WG - Enschede, accountantsverslag 2021.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag 2021 Gemeente Enschede 7 juni 2022
Deloitte Accountants B.V. Meander 551 6825 MD ARNHEM Postbus 30265 6803 AG ARNHEM Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Enschede Postbus 20 7500 AA ENSCHEDE Datum
7 juni 2022 Ons kenmerk
2206D11D24/TMO Behandeld door
N.R. Fritz RA 06 5204 8682 nfritz@deloitte.nl drs. V.V. Jongbloed RA 06 2025 2002 vjongbloed@deloitte.nl
Geachte leden van de raad, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan naar aanleiding van onze controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede. Tevens spreken wij een woord van dank uit voor alle inspanningen van de ambtelijke organisatie in de aanloop naar en tijdens de uitvoering van onze controle. Deze controle hebben wij, door de van kracht zijnde coronamaatregelen gedurende het jaar, grotendeels op afstand moeten verrichten. Desondanks hebben wij een constructieve samenwerking ervaren en een soepel proces doorlopen waarbij op effectieve wijze gebruik is gemaakt van de digitale middelen. De inspanningen en de gezamenlijke inzet in de aanloop naar de controle van de jaarrekening 2021 heeft geleid tot een snellere doorlooptijd van de controle. Met de ambtelijke organisatie hebben wij reeds afspraken gemaakt om de controle van de jaarrekening 2022 nog verder te versnellen.
Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede verstrekken wij een goedkeurende controleverklaring De jaarrekening 2021 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Enschede. Bij deze jaarrekening hebben wij op 7 juni 2022 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt. Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 23 november 2021 en met ons auditplan 2021, dat is besproken in uw rekeningencommissie. Wij bespreken onze bevindingen met de rekeningencommissie Wij hebben de uitkomsten van onze controle en de inhoud van dit verslag tijdens de bijeenkomst op 23 mei jl. met de leden van de rekeningencommissie besproken. Wij hebben de inhoud van dit accountantsverslag afgestemd met de portefeuillehouder financiën, de concerncontroller en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. Mocht u nog vragen hebben dan beantwoorden wij deze graag. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: N.R. Fritz RA
Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NSE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
9
Bevindingen jaarrekening
10
•
De financiële positie van uw gemeente
11
•
Belangrijkste bevindingen uit onze controle
17
Interne beheersing
24
•
25
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
27
•
28
Overige aangelegenheden
Bijlagen
31
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
32
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
33
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
34
•
Bijlage B1 - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2021
35
•
Bijlage B2 - Bevindingen controle SiSa-bijlage Tozo 2021
39
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
40
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 3
Bestuurlijke samenvatting
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Getrouwheid en rechtmatigheid
•
Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en rechtmatigheid van de jaarstukken.
•
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 7,96 miljoen respectievelijk € 23,88 miljoen.
Opstel- en controleproces •
Financiële positie
Interne beheersing
IT omgeving
Bestuurlijke samenvatting
Medio 2021 hebben wij met de ambtelijke organisatie het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2020 geëvalueerd. Wij hebben afspraken gemaakt over het meer verspreid uitvoeren van controles en hebben maandelijks overleg gevoerd over aandachtspunten in het opstel- en samenstelproces. In het proces en opstel- en controledossier is verder een aantal belangrijke verbeteringen gerealiseerd, zoals het eerder uitvoeren en afronden van controles van diverse posten en de versterking van de aangeleverde controledocumentatie. De grote inzet van de coördinatoren van het jaarrekeningtraject van uw gemeente heeft een belangrijke rol gespeeld in het versnellen van de controle van de jaarrekening en de verbeterde kwaliteit van het controledossier.
•
Het opstel- en controleproces is door de genoemde verbeteringen efficiënter en effectiever verlopen in vergelijking met voorgaand jaar.
•
De financiële positie ultimo 2021 is verbeterd ten opzichte van 2020.
•
De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2021 bedraagt € 87 miljoen (2020: € 86,7 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Enschede onderkende en aanwezige risico’s van € 48,2 miljoen (2020: € 41,1 miljoen).
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een voordelig rekeningresultaat voor mutaties in de reserves van € 41,3 miljoen. Tussentijds is door uw raad besloten om € 34,1 miljoen toe te voegen aan de reserves, zodat het positieve financiële resultaat over 2021 uitkomt op € 7,1 miljoen (2020: voordelig € 10,1 miljoen).
•
In het najaar van 2021 hebben wij onze interim-controle uitgevoerd. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u gedeeld in onze boardletter, en zijn besproken met de leden van de rekeningencommissie. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.
•
Wij trekken samen met uw gemeente op in het proces van het digitaliseren van de interim- en jaarrekeningcontrole. Tijdens onze controle zetten wij hiertoe diverse tools in, waaronder, tijdens onze controle van 2021 een digitale omgeving om documentatie aan te leveren (Deloitte Connect) en tooling om data te analyseren. Wij zullen dit bij de audit 2022 verder intensiveren.
•
Wij kunnen niet steunen op de geautomatiseerde controles. Evenmin kunnen wij uitgaan van de functiescheidingen binnen de geautomatiseerde systemen. Wij hebben daarom extra gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd, waaronder detailcontroles.
•
Begin 2022 hebben wij met de ambtelijke organisatie overleg gevoerd over vervolgstappen voor het verkrijgen van inzicht in de uitgevoerde werkzaamheden door de externe IT-auditor. Wij zullen – samen met onze IT-specialisten – in mei/juni een dossierreview uitvoeren waarbij het “ISAE 3402 Type II traject 2021” de basis zal zijn.
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 5
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
•
Er zijn in 2021 geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels doorgevoerd.
•
Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Hierbij valt te denken aan het proces om tot schattingen te komen, zoals bij de grondexploitatie en de voorzieningen. Bij processen waarbij wij dat nodig achtten, hebben wij specialisten betrokken, bijvoorbeeld bij de controle van de parameters grondexploitatie en de waardering van enkele grondexploitatie-complexen.
•
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2021 versus de schattingen in de jaarrekening 2020 geanalyseerd (‘backtesting’). Bij deze analyse hebben wij ook gebruikgemaakt van de beoordeling door een ingeschakelde externe deskundige.
•
Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2021 voor € 6,8 miljoen aan tussentijdse winst genomen (2020: € 1,9 miljoen). Het project Roombeek Binnenstad heeft hier het grootste aandeel in, namelijk € 4,1 miljoen).
Langlopende schulden
•
Voorgaand jaar hebben wij aan u gerapporteerd over de aangegane lening met Sportaal. In 2021 heeft zich een soortgelijke situatie voor gedaan. De gemeente Enschede heeft in 2021 een overeenkomst afgesloten met de aan haar verbonden partij Onderhoud Enschede B.V. (100% deelneming van de gemeente), vanwege een overschot van de liquide middelen van Onderhoud Enschede B.V. door het later uitvoeren van de nieuwbouw van de huisvesting van Onderhoud Enschede B.V.. In de leningovereenkomst is een rentevergoeding van 0% afgesproken. Voor de gemeente heeft dit geen financiële gevolgen aangezien zij geen rente hoeft te betalen over een positief banksaldo bij de BNG Bank. Deze lening is door de rentecomité van uw gemeente getoetst en valt, op basis van hun onderzoek, binnen de mogelijkheden van het Treasurystatuut.
Single Information Single Audit (SiSa)
•
In de jaarrekening wordt verantwoording afgelegd over de ontvangen specifieke uitkeringen door middel van de SiSa bijlage. Als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen en een door het Rijk toenemend gebruik van specifieke uitkeringen (SPUK) is er voor 2021 sprake van een enorme toename van het aantal SiSa regelingen. Het apart verantwoorden van deze (veelal kleine subsidiebedragen) regelingen zorgt bij de ambtelijke medewerkers voor een verzwaring van de administratieve lasten en voor een verhoging van onze controlekosten. Wij verwachten dat het aantal regelingen de komende jaren zal blijven toenemen. De gemeente kan de mogelijkheden onderzoeken op landelijk niveau invloed uit te oefenen om het aantal regelingen te beperken.
•
Wij hebben géén controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage en de IMG-bijlage 2021 geconstateerd.
•
Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2021 niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.
Kwaliteit verslaggeving
Grondexploitatie
Wet Normering Topinkomens
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 6
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
•
Uit het overzicht van baten en lasten over 2021 blijken afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi. Deze afwijkingen worden in het jaarverslag per programma uiteengezet. Hierbij merken wij op dat deze analyse op totaalniveau (saldo) is opgenomen, waardoor een sluitend inzicht in de afwijkingen op lasten- en baten-niveau afzonderlijk niet direct aanwezig is.
•
Over het jaar 2021 is een positief saldo van inkomsten en uitgaven gerealiseerd en bedraagt het voordelig jaarresultaat na reservemutaties € 7,1 miljoen. Ook in de jaarrekening 2020 is een relatief hoog positief resultaat ad € 10 miljoen verantwoord. Voor 2020 heeft COVID-19 een belangrijke invloed gehad op de werkelijke baten en lasten ten opzichte van de begroting. Ook in 2021 heeft COVID-19 nog invloed gehad of de gerealiseerde baten en lasten. Daarnaast rapporteert uw gemeente in haar tussentijdse rapportages over de financiële ontwikkelingen binnen de programma’s, echter worden deze niet altijd verwerkt via begrotingswijzigingen. Hierdoor wordt de afwijking tussen de begroting na wijziging en de jaarrekening eveneens deels verklaard.
•
Uw organisatie is zich bewust van de problematiek rondom de voorspellende waarde van de begroting. In onze voorgaande accountantsverslagen hebben wij uw aandacht gevraagd voor het begrotingsproces en geadviseerd eventueel maatregelen te nemen om de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar te brengen. Het college naar aanleiding van de uitkomsten van de analyse van de jaarresultaten 2020 reeds maatregelen genomen en deze verwerkt in de begroting 2022.
Naleving van de Europese aanbestedingsregels
•
Wij constateren geen rechtmatigheidsfouten als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Wij hebben een uitgebreide spendanalyse en detailcontroles verricht op de naleving van de Europese aanbestedingsregels, en komen tot conclusie dat – conform voorgaande jaren – geen afwijkingen van de Europese aanbestedingsregels zijn geconstateerd.
Begrotingsrechtmatigheid
•
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijdingen naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2021. Over 2021 zijn geen lastenoverschrijdingen geconstateerd.
Frauderisicoanalyse
•
Uw gemeente besteedt passende aandacht aan de onderwerpen fraude en integriteit. Wij hebben vastgesteld dat u op een adequate wijze opvolging geeft aan integriteitsmeldingen. Tijdens onze controle over 2021 zijn door ons geen fraudegevallen geconstateerd.
Rechtmatigheidsverantwoording
•
Met ingang van 1 januari 2022 en voor het eerst bij de jaarstukken 2022 zal het college door middel van de rechtmatigheidsverantwoording, die wordt opgenomen in deze jaarstukken, verantwoording afleggen over de rechtmatige besteding van de lasten aan de gemeenteraad. De gemeente Enschede voert sinds meerdere jaren interne controlewerkzaamheden, deze zijn een goede basis voor de controle van de rechtmatige bestedingen en de daaruit voortvloeiende rechtmatigheidsverantwoording.
Effecten crisis Oekraïne/ Rusland
•
Begin maart 2022 is de oorlog uitgebroken in Oekraïne en Rusland. De uitbraak van deze oorlog heeft geen impact op de jaarstukken 2021 en de situatie per balansdatum 31 december 2021. Door de gemeente Enschede is een passende toelichting opgenomen in de gemeenterekening 2021 in paragraaf 3.2. Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Hierin zijn mogelijke toekomstige effecten van de crisis benoemd. De belangrijkste effecten betrekking op de opvang van vluchtelingen, stijgende inflatie, toename van de energieprijzen etc. Deze in de gemeenterekening opgenomen toelichting achten wij voldoende.
•
De oorlog in Oekraïne en Rusland laat ook een toename van cybercriminaliteit zien en maakt duidelijk dat aandacht voor en het versterken van de cybersecurity continue aandacht behoeft.
Realiteitsgehalte begroting
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 7
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2021. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle:
Wij hebben geen controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid
Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels
De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2021, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2021.
Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn.
•
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het normenkader 2021, dat op 31 januari 2022 vastgesteld door de gemeenteraad.
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa en IMG
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2021 voldoende voor de doelstelling van onze controle.
Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage en IMG-bijlage 2021 geconstateerd.
Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede verstrekken wij een goedkeurende controleverklaring Wij hebben de controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Enschede uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid verstrekt.
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT.
Wij hebben geen niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2021, onder ‘Toelichting op de balans’ (pagina 181 – 185). Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij zijn van mening dat de verslaggevings-vraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.
Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 8
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Enschede Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.
Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar
•
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2021. De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2021 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2021 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2021 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting, de SiSa-bijlage en de IMG-bijlage).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 9
Bevindingen jaarrekening
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verder verbeterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2021 bedraagt € 41,3 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 34,1 miljoen aan de reserves toegevoegd, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2021 € 7,1 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.
Eigen vermogen (x € 1.000)
2021
2020
2019
2018
Eigen vermogen per 1 januari
158.260
123.373
128.966
104.465
Herrubricering (zie toelichting in de jaarrekening)
-
-/- 457
-
-
Tussentijdse resultaatbestemming
34.131
25.239
-/- 14.857
7.861
Gerealiseerd resultaat
7.145
10.105
9.265
16.640
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
41.276
35.344
-/- 5.592
24.500
Eigen vermogen per 31 december
199.537
158.260
123.373
128.966
In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2021 circa 31,1% van het balanstotaal (ultimo 2020: 25,5% van het balanstotaal) en is daarmee met 5,6% gestegen ten opzichte van 2020. In de gemeentebegroting 2022 was nog rekening gehouden met een solvabiliteit per ultimo 2021 van 23% en wordt verwacht dat deze in de volgende jaren rond dit percentage zal blijven.
Exploitatieresultaat (x € 1.000) opbouw volgens staat van baten en lasten
Saldo baten en lasten
Totale baten
749.619
Totale lasten
-/- 708.342
Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in de reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
41.276
Af: stortingen in reserves
-/- 87.812
Bij: onttrekkingen aan reserves
53.680
Gerealiseerd resultaat
7.145
Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 11
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2021 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 41,3 miljoen zien, ten opzichte van een begroot nadelig saldo van € 9,6 miljoen (begroting na wijziging). De afwijking ten opzichte van de begroting bedraagt daarmee ruim € 50,9 miljoen. De jaarrekening 2021 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 7,1 miljoen. In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1.000)
Mutaties in reserves (x € 1.000)
40.000
15.000
30.000
5.000
20.000
(5.000)
10.000
(15.000)
-
(25.000) (35.000)
(10.000)
2018
24.500
2019
-5.592
2020
2021
35.344
41.276
-7.861
2018
2019
14.857
2020
-25.239
Gerealiseerd resultaat (x € 1.000) 20.000
10.000
-
16.640
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2018
2019
9.256
2020
10.105
2021
7.145
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 12
2021
-34.131
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Enschede (begroot en werkelijk over de periode 2018-2021) Solvabiliteit
35% 30%
20%
25%
15%
20%
10%
15%
115%
105% 100%
0%
5% 2018
2019
2020
2021
Begroot
2018
2019
2020
95%
2021
90%
Begroot
Signaalwaarde (= minimum)
2018
2019
2020
2021
Begroot
Werkelijk
Werkelijk
Belastingcapaciteit
110%
5%
10% 0%
Grondexploitatiequote
25%
Werkelijk
Signaalwaarde (= richtinggevend)
Signaalwaarde (= minimum)
De belastingcapaciteit van een gemeente geeft inzicht in De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de De grondexploitatiequote geeft weer hoe groot de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen waarde van de gronden (grondpositie van de gemeente) de wendbaarheid van de begroting, oftewel in hoeverre bij een financiële tegenvaller kan worden bijgestuurd te voldoen. In de basis geldt, hoe hoger de solvabiliteit zich verhoudt ten opzichte van de totaal (geraamde) c.q. of ruimte is voor nieuw beleid gerelateerd aan de baten. hoe groter de weerbaarheid van de gemeente. belastinginkomsten. Structurele exploitatieruimte Netto schuldquote 6%
150%
4%
100%
2%
50% 0%
0% 2018
2019
2020
2021
Begroot
2018
2019
2020
2021
Begroot
Werkelijk Signaalwaarde (= maximum)
De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie. Bestuurlijke samenvatting
-2%
Bevindingen jaarrekening
Werkelijk Signaalwaarde (= minimum)
De verhouding structurele baten en lasten ten opzichte van de totale baten geeft weer of de structurele baten toereikend zijn ter dekking van de structurele lasten.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 13
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2021 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 7,1 miljoen. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. Het rekeningresultaat over 2021 wijkt, net als voorgaande boekjaren, in grote mate af van het begrote rekeningresultaat. Uit de hiernaast opgenomen grafieken is te zien dat dit met name veroorzaakt wordt door afwijkingen aan de lastenkant: uw gemeente begroot meer lasten dan in werkelijkheid wordt gerealiseerd. Voor 2020 heeft COVID-19 een belangrijke invloed gehad op de werkelijke baten en lasten ten opzichte van de begroting. Ook in 2021 heeft COVID-19 nog invloed gehad of de gerealiseerde baten en lasten. Daarnaast rapporteert uw gemeente in haar tussentijdse rapportages over de financiële ontwikkelingen binnen de programma’s, echter worden deze niet altijd verwerkt via begrotingswijzigingen. Hierdoor wordt de afwijking tussen de begroting na wijziging en de jaarrekening eveneens deels verklaard.
Uw organisatie is zich bewust van de problematiek Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie rondom de voorspellende waarde van de (x € 1.000) begroting. In onze voorgaande accountantsverslagen hebben wij uw aandacht Begroting (na wijziging) Realisatie 35.000 gevraagd voor het begrotingsproces en 15.000 geadviseerd eventueel maatregelen te nemen om de voorspellende waarde van de begroting van (5.000) zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar te (25.000) brengen. In 2020 is door de ambtelijke organisatie o.a. samen met de programmamanagers gekeken (45.000) 2018 2019 2020 2021 naar de wijze waarop de begroting tot stand komt en waar afgelopen jaren structureel ruimte Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) aanwezig was. De vertaling van de (interne) (x € 1.000) bevindingen naar een meer voorspellende begroting is nog niet zichtbaar. Wij vragen 850.000 nogmaals uw aandacht voor het begrotingsproces. 800.000 750.000 700.000 650.000 600.000
Bevindingen jaarrekening
2019
2020
2021
Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1.000) 800.000
Over 2021 zijn de grootste verschillen veroorzaakt door de programma’s Duurzaam wonen, leven en werken (€ 27,7 miljoen lagere lasten) en Vitaal en sociaal (€ 20,8 miljoen lagere lasten). Hierbij merken wij op dat de werkelijke lasten op totaalniveau voor de programma’s in lijn liggen van de initiële begroting. De afwijking tussen de initiële begroting en de werkelijke lasten voor de vier programma’s bedraagt op totaalniveau € 3,1 miljoen.
Bestuurlijke samenvatting
2018
750.000 700.000 650.000
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
2018
Bijlagen
2019
2020
Blz. 14
2021
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is gedaald Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2021; de ratio weerstandsvermogen is met 0,3 afgenomen tot 1,8 maar kwalificeert nog steeds als ruim voldoende. Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 87 miljoen (2020: € 86,7 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is daarmee nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van voorgaand jaar.
De stijging van de risico-inventarisatie ziet met name toe op het risico op calamiteiten en de risico’s samenhangend met de grondexploitaties. De positieve marktontwikkeling in 2021 (en 2020) is vertaald naar de waardering van de grondexploitaties per 31 december 2021; voorzichtigheidshalve heeft het college in de risicoanalyse een hoger risico toegekend aan het terugvallen van de markt. De weerstandscapaciteit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag. Bij de berekening van de beschikbare weerstandscapaciteit is rekening gehouden met de verwerking van de voorgestelde resultaatbestemmingen.
Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen)
Benodigde weerstandscapaciteit
Actualisatie notities
De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Risicomanagement en Weerstandsvermogen’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen.
100
Op 31 januari 2022 heeft u de nieuwe Nota risicomanagement en weerbaarheid en de nieuwe Financiële verordening vastgesteld. Beide documenten waren voor het laatst in 2012 opgesteld. Vooral de Nota risicomanagement en weerbaarheid gaat in op de spelregels rondom de risicobereidheid van de gemeente en de wijze waarop het weerstandsvermogen wordt bepaald en ingezet.
80
Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s.
Bevindingen jaarrekening
40 20 -
2018
2019
2020
2021
Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit
Ratio weerstandsvermogen 2,50
Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 48,2 miljoen (2020: € 41,1 miljoen). Ten opzichte van 2020 is hiermee sprake van een toename van de gekwantificeerde risico’s met € 7,1 miljoen. Bestuurlijke samenvatting
60
2,00 1,50 1,00 0,50 Interne beheersing
Overige aangelegenheden
2018 Bijlagen
2019
2020 Blz. 15
2021
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De voorraad onderhanden werk De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is mede door het saldo per ultimo 2021 ad € 10,6 miljoen (€ 15,3 miljoen gepresenteerd onder de voorraden en € 4,6 miljoen onder de voorzieningen) relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2022 e.v. nog te realiseren baten en lasten. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2021 gaat het om 23 individuele projecten. De gemeente Enschede schat ultimo 2021 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 57,2 miljoen bedraagt (2020: € 65,3 miljoen).
Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is voor € 52,6 in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie en voor € 4,6 miljoen als voorziening gepresenteerd. Dit is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording. De balanspositie bouwgronden in exploitatie is – in overeenstemming met de BBVverslaggevingsvoorschriften – voor € 4,6 miljoen gepresenteerd aan de passiefzijde van de balans (voorzieningen) aangezien hiervoor de omvang van de voorzieningen hoger is dan het saldo van de uitgaven en opbrengsten tot en met ultimo 2021. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Ten opzichte van 31 december 2020 is de voorziening met € 8 miljoen afgenomen. Deze afname komt door de verbeterde woningmarkt, waardoor de afzet van de woningkavels is gestegen ten opzichte van de inschatting voorgaande jaren, de gestegen grondprijzen en de afsluiting van een aantal projecten. Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: •
•
•
Programmering en Planning: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen? Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
•
Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’. Ontwikkeling boekwaarde* en voorziening bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 100,00 90,00 80,00 70,00 60,00 50,00
2018
2019
2020
2021
Ontwikkeling boekwaarde Ontwikkeling voorziening
Uit bovenstaande figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2021 verder is afgenomen. De voorziening laat per ultimo 2021 ook een daling zien. De belangrijkste oorzaak van de daling van de boekwaarde in 2021 is het afsluiten van een aantal afgeronde projecten en de gerealiseerde verkopen in Brunink en Vaneker.
* De balanswaarde is de boekwaarde minus de voorziening.
Bijlagen
Blz. 17
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd.
•
Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?
• •
Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad. Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2021 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeenten voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2021 voor € 6,8 miljoen aan tussentijdse winst genomen (2020: € 1,9 miljoen). Het project Roombeek Binnenstad heeft hier het grootste aandeel in, namelijk € 4,1 miljoen). Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).
Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Specifiek voor de gemeente Enschede, kennen de grondexploitaties voor kantoorlocaties een hoger risicoprofiel aangezien in de afgelopen jaren geen verkopen zijn gerealiseerd op deze locaties. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij de grondexploitaties B&S Valley, Centrumkwadraat, Leuriks Oost en Oostkrans – Usseleres geselecteerd voor een detailanalyse op een deel van de eerdergenoemde 5P’s. Voor specifieke onderdelen (Oostkrans –Usseleres alle 5P’s; en B&S Valley alleen prijs) hebben wij – conform voorgaand jaar – onze specialisten ingeschakeld bij het beoordelen van deze specifieke elementen. Van deze projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd, een en ander in de context van onze verklaring bij de jaarrekening als geheel.
Ten aanzien van de afzet van de kantorenlocaties is een onzekerheid aanwezig voor de geplande uitgiften. Het college heeft hierop geanticipeerd door t/m 2024 geen prijsstijging in te rekenen en vanaf 2025 de stijging aan te laten sluiten op het ECB-inflatiecijfer van 2%.
Bijlagen
Blz. 18
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Parameters Voorgaande jaren heeft de afdeling Grondbeleid de parameters bepaald op basis van externe marktinformatie. Voor het bepalen van de parameters 2022 en verder (basis waardering 31 december 2021) heeft uw gemeente een extern bureau de opdracht gegeven. Op basis van het advies van de externe adviseur zijn de parameters voor het MPG2022 bepaald, deze zijn vastgelegd in de Notitie van Uitgangspunten MPG 2022 (d.d. 12 november 2021). De volgende parameters zijn gehanteerd bij de actualisatie van de grondexploitaties:
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2021 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •
Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.
•
Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.
•
Externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de gehanteerde parameters.
•
Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2021 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt.
Uit bovenstaande tabel (volgend uit de Notitie van Uitgangspunten) blijkt dat de opbrengsten-parameter voor 2022 0% is. De verkoopopbrengsten voor 2022 zijn in de grondexploitaties verwerkt in overeenstemming met (interne) taxaties en indien van toepassing met optieovereenkomsten of verkoopcontracten. Daarmee is de prijsstijging reeds verwerkt in de grondexploitatieberekeningen en is geen aanvullende parameterstijging toegerekend. Wij hebben deze parameters samen met onze vastgoedspecialisten gechallenged en geen materiële afwijkingen geconstateerd. Daarmee achten wij de parameters voor de actualisatie per 31 december 2021 niet onaannemelijk. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2021 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente. Tenslotte merken wij op dat de markt op dit moment sterk in beweging is vanwege (o.a.) de Oekraïne-oorlog, het tekort aan grondstoffen en personeel met als gevolg een stijgende inflatie. Dit kan een impact hebben op bouwprojecten en daarmee ook op het terugverdienpotentieel van de grondexploitaties. Deze ontwikkelingen vragen continue aandacht van het college voor de waardering en keuzes die hieromtrent gemaakt moeten worden.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 19
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid In 2021 geen sprake van begrotingsoverschrijdingen Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2021, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet. Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad.
Voor de begrotingsrechtmatigheid moeten wij kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma. In de jaarrekening 2021 is geen sprake van lastenoverschrijdingen. Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Bij de gemeente Enschede is geen sprake van kredietoverschrijdingen.
Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid van de commissie BBV.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 20
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in de eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken. Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van internebeheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving.
Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat, als gevolg van fraude of fouten.
Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Fraude en integriteit Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens analyseren en bespreken met de gemeente. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd. Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties. Naleving van de Europese aanbestedingsregels Uw gemeente voert in het kader van de controle op de naleving van de Europese aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ uit, die in samenspraak met ons tot stand komt. Vervolgens voeren wij een uitgebreide dossiercontrole uit. Uit de controle van de naleving van de EU aanbestedingswetgeving blijken geen fouten of onzekerheden.
Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing. Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 21
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Overige bevindingen •
Overige bevindingen Voorgaand jaar hebben wij aan u gerapporteerd over de aangegane lening met Sportaal. In 2021 heeft zich een soortgelijke situatie voorgedaan. De gemeente Enschede heeft in 2021 een overeenkomst afgesloten met de aan haar verbonden partij Onderhoud Enschede B.V. (100% deelneming van de gemeente). Onderhoud Enschede B.V. heeft een lening aan de gemeente verstrekt aangezien zij een negatieve rente krijgt doorberekend van haar huisbankier op haar positieve banktegoeden. Vanwege het later uitvoeren van de nieuwbouw van de huisvesting van Onderhoud Enschede B.V. heeft zij de door haar aangetrokken lening nog niet besteed en dat resulteert in een hoog positief banktegoed.
•
In de leningovereenkomst is een rentevergoeding van 0% afgesproken. Voor de gemeente heeft dit geen financiële gevolgen aangezien zij geen rente hoeft te betalen over een positief banksaldo bij de BNG Bank. Deze lening is door de rentecomité van uw gemeente getoetst en valt binnen de mogelijkheden van het Treasurystatuut. COVID-19
•
Wij sommen hier de belangrijkste effecten op die het coronavirus mogelijk heeft op de jaarrekening 2021: •
Waardering vorderingen: als gevolg van financiële problemen of tekorten bij debiteuren en andere soorten schuldenaars bestaat er een toegenomen risico op het niet ontvangen van vorderingen. Wij hebben de invorderingsrisico’s, en daarmee de waardering van de vorderingen, gecontroleerd, en merken op dat er vooralsnog geen sprake is of zou moeten zijn van grote mutaties in de voorziening voor oninbare vorderingen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Specifiek ten aanzien van de financiering aan FC Twente merken wij op dat de gevolgen van COVID-19 (lockdown) voor de voetbalclub hebben geleid tot een niet meer sluitende begroting. FC Twente heeft in 2021 wel aan haar betalingsverplichtingen voldaan. Vanwege het voldoen aan de verplichtingen gecombineerd met de beperkte tekorten in de begroting maar positieve verwachting op de langere termijn hebben wij geen opmerkingen bij de waardering van de financiering aan FC Twente. Tozo: één van de maatregelen die het kabinet (heeft) gebruikt om ondernemers te steunen tijdens de coronacrisis is de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). Als onderdeel van de controle van de SiSa-bijlage hebben wij deze regeling gecontroleerd. De uitvoering van de Tozo-regeling is belegd bij de gemeente Hengelo (afdeling ROZ). De accountant van de gemeente Hengelo heeft een goedkeurende controleverklaring voor getrouwheid én rechtmatigheid bij de Tozo-opgave 2021 verstrekt. De Nota verwachtingen accountantscontrole schrijft daarnaast voor dat wij een kwalitatieve toets moeten verrichten op uw beleid inzake Misbruik en Oneigenlijk (M&O) beleid voor de Tozo-regeling. De gemeente Hengelo heeft een M&O-beleid opgesteld met daarin de getroffen internebeheersmaatregelen, zoals de controle achteraf, en de wijze waarop u gebruikmaakt van het Inlichtingenbureau.
Met het ministerie van SZW is afgestemd dat het toetsen van de werking van het M&O beleid is doorgeschoven naar 2022. Eventuele bevindingen zullen dan ook bij de controle 2022 worden gerapporteerd en indien nodig in de SiSa-bijlage 2022 verwerkt worden.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Sociaal domein | Zorg in natura en PGB-bestedingen De totale besteding voor Zorg in Natura (ZIN) voor WMO (excl. Beschermd Wonen) en Jeugd in 2021 bedraagt circa € 104 miljoen (2020 € 98,4 miljoen). De PGB-bestedingen over 2021 bedragen circa € 3,6 miljoen (2020 € 4,6 miljoen). Daarmee is een stijging van de ZIN-uitkeringen te zien van € 5,6 miljoen en een verdere daling van de PGB-bestedingen (van € 1 miljoen). Uw organisatie heeft eigen interne controles uitgevoerd. Wij hebben de opzet en het bestaan van de interne controles getoetst tijdens onze controle. Net als voorgaande jaren zien deze interne controlewerkzaamheden toe op analyses van klachtenregistraties en het herindicatieproces; klanttevredenheidsonderzoeken en mondelinge toetsing van cliëntresponses. In detail hebben wij over deze interne controles in onze boardletter 2021 aan u gerapporteerd. Conform voorgaand jaar zijn de PGB-bestedingen niet betrokken in de interne controles. Ten aanzien van de ZIN-bestedingen hebben wij geen materiële afwijkingen geconstateerd. De PGB-bestedingen zijn (verplicht) belegd bij de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De accountant van de SVB heeft – net als in voorgaande jaren – bij de PGB-verantwoordingen voor Jeugd en Wmo over 2021 een controleverklaring met beperking verstrekt.
De geconstateerde fouten (getrouwheid en rechtmatigheid) zijn echter beperkt voor de jaarrekening van de gemeente Enschede en hebben daarom geen impact op onze controleverklaring.
Bijlagen
Blz. 22
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Overige bevindingen Kwaliteit en transparantie van de jaarstukken Bij de jaarrekeningcontrole hebben wij vastgesteld dat uw jaarstukken 2021 voldoen aan de vereisten uit het BBV. Wij hebben bij onze werkzaamheden de jaarstukken integraal doorgenomen en hebben daarbij – naast de verenigbaarheid van jaarverslag en jaarrekening – vanuit het belang en begrip van de gebruikers van de jaarstukken vooral gelet op de toegankelijkheid en begrijpelijkheid van de daarin opgenomen toelichtingen en analyses. Rekeningencommissie | Analyse personeelskosten Voorafgaand aan de controle hebben wij met de leden van de rekeningcommissie ons auditplan voor de controle van de jaarrekening 2021 besproken. In dat kader heeft de rekeningencommissie ons gevraagd het ‘speerpunt’ “verhouding personele lasten vast en inhuur in relatie tot vergelijkbare gemeenten” mee te nemen in onze rapportering in het accountantsverslag.
De cijfers van Enschede laten het volgende beeld zien ten opzichte van het gemiddelde van de acht gemeenten in de populatie: Voor het jaar 2020
Enschede
Gemiddeld
FTE bezetting/1.000 inwoners
8,8
8,1
Externe inhuur t.o.v. loonsom
10,5%
13,5%
Overhead t.o.v. totale lasten
6,6%
8,1%
Op basis van deze gegevens is te zien dat de gemeente Enschede wat betreft haar externe inhuur een 3% lagere lasten heeft ten opzichte van de totale loonsom maar dat het aantal fte per 1.000 inwoners wel boven het gemiddelde ligt.
Diverse factoren hebben een (belangrijke) impact op het aantal fte in dienst van een gemeente, bijvoorbeeld: de mate van uitbesteding van activiteiten, of de gemeente activiteiten voor andere gemeenten/organisaties uitvoert, de groeistrategie (wel of geen grote ontwikkelprojecten), de sociale opbouw van de inwoners, wel/geen centrumgemeente, etc. Deze onderwerpen hebben wij niet betrokken in onze observaties zoals wij ze hier hebben opgenomen. Echter onze observaties kunnen een basis zijn voor nader onderzoek naar deze elementen binnen uw gemeente ten opzichte van vergelijkbare gemeenten. Bovenstaande toelichting is bedoeld als observatie en hieruit kunnen geen conclusies ontleend worden.
Deze informatie is geen regulier onderdeel van openbare benchmark-bronnen aangezien de hiervoor benodigde gegevens niet altijd eenduidig worden gerapporteerd door de diverse gemeenten in hun jaarverslaggeving. Het opzetten van een dergelijke benchmark is geen onderdeel van onze accountantscontrole en kan eventueel via een afzonderlijk onderzoek nader onderzocht worden. Wel hebben wij een aantal – aan het speerpunt gerelateerde – gegevens uit openbare jaarstukken van de website van de gemeenten kunnen herleiden. Wij hebben voor een achttal gemeenten met een inwonersaantal tussen de 129.000 en 185.000 (peildatum 1 januari 2021) de formatie (bezetting) per 1.000 inwoners, de externe inhuur ten opzichte van de loonsom en de overhead ten opzichte van de totale lasten hiernaast grafisch weergegeven. Het betreft hier de gegevens uit de jaarstukken 2020. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 23
Interne beheersing
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Enschede
Interne beheersing Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing vanuit de controle van het boekjaar 2021 Boardletter 2021, toegespitst op de interne (financiële) beheersing Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij in het najaar van 2021 een interim-controle uitgevoerd. Deze interim-controle was primair gericht op de opzet, het bestaan en de werking van maatregelen van administratieve organisatie en interne beheersing, voor zover van belang voor onze controle op de betrouwbaarheid en rechtmatigheid van de in de jaarrekening opgenomen gegevens. Voor de bevindingen van de interim-controle verwijzen wij naar onze boardletter 2021. In de boardletter hebben wij een aantal aandachtspunten benoemd. Als onderdeel van onze werkzaamheden voor de jaarrekening zijn wij nagegaan of deze aandachtspunten voldoende zijn opgevolgd. Voor zover de opvolging en/of onze controle ervan hiertoe aanleiding geven, hebben wij onze bevindingen in dit accountantsverslag bij het betreffende onderwerp verwerkt. Automatiseringsomgeving Purchase 2 Pay In onze boardletter 2021 hebben wij gerapporteerd dat de implementatie van het systeem Purchase 2 Pay (p2P) is uitgesteld naar 2022. Begin 2022 heeft uw gemeente besloten te stoppen met de implementatie aangezien het niet het gewenste effect heeft op de processen van de gemeente.