Visie bodem en ondergrond Enschede - 20210511

Visie bodem en ondergrond Enschede Leidraad voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond

Mei 2021 Opgesteld in samenwerking tussen de gemeenten Almelo, Hengelo en Enschede

Voorwoord De meeste inwoners van Enschede zien en merken er weinig van, maar er gebeurt veel in onze bodem en ondergrond. In zowel het landelijk als het stedelijk gebied, maken we er intensief gebruik van. Bodem en ondergrond raken hierdoor steeds voller. Denk aan de kabels en leidingen in het stedelijk gebied, ruimte voor bomen, waterberging en energiesystemen. Nieuwe opgaven als klimaatadaptatie en landbouw- en energietransitie maken de claim op de ondergrondse ruimte nog groter. Dat gaat niet altijd samen met andere belangrijke thema’s als drinkwaterwinning en biodiversiteit. ‘Het bodem- en watersysteem vormt de randvoorwaarde van een duurzaam omgevingsbeleid en moet centraal staan bij de aanpak van ‘de grote opgaven voor verstedelijking, klimaat, natuur, waterbeheer en landbouw’’, zo stelt het Planbureau voor de Leefomgeving in 2021. Met andere woorden, bij de realisatie van maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie en verbeteren van biodiversiteit, maar ook een meer klassiek thema als een gezonde en veilige leefomgeving spelen bodem en ondergrond een belangrijke rol. Alle reden om te bedenken hoe we bodem en ondergrond op een duurzame manier kunnen inzetten om deze opgaven te realiseren. Dat doen wij met deze visie, waarin we zoeken naar een balans tussen benutten en beschermen. Maatschappelijke opgaven worden steeds complexer.

Zij spelen zowel op het lokale als het regionale niveau. Daar waar opgaven in Twente de gemeentegrenzen overstijgen, is samenwerking tussen gemeenten en andere partijen, zoals het waterschap en netwerkbeheerders de sleutel om tot goede oplossingen te komen. Het bodem- en watersysteem is bij uitstek een thema waarin deze samenwerking aan de orde is. Deze visie op bodem en ondergrond is daarom ook samen met Almelo en Hengelo tot stand gekomen.

De visie heeft naast inhoudelijke doelen ook als doel om kennis en informatie over bodem en ondergrond breder te ontsluiten en beschikbaar te maken. Dit niet alleen voor andere gemeentelijke plannen en de aanpak van maatschappelijke opgaven, maar zeker ook voor iedereen die op de een of andere manier gebruik maakt van de wereld onder onze voeten. Wij nodigen inwoners, bedrijven en overige belanghebbenden of geïnteresseerden uit om deze visie samen met de gemeente toe te passen in de praktijk.

Leeswijzer De visie bestaat uit vier onderdelen. Na de inleiding waarin de samenwerking en de beleidscyclus voor deze visie worden geschetst lichten we als eerste toe waarom een visie nodig is. We beschrijven het belang van bodem en ondergrond en de vele functies die de bodem en ondergrond voor ons heeft. Vervolgens geven wij onze uitgangspunten aan. Daarna volgt een overzicht van kansen en knelpunten bij de initiatieven en thema’s in gebieden in onze gemeente. Tenslotte volgt het overzicht van de instrumenten die wij kunnen inzetten voor toepassing van de visie. Een belangrijk instrument is uitgewerkt in de bijlage; een procesbeschrijving die handvatten geeft aan initiatiefnemers en de gemeente voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. Via links in dit document kunt u navigeren naar bepaalde onderwerpen. Terug naar de pagina waar u vandaan kwam? Dit kan via Alt+pijl-links.

Inleiding Evaluatie bodem- en ondergrondbeleid van de afgelopen jaren De gemeente Enschede heeft al vele jaren een Programma Bodem en Ondergrond. Het belangrijkste deel van het programma was gericht op het saneren en beheren van locaties waar de bodem verontreinigd is. Dit hing samen met de positie van de gemeente als bevoegd gezag Wet bodembescherming. Visievorming, verbreding en de diepe ondergrond waren benoemd maar secundair. De gemeente heeft de gestelde doelen in het programma op hoofdlijnen gerealiseerd. Daarnaast heeft de gemeente in de afgelopen jaren een groeiende aandacht gegeven aan bredere onderwerpen die spelen in bodem en ondergrond. Die lijn wordt doorgetrokken in deze visie.

Visie komt mede voort uit aanbevelingen Gemeenteraad Deze visie geeft ook mede invulling aan de adviezen van de Raadscommissie ondergrond uit begin 2018. Deze visie geeft richting aan de in dat advies aanbevolen proactieve rolinvulling. Kernelementen daarbij zijn naast informatievoorziening en inhoudelijke kennis vooral het vergroten van de regionale en gemeentelijke invloed en zichtbaarheid in dit domein, waar nodig gericht op het verkrijgen van middelen, aanpassing van regelgeving of wegnemen van andere belemmeringen. Vaststelling, implementatie en evaluatie Deze visie is bedoeld om in de praktijk bij te dragen aan een meer duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. Mocht blijken dat de uitwerking van de visie onvoldoende effect sorteert, dan willen we dat tijdig weten zodat we keuzes kunnen maken over extra maatregelen. Om dit te volgen gebruiken we de ‘beleidscyclus’ van de Omgevingswet. We lichten de verschillende fasen in die cyclus hieronder toe:

• Beleidsontwikkeling: de visie is opgesteld en geldt voor de komende 5 jaar. Dat is een periode die goed past bij de activiteiten die nodig zijn om de visie in de praktijk te brengen en effecten daarvan te zien. • Beleidsdoorwerking: kernpunten uit deze visie bodem en ondergrond worden gebruikt voor de uitwerking van de omgevingsvisie en andere gemeentelijke visies en producten. Daarnaast zetten we andere instrumenten in die ons ter beschikking staan. Jaarlijks bepalen we welke activiteiten we daarvoor moeten uitvoeren en welke inspanning en middelen daarvoor nodig zijn. Die activiteiten komen te staan in een werkprogramma bodem en ondergrond. We dragen hiermee bij aan het omgevingsprogramma van de gemeente. • Uitvoering: tijdens deze fase zijn twee zaken van belang. Ten eerste de uitvoering van activiteiten van de gemeente om de visie in de praktijk te brengen. Bijvoorbeeld het opstellen van gemeentelijke regels in het omgevingsplan. Ten tweede zullen initiatiefnemers, die ingrepen in bodem en ondergrond voorbereiden, rekening moeten gaan houden met de visie. Bij die nieuwe initiatieven moet immers het duurzamer gebruik van bodem en ondergrond daadwerkelijk gaan plaatsvinden. • Terugkoppeling: periodiek beoordelen we wat het effect is van de visie en de daaraan verbonden activiteiten.

We willen weten of we hierdoor dichterbij een meer duurzaam gebruik van bodem en ondergrond komen. Tevens ontstaan er met de jaren nieuwe inzichten in opgaven voor de gemeente en er komen nieuwe plannen voor gebiedsontwikkeling. Ook is er ontwikkeling in de technieken voor het gebruik van bodem en ondergrond. En tenslotte is er veel nieuwe informatie verzameld over de toestand van bodem en ondergrond en weten we of er een positieve of negatieve trend is voor bepaalde kwaliteiten. We gaan dan een nieuwe fase van beleidsontwikkeling in.

Kern van de visie bodem en ondergrond 1

3

2 Waarom een visie?

• We staan voor grote maatschappelijke opgaven. Denk aan klimaatadaptatie, de energietransitie, behoud van biodiversiteit, circulaire economie, gezonde leefomgeving. • De bodem en ondergrond bieden kansen om te helpen deze maatschappelijke opgaven te realiseren door hun kwaliteiten optimaal in te zetten. • Tegelijkertijd staat de bodem zelf onder druk door intensief gebruik, verontreinigingen, veel ondergrondse infrastructuur, uitputting en overige aantastingen. • Alle reden om goed na te denken hoe wij verstandig de kwaliteiten van onze bodem en ondergrond de komende jaren kunnen inzetten. Kortom, een visie op bodem en ondergrond.

Wat zijn onze uitgangspunten? • We benutten de ondergrond duurzaam, veilig en efficiënt. • We zorgen voor een balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond. • Waar nationale en provinciale kaders het bereiken van onze ambities in de weg staan, gaan wij het gesprek aan over oplossingsrichtingen. • Gebruik van bodem en ondergrond moet nuttig en nodig zijn voor maatschappelijke opgaven. Risico’s zijn aanvaardbaar en beheersbaar. • Functies plaatsen wij op de plekken met de juiste kwaliteiten van bodem en ondergrond. • Bij initiatieven stimuleren we meervoudig gebruik van bodem en ondergrond. • Geen van de maatschappelijke opgaven is volledig leidend in het gebruik van bodem en ondergrond. • We bouwen aan onze regionale relaties met andere overheden en overige partners.

4 Waar zijn kansen en knelpunten?

Welke instrumenten zetten we in?

• In gebieden waar opgaven en ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving spelen brengen we kansen en knelpunten voor het gebruik van bodem en ondergrond in beeld.

• Met beleid, regelgeving, stimulering en samenwerking sturen we op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond.

• Op dit moment relevante kansen en knelpunten zijn: - Grondwaterproblematiek (wateroverlast maar ook droogte); - Versterking van de vitaliteit van de bodem voor landbouw en natuur; - Ruimtegebrek in de bovenste meters van de stedelijke bodem. Hier strijden ondergrondse infrastructuur, bouwwerken, boomwortels en klimaatadaptatiemaatregelen om voldoende ruimte; - Gebruik van de ondergrond voor drinkwaterwinning, bodemenergie, geothermie en zoutwinning laat zich lastig verenigen in de directe omgeving van elkaar; - Wellicht bieden de zoutcavernes interessante mogelijkheden voor de energietransitie.

• We gaan in de komende periode acties uitvoeren in relatie tot: - Verankering visie bodem en ondergrond in omgevingsvisie; - Vertaling beleidskeuzen naar regels in het omgevingsplan; - Afstemming planning ingrepen in de ondergrond; - Data-gedreven werken: informatie over onze bodem- en ondergrondkwaliteiten inzetten voor ruimtelijke ontwikkelingen en voor trendvolging van de kwaliteiten van bodem en ondergrond; - Bundeling kennis en deskundigheid over bodem en ondergrond bij ruimtelijke vraagstukken; - Samenwerking met lokale, regionale en nationale partners bij vraagstukken over gebruik van bodem en ondergrond; - Toepassing uitgangspunten in het proces van nieuwe initiatieven.

1

Waarom een visie?

Belang van bodem en ondergrond De bodem vervult heel veel functies waar we als mensen volledig afhankelijk van zijn: we bouwen woningen en hebben daar een draagkrachtige ondergrond voor nodig. We verbouwen onze landbouwgewassen op een vruchtbare bodem. We leven op de bodem die we vrij van schadelijke stoffen willen hebben. En de bodem bewaart een deel van onze geschiedenis in de vorm van archeologische bijzonderheden en het kenmerkende landschap. Verder zijn de bodem en ondergrond van belang voor maatschappelijke vraagstukken als klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit. De kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn nodig voor deze functies en opgaven.

Kwaliteiten van bodem en ondergrond Alle kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn afgebeeld in de figuur hiernaast. Die kwaliteiten zijn het gevolg van het ontstaan van de bodem en ondergrond in de geologische geschiedenis en door het eeuwenlange gebruik en beheer door de mens. Gebruik van bodem en ondergrond kan echter ook leiden tot knelpunten zoals: • problemen in de uitvoering en het onderhoud van bouwwerken; • storingen in het gebruik van belangrijke infrastructuur; • verschraling van het natuurlijk kapitaal; • inefficiënt gebruik voor opslag en winning van energie. Al deze aspecten geven extra kosten voor het beheer van de openbare en particuliere eigendommen. Bovendien zijn effecten van handelingen vaak pas na generaties zichtbaar. Het opbouwen of herstellen van een vitale bodem is daarom een langdurig proces. Wij willen als gemeente daarom meer regie over het gebruik van bodem en ondergrond en wij willen dit een structurele plek geven in het omgevingsbeleid.

Figuur: overzicht van kwaliteiten van bodem en ondergrond. De kwaliteiten worden hier nader toegelicht.

Begrippen In deze ondergrondvisie worden de begrippen bodem en ondergrond naast elkaar gebruikt. Er is geen duidelijke grens tussen de diepte waar ‘bodem’ eindigt en ‘ondergrond’ begint. Daarbij gaat het bij bodem meestal om de bovenste meters van de aardkorst, waarin zich bodemvormende processen afspelen. De bodem bestaat uit grond en grondwater en de daarin levende organismen. Het grondwater is met oppervlaktewater verbonden in het watersysteem. Ondergrond heeft betrekking op alles wat zich tot op grotere diepte beneden het maaiveld bevindt.

1

Bodem in stedelijk en landelijk gebied

De bodem in stedelijk gebied

De bodem in landelijk gebied

Onze woningen en overige gebouwen zijn gefundeerd in de bodem. In de bovenste bodemlaag liggen data- en elektriciteitskabels, riolering en leidingen voor transport van stoffen. Zowel uitbreiding van ondergrondse infrastructuur als het planten van bomen leggen beslag op ondergrondse ruimte. Dit vraagt om een goede ruimtelijke ordening en afstemming van de planning van ingrepen in de bodem. Niet altijd zal het mogelijk zijn alle functies voldoende plek te geven. Dan moet een keuze worden gemaakt welke functie voorrang krijgt.

Voor de productie van voldoende en gezond voedsel moet de bodem vruchtbaar zijn. Daarvoor is nodig: een goede bodemstructuur, voldoende voedingsstoffen en water, organische stof én een goed functionerend bodemleven. Als die bodem ook op langere termijn en bij goed beheer die vruchtbaarheid houdt, spreken we van een vitale bodem. Zo’n vitale bodem draagt ook bij aan de productie van schoon grondwater voor drinkwater. Ook legt de bodem dan koolstof uit de atmosfeer vast. Het landelijke landbouwbeleid is gericht op kringlooplandbouw. Daarvoor is een duurzaam gebruik van de bodem één van de pijlers.

Het stedelijk gebied heeft met een erfenis te maken in de vorm van bodemverontreiniging. Verontreinigde locaties met risico’s voor de mens of milieu zijn gesaneerd. Voor veel andere locaties is geen sanering nodig maar dient wel zorgvuldig met de nog aanwezige verontreiniging om te worden gegaan. Zo wordt in een deel van Enschede het grondwater gebiedsgericht beheerd om te voorkomen dat verontreiniging zich oncontroleerbaar verspreidt. In de komende jaren vragen ‘nieuwe stoffen’ zoals PFAS om aandacht. Onderzoek is nodig naar het voorkomen van dit soort stoffen. Niet uitgesloten is dat dit tot nieuwe saneringen kan leiden. In het stedelijk gebied is open bodem nodig zodat er ruimte is voor groen en water. Dit draagt bij aan een gezonde stad, bijvoorbeeld voor de bestrijding van wateroverlast en hittestress. Variatie in de bodem is belangrijk voor het groen; voor bomen en struiken is een niet-verdichte en vruchtbare bodem nodig, een grotere variatie aan planten is echter juist gebaat bij een voedselarme bodem.

De toenemende droogte door het veranderende klimaat zorgt voor een tekort aan water in de bodem. Dat geeft zowel voor landbouw als natuur problemen. Een vitale bodem is behalve voor de landbouw ook nodig voor natuur. Die bodem zorgt namelijk voor een veerkrachtig ecosysteem en houdt water vast. Het gebruik van het landelijk gebied verandert door uitbreiding van de stad, door recreatie en door bouw van windturbines en zonnevelden. De uitdaging is om bij deze veranderingen aandacht te hebben voor biodiversiteit en waterberging. Dit is een voorbeeld van een functiecombinatie waarbij de bodem meerdere functies vervult.

Foto: WUR

1

Het grondwater

Grondwateroverlast

Grondwaterwinning en bodemenergie

Grote delen van de stad zijn gebouwd ten tijde van de textielindustrie, die veel water onttrok. Na het verdwijnen van de textielindustrie is de grondwaterstand gestegen, wat in sommige wijken tot problemen heeft geleid. Bijvoorbeeld Pathmos, Stadsveld en Roombeek. Omdat Enschede tegen een stuwwal ligt, is er een hoogteverschil tussen hoogste en laagste punt van ca. 40 m. De neerslag die in het hoge deel valt dringt de bodem in en vult het grondwater aan. Het grondwater stroomt in de richting van het lagere deel en kwelt daar op. Die aanwezigheid van grondwater kan overlast geven voor gebouwen, in Enschede vooral in de vorm van natte kelders en kruipruimten. Aan de andere kant, voor ecologie is een kwelgebied juist waardevol. Grondwateroverlast treedt ook op waar ondiep in de bodem een keileemlaag zit. De neerslag kan daar niet diep in de bodem infiltreren en blijft staan op de keileemlaag.

Op tientallen meters diepte onttrekken we grondwater voor drinkwater. In drinkwaterwingebied Enschede-Losser is dat op een diepte van ca. 5070 meter beneden het maaiveld (zie afbeelding). Jaarlijks pompt Vitens 2,4 miljoen m3 grondwater op. Dat is voldoende voor het waterverbruik van 52.000 personen. Grolsch gebruikt 1,4 miljoen m3/jaar. De overige onttrekkingen zijn van kleinere omvang. De ondergrond in Enschede is beperkt geschikt voor gesloten bodemenergiesystemen. Deze kunnen tot een diepte van maximaal 150 meter worden geplaatst. Soms is een keuze nodig welke functie in de ondergrond kan plaatsvinden. In sommige gebieden gelden namelijk restricties voor boringen die nodig zijn voor bodemenergiesystemen. Dat zijn grondwaterbeschermingsgbieden, boringsvrije zones en gebieden met waardevolle archeologie en natuur.

Bron: Gebiedsdossier Enschede-Losser, 2017

1

De diepe ondergrond

Gas, olie en geothermie in de diepe ondergrond Op enkele kilometers diepte in de Nederlandse ondergrond zijn aardlagen waaruit plaatselijk olie en gas wordt gewonnen. Op die diepte vindt ook winning van geothermie (aardwarmte) plaats. Deze mijnbouwactiviteiten zijn het domein van de Rijksoverheid. Als gemeente zijn wij de wettelijk adviseur bij nieuwe mijnbouwactiviteiten op de vlakken waar de lokale kennis bij de gemeenten ligt. In en om Enschede wordt geen olie of gas gewonnen. Aan de noordzijde van Enschede ligt een gasveld, dat echter technisch niet geschikt is voor winning. Rondom Almelo, Hengelo en Enschede is - op basis van de huidige informatie - de potentie voor aardwarmte beperkt in vergelijking met sommige andere gebieden in Nederland. Dit komt door de relatief lage temperatuur van het diepe grondwater en de relatief dunne lagen waaruit dit grondwater onttrokken kan worden. Meer onderzoek naar de mogelijkheid voor geothermie in onze gemeente moet nog plaatsvinden. Zoutwinning op honderden meters diepte Sinds 1918 wordt zout gewonnen in Twente. In Hengelo en Enschede zijn tientallen cavernes (holtes) van voormalige en huidige zoutwinning. De winning loopt door tot tenminste 2035. Verder onderzoek is nodig of de cavernes hergebruikt kunnen worden bij de energietransitie.

De zoutcavernes zijn technisch geschikt voor bepaalde vormen van opslag, in twee cavernes in Enschede vindt opslag van olie in het kader van de strategische nationale olievoorraad plaats. Voor de opslag van energie in de vorm van waterstofgas of perslucht blijkt de diepte en vorm van de cavernes minder geschikt. Zoutcavernes kunnen wellicht ook ingezet worden voor koude- en warmteopslag. Dit soort vormen van hergebruik is met de huidige technieken nog niet haalbaar.

Bron: landelijke Structuurvisie Ondergrond, 2018

Ter plaatse van de cavernes kan bodemdaling optreden. Functies in de bovengrond en boven het maaiveld moeten hiermee rekening houden. Enkele cavernes bleken in het verleden niet stabiel en bij een aantal worden maatregelen genomen om het risico voor de omgeving te beperken.

2

Uitgangspunten • In onze gemeente benutten we bodem en ondergrond duurzaam, veilig en efficiënt om de maatschappelijke opgaven en de gemeentelijke ambities voor de leefomgeving uit onze omgevingsvisie te realiseren.

Nationale en provinciale kaders bodem en ondergrond

• Hierbij zorgen we voor een balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond. Daarbij houden we er rekening mee dat de ondergrond een traag werkend systeem is.

We sluiten voor het bodembeleid aan bij de 3 pijlers onder het landelijke bodembeleid (Omgevingswet):

• We voldoen in principe aan nationale en provinciale kaders; waar die onze ambities in de weg staan gaan wij in gesprek over oplossingsrichtingen voor het duurzaam benutten van bodem en ondergrond.

• Wij delen functies aan locaties evenwichtig toe. Wij stellen regels in het omgevingsplan die daarvoor nodig zijn en houden daarbij rekening met de kwaliteiten van bodem en ondergrond (pijler 2);

• Voorwaarden voor gebruik van bodem en ondergrond zijn dat het gebruik nuttig en nodig is voor de maatschappelijke opgaven die bijdragen aan een duurzame regionale ontwikkeling en dat de risico’s aanvaardbaar en beheersbaar zijn. • Functie volgt bodem; functies plaatsen wij bij voorkeur op de plekken met de juiste kwaliteiten van bodem en ondergrond. Initiatieven moeten er aan bijdragen dat de kwaliteiten van bodem en ondergrond worden benut, beschermd en waar mogelijk worden versterkt. • Bij initiatieven stimuleren we meervoudig gebruik en houden we waar mogelijk ruimte in de ondergrond voor toekomstig gebruik. • Geen van de maatschappelijke opgaven is volledig leidend in het gebruik van de ondergrond. We maken een brede afweging van de functies die bodem en ondergrond (kunnen) vervullen in het betreffende gebied. • We bouwen aan onze regionale relaties met andere overheden en we stimuleren samenwerking tussen initiatiefnemers, belanghebbenden en gemeente bij beleidsvorming en projecten.

• Wij beschermen de bodem tegen nieuwe verontreinigingen en aantastingen (pijler 1);

• Wij beheren de resterende historische verontreinigingen en aantastingen duurzaam en doelmatig (pijler 3).

We sluiten voor het ondergrondbeleid aan bij de visie in de nationale omgevingsvisie / Structuurvisie ondergrond: • Bij ontwikkeling van de fysieke leefomgeving houden wij rekening met het functioneren van bodem en ondergrond als natuurlijk systeem.

We sluiten voor het ondergrondbeleid aan bij de provinciale omgevingsvisie: • Bij ruimtelijke ontwikkeling sluiten wij aan bij de ambitie om de balans te houden tussen gebruik en bescherming van de ondergrond. • We letten bij planontwikkeling tijdig op de regels voor gebruik van de ondergrond in de omgevingsverordening.

3

Kansen en knelpunten

Nederland staat voor een aantal grote uitdagingen. Grote maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie, herstel van biodiversiteit, groeien naar een circulaire economie, zullen de komende jaren veel van onze creativiteit vergen om tot goede oplossingen te komen. Opgaven die ook tot lokale vraagstukken leiden en die deels alleen op te lossen zijn met behulp van bodem en ondergrond. Onderstaand overzicht geeft weer welke initiatieven en ruimtelijke thema’s momenteel spelen in Enschede en hoe die in relatie staan tot maatschappelijke opgaven. Tevens is aangegeven hoe de initiatieven en thema’s zich manifesteren en wat dit betekent voor bodem en ondergrond. Welke initiatieven en thema’s in Enschede

Grondwaterproblematiek (kwantiteit)

Verduurzaming/ verbreding landbouw Chemische kwaliteit/ Ontplofbare Oorlogsresten Recreatie in buitengebied voor stedelingen

Voor een meer uitgebreide toelichting op bodem- en ondergrondkwaliteiten die van belang zijn voor deze maatschappelijke opgaven klik hier. Tevens zijn gebieden genoemd als voorbeelden waar deze ontwikkelingen zich voordoen. Dit is nadrukkelijk geen uitputtende opsomming van alle gebieden waar deze ontwikkelingen aan de orde zijn. Periodiek kan dit overzicht worden geactualiseerd.

Gezonde Identiteit & Hoe manifesteren zich deze initiatieven en ruimtelijke thema’s in Enschede Waar speelt dit o.a. op en veilige natuurlijk en wat betekent dit voor bodem en ondergrond dit moment Mobiliteit Klimaat- Energie- Circulaire Bioleefen cultureel (voorbeeld-gebied) adaptatie transitie economie diversiteit omgeving erfgoed Het vasthouden, bergen en afvoeren van overtollig hemelwater om Wijken Boswinkel, wateroverlast te voorkomen. Te hoge grondwaterstand (overlast) of te lage Stadsveld, Glanerbrug. grondwaterstand (door droogte en onttrekkingen) leidt tot o.a. schade aan Soms verschil op gebouwen en (ondergrondse) infrastructuur en heeft gevolgen voor perceelsniveau. gezondheid en leefbaarheid. Droogte legt in landelijk gebied extra druk op de Landelijk gebied. functies landbouw, natuur en drinkwaterwinning. Verbetering van bodemvruchtbaarheid, organische stof en bodemleven versterkt agrarische productie, vergroot de watervoorraad, legt koolstof vast Noord-Eschmarke en biedt een basis voor natuurinclusieve landbouw. In sommige gebieden is er een risico op ondergrondverdichting en verslemping. Aandacht voor aanwezigheid van verontreiniging (chemische stoffen, maar ook invasieve exotische planten) en niet-gesprongen explosieven bij ingrepen Stedelijk gebied in de bodem en bij gevoelige gebruiksfuncties.

Natuur en aantrekkelijk landschap zijn belangrijk voor recreatiemogelijkheden dichtbij de stad. Toename bodemleven ter Landelijk gebied versterking van vitale bodem en bovengrondse biodiversiteit.

Vervolg kansen en knelpunten bodem- en ondergrond op volgende pagina

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

3

Kansen en knelpunten - vervolg

Welke initiatieven en thema’s in Enschede

Zonnevelden Windenergie Drinkwaterwinning Nieuwbouw en infrastructuur Leefbaarheid en duurzaamheid Beheer ondergrondse infrastructuur Zoutwinning en cavernes

Bodemenergie en geothermie

Gezonde Identiteit & Hoe manifesteren zich deze initiatieven en ruimtelijke thema’s in Enschede Waar speelt dit o.a. op en veilige natuurlijk en wat betekent dit voor bodem en ondergrond dit moment Mobiliteit Klimaat- Energie- Circulaire Bioleefen cultureel (voorbeeld-gebied) adaptatie transitie economie diversiteit omgeving erfgoed Ruimteclaims en mogelijke effecten op bodem- en watersysteem. Zoeken naar functiecombinaties van zonnevelden met versterking biodiversiteit of Zie ‘Energievisie’ waterberging.

•

•

•

•

Ruimteclaims voor bouw windturbines en draagkracht voor aanleg fundering. Zie ‘Energievisie’ Droogte legt druk op drinkwaterwinning. Vitens en provincie bereiden aanwijzing van aanvullende strategische grondwatervoorraden voor Noord-oost Enschede (gebieden nog onbekend). Aandacht voor toename van verharding en verdichting van de ondergrond door bouw van woningen of bedrijfs/nutsfuncties en aanleg wegen. Ruimte Centrumkwadraat voor open bodem (groen en waterpartijen) houden. Afname van wateroverlast en hittestress en toename biodiversiteit door Stedelijk gebied voldoende open bodem. Ruimtedruk door toename ondergrondse infrastructuur (extra warmtenet en verzwaring elektriciteit). Daarnaast ruimte nodig voor boomwortels (170.000 Stadsbeken bomenplan), waterlopen en waterberging. Herontwikkeling is kans om ligging van kabels en leidingen opnieuw te bepalen. Ondergrondse ruimtes met (nog te onderzoeken) potentie voor hergebruik en energietransitie. Bij bouw en aanleg infrastructuur rekening houden met de Twekkelo aanwezigheid van cavernes en (voormalige) boorputten. Potentie geothermie relatief beperkt. Meer onderzoek nodig om optie op middellange termijn open te houden. Mijnbouwactiviteiten betekenen beslag Stedelijk en landelijk op ruimte in de ondergrond, niet alle functies verenigen zich daarmee. Rond gebied drinkwaterwinningen liggen boringsvrije zones.

Er is potentie voor gesloten bodemenergiesystemen.

•

•

• •

•

•

• •

• • • •

•

•

•

•

•

•

•

•

•

• •

3

Kansen en knelpunten in enkele gebieden Enschede heeft een totale oppervlakte van 14.272 hectare (ha). Daarvan is 3.000 ha bebouwd (waarbinnen ca. 75.000 woningen), 600 ha voor verkeer, 6.900 ha agrarisch, 2.400 ha bos en open natuurlijk terrein, 400 ha voor recreatie en 200 ha binnenwater. Deze kaart geeft aan waar enkele van de in de tabel genoemde voorbeeld-gebieden zich bevinden. De kaart geeft dus geen uitputtend overzicht van alle gebieden waar bodem en ondergrond van belang zijn voor de maatschappelijke opgaven in Enschede. Binnen deze gebieden doen zich bepaalde kansen en knelpunten voor vanwege de bodemeigenschappen en het (historisch) gebruik van de bodem. In de kaart zijn de grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones zichtbaar. Daarin zijn geen boringen in de diepere bodem mogelijk. Dat legt beperkingen op voor de aanleg van bijvoorbeeld bodemenergie-systemen. Ook afgebeeld zijn gebieden waar bij graafwerkzaamheden gelet moet worden op “ontplofbare oorlogsresten (OO)”. En in het westen van de gemeente zijn de zoutcavernes iets om rekening mee te houden bij het toekennen van functies boven de grond. Tegelijkertijd bieden zij in de toekomst wellicht kansen voor hergebruik.

Niet op de kaart aangegeven, maar ook zaken als bodemverontreiniging of de aanwezigheid van waardevolle archeologische of landschappelijke waarden kunnen voor beperkingen in het gebruik van de bodem zorgen.

3

Kansen en knelpunten in enkele gebieden

Ter voorbereiding van deze visie is data en kaartmateriaal over bodem en ondergrond verzameld. Deze geven inzicht over het gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond in en om Enschede. Deze data en kaarten zijn beschikbaar via het GIS-portaal. De Visie landelijk gebied Enschede bevat kaartmateriaal van het landelijk gebied. Inspirerende kaartbeelden over de rol van bodem en ondergrond zijn te vinden in de recent verschenen Bodematlas Twente. Met deze informatie ontstaat meer inzicht om de in de vorige pagina’s genoemde knelpunten op te lossen of kansen te verzilveren. Een voorbeeld daarvan is een gebied in de stad met een grote ruimtedruk in de ondergrond doordat daarin veel functies moeten plaatsvinden. Hiernaast is de situatie van de Oldenzaalsestraat ter hoogte van het stadscentrum afgebeeld. Deze is onlangs opnieuw ingericht en boven het maaiveld ziet het er mooi geordend uit. Om aan te sluiten op de gevraagde functies is onder het maaiveld een complexe puzzel gelegd. Door aanleg van een warmtenet, een nieuwe riolering, een wadi voor waterberging en de aanpassing van diverse kabels en (hoofdtransport-)leidingen is de ondergrondse ruimte vol geraakt. Voor nieuwe functies en ingrepen in de ondergrond is weinig ruimte meer over. Bij onderhoud moet goed gelet worden op de infrastructuur van de diverse functies.

4

Instrumenten

De gemeente heeft verschillende instrumenten om te sturen op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. Er zijn landelijke en provinciale kaders, maar de gemeente kan daar desgewenst eigen regels aan toevoegen. Naast deze ‘hard power’ (beleid en regelgeving) heeft de gemeente belangrijke invloed door de inzet van ‘soft power’ (stimulering / overtuiging / samenwerking / informatie-uitwisseling).

Tevens heeft de gemeente directe invloed door het eigen gebruik van bodem en ondergrond in openbaar gebied. Acties die nodig zijn voor ontwikkeling en implementatie van deze instrumenten worden uitgewerkt in een apart werkprogramma bodem en ondergrond dat we periodiek actualiseren.

Instrument Beleid Omgevingsvisie

Instrument Inhoud Regelgeving Bestaande (sectorale) De gemeente heeft de rol als bevoegd gezag of heeft een taak in regelgeving die procedures voor diverse regelgeving die gerelateerd is aan gerelateerd is aan bodem- en ondergrondkwaliteiten: • Wet bodembescherming: sanering en gebiedsgericht bodem- en ondergrondkwaliteiten grondwaterbeheer • (wijzigt bij Besluit bodemkwaliteit: nota bodembeheer en inwerkingtreding bodemkwaliteitskaart; beleid t.a.v. zeer zorgwekkende stoffen • Bouwbesluit: beoordeling chemische kwaliteit en draagkracht Omgevingswet) en ondergronds bouwen • Algemene Verordening Ondergrondse Infrastructuur • Wet milieubeheer: Gemeentelijk Rioleringsplan • Wet natuurbescherming: Bomenverordening (Hengelo + Almelo) • Besluit externe veiligheid buisleidingen: verwerken in bestemmingsplannen • Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen: meldingenprocedure en interferentiebeleid • Erfgoedwet: archeologische waardenkaart • Mijnbouwwet: adviesmogelijkheden gemeente bij vergunning Omgevingsplan Beleidskeuzen en beleidsambities worden vertaald in het omgevingsplan en procedures Koppeling data over gebruik(-sbeperkingen) bodem en ondergrond aan omgevingsplan

Inhoud

In de omgevingsvisie staan de ambities van de gemeente voor de leefomgeving. Deze visie bodem en ondergrond is input voor voorbereiding dan wel uitwerking van de gemeentelijke omgevingsvisie. Zodra de omgevingsvisie gereed is kan het overzicht van kansen en knelpunten in gebieden worden geactualiseerd en moet worden nagegaan welke invloed dit heeft op de acties uit het werkprogramma bodem en ondergrond. Omgevingsprogramma In een programma onder de Omgevingswet beschrijven we maatregelen die leiden tot de gewenste kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Er zijn diverse maatregelen denkbaar: beleidsregels, financiële instrumenten, communicatie, convenanten en de uitvoering van projecten. Aan dit brede omgevingsprogramma kunnen acties uit het werkprogramma bodem en ondergrond worden gekoppeld.

Vervolg Instrumenten op volgende pagina

4

Instrumenten - vervolg

Instrument Informatie, kennis, inspiratie Data

Inhoud

Werkprotocol digitale informatie bodem en ondergrond Bodemdata voor professionals gemeente Implementatie van de Basisregistratie ondergrond Begrijpelijke informatie voor bewoners en belanghebbenden Systeem voor verzamelen en beheren van data (afkomstig van o.a. sensoren, expert-waarnemingen, civil science) Indicatoren Essentiële indicatoren voor monitoren bodem- en ondergrondkwaliteiten (nog te ontwikkelen) Kennis Kennis over relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten verbinden bij projecten en bij toetsing van initiatieven Intern en extern expertisenetwerk voor relevante kwaliteiten van bodem en ondergrond Onderzoek Grootschalige onderzoeken voor complexe vraagstukken Uitvoeren van experimenten in pilots Communicatie Website Onder Twente Website gemeente en gemeentelijke informatiebronnen Inspiratie kansen en Overzicht kansen en knelpunten bodem/ondergrond in gebieden knelpunten bodem en Factsheets ondergrond OnderTwente (2018) ondergrond Bodematlas Twente (2020): met inspiratie in kaarten en foto’s Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen: deze biedt handvatten voor de initiatiefnemer en de gemeente voor het zorgen voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. (zie schema, nader uitgewerkt in de bijlage bij deze visie)

Instrument Stimuleren en ontwikkelen Budget voor onderzoek en uitvoering Aanbestedingen en eigen uitvoering

Rol in ontwikkelen bepalen Intern netwerk Externe netwerken

Inhoud

Budget in gemeentelijke begroting Bijdragen van initiatiefnemers en belanghebbenden Maatschappelijk verantwoord inkopen toegepast voor bodem- en ondergrondaspecten in projecten waar gemeente opdrachtgever is Verwerken bodem en ondergrondaspecten in Handboek/Toetsingskader Openbare Ruimte Randvoorwaarden mede-initiatiefnemerschap Ontwikkelstrategie toepassen met initiatiefnemers Intern netwerk gemeentelijke professionals die werken aan de fysieke leefomgeving Landelijk: • Mijnbouwnetwerk gemeenten • Landelijke kennisinstellingen Regionaal: • Bestuurlijke afstemming bodem en ondergrond in de regio • Onder Twente • Twents Waternet • RES (samenwerkende partijen) • Mineral Valley Twente • Regionale kennisinstellingen Lokaal: • Lokale of thematische belangengroepen

Colofon Visie bodem en ondergrond Enschede mei 2021 Opgesteld in samenwerking met de gemeenten Almelo en Hengelo Wethouder Jurgen van Houdt in afstemming met de wethouders Eugène van Mierlo - Almelo Claudio Bruggink – Hengelo Illustratie: Gertjan Kleijne

De Twentse gemeenten werken al jaren samen aan de ontwikkeling van beleid voor bodem en ondergrond. De gemeenten Almelo, Hengelo en Enschede hebben in intensieve samenwerking deze visie opgesteld. De drie gemeenten hebben dezelfde uitgangspunten. De uitwerking hiervan verschilt per gemeente vanwege de specifieke eigen situatie van het gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Ook kan de inzet van gemeentelijke instrumenten, om het duurzaam gebruik van bodem en ondergrond te sturen, verschillen. De visie is voorbereid in een aantal stappen: • Inventarisatie en analyse van beschikbare lokale en regionale gegevens over gebruik en kwaliteiten van bodem en ondergrond. • Analyse van de ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeenten en regio door analyse van beleidsdocumenten en door interviews binnen onze gemeenten en interviews met netwerkpartners van onze gemeenten. • Analyse van het landelijk, provinciaal en gemeentelijk beleid en van de instrumenten die wij kunnen inzetten om te sturen op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. • Diverse gesprekken met raadsleden, werkveldvertegenwoordigers binnen de gemeenten en regionale partners en belanghebbenden. De visie is opgesteld door een projectteam vanuit de gemeenten met ondersteuning door Sweco Nederland B.V.

Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen Een van de instrumenten om de visie bodem en ondergrond toe te passen is het proces waarin initiatieven die ruimtelijke impact hebben, worden voorbereid en uitgevoerd. Vaak wordt de impact van ingrepen pas getoetst in het besluitvormingstraject van projecten. Steeds duidelijker wordt dat er winst wordt behaald door inhoudelijke disciplines, waaronder bodem en ondergrond, vroeg in het ontwikkelingsproces mee aan tafel te zetten. Deze procesbeschrijving geeft aan de initiatiefnemer en de gemeente handvatten om te zorgen dat er een balans ontstaat tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond bij nieuwe initiatieven en maatschappelijke opgaven. Deze procesbeschrijving is van toepassing in situaties waarin de ingrepen complex en/of omvangrijk zijn. Het is aan ieder van de drie gemeenten om de elementen uit dit proces te laten aansluiten bij bestaande gemeentelijke processen. Hieronder worden de fasen van het proces kort toegelicht: • De initiatiefnemer gaat aan de slag met een initiatief waarbij een of meer maatschappelijke opgaven in een gebied worden gerealiseerd. De initiatiefnemer kan een particuliere partij zijn of de gemeente of andere overheid of een samenwerkingsverband. • Die initiatiefnemer start met een verkenning.

Daarbij gaat hij na welke bodem- en ondergrondkwaliteiten relevant zijn voor de maatschappelijke opgaven van het gebied. Hij analyseert beschikbare informatie over het huidige gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Daarnaast betrekt hij partijen die op die locatie een belang hebben bij het gebruik van bodem en ondergrond. In deze fase kan de gemeente faciliteren door het beschikbaar stellen van informatie en door algemene kaders onder de aandacht te brengen (te agenderen). • Tijdens de planontwikkeling gaat de initiatiefnemer na hoe optimaal gebruik van bodem en ondergrond bijdraagt aan het initiatief. De initiatiefnemer krijgt met de ‘Ontwikkelstrategie voor ingrepen in de ondergrond’ 7 handvatten om een slim, attractief en gedragen ontwerp van de ruimtelijke ingreep uit te werken. De gemeente draagt tijdens deze fase bij door met de initiatiefnemer na te gaan hoe de kansen van gebruik van bodem en ondergrond in dit gebied worden benut. Tenslotte kan de gemeente nagaan welke van de beschikbare instrumenten zij kan inzetten om te sturen op het duurzaam gebruik door stimulering (te inspireren).

• De besluitvorming vindt plaats op basis van een plan of melding door de initiatiefnemer. Daarbij wordt nagegaan of knelpunten of afwenteling van negatieve effecten kunnen optreden. Wanneer tijdens de verkenningsfase en de planontwikkelingsfase de kansen van bodem en ondergrond zijn meegenomen is een belangrijke voorwaarde voor duurzaam gebruik vervuld. Tijdens de besluitvormingsfase vindt een toets plaats of het initiatief voldoet aan de regelgeving en procedures. Waar geen regels of normen voorhanden zijn kan getoetst worden of er risico’s aanwezig zijn en of die tot een aanvaardbaar niveau worden beperkt. Tevens toetst de gemeente of het gebruik van de ruimte in de ondergrond zo beperkt mogelijk is. • De uitvoering van de ingrepen in bodem en ondergrond en het beheer van gerealiseerde voorzieningen vindt plaats. Daarbij zorgt de initiatiefnemer voor monitoring van de effecten op bodem en ondergrond. De gemeente evalueert deze informatie en houdt in de gaten hoe het gebruik zich ontwikkelt en of de gewenste balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond in stand blijft.

Leeswijzer voor de procesbeschrijving De volgende pagina bevat het schema van de Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen, met op de pagina’s daarachter de uitwerking ervan: • het overzicht van de maatschappelijke opgaven en daarvoor relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten; • het overzicht van die bodem- en ondergrondkwaliteiten inclusief beschrijving en verwijzing naar lokale en regionale data; • het overzicht van belanghebbenden bij bodem en ondergrond; • een samenvatting van de recent opgestelde ontwikkelstrategie voor ingrepen in de ondergrond met zeven handvatten; • de aandachtspunten voor de gemeente voor sturing op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond tijdens de verschillende fasen van het proces. Tijdens de fasen van het proces kan de gemeente dat doen door te agenderen, te inspireren, te toetsen en te evalueren. Via links in dit document kunt u navigeren naar bepaalde onderwerpen. Terug naar de pagina waar u vandaan kwam? Dit kan via Alt+pijl-links.

Schema procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen Bodem- en ondergrondagenda Welke bodem- en ondergrondkwaliteiten zijn relevant voor deze opgave?

Initiatiefnemer

overzicht opgaven + kwaliteiten

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond? beschrijving

Initiatief / maatschappelijke opgave

data / kaarten

Wie zijn belanghebbenden?

Ontwikkelen ingrepen in de ondergrond

overzicht belanghebbenden

ontwikkelstrategie

Verkenning

Gemeente

Agenderen

Plan of melding indienen

Monitoren

Planontwikkeling

Besluitvorming

Inspireren

Toetsen

Welke kaders en betrokkenen?

Hoe worden kansen benut?

•Nationale omgevingsvisie

A

F

• Provinciale omgevingsvisie

• Vindt functie plaats op de plek met de juiste kwaliteiten?

B

• Gemeentelijke omgevingsvisie

• Vindt meervoudig gebruik plaats?

G

C

• Nut + noodzaak

H

D

• Welke bijdrage kan gemeente leveren aan duurzaam gebruik?

• Samenwerking

E

Evalueren Welke effecten heeft het gebruik?

Hoe worden knelpunten en afwenteling voorkomen? • Regels Rijk, provincie, waterschap, gemeente

I

• Risico’s en beheersing

J

• Ruimtegebruik

Uitvoering + beheer

K

• Gebruik en effecten op bodem en ondergrond

L

Toepassing Procesbeschrijving

Welke kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn relevant voor maatschappelijke opgaven?

Inleiding •

Er is landelijk een aantal grote maatschappelijke opgaven waarvoor gebruik van bodem en ondergrond belangrijk is.

•

Deze en de volgende pagina geven een toelichting op de maatschappelijke opgaven. Per opgave is in tabelvorm aangegeven wat de relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten zijn. Een algemene toelichting op de kwaliteiten van bodem en ondergrond en hun betekenis voor mens en samenleving staat hier.

maatschappelijke Klimaatadaptatie opgave wat verstaan we De omgeving aanpassen en voorbereiden op de gevolgen van het daaronder veranderende klimaat heet klimaatadaptatie. Vier thema’s zijn van belang: wateroverlast, droogte, hitte en overstroming. wat zijn relevante P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid bodem- en P3 - Voorraad grondwater ondergrondR2 - Levende bodem kwaliteiten R4 - Waterbergende bodem R7 - Warmteregulatie maatschappelijke Energietransitie opgave wat verstaan we De klimaatambities uit het akkoord van Parijs om klimaatverandering daaronder tegen te gaan, betekenen dat het energiesysteem ingrijpend moet worden veranderd en verduurzaamd (= energietransitie). wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D3 - Kabels, leidingen en riolering ondergrondD4 - Buisleidingen kwaliteiten D5 - Bodemenergie / Warmte-Koude-Opslag D6 - Opslag van stoffen D7 - Wortelruimte (bomen) P5 - Voorraad fossiele energie P6 - Geothermie

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Welke kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn relevant voor maatschappelijke opgaven?

maatschappelijke Circulaire economie opgave wat verstaan we In een lineaire economie worden grondstoffen aan de aarde onttrokken, daaronder gebruikt en afgedankt. Een circulaire economie sluit kringlopen en brengt alle grondstoffen en materialen na gebruik weer terug in het ecologische dan wel industriële systeem, zonder negatieve effecten op het milieu. wat zijn relevante D3 - Kabels, leidingen en riolering bodem- en D4 - Buisleidingen ondergrondD6 - Opslag van stoffen kwaliteiten P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P2 - Voorraad drinkwater P3 - Voorraad grondwater P4 - Voorraad delfstoffen R5 - Waterfilterende bodem R6 - Koolstofbindende bodem

maatschappelijke Biodiversiteit opgave wat verstaan we Variatie in soorten planten en dieren en variatie in typen daaronder ecosystemen/leefgebieden is belangrijk voor het evenwicht in de natuur en voor het leveren van goederen en diensten aan de mens (zoals levering van zuurstof en biomassa, beheersing van plagen, waterzuivering, bestuiving van planten). wat zijn relevante P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid bodem- en P3 - Voorraad grondwater ondergrondI4 - Ecologische diversiteit kwaliteiten

maatschappelijke Gezonde en veilige leefomgeving opgave wat verstaan we Een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes daaronder gemakkelijk en logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is.

wat zijn relevante I1 - Archeologische waarden bodem- en I2 - Aardkundige waarden ondergrondI3 - Landschappelijke diversiteit kwaliteiten I4 - Ecologische diversiteit

wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D2 - Ondergronds bouwen ondergrondD3 - Kabels, leidingen en riolering kwaliteiten D4 - Buisleidingen D7 - Wortelruimte (bomen) P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P3 - Voorraad grondwater R1 - Schone en veilige bodem R2 - Levende bodem R3 - Stabiele bodem/bodemdaling I5 – Recreatieve en educatieve waarden

maatschappelijke Identiteit en natuurlijk en cultureel erfgoed opgave wat verstaan we Het natuurlijk en cultureel erfgoed is belangrijk voor de wijze waarop daaronder mensen zichzelf positioneren ten opzichte van elkaar en hun omgeving.

maatschappelijke Mobiliteit opgave wat verstaan we De mogelijkheid om korte en lange afstanden via auto, openbaar vervoer, daaronder fiets etc. te overbruggen. Mobiliteit is van belang om steden economisch aantrekkelijk te houden en de bereikbaarheid van banen te vergroten, en het draagt bij aan invulling van de vrije tijd. wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D2 - Ondergronds bouwen ondergrondD3 - Kabels, leidingen en riolering kwaliteiten P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid R4 - Waterbergende bodem Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

De betekenis van bodem en ondergrond voor mens en samenleving kan worden onderverdeeld in verschillende soorten kwaliteiten. Op gebieds- en locatieniveau kunnen in sommige kwaliteiten grote verschillen zitten.

Draag kwaliteiten D1 – Draagkracht om te bouwen

Een toelichting op de kwaliteiten is in de volgende pagina’s beschreven. Verdere achtergronden van deze kwaliteiten in Twente zijn te vinden in de Factsheets ondergrond Twente.

D2 – Ondergronds bouwen

Inspiratie over bodem en ondergrond is daarnaast te vinden in de in 2020 verschenen Bodematlas Twente. Met kaarten, foto’s en afbeeldingen worden een aantal belangrijke aspecten toegelicht over de Twentse bodem en ondergrond.

D3 – Kabels, leidingen en riolering

Data en kaarten over het gebruik en deze kwaliteiten in en om Enschede zijn beschikbaar via het GIS-portaal. GIS-portaal

Regulatie kwaliteiten R1 – Schone en veilige bodem

Informatie kwaliteiten I1 – Archeologische waarden

R2 – Levende bodem

I2 – Aardkundige waarden

P3 – Voorraad grondwater

R3 – Stabiele bodem / bodemdaling

I3 – Landschappelijke diversiteit

D4 – Buisleidingen

P4 – Voorraad delfstoffen

R4 – Waterbergende bodem

I4 – Ecologische diversiteit

D5 – Bodemenergie / warmte/koude opslag D6 – Opslag van stoffen

P5 – Voorraad fossiele energie

R5 – Waterfilterende bodem

I5 – Recreatieve en educatieve waarden

P6 – Geothermie

R6 – Koolstof bindende bodem

D7 – Wortelruimte bomen

Productie kwaliteiten P1 – Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P2 – Voorraad drinkwater

R7 – Warmteregulatie

Bron: ruimtexmilieu.nl

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

D1 - Draagkracht om te bouwen

D3 - Kabels, leidingen en riolering

Bouwwerken vinden hun draagkracht in de ondergrond. Deze draagkracht betreft de mate waarin de ondergrond gevoelig is voor zetting. Vroegtijdig rekening houden met de draagkracht van de bodem voorkomt schade aan gebouwen en infrastructuur. Over het algemeen is de draagkracht in Twente goed, omdat er veel zandgronden aanwezig zijn. Waar in het midden van Twente dekzandruggen en stuwwalglooiingen de boventoon voeren, is in het oosten een stuwwal aanwezig. De dekzandruggen en stuwwalglooiingen zijn goed draagkrachtige bodems. Zetting in zandgronden is beperkt. In klei- en veengronden kan zetting optreden door belasting of door grondwateronttrekking.

Dit is onder het maaiveld gelegen infrastructuur die niet voor mensen toegankelijk is. De informatie over kabels, leidingen en riolering is sterk lokaal. Dit kan opgevraagd worden via het Kabel en Leidingen Informatie Centrum (KLICmeldingen). Kabels en leidingen bevinden zich over het algemeen tot een diepte van 5 meter onder maaiveld. In Nederland worden veel hoogspanningslijnen in woongebieden ondergronds gebracht (verkabelen), dat gebeurt ook in Twente. Bij aanleg of renovatie van riolering wordt de afvoer van regenwater steeds meer gescheiden van vuilwaterafvoer. Vernieuwing van riolering is ook van belang om het beheer van de grondwaterstand in het stedelijk gebied te verbeteren (lekke rioleringsbuizen zorgen voor onbedoelde drainage van of uitstroom naar het grondwater).

D2 - Ondergronds bouwen Met ondergronds bouwen creëren we ruimte onder het maaiveld die toegankelijk is voor de mens. Voorbeelden: kelders, parkeergarages en tunnels. Met ondergronds bouwen ontstaat meer ruimte voor andere functies waaronder groen. Voor alle ondergrondse bouwwerken geldt dat de bodem op die plek geen andere diensten kan vervullen, tenzij de ruimte multifunctioneel wordt ingericht (bijv. tevens dienend als noodopvang bij wateroverlast). Tunnels betekenen eveneens een ruimtebeslag in de ondergrond. Een tunnel kan ongewenste effecten op grondwaterstroming hebben. Verder kunnen tunnels een kritieke plek zijn voor transport wanneer in het ontwerp onvoldoende rekening wordt gehouden met afwatering. In Twente wordt beperkt gebruik gemaakt van ondergronds bouwen. Met name de hoge kosten en het ontbreken van ruimtegebrek zijn hier de oorzaak van. Overigens is die situatie in het centrum van de grote steden anders en is daar wel een noodzaak om naar mogelijkheden voor ondergronds bouwen te kijken. Op sommige plekken is sprake van een hoge grondwaterstand, die het realiseren van ondergrondse bouwwerken lastig maakt door de benodigde grondwateronttrekkingen.

Duurzame energie-opties als zonnevelden, windparken en bodemenergie leggen een groot ruimtebeslag, dus ook op bodem en ondergrond. Er is nog veel onzekerheid over ontwikkelingen in de komende decennia. Reservering van ruimte in de ondergrond voor infrastructuur (kabels en (buis-)leidingen) en warmtebuffering voorkomt dat gewenste ontwikkelingen onmogelijk of onnodig duur worden in de toekomst.

D4 – Buisleidingen Grote ondergrondse transportleidingen voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (gas, olie, chemicaliën en CO2). De informatie over buisleidingen kan opgevraagd worden via Kabel en Leidingen Informatie Centrum (KLIC-meldingen). Buisleidingen bevinden zich over het algemeen tot een diepte van 5 meter onder maaiveld. Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

D5 – Bodemenergie / Warmte Koude Opslag

D6 - Ruimte voor opslag stoffen

Met bodemenergie/warmte koude opslag wordt de ondergrond benut voor het verwarmen en koelen van gebouwen. Twee putten in watervoerende zandlagen waarbij grondwater wordt onttrokken en geïnfiltreerd, fungeren als koudebron en warmtebron (open systemen). Gesloten bodemenergiesystemen onttrekken geen grondwater maar maken gebruik van de bodemlagen als opslagmedium voor warmte en koude via geleiding. Het hangt van de lokale bodemopbouw af of op een bepaalde locatie een bodemenergiesysteem kan worden toegepast. Met name de dikte van de watervoerende zandlagen is van belang voor open bodemenergiesystemen. Gesloten bodemenergiesystemen kunnen op meer plekken toepast worden, maar ook hierbij geldt dat het beter is om dit in zandbodems te doen. Er kan vanaf 1 juli 2013 geregistreerd worden waar welke bodemenergiesystemen zich bevinden. In de Atlas van Overijssel zijn de locaties te vinden van zowel open- als gesloten bodemenergiesystemen. Gesloten bodemenergiesystemen worden nog vooral gezien in stedelijk gebied. Het overgrote deel van de open bodemenergiesystemen is ook in het stedelijk gebied aanwezig, maar dit soort systemen zijn er ook in het landelijk gebied. Open bodemenergiesystemen kunnen mede benut worden voor verbetering van de grondwaterkwaliteit. Momenteel vindt veel kennisontwikkeling m.b.t. optimalisatie van gesloten en open bodemenergiesystemen plaats.

De diepe ondergrond kan als (tijdelijke) opslagplaats van stoffen fungeren: aardgasbuffers, opslag van CO2 en de opslag van overige stoffen. Op een aantal plaatsen in de Twentse ondergrond worden stoffen opgeslagen. In Enschede wordt sinds 2016 gasolie opgeslagen in een aantal uitgeproduceerde zoutcavernes onder bedrijventerrein de Marssteden. Opslag van energie in de zoutcavernes is momenteel nog niet technisch haalbaar. In Tubbergen, Dinkelland en Oldenzaal gebruikt de NAM uitgeproduceerde aardgasvelden voor de opslag/injectie van formatiewater dat vrijkomt bij de gas- en oliewinning in Drenthe en Overijssel.

In 2019 is in opdracht van de provincie Overijssel een potentiestudie bodemenergie uitgevoerd. Het eindproduct van deze studie bestaat uit (digitaal) kaartmateriaal met een combinatie van warmtevraag en potentie van bodemenergie (en geothermie). In de studie wordt voor de potentie voor duurzame energie verwezen naar de Warmteatlas. Deze geeft de volgende informatie over de regio Almelo, Hengelo en Enschede: - Wat betreft omgevingswarmte is er voornamelijk potentieel voor gesloten bodemenergiesystemen (tot 150 m –m.v.). - Er zijn ook restrictiegebieden, zoals grondwaterbeschermingsgebieden, boringsvrije zones, archeologie en natuur.

Gebruik van zoutcavernes en gasvelden voor energieopslag vraagt om vroegtijdig verkennen van gebruiksmogelijkheden en daarbij horende technische mogelijkheden en randvoorwaarden.

D7 - Wortelruimte (bomen) Wortels van bomen en struiken nemen ondergrondruimte in beslag. Een vuistregel is dat een boom dezelfde hoeveelheid biomassa onder de grond heeft als boven de grond. De bodem en bestaande bomenstructuren vormen een belangrijk groen netwerk in de stad. Bomen en bodem zijn onlosmakelijk verbonden met elkaar, de ruimte en kwaliteit van de bodem bepaalt de kwaliteit / duurzaamheid van de bomen. De combinatie van bomen, kabels en leidingen en riool geeft nogal eens problemen in de stedelijke omgeving. Om hittestress in warmere perioden te voorkomen zorgt een groen maaiveld met diverse beplanting (grassen, kruidachtige planten, heesters, bomen) voor verdamping en schaduw en daardoor voor verkoeling. Hiervoor is voldoende ruimte voor beworteling nodig, een goede bodemvruchtbaarheid en beschikbaarheid van grondwater.

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid

P2 - Voorraad drinkwater

Gewassen worden geteeld voor menselijke of dierlijke consumptie. Gewassen zijn tevens de basis voor biobased producten die essentieel zijn voor een circulaire economie. De waarde van de bodem voor gewasproductie wordt afgemeten aan de capaciteit van de bodem voor (economische) productie van gewassen bij beperkte bemesting en emissies naar het milieu. Een combinatie van bodemeigenschappen bepaalt, samen met de beschikbaarheid van water, de gewasproductiecapaciteit van de bodem. Die bodemeigenschappen zijn: bodemstructuur, aanwezigheid van nutriënten (zoals stikstof, fosfor, kalium, sporenelementen), organische stof (verzamelnaam van soorten materiaal van organische afkomst, dat voor 40-60% uit koolstof bestaat) en bodembiodiversiteit. In Twente wordt een relatief groot deel van het landschap gebruikt voor landbouw. Dit is een belangrijke sector in Twente. In Twente is de bodemvruchtbaarheid over het algemeen goed. Te intensief gebruik van de ondergrond kan leiden tot verdichting. Daarnaast hebben gewasproductie en de waterhuishouding (grondwaterstand) een wederzijdse invloed op elkaar. Met kringlooplandbouw ontstaat een systeem met minimale onnodige verliezen. Landbouw wordt dan onderdeel van een circulair voedselsysteem.

De voorraad drinkwater bestaat uit bruikbaar zoet water van voldoende kwaliteit voor consumptie. Twente bestaat voornamelijk uit dekzand dat doorkruist worden door enkele stuwwallen, waarbij lokaal keileem is afgezet. Dit zorgt voor een afwisselende bodemopbouw en hoogteverschillen. Het filterende vermogen van de bodem verschilt per bodemsoort en opbouw van de bodem waardoor deze (zeer) lokaal kunnen verschillen. De filterende eigenschappen van zandgronden zijn bijvoorbeeld lager dan van keileem. De Twentse zandgronden zijn hierdoor kwetsbaar voor bodemverontreinigingen. In Twente zijn een aantal grondwaterbeschermingsgebieden waar infiltratie plaatsvindt en water wordt gewonnen voor drinkwater. Het overgrote deel van deze grondwaterbeschermingsgebieden ligt buiten stedelijk gebied. Alleen in Hengelo is een grondwaterbeschermingsgebied dat gedeeltelijk in het stedelijk gebied ligt.

De groei van vegetatie in de stad en in de natuur wordt eveneens bepaald door de bodemvruchtbaarheid en beschikbaarheid van water. Groen is een belangrijke bouwsteen voor een gezonde wijk die gericht is op belevingskwaliteit, luchtkwaliteit en sport en bewegen. De bodem en bestaande bomenstructuren vormen een belangrijk groen netwerk in de stad. Betrek bij de keuze van beplanting de bodem- en grondwatercondities (chemische kwaliteitsaspecten (nutriënten, zout, metalen), grondwaterstand, aanwezigheid bodemleven, bodemsamenstelling en -structuur). Zorg dat het groen op een robuuste manier wordt ingericht. Robuust betekent dat het natuurlijk systeem zoveel mogelijk zelf, zonder actief beheer, werk doet: infiltratie, verdamping, afvoer, groei en onderhoud.

P3 - Voorraad grondwater De voorraad grondwater is de hoeveelheid water die zich in de ondergrond bevindt. De voorraad wordt bepaald door klimatologische omstandigheden en de opbouw en samenstelling van de ondergrond, zoals de dikte van de bodemlaag waarin het grondwater ingesloten zit en onttrekkingen plaatsvinden. Voldoende grondwater is nodig voor gewassen en om verdroging van natuurgebieden te voorkomen. Goede bodemsamenstelling en voldoende humusgehalte dragen bij aan voldoende watervoorraad. De droogte van de afgelopen jaren heeft een sterk negatief effect op de voorraad grondwater. Twente ligt op de hogere delen van Nederland en kenmerkt zich door kwalitatief goed, zoet grondwater. Deze gebieden kunnen slechts beperkt gebruik maken van wateraanvoer vanuit het hoofdwatersysteem en zijn daarom meer aangewezen op neerslag.

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

P4 - Voorraad delfstoffen

P6 - Geothermie

De voorraad delfstoffen bestaat uit gesteenten en mineralen die economisch voordelig kunnen worden gewonnen (zoals zand, grind, klei, leem, kalksteen, natuursteen, zout). Winning van zand, grind en klei is noodzakelijk voor de bouw, de aanleg van infrastructuur en voor industriële processen. Dit vindt in Twente plaats in het Rutbekerveld bij Enschede en de Oosterweilanden bij Vriezenveen. Sinds 1918 wordt zout gewonnen in Twente, met name in de omgeving van Enschede en Hengelo. Het zout wordt gewonnen door oplosmijnbouw uit afzettingen van het Röt-zout op 300 tot 450 meter diepte. De aanwezige winbare hoeveelheid zout is nog voldoende voor tientallen jaren. Er zijn vergevorderde plannen om in de omgeving van Haaksbergen te starten met de winning van zout.