Transitievisie warmte Enschede
Tekst van het document
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
Colofon Datum versie: oktober 2021 De Transitievisie Warmte is opgesteld door adviesbureau Over Morgen: Ingrid Giebels, Ian Minnes, Thijs Brandenburg, Thomas Engels en Peter-Paul Smoor In opdracht van het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Enschede Met medewerking van de werkgroep van betrokken partijen die tijdens de totstandkoming van deze visie input hebben geleverd: gemeente Enschede, Enexis, Enschede Energie, Ennatuurlijk, Ons Huis, Domijn, De Woonplaats, SJHT en Vechtdal Wonen.
2
Transitievisie Warmte Enschede
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Inhoudsopgave Voorwoord
5
2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede
20
2.1 Betrokkenheid inwoners bij de totstandkoming van de
20
Samenvatting
6
Transitievisie Warmte
Warmtenetwijken
8
2.2 Enquête onder bewoners
20
All-electric wijken
8
2.3 Leidende principes voor de warmtetransitie
21
Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie wordt bepaald
9
Bedrijventerreinen
9
Aan de slag met de uitvoering
10
3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
24
1. Inleiding
3.1 De uitgangssituatie
24
3.2 Drie stappen naar aardgasvrij en CO2-neutraal
24
11
3.3 Maatregelen in het gebouw: in alle gevallen stapsgewijs isoleren 25
1.1 De Nederlandse transitie naar aardgasvrij
11
3.4 Alternatieve warmteopties en bijgehorende energie-infrastructuur 27
1.2 De Enschedese context
14
3.5 Verduurzaming (bedrijfs)gebouwen en maatschappelijk vastgoed 30
1.3 De Enschedese opgave
14
3.6 Hittestress en koudevraag
31
1.4 Afbakening - wat is de Transitievisie Warmte wel en niet?
16
3.7 Innovaties in de warmtetransitie
32
1.5 Wie hebben er meegedacht?
18
1.6 Leeswijzer
18
4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
3
34
4.1 Criteria voor bepaling van warmteopties per wijk
34
4.2 Laagste maatschappelijke kosten
34
4.3 Aardgasvrije warmteoptie per wijk
35
4.4 Keuzevrijheid en maatwerk per wijk
38
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Inhoudsopgave 5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
40
8. Van visie naar uitvoering 8.1 Samenwerken in de warmtetransitie en koppeling
5.1 Toets op duurzaamheid warmtebronnen
40
5.2 Mogelijkheden om energiebronnen te verduurzamen
42
5.3 Warmtenet: capacieit infrastructuur en beschikbaarheid bronnen 44
63
met andere opgaven
8.2 Verankering in Omgevingswet
64
8.3 Invoering Wet Collectieve Warmtevoorziening
66
8.4 Gemeentebrede aanpak: Energiebesparing en
67
6. Transitiepaden per wijk
63
individuele maatregelen
47
8.5 Gebiedsgerichte aanpak warmtenetwijken
68
6.1 Vier transitiepaden naar aardgasvrij
47
8.6 Aanpak bedrijventerreinen
69
6.2 Ambitie aardgasvrij Enschede
54
8.7 Ruimtebeslag warmteopties in de openbare ruimte
70
6.3 De transitiekaart van Enschede
55
en in de woning
8.8 Ruimte voor aardgasvrije besparingsinitiatieven in
7. Fasering warmtenetwijken
72
de gemeente
57
7.1 Afwegingskader: belangrijke kenmerken voor de wijkfasering 57
4
9. Wat betekent dit voor de stad?
73
7.2 Aanvullende analyses voor fasering warmtenetwijken
58
7.3 Complexgewijze vs. gebiedsgerichte aanpak
59
9.1 Isoleren is altijd goed
73
7.4 Waar kunnen we voor 2030 aan de slag?
61
9.2 Het mogelijk maken van een betaalbare warmtetransitie
73
9.3 Hoe sturend wordt de Transitievisie Warmte?
74
9.4 Meer uitvoeringskracht is noodzakelijk
75
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Klaar voor de Start Voor u ligt de Transitievisie Warmte. In deze visie geven wij richting aan hoe
hoeverre is voldaan aan twee uitgangspunten: woonlastenneutraliteit en
we willen voldoen aan de afspraak uit het Klimaatakkoord om Enschede in
gelijkblijvend wooncomfort. Hiervoor is financiële steun van het Rijk
2050 aardgasvrij te maken. Een opgave die als we het slim aanpakken geen
onontbeerlijk. Zo lang dit niet geregeld is werken we aan de planning.
wensdenken is, maar zeker realiseerbaar. Een grote opgave als de warmtetransitie kunnen we alleen realiseren als er Het afbouwen en uiteindelijk stoppen met aardgas voor de verwarming van
een breed draagvlak is voor de oplossing(en). Deze visie geeft de
gebouwen moet een flinke reductie opleveren in de CO2-uitstoot, één van de
hoofdrichting aan. In de plannen voor de afzonderlijke wijken
hoofdoorzaken van klimaatverandering. Daarnaast zal het stoppen van de
(Wijkuitvoeringsplannen) gaan we samen met bewoners en partners bepalen
aardgaswinning in Groningen hopelijk snel een eind maken de
wat voor hun wijk en buurt het beste alternatief is.
bodemproblematiek aldaar. Met deze Transitievisie Warmte zorgen we dat we klaar zijn voor de start. Tijdens de laatste grote warmtetransitie in de jaren ’60 ging Nederland in ongeveer tien jaar massaal over van kolen naar aardgas. Anno 2021 staan we
Jeroen Diepemaat
aan de vooravond van een nieuwe grote warmtetransitie. Alleen anders dan bij
Wethouder Stedelijke Ontwikkeling
de overgang van de kolen is er nu geen sprake van een eenduidig alternatief. Onze grootste opgave ligt bij het aardgasvrij maken van de bestaande woningen, bedrijven en overige gebouwen. Alle nieuwbouw waarvoor na 1 juli 2018 een omgevingsvergunning is aangevraagd is door nieuwe regelgeving gelukkig al aardgasvrij. Overigens zijn in onze stad al een aantal wijken aangesloten op een warmtenet. De warmtetransitie heeft de grootste impact op particuliere woningeigenaren. Het tempo en realiseerbaarheid van de transitie wordt bepaald door in
5
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Samenvatting We gebruiken in ons land in 2050 geen aardgas meer voor het verwarmen
Uitgangspunten voor de warmtetransitie
van gebouwen, koken en douchen. Dit is afgesproken in het landelijk
We hebben een aantal belangrijke punten voor de warmtetransitie opgesteld.
Klimaatakkoord. De stap naar duurzame en aardgasvrije warmte voor
Daar dachten bewoners, bedrijven, partners en andere betrokken partijen over
verwarming, koken en douchen noemen we de warmtetransitie.
mee. Eén belangrijk punt is dat de warmtetransitie alleen slaagt als het voor
De gemeente moet in een Transitievisie Warmte aangeven hoe ze dit doel
iedereen haalbaar en betaalbaar is. Ook moet iedereen mee kunnen doen.
gaat halen. De visie moet in 2021 af zijn.
Op dit moment is dat nog niet overal zo. We pakken het dus stap voor stap aan en starten waar het wél kan. Daar waar de overstap naar aardgasvrij nog niet
Waarom gaan we van het aardgas af?
haalbaar en betaalbaar is, gaan we op zoek naar tussenstappen. Dan is een
CO2-uitstoot is de grootste oorzaak van de klimaatverandering. Daarom
belangrijke eerste stap het isoleren van gebouwen en andere vormen van
moeten we de CO2-uitstoot flink verminderen. Bij het gebruik van aardgas komt
energiebesparing.
CO2 vrij. Daarom is in het Klimaatakkoord afgesproken dat we gaan stoppen met aardgas. Ook hoeven we dan geen aardgas meer te gebruiken uit
Transitiepaden
Groningen en het buitenland. Om dat te kunnen bereiken moeten we ook in
In een transitiepad is per wijk uitgestippeld welke andere optie voor aardgas
Enschede onze gebouwen en huizen op een andere manier verwarmen.
het meest haalbaar en betaalbaar is. Ook kijken we naar hoe we het veranderen naar duurzame warmte in stappen kunnen uitvoeren. Daarnaast kun je zien welke
Routekaart
maatregelen eigenaren van gebouwen nu al kunnen nemen. Om zo voorbereid
Volgens het Nederlands Klimaatakkoord moeten alle gemeenten uiterlijk in
te zijn op de overstap naar duurzame warmte. Denk hierbij aan isolatie of een
2021 een Transitievisie Warmte hebben. In een Transitievisie Warmte geven
overstap naar elektrisch koken. In alle transitiepaden werken we zoveel mogelijk
gemeenten aan wanneer welke wijken van het aardgas af kunnen. Ook staat
toe naar gebouwen met minimaal een standaardniveau voor isolatie (vloer-,
hierin wat mogelijke andere opties zijn voor aardgas per wijk. En hoe de
gevel-, raam- en dakisolatie), ventilatie en elektrisch koken. Dit standaardniveau
routekaart (dit noemen we ook wel een transitiepad) naar het aardgasvrij
is in elk pad belangrijk. Dit staat los van de andere mogelijkheid voor aardgas.
maken van alle gebouwen eruitziet. De Transitievisie Warmte wordt iedere vijf jaar aangepast op basis van de nieuwste innovaties en wet- en regelgeving.
Transitiekaart Figuur 1 laat de kaart van Enschede zien met de transitiepaden per wijk. Voor elke wijk in Enschede is uitgezocht welk transitiepad de beste keuze is.
6
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
Samenvatting 90 46 44
73
31
50
40 30
22
6
23 24
86
11
80
14
87
81
16
83
88 85
82
12
20 28
96
10
4
5
52 15
7
25
27
51
3
0 26
2
1 8
91
53
42
70
93
45 43
41
72
71
13
94
84
21 60
67
66 68
97
63
62 61
65 64 69
95
Figuur 1: Transitiekaart van de Transitievisie Warmte
7
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Nummer Buurtnaam 92
98
H2.
Transitievisie Warmte Enschede
0 City 1 Lasonder, Zeggelt 2 De Laares 3 De Bothoven 4 Hogeland-Noord 5 Getfert 6 Veldkamp-Getfert-West 7 Horstlanden-Stadsweide 8 Boddenkamp 10 Velve-Lindenhof 11 Wooldrik 12 Hogeland-Zuid 13 Varvik-Diekman 14 Sleutelkamp 15 't Weldink 16 De Leuriks 20 Cromhoffsbleek-Kotman 21 Boswinkel-De Braker 22 Pathmos 23 Stevenfenne 24 Stadsveld-Zuid 25 Elferink-Heuwkamp 26 Stadsveld-Noord-Bruggert 27 't Zwering 28 Ruwenbos 30 Tubantia-Toekomst 31 Twekkelerveld 40 Walhof-Roessingh 41 Bolhaar 42 Roombeek-Roomveldje 43 Mekkelholt 44 Deppenbroek 45 Voortman-Amelink 46 Drienerveld-U.T. 50 Schreurserve
51 Ribbelt-Ribbelerbrink 52 Park Stokhorst 53 Stokhorst 60 Stroinkslanden Noord-Oost 61 Stroinkslanden-Zuid 62 Stroinkslanden Noord-West 63 Wesselerbrink Noord-Oost 64 Wesselerbrink Zuid-Oost 65 Wesselerbrink Zuid-West 66 Wesselerbrink Noord-West 67 Helmerhoek-Noord 68 Helmerhoek-Zuid 69 het Brunink 70 Industrie- en havengebied 71 Marssteden 72 Koekoeksbeekhoek 73 Kennispark 80 Glanerveld 81 Bentveld-Bultserve 82 Schipholt-Glanermaten 83 Eekmaat 84 Oikos 85 Eilermarke 86 De Slank 87 Dolphia 88 Eekmaat West 90 Dorp Lonneker 91 Dorp Boekelo 92 Buurtschap Lonneker-West 93 Noord Esmarke 94 Buurtschap Zuid-Esmarke 95 Buurtschap Broekheurne 96 Buurtschap Usselo 97 Boekelerveld 98 Buurtschap Twekkelo
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Samenvatting Laagste totale kosten
eigen tempo bepalen. Dit noemen we ook wel complexgewijs aansluiten.
We willen als gemeente alle kosten van de warmtetransitie bij elkaar opgeteld
Een groot deel van deze flats is in het bezit van de woningcorporaties. Naar
zo laag mogelijk houden. Daarom is in deze Transitievisie Warmte per wijk
verwachting worden deze gebouwen eerst op natuurlijke momenten
gekeken naar het goedkoopste alternatief voor aardgas.
geïsoleerd. Pas daarna worden ze aangesloten op het warmtenet. De eengezinswoningen in deze wijken moeten wel gezamenlijk worden
Warmtenetwijken
aangesloten op het warmtenet. In deze straten moeten namelijk meer
Voor een deel van Enschede is een gezamenlijk warmtenet de oplossing met
netwerken worden aangelegd in de grond. Daarom heeft alleen een
de laagste kosten voor iedereen. Een warmtenet is een netwerk van leidingen
gezamenlijke aanpak een kans van slagen.
onder de grond, waardoor warm water stroomt. Deze warmte komt in gebouwen door middel van een afleverset. In deze wijken gaan we aan de
Op korte termijn zetten we in wijken als Roombeek-Roomveldje,
slag met het uitbreiden van het warmtenet of het aanleggen van nieuwe
De Bothoven, ’t Zwering, Helmerhoek- Noord en Zuid, Boswinkel – de Braker,
warmtenetten en het aansluiten van woningen hierop.
Cromhoffsbleek-Kotman en City al stappen. Daarnaast gaan we ook in Drienerveld-UT en Marssteden de komende jaren aan de slag. Dit omdat
Aanpak per gebied
ook hier al een warmtenet ligt. We verwachten dat deze terreinen in 2030 al
Is er nog geen warmtenet in een buurt? Dan gaan we in een heel gebied de
grotendeels aardgasvrij kunnen zijn.
gebouwen aansluiten op het warmtenet. Zo kunnen we het netwerk dat nog aangelegd moet worden betalen. Hiervoor hebben we per gebied zo’n 8 jaar
Keuzevrijheid
de tijd. We willen een flinke stap zetten richting een aardgasvrij Enschede in
Bij alle warmtenetwijken hebben eigenaren zelf de keuze om hun pand aan te
2050. Daarom gaan we vóór 2030 voor een aantal wijken een uitvoeringsplan
sluiten op het warmtenet. Er is keuzevrijheid en die blijft er waarschijnlijk ook.
maken, en zodra dat mogelijk is ook al uitvoeren.
Dit betekent dat eigenaren kunnen kiezen voor een andere warmteoptie (opt-out) als deze maar even duurzaam en aardgasvrij is.
Aanpak per gebouw In de buurten waar nu al wel een warmtenet is, gaan we per gebouw aan de
All-electric wijken
slag. Hier kunnen de eigenaren van grotere gebouwen, zoals flats of kantoren,
In een all-electric wijk kunnen bewoners niet kiezen voor een gezamenlijke
op het warmtenet aansluiten als dat handig uitkomt. Ze kunnen dus meer hun
oplossing zoals een warmtenet. Hier komt namelijk geen warmtenet en ligt in
8
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Samenvatting de toekomst alleen een elektriciteitsnet onder de grond. Bij gebouwen in deze
minder aanpassingen nodig om de transitie naar aardgasvrij te doorlopen.
wijken wordt gebruik gemaakt van een warmtepomp voor het leveren van
Dit zijn onder andere de wijken Ruwenbos, Het Brunink, Sleutelkamp, Oikos,
warmte. Een warmtepomp levert een lagere temperatuur dan de huidige CV
Eilermarke en Eekmaat-West.
ketel of het warmtenet. Hierdoor moeten panden in een all-electricwijk beter gebouwen eerst goed geïsoleerd worden om geschikt te zijn voor de overstap
Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie wordt bepaald
naar aardgasvrije warmte.
Op dit moment kunnen we in een aantal wijken nog geen duidelijke keuze
geïsoleerd zijn om het comfortabel warm te krijgen. Dus ook hier moeten
maken voor de meest geschikte warmteoptie. Bijvoorbeeld omdat de kosten Individueel kiezen
voor warmtenetten en all-electric heel dicht bij elkaar liggen. Deze wijken
All-electric is een individuele oplossing. Dit betekent dat iedere eigenaar van
geven we bij de vijfjaarlijkse herijking extra aandacht. We kijken dan of we tot
een gebouw zelf kiest wanneer de overstap wordt gemaakt. In deze wijken
nieuwe inzichten komen door de nieuwste ontwikkelingen. Tot die tijd zitten we
maken eigenaren dan ook bij bijvoorbeeld en verhuizing of verbouwing steeds
ook in deze wijken niet stil. We gaan volop aan de slag met het ‘transitiegereed’
een stap in de goede richting. Dus deze wijken hebben een veel langere tijd
maken van alle gebouwen. Dit doen we door isolatie, elektrisch koken en
nodig voor ze helemaal aardgasvrij zijn. Een aantal van de all-electric wijken
andere maatregelen. Een hybride warmtepomp is in deze wijken een goede
zal dan ook tot 2050 de tijd nodig hebben om aardgasvrij te worden.
optie. In Enschede zien we dit transitiepad terug in onder andere ’t Ribbelt.
Dat heeft als voordeel dat er genoeg tijd is om de huidige elektriciteitsnetten
Bedrijventerreinen
waar nodig aan te passen op een hoger gebruik van elektriciteit door de
Bedrijventerreinen volgen een eigen transitiepad. Dat komt doordat de
warmtepompen. Een ander voordeel is dat we nieuwe ontwikkelingen in
warmtevraag van bedrijven sterk afhangt van het soort bedrijf. Sommige
de all-electric oplossingen kunnen gebruiken.
bedrijven hebben helemaal geen behoefte aan verwarming. Denk hierbij aan opslagloodsen. Anderen hebben een grote zogenaamde koudevraag.
Voor 2040
Denk hierbij aan kantoren. En weer andere bedrijven hebben juist een hoge
Sommige wijken kunnen iets sneller de stap naar aardasvrij maken.
temperatuur nodig. Daarom zorgen we voor verschillende oplossingen op een
De verwachting is dat dit tussen nu en 2040 kan. Deze wijken zijn namelijk
bedrijventerrein.
redelijk jong, en de gebouwen zijn goed geïsoleerd. Daardoor hebben ze
9
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Samenvatting Die oplossingen bestaan uit individuele en gezamenlijke kleinschalige
Voor de overige warmtenetwijken zal voor 2040 het plan klaar moeten zijn.
oplossingen. Veel bedrijven maken nu al werk van de transitie. Dit doen ze omdat er voor bedrijven al veel strenge energieregels zijn. In Enschede zijn
Daarnaast gaan we aan de slag met een zogenaamd ontzorgingspakket.
een aantal bedrijventerreinen die een eigen wijk vormen. Voor Drienerveld-UT
We willen mensen helpen bij het nemen van persoonlijke maatregelen.
en Marssteden is het transitiepad een warmtenet. Voor Josink Es, Industrie- en
Zoals bij isolatie van de woning, het plaatsen van een hybride warmtepomp
Havengebied en de Euregio is het transitiepad een keuze tussen een bronnet
of de overstap naar all-electric. Op deze manier ondersteunen we
(een klein lokaal warmtenet) of all-electric. Voor het Kennispark geldt een mix
gebouweigenaren bij hun opdracht om energie te besparen en aardgasvrij
tussen een warmtenet en bronnet.
te kunnen worden. Om deze plannen te kunnen maken en ook uit te kunnen voeren is geld van het Rijk nodig.
Aan de slag met de uitvoering Als vervolg op deze Transitievisie Warmte gaan we voor de warmtenetwijken
Voor alle transitiepaden geldt dat inwoners of bedrijven met ideeën
uitvoeringsplannen maken. Dit doen we samen met bewoners en betrokken
kunnen komen. We denken graag mee of en hoe we dit mogelijk maken.
organisaties. We starten met het maken van plannen voor de volgende wijken: Twekkelerveld - Tubantia-Toekomst; Enschede-Zuid: Helmerhoek, Wesselerbrink met een doorkijk naar Stroinkslanden; Roombeek - Roomveldje - Mekkelholt - Deppenbroek; Varvik - Diekman Kennispark - UT-terrein Voor deze gebieden wordt voor 2030 een uitgewerkt plan gemaakt. De Transitievisie Warmte is de basis hiervoor. Dit plan maken we samen met bewoners, vastgoedeigenaren, ondernemers en andere geïnteresseerden.
10
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding In het Klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 geen aardgas
beperken tot maximaal 2, en liefst niet meer dan 1,5 graden Celsius.
meer gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. Doel is om
Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven dat ze de uitstoot van
klimaatverandering tegen te gaan. Bovendien wordt de gaswinning in
broeikasgassen in 2030 met 49 procent ten opzichte van 1990 wil
Groningen vroegtijdig gestopt. Aardgas is tot nu toe veruit de meest gebruikte
verminderen. Om dit doel te halen is het Nationale Klimaatakkoord opgesteld,
energiebron. Bij het verbranden van aardgas ontstaat CO2, wat leidt tot de
waarin overheid, organisaties en bedrijven in Nederland concrete afspraken
opwarming van de aarde. Alle woningen, bedrijvenlocaties en andere
hebben gemaakt. Vanuit de Europese Commissie wordt hier nog een stap
gebouwen in Enschede van het aardgas afhalen is een ingewikkelde en
bovenop gedaan. Sinds april 2021 is de doelstelling verhoogd naar 55%
enorme klus. Gelukkig hoeft het niet van vandaag op morgen te gebeuren.
vermindering van de broeikasuitstoot. Als een van de onderdelen heeft de
Maar om 2050 te halen moeten we de komende jaren wel gaan starten.
overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde
We gaan op zoek naar andere oplossingen voor koken, de bereiding van warm
omgeving te hebben. Mede vanwege de aardbevingsproblematiek en het
tapwater en het verwarmen van onze woningen en bedrijven. 2050 klinkt nog
stoppen van de gaswinning in Groningen. Om dat te behalen is het nodig dat
ver weg, maar die tijd hebben we echt nodig om samen onze woningen en
in 2030 1,5 miljoen bestaande woningen in Nederland aardgasvrij zijn, boven
bedrijven klaar te maken voor een aardgasvrije toekomst. Om dit goed te
op de woningen die nu al aardgasvrij zijn. Deze transitie naar een aardgasvrije
kunnen plannen is elke gemeente gevraagd om uiterlijk in 2021 een
gebouwde omgeving is enorm en heeft een grote impact op de bijna zeven
Transitievisie Warmte vast te stellen. In deze Transitievisie Warmte wordt het
miljoen woningen en 1 miljoen overige gebouwen in Nederland. We ruilen onze
tijdpad weergegeven waarin de Enschedese wijken aardgasvrij worden, en
individuele gasgestookte cv-ketels in voor duurzame aardgasvrije
wordt per wijk waar dat al kan een voorkeursrichting aangegeven voor de
warmteoplossingen.
toekomstige aardgasvrije infrastructuur. Gemeenten hebben een belangrijke regierol in deze transitie naar een aardgasvrije omgeving. In lijn met het door het kabinet gepresenteerde
1.1 De Nederlandse transitie naar aardgasvrij
Klimaatakkoord werken we aan plannen op drie niveaus en zorgen we voor afstemming tussen die plannen:
In december 2015 heeft Nederland in Parijs ingestemd met een nieuw Klimaatakkoord van de Verenigde Naties. Net als alle andere landen moet Nederland een flinke inspanning leveren om de opwarming van de aarde te
11
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding 1. Regionaal doen we dat in de vorm van de Regionale Energie Strategie
uitvoeren. En gaan hier samen mee aan de slag. In deze plannen maken we
(RES) waarin we duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen.
een definitieve keuze voor het warmtealternatief voor de wijk, brengen we in
Onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW), waarmee
kaart welke kosten hiermee gepaard gaan en spreken we af hoe we op een
we de regionale beschikbare warmtebronnen, het verdeelvraagstuk van
betaalbare manier een aardgasvrije wijk gaan realiseren. Die afspraken landen
warmte binnen de regio, de benodigde infrastructuur en de ruimtelijke impact
uiteindelijk in een beslissing op wijkniveau die als kader dient voor een complex,
en kosten in beeld brengen.
VvE, woning of ander gebouw, met een bijbehorend besluitvormingstraject.
2. Op gemeentelijk niveau doen we dat met deze Transitievisie Warmte. De Transitievisie Warmte beschrijft hoe de gemeente samen met stakeholders de warmtevraag in de gebouwde omgeving op een aardgasvrije en duurzame manier kan invullen en in welk tempo dat zal verlopen. Elke gemeente stelt uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast.
“In de Transitievisie Warmte legt de gemeenteraad een realistisch tijdpad vast waarop wijken van het aardgas gaan. Voor de wijken waarvan de transitie vóór 2030 gepland is, zijn ook de potentiële alternatieve energie-infrastructuren (all-electric, (type) warmtenet etc.) bekend.” Klimaatakkoord, 28 juni 2019 3. Voor wijken waar we gebiedsgericht de stap naar aardgasvrij maken, stellen we vervolgens een concreet plan van aanpak op, een zogenaamd (wijk)uitvoeringsplan. Twekkelerveld is de eerste wijk in Enschede waarvoor een uitvoeringsplan gemaakt wordt. De gemeente, corporaties en bewoners in Twekkelerveld onderzoeken samen wanneer welke straten worden aangesloten op een andere energiebron, wat daarvan de kosten zijn en wie het gaat
12
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
1. Inleiding Onderstaande figuur geeft de samenhang tussen bovenstaande planniveaus weer:
Figuur 2: Samenhang RES, RSW, Transitievisie Warmte, (wijk)uitvoeringsplan
13
Transitievisie Warmte Enschede
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding 1.2 De Enschedese context
Dit warmtenet wordt gevoed door duurzame warmte vanuit Twence. Delen van de stad, zoals ’t Zwering, Roombeek en Helmerhoek zijn dus al aangesloten
De gemeente Enschede draagt actief bij aan het nationale klimaatbeleid door
op een warmtenet en daarmee grotendeels aardgasvrij. Bovendien zijn
de afspraken uit het Klimaatakkoord uit te voeren. De warmtetransitie en het
onlangs enkele grote panden, zoals het stadskantoor, Noordmolen en het
gefaseerd komen tot een aardgasvrij Enschede biedt volop kansen voor
Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede op het warmtenet aangesloten.
inwoners en bedrijven. Denk daarbij aan woningen die comfortabeler,
Ook is Twekkelerveld aangewezen als de eerste wijk waarvoor een
gezonder en energiezuiniger worden, aan meer werkgelegenheid en aan de
wijkuitvoeringsplan (WUP) wordt opgesteld. Hier wordt gekeken hoe in dit
verbetering van de luchtkwaliteit. Zo draagt de energietransitie bij aan het
gebied een stap kan worden gemaakt naar een aardgasvrije situatie.
realiseren van de ambitie van Enschede om nu en in de toekomst een aantrekkelijke en leefbare stad te zijn voor iedereen die er woont, werkt of op bezoek komt.
1.3 De Enschedese opgave
De ambitie van Enschede is om in 2050 klimaatneutraal te zijn1. Dat betekent
Het aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede is een grote opgave.
dat het wonen, werken en recreëren in Enschede het klimaat niet nadelig
In 2018 bedroeg de CO2-uitstoot in Enschede volgens de Klimaatmonitor van
beïnvloedt. Een belangrijke stap in het realiseren van deze ambitie is het
Rijkswaterstaat 748.190 ton. Het grootste deel (445.343 ton) wordt uitgestoten
aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede. Om in de toekomst niet
door de gebouwde omgeving. Dit is onder te verdelen in woningen (248.137 ton),
afhankelijk te zijn van aardgas moeten alle woningen en bedrijven uiterlijk in
commerciële (106.104 ton) en publieke dienstverlening (91.102 ton). Andere
2050 aardgasvrij zijn. Dit is in overeenstemming met de doelstellingen in het
uitstoters zijn het verkeer met 174.162 ton en industrie, energie, afval en water
Klimaatakkoord. We moeten dan ook op zoek naar een andere manier om onze
met 125.650 ton. In tegenstelling tot eerdergenoemde sectoren levert de land-
huizen en bedrijven te verwarmen, om te koken en te douchen. De gemeente
en bosbouw een kleine bijdrage van 3.034 ton aan de stedelijke CO2-uitstoot.
wil daarbij het goede voorbeeld geven en heeft de ambitie geformuleerd om uiterlijk in 2040 alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal2 te hebben.
1) Meer informatie over deze ambitie is terug te lezen in de concept Energievisie van de Gemeente Enschede. Deze ambitie komt voort uit de doelstellingen van het Klimaatakkoord.
De eerste stappen naar aardgasvrije wijken zijn in het verleden al gezet. In een
2) Onder energieneutraal verstaat de gemeente dat de gebouwen net zoveel energie opwekken
flink deel van de stad Enschede is al een warmtenet van Ennatuurlijk aanwezig.
als dat er verbruikt wordt en dat deze gebouwen aardgasvrij zijn.
14
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding Gebouwde omgeving
Totale uitstoot 752.237 ton
0,4% Land- en bosbouw
59,5% Gebouwde omgeving
20,5% Publieke dienstverlening
16,8% Industrie, energie, afval en water
23,3% Vervoersbewegingen
55,7% Woningen
23,8% Commerciële dienstverlening
Figuur 3. Productie CO2-uitstoot in Enschede in 2018
Conclusie: de warmtebehoefte in de gebouwde omgeving is verantwoordelijk
Enschede zet al stappen in de goede richting om de CO2-uitstoot in de
voor circa 60 procent van onze uitstoot van CO2 in Enschede, zie figuur 3.
gebouwde omgeving te laten dalen en begint daarmee niet op nul. In de concept Energievisie van Enschede, opgesteld in 2021, worden onder andere
In Enschede staan 75.925 (CBS, 1 januari 2021) woningen en ruim 11.000
de transitie naar duurzame bronnen van energie en de opslag en vastlegging
andere gebouwen, zoals scholen, kantoren, winkels en bedrijven. Het grootste
van CO2 in de bodem en gewassen beschreven. Deze Transitievisie Warmte
deel van deze gebouwen is al wat ouder en daardoor matig tot slecht
bouwt hierop voort en beschrijft onder andere in meer detail de maatregelen
geïsoleerd. Niet van elk gebouw is het energielabel bekend, maar naar
voor energiebesparing.
schatting heeft ongeveer 70 procent een energielabel C, D, E, F of G.
15
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding Enschede heeft al een warmtenet. Op dit moment zijn er zo’n 15.000
zijn met een warmtepomp, een collectieve oplossing (warmtenet of bronnet)
woningequivalenten (WEQ)3 aangesloten op de hoofdinfrastructuur van het
met gebruik van warmte uit de bodem, oppervlaktewater of restwarmte, of door
warmtenet en daarmee op de warmte van Twence . Sinds 2020 worden de
gebruik te maken van het gasnet, maar dan wel met duurzaam gas.
warmtenetten van De Bothoven, Roombeek en Deppenbroek met in totaal ruim
De Transitievisie gaat over het grote geheel, neemt de 68 CBS-buurten als
2.000 aangesloten huishoudens ook gevoed door de warmte van Twence.
‘korrelgrootte’ en gaat uit van gemiddelden en meest voorkomende situaties.
Hiervoor waren deze warmtenetten nog gasgestookt. Hierdoor wordt er nu zo’n
De transitiekaart geeft een beeld op wijkniveau.7 In deze kaart zien we terug
vijf miljoen kubieke meter aardgas per jaar bespaard. Daarnaast is het van
welk transitiepad we in een wijk doorlopen om te komen tot een toekomst
4
groot belang dat de opgave niet groter wordt dan nu het geval is. Dit betekent dat alle nieuwbouw aardgasvrij en optimaal geïsoleerd is en het liefst ook
3) Woningequivalent (WEQ) is een eenheid van warmtevraag gebruikt in het ontwerpen van
energie opwekt, in ieder geval voor eigen gebruik. Dit is in lijn met de wet
warmtenetten. Een woningequivalent is gelijkgesteld aan tussen de 27 - 36 gigajoule per jaar
Voortgang Energietransitie (VET ), waarin in 2018 is vastgelegd dat nieuw-
(GJ/jaar). Dit is een inschatting van de hoeveelheid warmte-energie die nodig is om een gemiddelde
bouw in principe aardgasvrij is, en de aangescherpte eisen in het bouwbesluit
Nederlandse woning van ruimteverwarming en warm water te voorzien. Ook de warmtevraag van
(de zogenaamde BENG-eisen ) De Woonvisie stelt dat we tot 2030 tussen de
bedrijven wordt in WEQ uitgedrukt en zo vergelijkbaar gemaakt met de warmtevraag van woningen.
3.225 en 9.300 extra woningen gaan bouwen. De ambitie is in 2021 verhoogd,
4) Op dit moment levert Ennatuurlijk circa 520 TJ aan warmte voor circa 15.000 WEQ, met een
onder andere door de bijdrage die Enschede levert aan de landelijke woning-
gemiddelde warmtevraag per WEQ van 36 GJ/jaar. Hiermee worden ongeveer 11.000 woningen
bouwopgave. Deze woningen worden aardgasvrij gerealiseerd.
van warmte voorzien naast bedrijfsgebouwen en industrie. Ennatuurlijk belevert nu ruim 8.500
5
6
huishoudens direct van warmte en 150 zakelijke klanten (waaronder ook woningen en studentenhuisvesting via blokverwarming).
1.4 Afbakening - wat is de Transitievisie Warmte wel en niet?
5) De Wet Voortgang Energietransitie (Wet VET) vormt de basis voor het verbod op aardgas in nieuwbouw. De Tweede Kamer heeft via een amendement op het wetsvoorstel Voortgang Energie-
Stedelijke visie op de schaal van wijken
transitie (Wetsvoorstel VET) de gasaansluitplicht voor kleingebruikers bij nieuwbouw geschrapt.
De Transitievisie Warmte is een visie voor heel Enschede, die per wijk laat zien
6) Voor alle nieuwbouw, zowel woningbouw als utiliteitsbouw, geldt dat de vergunningaanvragen
hoe en wanneer zij aardgasvrij gaat worden. Ook wordt aangegeven welk
vanaf 1 januari 2021 moeten voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG).
alternatief voor aardgas het meest geschikt is en in welke periode wijken
7) In de gehele Transitievisie Warmte kiezen we als uitgangspunt voor de CBS-buurten.
aardgasvrij worden. Dat kan bijvoorbeeld een individuele ‘all-electric’ oplossing
Deze CBS-buurten noemen we de wijken van Enschede in deze Transitievisie Warmte.
16
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding zonder aardgas. Onder wijken verstaan we de hele gebouwde omgeving.
Beschikbaarheid voldoende middelen voor de gemeente
Woonwijken, winkels, bedrijventerreinen en kantoorgebieden horen daar
Eén van de randvoorwaarden waaronder de Vereniging van Nederlandse
allemaal bij. De warmte die nodig is voor bedrijfsprocessen valt niet onder
Gemeenten (VNG) het Klimaatakkoord heeft ondertekend is dat de
de Transitievisie Warmte. In bepaalde wijken is het nog onduidelijk welke
warmtetransitie woonlastenneutraal is voor inwoners en dat gemeenten
warmteoptie de voorkeursoptie voor de wijk is. Dit kan komen doordat de
worden gecompenseerd in extra kosten. Zolang deze zaken niet zijn geregeld
kosten van de verschillende warmteopties dicht bij elkaar liggen of doordat de
gaan we niet concreet aan de slag. Wel maken we goede plannen, om zo met
modellen die met elkaar zijn vergeleken nog geen eenduidig beeld laten zien.
de uitvoering te kunnen starten zodra deze randvoorwaarden zijn geregeld.
De beste aanpak voor deze wijken is een focus op het treffen van no-regret (altijd goed) isolatiemaatregelen. Bij elk herijkingsmoment van de Transitievisie
Tempo en duurzaamheid
Warmte (5-jaarlijks) krijgen deze wijken extra aandacht en worden de
We kunnen niet in heel Enschede tegelijk aan de slag. De warmtetransitie is
mogelijkheden opnieuw beoordeeld op basis van voortschrijdend inzicht.
een proces van jaren. De Transitievisie Warmte geeft een beeld van de aardgasvrije infrastructuur per wijk in 2050 en beschrijft het tempo waarin
Maatschappelijke kosten en betaalbaarheid voor bewoners
wijken aardgasvrij worden. In de ene wijk gaat dat collectief en gefaseerd,
In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de TransitievisieWarmte
in de andere wijk individueel op basis van natuurlijke momenten. Om de
uitgaat van de laagste maatschappelijke kosten van de helewarmte keten:
doelstelling van een aardgasvrije gemeente te halen is het nodig dat gebouwen
van energiebron via een infrastructuur naar een gebouw, tot en met de
en wijken de overstap maken naar nieuwe manieren van verwarmen en de
aanpassingen die in het gebouw zelf nodig zijn. Door de laagste
infrastructuur die daarbij hoort. De visie houdt rekening met de kansen voor
maatschappelijke kosten als uitgangspunt te nemen, brengen we de
verduurzaming van de bronnen die deze infrastructuren voeden.
betaalbaarheid voor bewoners dichterbij. De Transitievisie Warmte geeft geen
De Transitievisie Warmte is geen specifieke verduurzamingsstrategie voor
antwoord op de vraag hoe de laagste kosten voor de gemeente Enschede
warmtebronnen of voor de opwek van elektriciteit. De Regionale
eerlijk verdeeld kunnen worden en gaat niet over de diverse instrumenten die
Energiestrategie (RES) en de Enschedese concept Energievisie gaan in op
kunnen zorgen voor een eerlijke verdeling van de kosten, zoals de
de mogelijkheden om duurzame energie op te wekken in de regio en de stad,
tariefregulering in de Wet Collectieve Warmtevoorziening die nu wordt opgesteld
inclusief duurzame warmte (Regionale Structuur Warmte - RSW).
door de Rijksoverheid of bijvoorbeeld subsidies en goedkope leningen.
De Wet Collectieve Warmtevoorziening waaraan de Rijksoverheid werkt, zal verduurzaming van warmtebronnen door de warmteleverancier reguleren.
17
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding 1.5 Wie hebben er meegedacht?
fasering van de warmtenetwijken. In hoofdstuk 8 gaan we in op de uitvoering van de transitie naar een aardgasvrij Enschede: hoe deze vorm krijgt in de
Deze visie is opgesteld in opdracht van de Gemeente Enschede. Dit doet de
startwijken en in de rest van de stad. Het concluderende hoofdstuk 9 bespreekt
gemeente niet alleen. Partners zijn nodig om de warmtetransitie te kunnen
de impact die het doorlopen van de transitiepaden heeft op de stad.
realiseren. Professionele stakeholders, bewoners en bedrijven hebben meegedacht tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte. Bijlage A geeft een compleet beeld welke partijen op welke manier bij het opstellen van deze Transitievisie Warmte betrokken zijn geweest.
Houd dit in gedachten bij het lezen van deze Transitievisie Warmte Grenzen liggen niet vast
1.6 Leeswijzer
De warmtetransitie volgt op veel plekken in de stad een gebiedsgerichte of wijkgerichte aanpak. De kaarten in deze Transitievisie Warmte zijn
Deze inleiding vormt hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 van de Transitievisie Warmte
daarom ingericht volgens de 68 CBS-wijken van Enschede. Dit betekent
start met de leidende principes voor een aardgasvrij Enschede. Dit zijn
natuurlijk niet dat een aardgasvrije wijkaanpak exact de CBS-grenzen volgt
belangrijke pijlers voor de warmtetransitie in de gemeente. In hoofdstuk 3
of dat een bewonersinitiatief altijd maar in één wijk mag plaatsvinden.
wordt uitgelegd welke aardgasvrije warmteopties beschikbaar zijn en dat
De grenzen zijn niet beperkend. Ze kunnen wel helpen om richting te geven.
energiebesparing, zoals isolatie altijd wenselijk is. In hoofdstuk 4 wordt inzicht gegeven in de uitkomsten van de robuuste analyse. Deze schetst een beeld
Verschillende oplossingen binnen wijken zijn mogelijk
van het voorkeursalternatief voor aardgas per wijk en de verwachte
Het feit dat een wijk de kleur heeft van een warmtenet, betekent niet dat
toekomstige verdeling van aardgasvrije warmteopties in Enschede. Hoofdstuk 5
elk gebouw in die wijk op een warmtenet aangesloten wordt. Wijken zijn
bouwt verder op het voorgaande hoofdstuk en presenteert een analyse van de
niet altijd homogeen en het kan dus zijn dat in delen van een wijk andere
duurzaamheid en beschikbaarheid van aardgasvrije warmtebronnen.
oplossingen kostenefficiënter zijn. Zo kunnen binnen een wijk oudere en
In hoofdstuk 6 leggen we uit hoe de transitiekaart tot stand is gekomen, waarin
nieuwere gebouwen voorkomen en zijn er vaak verschillende soorten
de transitiepaden per wijk staan toegelicht. Hoofdstuk 7 gaat dieper in op de
eigenaren in een wijk aanwezig.
18
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
1. Inleiding Voor utiliteitsgebouwen kunnen bijvoorbeeld andere oplossingen
en dat het verder beperken van de warmtevraag in heel Enschede
interessanter zijn dan voor woningen. De transitiekaart in deze
essentieel is. Rekening houden met flexibiliteit in de uitvoering, continu
Transitievisie Warmte geeft wel een duidelijk voorkeursalternatief aan
blijven leren en ruimte houden voor innovatie zijn daarbij belangrijk.
voor de wijk als geheel, waar we als gemeente met beleid op zullen
Ook vinden we het belangrijk om initiatieven in de stad die passen
sturen. Dat doen we omdat we de totale maatschappelijke kosten zo
binnen de uitgangspunten van deze Transitievisie te stimuleren. Het kan
laag mogelijk willen houden.
dus ook zo zijn dat er in wijken die nu nog niet zijn weergegeven in één van de eerste fases, toch al stappen worden gezet richting aardgasvrij.
De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten
Ook nieuwe wetgeving kan voor wijzigingen in de route naar aardgasvrij
Dit is een eerste versie van de Enschedese Transitievisie Warmte.
zorgen. In 2022 is de verwachting dat de Omgevingswet in werking
Het beeld van de transitie naar een aardgasvrij Enschede geeft een
treedt en dat daarmee de verplichte aansluiting op het aardgas vervalt.
duidelijke richting weer, maar moet de komende jaren steeds herijkt
Hiermee verandert het recht op aardgas in een recht op een
worden. Wel is zeker dat we de komende jaren doorgaan met de aanpak
warmteaansluiting voor de woningeigenaar. Dergelijke ontwikkelingen
in de wijken die reeds gestart zijn, zoals in Twekkelerveld, dat steeds
hebben effect op de route naar een aardgasvrij Enschede.
meer individuele eigenaren de stap naar aardgasvrij zullen gaan zetten
19
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede 2.1 Betrokkenheid inwoners bij de totstandkoming van de Transitievisie Warmte
teken staat van de Transitievisie Warmte. Tussentijds hebben we ook drie keer met een klankbordgroep gesproken en hun input in deze visie verwerkt. Deze klankbordgroep voor de Transitievisie Warmte wordt gevormd door
Als eerste stap om te komen tot een Transitievisie Warmte hebben we een
vertegenwoordigers vanuit de wijk- en dorpsraden in Enschede samen met
enquête voorgelegd aan inwoners uit de stad. Omdat de warmtetransitie
MKB Twente. In het vervolgtraject om te komen tot (wijk)uitvoeringsplannen
iedereen raakt willen we graag weten wat inwoners van Enschede hierbij
zullen bewoners uiteraard ook intensief betrokken worden.
belangrijk vinden. Hier gaan we in de volgende paragraaf uitgebreider op in. Ook hebben we op 1 oktober 2020 een eerste bewonersavond gehouden.
2.2 Enquête onder bewoners
Hierbij hebben we uitgelegd uit welke elementen de Transitievisie bestaat, waarom deze wordt opgesteld, hoe het proces van totstandkoming eruitziet en
De warmtetransitie gaat heel Enschede raken. Daarom is het van groot belang
wie we daar allemaal bij betrekken. Daarnaast is er op de gemeentelijke
om te weten wat voor de inwoners van Enschede belangrijk is bij deze
website aandacht voor de warmtetransitie en de Transitievisie Warmte en
grootschalige overstap naar aardgasvrij verwarmen. Inwoners uit de gemeente
hebben we een filmpje9 gemaakt waarin we uitleggen wat een Transitievisie
Enschede hebben in september 2020 hun kijk op de warmtetransitie gegeven
Warmte inhoudt. Op social media is hier aandacht aan gegeven evenals in de
door middel van een enquête (zie bijlage B). Deze enquête is door een 1.314
gemeentelijke nieuwsbrief. Op 27 mei hebben we een tweede bewonersavond
mensen (representatieve steekproef) ingevuld.10 Met de enquête hebben we
georganiseerd waarin we de uitkomsten van de analyses hebben gepresenteerd
inwoners gevraagd naar hun zorgen en ideeën over de warmtetransitie in Enschede.
8
en feedback hebben opgehaald. Zo’n 80 inwoners sloten aan bij deze tweede bewonersavond en stelden verduidelijkende vragen naar aanleiding van de
Hieruit komt naar voren dat het thema warmtetransitie bij de meeste
uitkomsten van de analyses. Deze zijn tijdens de sessie grotendeels behandeld.
respondenten leeft. Het grootste aandeel van de respondenten gaf aan zelf
De onbeantwoorde vragen zijn schriftelijk beantwoord. Verder wordt deze
een woning te bezitten. Bijna zestig procent van de respondenten wil zelf
Transitievisie van 19 augustus t/m 29 september 2021 ter inzage gelegd, zodat bewoners en ondernemers hun zienswijzen hierop kunnen inbrengen.
8) Zie: https://www.enschede.nl/aardgasvrij
De verslagen en de opnames van de digitale informatieavonden zijn terug te
9) Zie: https://www.youtube.com/watch?v=UVroxeua5gI
vinden op deze pagina van de website van de gemeente Enschede die in het
10) 75% vanuit het Enschede Panel en 25% heeft de enquête gezien en ingevuld via social media
20
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede bepalen hoe en wanneer zij de overstap naar aardgasvrij maken. Een derde
voorkeursinfrastructuur per wijk, ook wel warmteoptie genoemd. Alle stappen
van de mensen ziet het nut niet in van aardgasvrij wonen. Respondenten
die worden gezet in de warmtetransitie kunnen getoetst worden aan deze
geven aan vooral op de kosten te letten, zelf het aardgasvrije alternatief te
principes. Op die manier wordt er zoveel mogelijk aangesloten bij de wensen
willen kiezen en graag een duurzame oplossing te willen. Mensen vinden het
en verwachtingen van bewoners en betrokken partijen. Deze principes laten
logisch om te beginnen op plekken waar toch al werkzaamheden gepland
we daarom duidelijk terugkomen in deze Transitievisie Warmte. Ook in de
staan, waar de overstap betaalbaar is en waar initiatief van bewoners is.
stappen richting het concretiseren van aardgasvrije wijken in Enschede zijn
Respondenten verschillen in hun wensen om betrokken te worden door de
deze principes leidend.
gemeente. Dat verschilt van betrokken vanaf het begin, tot meedenken over een plan voor de wijk, tot betrokken worden wanneer er een concreet plan
1. We focussen op betaalbare oplossingen
voor de wijk ligt.
Betaalbaarheid is voor alle inwoners van Enschede en voor de betrokken stakeholders een zeer belangrijk vraagstuk. Er is nog veel onzekerheid over de
In deze Transitievisie en in onze aanpak hebben we hier zoveel als kan
kosten van de warmtetransitie en de verdeling van de kosten. Dat vraagstuk
rekening mee gehouden. Doordat wensen en verwachtingen uiteen liggen
speelt in elke gemeente en de Rijksoverheid speelt een belangrijke rol bij het
zullen we bewoners op diverse manieren betrekken.
oplossen hiervan. Wat we wel weten is dat de warmtetransitie alleen kan slagen als iedereen mee kan doen, ook mensen met lagere inkomens, en dat daar oplossingen voor moeten komen. Zoals het klimaatakkoord aangeeft
2.3 Leidende principes voor de warmtetransitie
streven we daarbij naar woonlastenneutraliteit11 voor onze inwoners. De Transitievisie Warmte geeft zeker niet op alle onzekerheden over kosten
Met inbreng van onze inwoners, de klankbordgroep en andere stakeholders
een antwoord, maar sorteert wel voor op betaalbare oplossingen door per wijk
hebben we een notitie van uitgangspunten opgesteld met daarin leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede. Deze notitie van
11) Het (demissionaire) kabinet ziet ‘woonlastenneutraliteit’ als het gelijk blijven of lager worden
uitgangspunten is vastgesteld in de gemeenteraad van 1 februari 2021.
van de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en
Bovengenoemde enquête heeft hiervoor de basis gelegd. Leidende principes
hypotheeklast of huur. Dat wil zeggen dat de verlaging van de energierekening van een
zijn uitgangspunten om de warmtetransitie in de gemeente Enschede tot een
huishouden minimaal gelijk is aan de maandelijkse financieringskosten of huurverhoging op het
succes te maken en bieden richting aan het bepalen van de
moment dat de energiebesparende maatregelen worden genomen.
21
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede de aardgasvrije oplossing met de laagste maatschappelijke kosten voorrang te
4. We verbinden de aanpak voor verduurzaming zoveel mogelijk met de
geven. Het is daarbij van belang om de kosten van deze oplossingen in het
stedelijke vernieuwing van wijken
vervolg op de Transitievisie Warmte zoveel mogelijk inzichtelijk te maken en
We zoeken daar waar relevant de koppeling tussen de warmtetransitie en
helder te communiceren naar inwoners (huurders en eigenaren) en
overige fysieke opgaven in de wijk, zoals op het gebied van veiligheid,
ondernemers.
duurzame ontwikkelingen (als elektrisch rijden), klimaatadaptatie en sociale opgaves. We kijken dus breder dan alleen naar het thema aardgasvrij. Waar
2. Er is ruimte voor eigen initiatief en keuze
mogelijk is de aanpak onderdeel van een breder traject waarbij ook de
De Transitievisie Warmte is duidelijk over wat de warmtetransitie inhoudt en
leefbaarheid van de wijk verbetert. Hierdoor wordt het ook aantrekkelijker voor
wat de richting per wijk is in de gemeente Enschede. Echter, in deze visie
de wijk om aan de slag gaan.
worden de uiteindelijke keuzes nog niet gemaakt. Uit de enquête komt naar voren dat bewoners graag zelf keuzes willen maken. De werkgroep geeft ook
5. We richten ons op duurzame en betrouwbare oplossingen
aan dat er ruimte moet zijn voor mensen die zelf initiatief nemen. Dit kunnen
Bewoners en stakeholders geven aan dat een betrouwbare en duurzame
bewoners zijn die alvast willen starten met isoleren en bereid zijn om een
warmtevoorziening belangrijk is. Dit heeft enerzijds te maken met technieken
investering te doen, of groepen bewoners of bedrijven die gezamenlijk aan de
die bewezen zijn en waarmee woningen comfortabel verwarmd kunnen worden
slag willen. De Transitievisie Warmte biedt een richtinggevend kader
en anderzijds met de leveringszekerheid van een bron. Ook gaat CO2-reductie
waarbinnen dit eigen initiatief mogelijk is en zelfs wordt aangemoedigd.
boven het maken van labelsprongen. Daarbij is aandacht nodig voor levering van duurzame warmte aan het warmtenet nu en in de toekomst. Ook willen we
3. We zetten in op eerlijke en duidelijke communicatie
bronnen zo optimaal mogelijk inzetten. Als we aanwezige warmtebronnen zo
We communiceren tijdens het maken van de Transitievisie Warmte én daarna
goed mogelijk benutten voorkomen we extra elektriciteitsvraag die vervolgens
duidelijk over het nut en de noodzaak van de warmtetransitie, over de
weer opgewekt moet worden met (extra) windturbines en zonnepanelen.
(on)mogelijkheden, de kosten en baten en over het tijdspad en de planning. We zijn daarin eerlijk en transparant en maken daarbij gebruik van bestaande
6. We maken het aantrekkelijk om mee te doen
en nieuwe communicatiekanalen (bijvoorbeeld op wijkniveau).
We willen het aantrekkelijk maken voor bewoners om mee te doen aan de overstap naar aardgasvrij. Door enerzijds bewoners te ontzorgen, en het makkelijk te maken om mee te doen. Anderzijds door bewoners in de wijk goed
22
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede te betrekken bij keuzes die gemaakt (moeten) worden en mee te laten denken
8. We betrekken regionale ondernemers bij de transitie
bij eventuele knelpunten. Ook het laten zien ‘dat het kan’ en delen van goede
Om de overstap naar aardgasvrije verwarming mogelijk te maken zijn veel
ervaringen van bewoners met alternatieven voor aardgas dragen hieraan bij.
aanpassingen in en om de woning nodig. Hierbij willen we graag regionale
Bij het aantrekkelijk maken om mee te doen hoort ook een interessant
ondernemers en energiecoöperaties betrekken. Op deze manier levert de
financieel arrangement. En een aanbod waarbij ook in de woning bewoners
warmtetransitie ons ook lokaal werkgelegenheid op. Daarnaast zoeken we
ontzorgd worden. Het invullen van dit uitgangspunt is deels afhankelijk van
aansluiting bij regionale onderwijsinstellingen om te zorgen dat er voldoende
ontwikkelingen op Rijksniveau op het gebied van subsidies en financiering.
arbeidskrachten geschoold worden die deze transitie mogelijk kunnen maken.
7. We zijn realistisch en richtinggevend De Transitievisie Warmte is een richtinggevende visie met realistische doelstellingen voor zowel de kortere (2030) als de langere termijn (2050). Het document is niet in beton gegoten en biedt de flexibiliteit om stapsgewijs te leren en evalueren. We kunnen niet wachten tot alle onzekerheden in de warmtetransitie zijn weggenomen en willen de dingen die we nu al met zekerheid kunnen doen ook in gang zetten en waarmaken. We willen werk maken van onze duurzaamheidsdoelstellingen en leren door te starten. De Transitievisie Warmte biedt voor iedereen handvatten en handelingsperspectief om de eerste stappen naar aardgasvrij te zetten, wijkgericht of individueel.
23
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties Alternatieven voor verwarmen en koken met aardgas heten warmteopties.
3.2 Drie stappen naar aardgasvrij en CO2-neutraal
Dit hoofdstuk beschrijft deze warmteopties in vogelvlucht. Om de stap naar aardgasvrij te maken, moeten we overstappen naar
3.1 De uitgangssituatie
alternatieve warmteoplossingen voor aardgas. Dat gaat niet in één keer, maar stapsgewijs. In alle wijken is het belangrijk dat woningen en gebouwen worden
Het grootste deel van onze woningen en gebouwen gebruikt nu voor de
voorbereid op de transitie. Ook wanneer daar nog geen passend en betaalbaar
verwarming een cv-ketel op aardgas. Daarnaast is 15% van de woningen al
alternatief voor aardgas is. Gebouwen moeten dan ook ‘transitiegereed’
aangesloten op een warmtenet.
gemaakt worden om deze duurzaam en comfortabel te kunnen verwarmen
Het aardgasverbruik in een huishouden ziet er als volgt uit: Ongeveer 77% van het aardgas in een woning wordt
Het grootste deel van onze woningen en gebouwen
gebruikt voor het verwarmen van de woning.
gebruikt nu voor de verwarming een cv-ketel. Een huishouden in Enschede verbruikt gemiddeld 1.420 m
3
aardgas per jaar. Het gasverbruik verschilt per huishouden en is afhankelijk van het soort huis, het
20% wordt gebruikt voor warm water,
bouwjaar, de mate van isolatie en het gebruik van
met name douchen.
verwarming en warm water. De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C verwarmen, dat
Voor koken wordt maar een heel klein deel van het
vervolgens door de radiatoren stroomt en onze huizen verwarmt. Met deze temperatuur kunnen ook slecht geïsoleerde huizen met radiatoren verwarmd worden.
24
Transitievisie Warmte Enschede
aardgas gebruikt, circa 3%.
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties (zie ook bijlage C). Daarnaast moeten bronnen op termijn CO2-neutraal zijn.
zogenaamde schilmaatregelen te nemen. Zoals isolatie van gevel, dak en
We onderscheiden dus drie stappen naar een CO2-neutrale gebouwde
vloer, vervanging van het glas door HR++-glas, het dichten van kieren.
omgeving, zoals figuur 4 schematisch laat zien. Daarbij moet benadrukt
Daarnaast hoort bij isoleren ook dat er goed gekeken wordt naar goede
worden dat in werkelijkheid zaken ook parallel kunnen lopen. Stap 1 en 2
ventilatie van woningen en in sommige gevallen ook het vervangen van
worden hieronder uitgelegd. Stap 3 volgt in hoofdstuk 5. Het tijdspad om de
radiatoren. Om de stap naar aardgasvrij te kunnen maken zal ook de overstap
doelen van de warmtetransitie te behalen loopt tot 2050. Een gedetailleerde, technische beschouwing is opgenomen in bijlage D. Transitiegereed vastgoed Om geschikt aardgasvrij te verwarmen maken we ze transitiegereed: ze zijn geschikt voor een verwarmingstemperatuur van 70oC of lager. Dat betekent dat ze voorzien zijn van vloer-, spouw- en dakisolatie, HR++ glas, ventilatie en elektrisch koken. Daarmee zijn de woningen gereed om verwarmd te worden met een efficiënte duurzame bron. Huidige situatie
Woning klaar voor
Aardgasvrij
CO2-neutraal
aardgasvrij Figuur 4: Deze figuur toont een schematische weergave van de verschillende fasen binnen de warmtetransitie. Stappen kunnen ook parallel aan elkaar worden gezet
3.3 Maatregelen in het gebouw: in alle gevallen stapsgewijs isoleren Ongeacht de warmteoptie is het van groot belang dat we de warmtevraag terugdringen. Hieraan zal iedereen zijn steentje moeten bijdragen door
25
Figuur 5: maatregelen in de woning ofwel transitiegereed vastgoed
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties naar elektrisch koken gemaakt moeten worden.
vervangen worden. Dakpannen van klei gaan 50 tot 100 jaar mee.
Niet alleen moeten we isoleren om de warmtevraag terug te dringen.
Buitenschilderwerk kent een cyclus van ongeveer 7 jaar. Onder
Alternatieven voor aardgas hebben vaak een lager temperatuurniveau dan een
maximaal ingrijpen verstaan we dat op elk moment dat er een natuurlijk
CV-ketel kan produceren. Het water in de radiatoren van een CV-ketel kan
onderhoudsmoment kan plaatsvinden we deze maximaal aangrijpen
90°C zijn. Alternatieven zitten meestal tussen de 40 en 70°C. Vandaar dat
om te isoleren.
isolatie in veel gevallen ook noodzakelijk is voordat de overstap naar een aardgasvrije warmteoptie mogelijk is.
Nieuwere woningen, gebouwd na 1995, zitten soms al op het basisniveau. Bij oudere woningen moet er juist meer gebeuren. Die woningen zullen dus
Bij isolatiemaatregelen is het altijd de vraag hoever we moeten gaan om
meer tijd nodig hebben om het basisniveau te bereiken. Sommige wijken,
‘transitiegereed’ te zijn. Met andere woorden: om klaar te zijn om de overstap
veelal van voor 1920 of monumentaal, zijn zo oud dat zij het basisniveau
te maken naar een aardgasvrij verwarmingsalternatief. We nemen in de
misschien nooit helemaal kunnen bereiken. Het aantal geschikte warmteopties
Transitievisie Warmte als uitgangspunt dat aan het einde van de transitie
voor deze wijken is dan ook beperkt. De volgende paragraaf (3.4) beschrijft in
zoveel mogelijk gebouwen een basisisolatieniveau moeten hebben bereikt.
vogelvlucht de verschillende warmteopties als alternatief voor aardgas.
Ook wel de Standaard en Streefwaarden zoals genoemd in het
Voor meer gedetailleerde informatie over het beperken van de warmtevraag
Klimaatakkoord. Met dit niveau kan een woning sowieso met 70°C verwarmd
(bijlage C1), de verschillende warmteopties (bijlage C2) en de duurzaamheid
worden en ook met 40°C als de binneninstallatie daarvoor geschikt wordt
(bijlage C5) van deze opties kan bijlage C geraadpleegd worden.
12
13
gemaakt. Dit is dus een ‘spijtvrijniveau’ waarmee een gebouw transitiegereed is voor verschillende warmteopties. Het basisniveau bereiken we als we tussen nu en 2050 bij ieder natuurlijk moment maximaal ingrijpen binnen de bestaande schil. Met natuurlijke momenten bedoelen we onderhouds- en vervangingsopgaven die in gebouwen plaatsvinden, zoals het vervangen van
12) https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/18/standaard-en-streefwaarden-
de dakbedekking of het buitenschilderwerk. Deze natuurlijke
uitkomst-traject-begeleidingscommissie
onderhoudsmomenten hebben elk hun eigen cyclus. In het geval van
13) Een binnen(huis)installatie is het gedeelte van de warm-tapwater en de verwarmingsinstallatie
dakbedekking is deze 25 jaar voor bitumen dakbedekkingen van platte daken.
die in een woning is aangebracht en bestaat uit het stelsel van leidingen, radiatoren en een
Dakpannen gaan langer mee. Betonnen dakpannen moeten na zo’n 30 jaar
thermostaat. De binneninstallatie is eigendom van dewoningeigenaar.
26
Transitievisie Warmte Enschede
Colofon
Inhoudsopgave
Voorwoord
Samenvatting
H1.
H2.
H3.
H4.
H5.
H6.
H7.
H8.
H9.
3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties 3.4 Alternatieve warmteopties en bijbehorende energie-infrastructuur
laagtemperatuur warmte te kunnen verwarmen (40-55°C). In woningen die gebouwd zijn na 1995 hoeven vaak alleen de radiatoren en het gasfornuis vervangen te worden om de overstap naar all-electric te kunnen maken.
Om de overstap te kunnen maken naar een aardgasvrije manier van
Soms zijn nog beperkt aanvullende isolatiemaatregelen nodig.
verwarmen van onze woningen en gebouwen zijn er drie alternatieve groepen van verwarmingsopties mogelijk. Daarbij hoort ook een verschillende
Bronnet
energie-infrastructuur: 1. een elektriciteitsnet (all-electric oplossingen),
Een variant van all-electric en een warmtenet is een lokaal bronnet.
2. een warmtenetwerk (diverse typen warmtenetoplossingen), of 3. een gasnet
Een bronnet is een lokale, kleinschalige warmtevoorziening in de vorm van
(een hybride warmtepomp in combinatie met duurzaam gas). Hieronder worden
een zeer lage temperatuur warmtenet waar één of enkele gebouwen op zijn
deze kort beschreven. Na deze varianten wordt ook de optie biomassa nader
aangesloten. Net zoals bij all-electric staat in het gebouw of de woning een
toegelicht.
warmtepomp. In plaats van de bodem of buitenlucht gebruikt deze warmtepomp het aangevoerde water van het bronnet als bron voor warmte.
All-electric
Het aangevoerde water kan echter ook gebruikt worden voor koeling. De bron
‘All-electric’ betekent dat er in de toekomst in principe alleen nog een
van het bronnet is vaak bodemenergie,oppervlaktewater (aquathermie) of
elektriciteitsnet in de wijk aanwezig is. Er is dan een warmte-opwekinstallatie in
zonthermie in combinatie met warmte-koude opslag (WKO). Helaas is de
de woning of het gebouw nodig die alleen elektriciteit gebruikt. Bijvoorbeeld
potentie van WKO in Enschede laag. Ook bij deze variant moet de capaciteit
een warmtepomp die warmte haalt uit de buitenlucht en daarmee de woning of
van het elektriciteitsnet in de wijk vaak worden verhoogd. Bronnetten worden
het gebouw van warmte voorziet. De warmte kan ook uit de bodem of uit
veel toegepast bij utiliteitsgebouwen, omdat deze gebouwen naast een vraag
zonthermische panelen worden gehaald. De capaciteit in het bestaande
naar warmte vaak tevens een relatief hoge koudevraag hebben.
elektriciteitsnet is echter beperkt en is bijvoorbeeld ook nodig voor de realisatie van laadpalen voor elektrische mobiliteit en voor zonnepanelen.
Warmtenet
Het elektriciteitsnet zal dus verzwaard moeten worden, niet alleen op
Een warmtenet is een infrastructuur van ondergrondse leidingen dat warm
wijkniveau, maar ook op gemeentelijk, regionaal, nationaal en internationaal
water vervoert naar meerdere gebouwen. Er is dan dus sprake van een
niveau. Als er sprake is van een all-electric wijk dan moet er wel worden
collectieve warmtevoorziening. De woning heeft in vergelijking met all-electric
voldaan aan een bepaald isolatieniveau om de gebouwen in de wijk met