsverhoudingen. De levering van uranium en reactoronderdelen komt grotendeels uit geopolitiek instabiele of strategisch kwetsbare regio’s zoals Rusland Kazachstan en de VS [10]. Op korte termijn is hernieuwbare energie veel eenvoudiger en goedkoper uit te rollen. Wind- en zonne-energie kunnen snel worden opgeschaald met behoud van nationale autonomie zonder langdurige afhankelijkheid van geopolitieke krachten. Windturbines op zee bieden hierbij aanzienlijke voordelen ten opzichte van installaties op land. Ze produceren tot twee keer zoveel energie per turbine dankzij stabielere windpatronen en hogere windsnelheden [11]. Bovendien kunnen ze op zee veel groter worden gebouwd wat de energieopbrengst verder verhoogt zonder ruimtelijke beperkingen of landschapsvervuiling [12]. Daarnaast zijn offshore windparken nauwelijks zichtbaar vanaf de kust waardoor ze geen horizonvervuiling veroorzaken. Nieuwe technologieën zoals drijvende windturbines en zonnepanelen op zee maken energieopwekking in diepere wateren mogelijk waar traditionele funderingen niet toepasbaar zijn. Deze drijvende installaties maken gebruik van flexibele ankertechnologieën en kunnen energie leveren in gebieden waar vaste windturbines niet kunnen worden gebouwd [13]. ,

,

,

,

,

,

,

,

6. 4. Relativering klassieke argumenten vóór kernenergie Hoewel kernenergie in sommige landen wordt overwogen als onderdeel van de energiemix worden de klassieke argumenten door de huidige technologische mogelijkheden in Nederland geheel overbodig gemaakt. 1. Kernenergie levert stabiele baseload voor het energiesysteem. ➤ In Nederland is baseload overbodig. Dankzij bewezen technologieën voor opslag (batterijen waterstof) en vraagsturing kan een volledig hernieuwbare energiemix de leveringszekerheid garanderen zonder kernenergie. 2. Kernenergie zorgt voor extra diversificatie van de energiemix. ➤ Nederland heeft al een diverse energiemix via sterke interconnecties met buurlanden en een groeiende inzet van opslag- en flexibiliteitsopties. Extra diversificatie via kernenergie voegt weinig toe. 3. Kernenergie is noodzakelijk voor CO₂-reductie en klimaatdoelen. ➤ Nederland kan haar elektriciteitssector volledig CO₂-neutraal maken met hernieuwbare energie en flexibele opslagoplossingen. Kernenergie is hiervoor niet vereist. 4. Kernenergie bevordert geopolitieke onafhankelijkheid. ➤ Voor Nederland geldt het omgekeerde: kernenergie vergroot de afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers van splijtstof en technologie. Hernieuwbare energie benut lokale bronnen en versterkt de energie-autonomie. 5. Kernenergie ondersteunt de nationale kenniseconomie en industrie.