CConstaterende datenschede
Koppel je AI →
Document · PDF

Perspectievennota_versie PO 20261026

Stedelijke commissie - FYSIEK 16 november 2026, gemeente enschedeBij agendapunt: brief Strategische keuzes warmtetransitie16.751 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Dit kan leiden tot weerstand, bezwaarprocedures en juridische procedures. Daarnaast brengt deze variant een grote verantwoordelijkheid voor de gemeente met zich mee. Als inwoners niet meer onbeperkt gebruik kunnen maken van aardgas, moet er een betaalbaar, betrouwbaar en toegankelijk alternatief beschikbaar zijn. Ook moet er voldoende ondersteuning zijn voor huishoudens die de overstap niet zelfstandig kunnen financieren of organiseren. Wanneer de gemeente de aanwijsbevoegdheid inzet en daarnaast aandeelhouder is van het warmtebedrijf, stelt de gemeente niet alleen de kaders vast, maar heeft ook een financieel belang bij het warmtebedrijf. Dat kan vragen oproepen over de onafhankelijkheid van de besluitvorming, ook als die besluitvorming zorgvuldig plaatsvindt. 5.4 VERGELIJKING VAN DE BELEIDSVARIANTEN Figuur 1 vat de belangrijkste kenmerken van de hiervoor beschreven beleidsvarianten kort samen. 27 De afbeelding laat zien dat de gemeentelijke sturing en de uitvoeringszekerheid van links naar rechts toenemen. In variant 5.1 ontwikkelen de gemeenten geen nieuwe grootschalige warmtenetten en ligt het initiatief vooral bij individuele inwoners en lokale kleinschalige initiatieven. In variant 5.2 organiseren de gemeenten wel actief collectieve warmte, maar blijft deelname vrijwillig en blijft het vollooprisico grotendeels bestaan.

Variant 5.3 voegt de mogelijke inzet van de aanwijsbevoegdheid toe. Dat vergroot de voorspelbaarheid van het aantal aansluitingen en kan de maatschappelijke kosten beperken, maar vermindert de vrijheid om aardgas te blijven gebruiken. De afbeelding vat daarmee de kern van de bestuurlijke keuze samen: meer keuzevrijheid voor individuele huishoudens gaat doorgaans samen met minder zekerheid over de realisatie en financiering van een collectieve oplossing. Figuur 2 Beleidsvarianten collectieve warmte 28 De keuze voor een uitvoeringsstrategie is niet alleen technisch, juridisch of financieel van aard, maar raakt ook aan fundamentele publieke waarden. Gemeenten moeten een balans vinden tussen de autonomie van inwoners en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor een betaalbare, betrouwbare en rechtvaardige warmtetransitie. Dit hoofdstuk laat zien welke gevolgen de verschillende beleidskeuzes hebben voor de keuzevrijheid van inwoners en voor de verdeling van kosten en risico’s tussen inwoners, gemeenten, warmtebedrijven en andere betrokken partijen. 6.1 AUTONOMIE VAN INWONERS Voor bewoners betekent de aanwijsbevoegdheid niet dat zij verplicht zijn om aan te sluiten op het warmtenet: zij mogen ook een andere duurzame oplossing kiezen die aan de eisen voldoet. Wel verdwijnt de mogelijkheid om aardgas te blijven gebruiken.

Na inzet van de aanwijsbevoegdheid geldt in beginsel een overgangstermijn van minimaal acht jaar voordat de levering van aardgas wordt beëindigd. Bewoners krijgen daardoor duidelijkheid over het moment van overstappen, maar moeten mogelijk ook gaan investeren in hun woning. Deze kosten zijn sterk afhankelijk van de situatie in de woning. Dan gaat het bijvoorbeeld om het isolatieniveau van de woning, het bestaande warmteafgiftesysteem of de beschikbaarheid van technische ruimten. De weerstand tegen de aanwijsbevoegdheid is begrijpelijk. Verwarming is een basisvoorziening en aanpassing van een woning raakt direct aan het eigendom, het wooncomfort en de beschikbare investeringsruimte van inwoners. Ook het vertrouwen in de overheid en de warmteleverancier speelt een belangrijke rol, net als de voorkeur voor een bepaalde techniek en de persoonlijke planning van een verbouwing, verhuizing of vervanging van de verwarmingsinstallatie. Deze factoren bepalen mede of inwoners de overstap als uitvoerbaar ervaren, of juist als een ingrijpende keuze waarover zij zelf zoveel mogelijk regie willen houden. Hoewel juridisch een opt- outmogelijkheid bestaat, kunnen inwoners dit als dwang ervaren omdat de gemeente het moment bepaalt waarop aardgas verdwijnt.

6.2 RISICO VAN NIET STUREN Zonder actieve gemeentelijke regie bepalen verschillen in inkomen, woningkwaliteit en doenvermogen3 in hoge mate wie tijdig kan verduurzamen. Daardoor leidt niet sturen niet vanzelf tot een neutrale of rechtvaardige uitkomst. Huishoudens met voldoende financiële ruimte kunnen isoleren en overstappen op bijvoorbeeld een (hybride-) warmtepomp. Hierdoor zijn ze minder of niet meer afhankelijk van aardgas, maar verkleinen zij ook het aantal mogelijke deelnemers aan een warmtenet. De vaste kosten van een collectieve voorziening moeten dan over minder aansluitingen worden verdeeld. Dat kan leiden tot aanzienlijk hogere kosten per deelnemer. De aanwijsbevoegdheid geeft meer zekerheid over het aantal aansluitingen en kan daarmee de financierbaarheid van een warmtenet verbeteren. 3 Doenvermogen is het vermogen om in actie te komen, plannen te maken en vol te houden, ook bij tegenslag of verleiding, los van iemands denkvermogen of intelligentie. 6. BESTUURLIJKE DILEMMA'S ROND DE AANWIJSBEVOEGDHEID 29 Huishoudens met weinig financiële ruimte kunnen vaak niet zelf investeren in isolatie en duurzame verwarming of passende ondersteuning organiseren. Zij blijven daardoor langer afhankelijk van aardgas en worden sterker geraakt door de invoering van ETS24, de bijmenging van groen gas en stijgende vaste gaskosten.

Een slecht geïsoleerde woning versterkt dit probleem: het energieverbruik blijft hoog, terwijl geld voor structurele verbetering ontbreekt. Zo lopen zowel de energielasten als de toekomstige investeringsopgave op. Zo kan een tweedeling in de gemeente ontstaan: draagkrachtige huishoudens verduurzamen individueel, terwijl kwetsbare huishoudens achterblijven op een steeds duurder gasnet. Op korte termijn beschermt niet sturen de keuzevrijheid en biedt vrijwilligheid de meeste ruimte voor inwoners, maar kan de kosten en risico’s uiteindelijk juist leggen bij de inwoners die het minst kunnen handelen. 6.3 EEN KEUZE VOOR DE VERDELING VAN KOSTEN, RISICO’S EN KANSEN De bestuurlijke afweging gaat niet alleen over de vraag hoeveel keuzevrijheid inwoners hebben. In de praktijk wordt die keuzevrijheid namelijk altijd beïnvloed door factoren zoals de betaalbaarheid van oplossingen, de technische staat van woningen, de beschikbare energie-infrastructuur en de ontwikkeling van energieprijzen. Ook wanneer de gemeente niet actief stuurt, zijn niet alle inwoners in dezelfde mate in staat om zelf keuzes te maken. Sommige huishoudens kunnen investeren in isolatie of een warmtepomp, terwijl anderen daarvoor onvoldoende financiële of praktische mogelijkheden hebben.

Omgekeerd betekent de inzet van de aanwijsbevoegdheid niet dat inwoners geen keuzes meer hebben, maar wel dat meer richting wordt gegeven aan de manier waarop een buurt aardgasvrij wordt. De kern van het dilemma is daarom niet alleen een keuze tussen vrijwilligheid en sturing. De werkelijke vraag is hoe de kosten, risico's en kansen van de warmtetransitie worden verdeeld. Daarbij spelen onder meer de volgende afwegingen: • tussen huidige en toekomstige bewoners; • tussen huishoudens met veel en weinig financiële draagkracht; • tussen inwoners die wel of niet kunnen investeren in een individueel alternatief; • tussen deelnemers aan collectieve warmteoplossingen en huishoudens die afhankelijk blijven van aardgas. De keuze voor een bepaalde strategie bepaalt daarmee niet alleen hoe de warmtetransitie wordt uitgevoerd, maar ook bij wie de risico's, kosten en verantwoordelijkheden terechtkomen. 6.4 AFWEGINGSKADER VOOR INZET AANWIJSBEVOEGDHEID De aanwijsbevoegdheid geeft de gemeenteraad de mogelijkheid om in het omgevingsplan vast te leggen dat een gebied op termijn overstapt van aardgas naar een duurzame warmtevoorziening. Deze bevoegdheid kan alleen 4 Met de invoering van ETS2 wordt vanaf 2028 een Europese CO₂-prijs ingevoerd voor onder meer aardgas in gebouwen en brandstoffen voor vervoer. Hierdoor zullen fossiele energiebronnen naar verwachting geleidelijk duurder worden.

30 worden ingezet als het college dit vooraf in het warmteprogramma heeft aangekondigd. Een aankondiging in het warmteprogramma betekent overigens nog niet dat de aanwijsbevoegdheid daadwerkelijk wordt ingezet. Daarvoor is later een afzonderlijk besluit van de gemeenteraad nodig. Volgens het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie moet dit besluit binnen vijf jaar worden genomen nadat het voornemen in het warmteprogramma is opgenomen. De beslissing om de aanwijsbevoegdheid in een gebied toe te passen vraagt om een zorgvuldige afweging. Bij een wijziging van het omgevingsplan moet de gemeenteraad beoordelen of het voorgestelde warmtealternatief voldoende aantrekkelijk, uitvoerbaar en betaalbaar is. Figuur 2 biedt hiervoor een afwegingskader. Dit afwegingskader helpt om de aanwijsbevoegdheid alleen in te zetten wanneer daarvoor een stevige onderbouwing bestaat. Eerst moet worden vastgesteld dat het voorgestelde warmtealternatief een overtuigend en realistisch perspectief biedt voor bewoners en andere gebouweigenaren. Vervolgens moet worden beoordeeld of de betaalbaarheid, uitvoerbaarheid en zorgvuldigheid van het proces voldoende zijn geborgd. De verschillende stappen in deze afweging worden hieronder verder toegelicht. 31 1.

IS COLLECTIEVE WARMTE AANTOONBAAR DOELMATIG, TECHNISCH EN ORGANISATORISCH HAALBAAR? De eerste vraag is of een warmtenet voor deze buurt daadwerkelijk de meest passende oplossing is. De raad moet kunnen beoordelen of een collectieve warmtevoorziening doelmatig is en ook technisch, ruimtelijk en organisatorisch uitvoerbaar. Daarbij spelen onder meer de volgende vragen een rol: • Is er een duurzame en betrouwbare warmtebron beschikbaar? • Is de warmtevraag groot genoeg voor een warmtenet? • Zijn de woningen geschikt voor aansluiting? • Wat zijn de gevolgen voor het elektriciteitsnet? • Is er voldoende ruimte voor de aanleg van de benodigde infrastructuur? • Zijn er voldoende capaciteit en expertise beschikbaar voor aanleg en exploitatie? 2. IS HET DUURZAME ALTERNATIEF TIJDIG BESCHIKBAAR EN BETROUWBAAR LEVERBAAR? Voordat aardgas in een gebied kan worden uitgefaseerd, moet duidelijk zijn dat bewoners daadwerkelijk kunnen overstappen op een betrouwbaar alternatief. Figuur 3 Afwegingskader inzet aanwijsbevoegdheid 32 De raad moet daarom inzicht hebben in: • de planning van het project; • de financiële en contractuele zekerheden; • de benodigde vergunningen; • de ontwikkeling van de warmtebron en infrastructuur; • de maatregelen die zorgen voor leveringszekerheid bij storingen of uitval. 3.

IS HET ALTERNATIEF BETAALBAAR EN FINANCIERBAAR? Een belangrijk uitgangspunt is dat de overstap naar duurzame warmte betaalbaar moet zijn. De raad moet daarom beoordelen of de kosten van het alternatief in verhouding staan tot de voordelen en besparingen die het oplevert. Daarbij wordt onder meer gekeken naar: • de gevolgen voor de woonlasten; • de investeringen die bewoners moeten doen; • de mogelijkheden om financiering aan te trekken; • de effecten voor verhuurders; • de gevolgen voor bedrijven en maatschappelijke organisaties. 4. KRIJGEN INWONERS VOLDOENDE TIJD, INFORMATIE EN ONDERSTEUNING? Een zorgvuldig besluit vraagt om een realistisch tijdpad en goede begeleiding van bewoners en andere gebouweigenaren. Inwoners moeten tijdig weten: • wat er verandert; • wanneer dit gebeurt; • welke werkzaamheden nodig zijn; • welke kosten zij kunnen verwachten; • welke keuzes zij nog hebben. Daarnaast moet ondersteuning beschikbaar zijn, bijvoorbeeld bij woningonderzoeken, subsidieaanvragen of financieringsvragen. Zijn deze voorzieningen nog niet op orde, dan moeten zij eerst worden geregeld. 5. ZIJN PARTICIPATIE, MOTIVERING, FASERING, MONITORING EN TERUGVALOPTIE ZORGVULDIG GEREGELD? Tot slot moet de raad beoordelen of het proces zorgvuldig is ingericht.

Daarbij gaat het onder meer om de volgende vragen: • Zijn bewoners en andere belanghebbenden goed betrokken en is hun inbreng meegewogen? • Is helder onderbouwd waarom voor dit gebied en dit alternatief wordt gekozen? • Is de uitvoering overzichtelijk gefaseerd? • Worden voortgang, betaalbaarheid, deelname en leveringszekerheid goed gevolgd? • Is duidelijk wanneer moet worden bijgestuurd, uitgesteld of gestopt? Pas wanneer deze voorwaarden voldoende zijn ingevuld, ligt er een stevige basis voor een besluit over de inzet van de aanwijsbevoegdheid. 33 Dit hoofdstuk beschrijft de uitvoeringsmodellen waaruit Borne, Enschede en Hengelo kunnen kiezen bij de ontwikkeling en exploitatie van collectieve warmtevoorzieningen. Aan bod komen een gezamenlijk Twents warmtebedrijf, uitvoering door of samenwerking met het WDO, afzonderlijke gemeentelijke warmtebedrijven, inschakeling van een privaat warmtebedrijf en een rol die beperkt blijft tot publieke taken. De modellen worden vergeleken op onder meer lokale zeggenschap, uitvoeringskracht, schaalvoordelen, financiële risico’s en de mogelijkheden om bestaande kennis en infrastructuur te benutten. Het hoofdstuk sluit af met een afwegingskader dat richting geeft aan de keuze voor een passend uitvoeringsmodel.

7.1 EEN EIGEN WARMTEBEDRIJF VOOR DE DRIE GEMEENTEN De drie gemeenten kunnen, samen met de Nationale Deelneming Warmte5, de provincie Overijssel, Enexis, Cogas B.V. en Ennatuurlijk B.V. een regionaal warmtebedrijf voor Twente oprichten (RWBT), waarvan al deze organisaties rechtstreeks aandeelhouder zijn. Dit bedrijf ontwikkelt, realiseert en exploiteert collectieve warmtevoorzieningen binnen deze drie gemeenten, waarbij de lokale aandeelhouders direct invloed houden op onder meer de strategie, investeringen en dienstverlening. Het RWBT voert de kerntaken zelf uit, maar kan voor specifieke werkzaamheden kennis en diensten inkopen bij bijvoorbeeld een warmteservicebedrijf of samenwerken met het Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel6. VOORDELEN Een regionaal warmtebedrijf biedt gemeenten de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op de ontwikkeling van warmtenetten en tegelijkertijd de uitvoering regionaal te organiseren. De belangrijkste voordelen zijn: • Meer invloed op publieke belangen. Als aandeelhouder kunnen gemeenten meedenken over de strategische koers van het warmtebedrijf en sturen op onderwerpen als betaalbaarheid, duurzaamheid en leveringszekerheid. • Sterker bestuurlijk commitment. Gemeenten hebben niet alleen een rol als beleidsmaker, maar zijn ook direct betrokken bij de uitvoering.

Dat kan helpen om de noodzakelijke inzet op vergunningen, ruimtelijke afwegingen, participatie, communicatie en risicobeheersing te organiseren. • Lokale verankering en herkenbaarheid. Een regionaal warmtebedrijf staat dichter bij inwoners dan een landelijke organisatie. Dat kan bijdragen aan vertrouwen en draagvlak, wat belangrijk is omdat inwoners na aansluiting langdurig afhankelijk zijn van één warmtebedrijf. • Goede mogelijkheden voor samenwerking met Ennatuurlijk. Dit is het enige realistische organisatiemodel waarin Ennatuurlijk voor zichzelf een rol ziet als aandeelhouder van een Twents warmtebedrijf. Daarmee komt niet alleen kennis en ervaring beschikbaar, maar ontstaat ook de mogelijkheid om voort te bouwen op de bestaande warmtenetten in Enschede en Hengelo. 5 NDW is de investerings- en ontwikkelingsmaatschappij van het Rijk voor publieke warmtebedrijven, bedoeld om de groei van warmtenetten in Nederland te versnellen. 6 Het Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel (WDO) is een initiatief van de provincies Drenthe en Overijssel, de Nationale Deelneming Warmte en regionale netwerkbedrijven, voor de oprichting van een warmtebedrijf. 7. UITVOERINGSMODELLEN VOOR DE COLLECTIEVE ROUTE 34 • Versterking van de bedrijfsbasis.

Wanneer bestaande warmtenetten op termijn kunnen worden ingebracht in het regionale warmtebedrijf, vergroot dit de schaal, slagkracht en financiële levensvatbaarheid van de organisatie. • Schaalvoordelen met behoud van zeggenschap. Een regionaal warmtebedrijf kan voor specialistische werkzaamheden gebruikmaken van een warmteservicebedrijf of andere deskundige partijen. Daardoor kunnen voordelen worden behaald op het gebied van standaardisatie, gezamenlijke inkoop en efficiëntie, terwijl de bestuurlijke invloed van de gemeenten behouden blijft. NADELEN De keuze voor een regionaal warmtebedrijf brengt ook een aantal belangrijke aandachtspunten en risico's met zich mee: • Complexe oprichting en besluitvorming. Een warmtebedrijf met meerdere aandeelhouders vraagt afspraken over zeggenschap, stemverhoudingen, risicodeling, rendementseisen en eventuele aanvullende investeringen. Het bereiken van overeenstemming hierover kost tijd en bestuurlijke inzet. • Grote financiële inzet en lange terugverdientijd. De ontwikkeling van warmtenetten vraagt hoge investeringen, terwijl de opbrengsten vaak pas op langere termijn worden gerealiseerd. Gemeenten lopen daardoor financiële risico's als aandeelhouder. • Spanning tussen verschillende gemeentelijke rollen. De gemeente kan tegelijkertijd beleidsmaker, vergunningverlener, gebiedsregisseur en aandeelhouder zijn.

Dat vraagt om duidelijke afspraken over governance, verantwoordelijkheden en besluitvorming. • Onzekere landelijke randvoorwaarden. De financiële haalbaarheid van nieuwe warmtenetten staat nog onder druk. Projecten kennen hoge aanvangsinvesteringen, lange terugverdientijden en onzekerheid over het aantal aansluitingen. Tegelijk zijn subsidieregelingen tijdelijk en ontbreekt nog een structureel stelsel voor garanties en risicodeling. • Betaalbaarheid voor inwoners is niet vanzelfsprekend. Op dit moment is niet gegarandeerd dat een warmtenet voor bewoners altijd aantrekkelijker of goedkoper uitpakt dan verwarmen met aardgas of een warmtepomp. De overgang naar kostengebaseerde tarieven kan bovendien leiden tot hogere vaste lasten voor sommige huishoudens. • Onzekerheid over toekomstige samenwerkingspartners. De positie van beoogde partners is nog niet volledig uitgekristalliseerd. Zo lopen momenteel gesprekken tussen de Nationale Deelneming Warmte en Ennatuurlijk, terwijl Enexis zich beraadt op haar eigen rol. Hierdoor zijn de toekomstige samenwerking, de verdeling van verantwoordelijkheden en de inbreng van kapitaal, kennis en infrastructuur nog onzeker. • Grotere organisatorische belasting voor gemeenten. Naast hun publieke taken worden gemeenten ook projectpartner, investeerder en risicodrager. Dat vraagt om extra capaciteit, kennis en bestuurlijke aandacht.

• Risico op de indruk van rolvermenging. Wanneer gemeenten zowel aandeelhouder als beleidsmaker zijn, kan de indruk ontstaan dat publieke bevoegdheden mede worden ingezet om de businesscase van het eigen warmtebedrijf te ondersteunen. Ook als dat feitelijk niet zo is, vraagt dit om extra zorgvuldigheid en transparantie. 35 Daar staat tegenover dat een deel van deze vraagstukken mogelijk wordt geadresseerd door toekomstige landelijke maatregelen. De resultaten van het Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) Energietransitie Woningvoorraad 2050 moeten meer duidelijkheid geven over de financiering en randvoorwaarden voor de verdere uitrol van warmtenetten. 7.2 HET WDO ALS WARMTEBEDRIJF De provincies Drenthe en Overijssel, de Nationale Deelneming Warmte (NDW), de Enexis Groep, Cogas B.V. en de RENDO Groep overwegen samen de oprichting van het Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel (WDO); sommige van deze partijen zijn dus bij meerdere initiatieven voor de oprichting van een warmtebedrijf betrokken. De inkoop of productie van warmte, de aanleg en het onderhoud van warmtenetten én de levering van warmte zou ook aan het WDO overgelaten kunnen worden. VOORDELEN Een model waarbij het WDO (Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel) een belangrijke rol vervult, kent de volgende voordelen: • Geen oprichting van een nieuw regionaal warmtebedrijf nodig.

Hierdoor vervallen de bestuurlijke, juridische en organisatorische vraagstukken die samenhangen met het opzetten van een nieuwe organisatie. • Gebruik van bestaande kennis en ervaring. Het WDO kan voortbouwen op expertise die al aanwezig is op het gebied van ontwikkeling, aanleg en exploitatie van warmtenetten. Daardoor hoeft minder kennis lokaal te worden opgebouwd. • Schaalvoordelen. Door op grotere schaal te werken kunnen voordelen ontstaan bij financiering, inkoop, standaardisatie van processen en de bedrijfsvoering. • Bundeling van capaciteit en expertise. Provincies, netwerkbedrijven en de Nationale Deelneming Warmte kunnen hun kennis, mensen en financiële middelen gezamenlijk inzetten. Hierdoor hoeft niet iedere regio dezelfde expertise zelf op te bouwen. • Meer uitvoeringskracht. Beschikbare capaciteit kan worden verdeeld over meerdere projecten, waardoor kennis en ervaring breder kunnen worden benut en minder afhankelijkheid ontstaat van één lokale organisatie. • Financieel robuustere organisatie. Een grotere organisatie kan risico's beter spreiden en beschikt mogelijk over een sterkere basis voor het aantrekken van financiering voor nieuwe projecten. • Snellere start mogelijk.

Omdat gebruik kan worden gemaakt van een bestaande organisatie, kan de aandacht eerder uitgaan naar de ontwikkeling van warmtenetten en minder naar de oprichting en inrichting van een nieuw bedrijf. Kort samengevat biedt deze variant vooral voordelen op het gebied van schaal, expertise, uitvoeringskracht en risicospreiding, terwijl de complexiteit van het oprichten van een nieuw regionaal warmtebedrijf wordt vermeden. 36 NADELEN De keuze voor het WDO als warmtebedrijf kent ook een aantal nadelen en onzekerheden: • Minder directe invloed voor gemeenten. Gemeenten zijn geen aandeelhouder en hebben daardoor geen directe zeggenschap over de strategie, investeringen en bedrijfsvoering van het warmtebedrijf. • Wel risico's, maar geen eigenaarschap. Het WDO verwacht dat gemeenten zich committeren aan projecten, bijvoorbeeld door financiële risico's gedeeltelijk af te dekken of door de aanwijsbevoegdheid in te zetten. Daardoor kunnen risico's bij gemeenten terechtkomen, zonder dat zij daar een aandelenbelang of mogelijke waardegroei van het bedrijf tegenover hebben staan. • De landelijke randvoorwaarden zijn nog onzeker. Ook het WDO heeft te maken met dezelfde uitdagingen als andere warmtebedrijven. Er bestaat nog onduidelijkheid over structurele financiering, garanties, risicodeling en de dekking van onrendabele toppen. Dat kan de ontwikkeling van projecten vertragen of bemoeilijken.

• Beperkte slagkracht in de opstartfase. Het WDO moet zijn organisatie, financiering, kennis en uitvoeringscapaciteit nog verder opbouwen. Daardoor zal het tijd kosten voordat het bedrijf op volle kracht kan opereren. • Concurrentie met projecten in andere regio's. Het WDO richt zich niet uitsluitend op Twente. Projecten in Borne, Enschede en Hengelo moeten concurreren met projecten elders in Overijssel en Drenthe om beschikbare financiële middelen, capaciteit en bestuurlijke aandacht. • Geen vanzelfsprekende rol voor Ennatuurlijk. Binnen dit model ligt deelname van Ennatuurlijk niet voor de hand. Daardoor gaat mogelijk waardevolle kennis, ervaring en uitvoeringskracht verloren die dit bedrijf zou kunnen inbrengen. • Minder mogelijkheden om voort te bouwen op bestaande netten. Omdat Ennatuurlijk buiten beeld blijft, is het minder vanzelfsprekend om nieuwe warmtenetten te ontwikkelen vanuit de bestaande infrastructuur die dit bedrijf al beheert in Enschede en Hengelo. • Ook in dit model blijft sprake van een spanningsveld tussen publieke en financiële belangen. Hoewel gemeenten geen aandeelhouder zijn, kunnen zij wel worden gevraagd financiële risico's af te dekken en publiekrechtelijke instrumenten in te zetten. Daardoor kan de indruk ontstaan dat gemeentelijke bevoegdheden mede worden ingezet om de businesscase van warmteprojecten te ondersteunen.

Voor een nadere beschrijving van dit spanningsveld wordt verwezen naar paragraaf 7.1. Samengevat ontstaat in deze variant een situatie waarin gemeenten minder invloed hebben op het warmtebedrijf, terwijl zij mogelijk wel een deel van de risico's en verantwoordelijkheden dragen. Daarnaast zijn de toekomstige slagkracht van het WDO, de betrokkenheid van Ennatuurlijk en de landelijke randvoorwaarden op dit moment nog onzeker. PAUZESTAND Op 11 juni van dit jaar deelde Enexis aan de provincie Overijssel mee dat zij door landelijke ontwikkelingen, waaronder de voorgenomen publieke overname van private warmtebedrijven, tijd nodig heeft om duidelijkheid te krijgen over haar positionering in de warmtemarkt. Enexis wil bovendien meer duidelijkheid over risico’s en rendement, voordat zij zich kan committeren aan de vervolgstappen die nodig zijn voor het oprichten van het WDO. 37 De overige initiatiefnemers hebben daarop besloten de voorbereiding van het WDO voorlopig niet voort te zetten. Het initiatief is daarmee niet beëindigd, maar staat sinds juni 2026 feitelijk in de pauzestand. 7.3 EEN WARMTEBEDRIJF MET HET WDO ALS AANDEELHOUDER Dit model lijkt voor de buitenwereld sterk op het in paragraaf 7.1 beschreven regionale warmtebedrijf.

Ook hier wordt één warmtebedrijf opgericht dat verantwoordelijk wordt voor de ontwikkeling, aanleg en exploitatie van nieuwe warmtenetten in Borne, Enschede en Hengelo. Het verschil zit in de samenstelling van de aandeelhouders. In deze variant zijn de gemeenten Borne, Enschede en Hengelo rechtstreeks aandeelhouder. De provincie Overijssel, de netwerkbedrijven en de Nationale Deelneming Warmte participeren via het Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel (WDO), dat als aandeelhouder deelneemt aan het regionale warmtebedrijf. Een belangrijk kenmerk van dit model is dat een groot deel van de uitvoerende werkzaamheden wordt ondergebracht bij een warmteservicebedrijf. Deze organisatie, die door de netwerkbedrijven wordt opgezet, levert specialistische kennis en uitvoeringscapaciteit voor de ontwikkeling en exploitatie van warmtenetten. Voor Ennatuurlijk blijft binnen dit model vooral een rol als aandeelhouder over. Omdat dat voor het bedrijf onvoldoende aantrekkelijk wordt geacht, ligt deelname van Ennatuurlijk aan deze constructie niet voor de hand. Daarmee vervalt ook de mogelijkheid om gebruik te maken van de kennis, ervaring en bestaande infrastructuur die Ennatuurlijk in de regio heeft opgebouwd. VOORDELEN De combinatie van een regionaal warmtebedrijf met het WDO als aandeelhouder brengt verschillende voordelen samen: • Lokale zeggenschap én bovenregionale ondersteuning.

De gemeenten Borne, Enschede en Hengelo blijven rechtstreeks aandeelhouder van het regionale warmtebedrijf. Daardoor houden zij invloed op de strategische koers, investeringen, klantbenadering en ontwikkeling van warmteprojecten in Twente. • Bundeling van kapitaal en expertise. Via het WDO worden de provincie Overijssel, de Nationale Deelneming Warmte en de netwerkbedrijven betrokken. Hierdoor kunnen financiële middelen, kennis en uitvoeringscapaciteit efficiënter worden georganiseerd dan wanneer iedere partij afzonderlijk participeert. • Meer financiële slagkracht. De grotere schaal kan voordelen bieden bij het aantrekken van financiering en het spreiden van risico's over meerdere projecten. • Schaalvoordelen in de uitvoering. Door gezamenlijke inkoop, standaardisatie van techniek en contracten en een gezamenlijke aanpak van bedrijfsvoering kunnen kosten worden beperkt en processen efficiënter worden ingericht. • Toegang tot specialistische kennis en capaciteit. Via een warmteservicebedrijf kunnen specialistische taken voor meerdere regionale warmtebedrijven worden uitgevoerd. Daardoor hoeft het regionale warmtebedrijf niet alle expertise en capaciteit zelfstandig op te bouwen. 38 • Meer continuïteit in de ontwikkel- en groeifase.

Ondersteuning vanuit het WDO kan helpen om sneller een professionele organisatie op te bouwen en minder afhankelijk te zijn van lokaal beschikbare capaciteit. • Behoud van een Twentse identiteit. Voor inwoners, woningcorporaties en andere partners blijft het warmtebedrijf herkenbaar als een regionale organisatie met een duidelijke binding met Twente. • Meer vertrouwen en bestuurlijk commitment. De zichtbare betrokkenheid van de gemeenten kan bijdragen aan vertrouwen onder inwoners en stakeholders, terwijl tegelijkertijd wordt geprofiteerd van de kennis en ondersteuning van provinciale en landelijke publieke partijen. Kort samengevat combineert dit model de lokale betrokkenheid en zeggenschap van een regionaal warmtebedrijf met de schaal, kennis, capaciteit en financiële kracht van een bovenregionale publieke partner. NADELEN De combinatie van een regionaal warmtebedrijf en het WDO als aandeelhouder brengt ook een aantal aandachtspunten met zich mee: • Complexere governance en besluitvorming. Zowel het WDO als het regionale warmtebedrijf moeten worden opgericht. Daarbij zijn afspraken nodig over zeggenschap, kapitaalinbreng, risicoverdeling, dienstverlening en besluitvorming. Dit maakt de inrichting van de organisatie complexer. • Afhankelijkheid van de ontwikkeling van het WDO.

De snelheid waarmee het regionale warmtebedrijf van start kan gaan, hangt mede af van de voortgang en positionering van het WDO. Als de ontwikkeling van het WDO vertraging oploopt, werkt dat door in Twente. • Langere besluitvorming. Binnen deze constructie moeten standpunten vaak eerst binnen het WDO worden afgestemd voordat besluiten kunnen worden genomen in het regionale warmtebedrijf. Dat kan leiden tot langere besluitvormingsprocessen. • Risico op beperkte gemeentelijke invloed. Wanneer het WDO een groot of zelfs doorslaggevend aandelenbelang krijgt, kunnen gemeenten wel financieel en bestuurlijk betrokken zijn, maar beperkt invloed hebben op investeringskeuzes, projectprioriteiten, tarieven en dienstverlening. • Concurrentie met andere regio's. Via het WDO komen ook projecten in andere delen van Overijssel en Drenthe in beeld. Twentse projecten moeten daardoor concurreren om kapitaal, personeel, ontwikkelcapaciteit en bestuurlijke aandacht. • Extra bestuurslaag zonder gegarandeerde voordelen. Het is niet vooraf zeker dat aandeelhouderschap via het WDO meer efficiëntie of lagere kosten oplevert. De diensten van een warmteservicebedrijf kunnen ook door een zelfstandig regionaal warmtebedrijf worden ingekocht, zonder een extra governancelaag toe te voegen. • Geen rol voor Ennatuurlijk. Ennatuurlijk heeft aangegeven binnen deze constructie geen rol voor zichzelf te zien.

Daardoor kan geen gebruik worden gemaakt van de kennis, ervaring en bestaande netwerken van Ennatuurlijk. Ook ligt het minder voor de hand om voort te bouwen op de bestaande infrastructuur van Ennatuurlijk in Enschede en Hengelo. • Onzekerheid over de daadwerkelijke totstandkoming van het WDO. Dit model kan alleen werken als het WDO daadwerkelijk van de grond komt. Zoals beschreven in paragraaf 7.2 is dat op dit moment nog 39 geen vanzelfsprekendheid. Kort samengevat combineert dit model lokale betrokkenheid met bovenregionale schaal, maar daar staan een complexere governance, langere besluitvorming, mogelijke beperkingen in gemeentelijke invloed en afhankelijkheid van het nog in ontwikkeling zijnde WDO tegenover. 7.4 EEN GEMEENTELIJK WARMTEBEDRIJF Binnen deze variant werken de gemeenten Borne, Enschede en Hengelo niet samen in één regionaal warmtebedrijf. In plaats daarvan richt iedere gemeente een eigen warmtebedrijf op voor de ontwikkeling, aanleg en exploitatie van warmtenetten binnen de eigen gemeentegrenzen. De gemeente kan daarbij kiezen voor volledig eigenaarschap of samenwerken met een publieke partner of investeerder. Deze aanpak is niet uniek. Ook andere gemeenten hebben gekozen voor een lokaal warmtebedrijf. Zo richtte Apeldoorn samen met het Gelders Warmte Bedrijf het publieke warmtebedrijf Warmte voor de Wijk op.

In Groningen is WarmteStad al geruime tijd verantwoordelijk voor de ontwikkeling, aanleg en exploitatie van het lokale warmtenet. Kenmerkend voor deze variant is dat de zeggenschap, besluitvorming en verantwoordelijkheid dicht bij de gemeente blijven. Tegelijkertijd worden organisatie, financiering en uitvoering niet gedeeld met andere gemeenten, waardoor iedere gemeente zelf verantwoordelijk is voor het opbouwen en aansturen van het warmtebedrijf. VOORDELEN De keuze voor een gemeentelijk warmtebedrijf biedt verschillende voordelen: • Maximale lokale regie. De gemeente heeft directe invloed op de koers van het warmtebedrijf en kan sturen op onderwerpen als investeringsprioriteiten, warmtebronnen, dienstverlening, betaalbaarheid en de bescherming van kwetsbare huishoudens. • Eenvoudigere besluitvorming. Doordat er minder aandeelhouders en bestuurlijke lagen betrokken zijn, kunnen besluiten in principe sneller en overzichtelijker worden genomen. • Duidelijke politieke verantwoordelijkheid. Voor inwoners, gemeenteraad en college is helder wie verantwoordelijk is voor de keuzes, prestaties en resultaten van het warmtebedrijf. • Sterke koppeling met gemeentelijk beleid. Het warmtebedrijf kan nauw worden verbonden met het warmteprogramma, wijkuitvoeringsplannen, de woonvisie, woningbouwopgaven, werkzaamheden in de openbare ruimte en de aanpak van netcongestie.

• Betere afstemming op gebiedsontwikkeling. Investeringen in warmte-infrastructuur kunnen direct worden gekoppeld aan lokale ontwikkelingen, zoals nieuwbouw, renovaties of herinrichting van wijken. • Herkenbaar voor inwoners. Een lokaal warmtebedrijf staat dicht bij de inwoners en kan worden gezien als onderdeel van de gemeentelijke dienstverlening. Dit kan bijdragen aan vertrouwen, betrokkenheid en draagvlak. 40 • Financiële opbrengsten blijven lokaal. Eventuele winsten en vermogensgroei komen ten goede aan de gemeente en kunnen opnieuw worden ingezet voor warmteprojecten, het beperken van tarieven of andere publieke doelen. • Flexibiliteit in de uitvoering. De gemeente kan sneller inspelen op lokale omstandigheden en prioriteiten zonder afhankelijk te zijn van regionale of bovenregionale afstemming. Kort samengevat biedt een gemeentelijk warmtebedrijf vooral voordelen op het gebied van lokale zeggenschap, bestuurlijke eenvoud, beleidsmatige samenhang en het behoud van eventuele financiële opbrengsten voor de eigen gemeente. NADELEN De keuze voor een gemeentelijk warmtebedrijf brengt ook een aantal belangrijke nadelen en risico's met zich mee: • Beperkte schaalgrootte. De ontwikkeling van warmtenetten vraagt om grote investeringen, specialistische kennis en een lange adem.

Omdat een gemeentelijk warmtebedrijf zich richt op één gemeente, kunnen risico's minder goed worden gespreid dan bij een regionaal of bovenregionaal bedrijf. • Grotere financiële risico's voor de gemeente. Ontwikkelrisico's, bouwrisico's, bronrisico's en het risico dat onvoldoende inwoners aansluiten, komen voor een groter deel terecht bij één organisatie. Tegenvallers kunnen daardoor sneller leiden tot aanvullende investeringen, garanties of subsidiebijdragen van de gemeente. • Kwetsbaarheid van kleinere organisaties. Vooral voor kleinere gemeenten kan het lastig zijn om voldoende projecten gelijktijdig te ontwikkelen om een robuuste bedrijfsvoering op te bouwen en risico's op te vangen. • De landelijke randvoorwaarden zijn nog onzeker. Net als andere warmtebedrijven heeft een gemeentelijk warmtebedrijf te maken met onzekerheden rond subsidies, garanties, risicodeling en de betaalbaarheid voor inwoners. Zoals ook beschreven in paragraaf 7.1 kunnen deze onzekerheden de financierbaarheid en uitvoerbaarheid van projecten beperken en tot vertraging of uitstel leiden. • Veel expertise moet zelf worden opgebouwd. Een zelfstandig warmtebedrijf moet kennis organiseren op het gebied van ontwerp, aanbesteding, aanleg, exploitatie, financiering, warmte-inkoop, klantprocessen, tariefregulering en storingsafhandeling.

Dat kost tijd en maakt de organisatie kwetsbaar voor schaarste aan gespecialiseerd personeel. • Minder onderhandelingskracht. Een lokaal warmtebedrijf heeft doorgaans een zwakkere positie richting financiers, aannemers, warmteproducenten en andere marktpartijen dan een regionale organisatie met een groter projectvolume. • Minder schaalvoordelen. Wanneer Borne, Enschede en Hengelo ieder een eigen warmtebedrijf oprichten, kunnen voordelen van gezamenlijke inkoop, kennisdeling, standaardisatie en risicospreiding slechts beperkt worden benut. • Hogere organisatiekosten. Drie afzonderlijke warmtebedrijven betekenen ook drie organisaties, drie bestuursstructuren en mogelijk verschillende technische en contractuele werkwijzen. Dit kan leiden tot hogere kosten en minder efficiëntie dan bij een gezamenlijke aanpak. 41 Kort samengevat biedt een gemeentelijk warmtebedrijf veel lokale zeggenschap, maar daar staan een kleinere schaal, hogere risico's, hogere organisatiekosten en een grotere afhankelijkheid van lokaal beschikbare expertise tegenover. 7.5 INSCHAKELING VAN EEN PRIVAAT WARMTEBEDRIJF Binnen deze variant richten de gemeenten geen nieuw publiek warmtebedrijf op, maar bouwen zij voort op bestaande warmtebedrijven en bestaande warmte-infrastructuur. In Hengelo betekent dit een samenwerking met Warmtebedrijf Hengelo (WBH).

Dit bedrijf verzorgt de distributie en levering van warmte, is voor 95% in handen van Ennatuurlijk en voor 5% van de gemeente Hengelo. Binnen het bestaande werkgebied kan WBH nieuwe aansluitingen realiseren en het warmtenet verder uitbreiden. In Enschede exploiteert Ennatuurlijk al een groot warmtenet dat wordt gevoed met warmte van Twence. Anders dan in Hengelo beschikt Ennatuurlijk hier niet over bestaande concessies voor nieuwe uitbreidingsgebieden, maar wel over een omvangrijk bestaand netwerk. Met de inwerkingtreding van de Wet collectieve warmte moeten gemeenten voor bestaande warmtenetten een warmtekavel vaststellen en hiervoor een warmtebedrijf aanwijzen. Voor de bestaande netten van WBH in Hengelo en Ennatuurlijk in Enschede ligt het voor de hand dat deze bedrijven voor hun huidige verzorgingsgebied als warmtebedrijf worden aangewezen. Binnen een toegewezen warmtekavel kan een warmtebedrijf gedurende een langere periode nieuwe leidingen aanleggen en nieuwe aansluitingen realiseren. Hierdoor ontstaat duidelijkheid over de partij die verantwoordelijk is voor de verdere ontwikkeling en exploitatie van het warmtenet. De mogelijkheden om ook voor nieuwe warmtekavels een privaat warmtebedrijf aan te wijzen zijn onder de nieuwe wet beperkt.

Dit kan alleen wanneer: • de aanwijzing plaatsvindt tijdens de ingroeiperiode van de Wet collectieve warmte (de eerste tien jaar na inwerkingtreding); • geen publiek aangestuurd warmtebedrijf of warmtegemeenschap beschikbaar is voor het betreffende gebied; • de gemeente dit heeft vastgesteld via een openbare, transparante, objectieve en niet-discriminerende procedure. Deze variant kiest daarmee niet voor de oprichting van een nieuw gemeentelijk of regionaal warmtebedrijf, maar sluit zoveel mogelijk aan bij bestaande warmtebedrijven, bestaande netwerken en aanwezige expertise. VOORDELEN De keuze om samen te werken met bestaande private warmtebedrijven kent verschillende voordelen: 42 • Voortbouwen op bestaande warmtenetten. In Hengelo kan worden aangesloten bij de bestaande activiteiten en infrastructuur van Warmtebedrijf Hengelo. In Enschede kan worden voortgebouwd op het bestaande warmtenet van Ennatuurlijk en de samenwerking met Twence. • Gebruik van bestaande kennis en ervaring. De betrokken warmtebedrijven beschikken al over ervaring met de ontwikkeling, aanleg en exploitatie van warmtenetten. Ook hebben zij kennis van warmte-inkoop, klantprocessen, facturatie, storingsafhandeling en de wettelijke verplichtingen die daarbij horen. • Snellere uitvoering mogelijk.

Omdat geen nieuw warmtebedrijf hoeft te worden opgericht, kan sneller worden gestart met de verdere ontwikkeling en uitbreiding van warmtenetten. • Lagere opstartkosten. Er hoeft geen nieuwe organisatie te worden opgebouwd met eigen personeel, systemen en bedrijfsprocessen. Hierdoor blijven de aanloopkosten beperkt. • Benutten van bestaande schaalvoordelen. De bestaande warmtebedrijven beschikken al over klanten, contracten, systemen en operationele processen. Dat kan zorgen voor efficiëntievoordelen en een stabielere bedrijfsvoering. • Geen aandeelhoudersrisico voor gemeenten. Gemeenten hoeven geen kapitaal in een warmtebedrijf te investeren en lopen daardoor niet de financiële risico’s die samenhangen met aandeelhouderschap. • Mogelijkheid om publieke belangen te borgen. Via afspraken, vergunningen, concessies en andere publiekrechtelijke instrumenten kunnen gemeenten eisen stellen aan onderwerpen zoals duurzaamheid, investeringen, dienstverlening, informatievoorziening en betaalbaarheid. • Bewezen uitvoeringskracht. Bestaande warmtebedrijven beschikken al over operationele organisaties, personeel en werkprocessen. Daardoor is minder tijd nodig voor het opbouwen van uitvoeringscapaciteit.

Kort samengevat biedt deze variant vooral voordelen op het gebied van snelheid, uitvoerbaarheid, lagere opstartkosten, benutting van bestaande infrastructuur en het vermijden van financiële risico’s voor gemeenten. NADELEN De keuze voor samenwerking met een privaat warmtebedrijf kent ook belangrijke aandachtspunten: • Beperkte aansluiting op de nieuwe wetgeving. De Wet collectieve warmte gaat uit van publieke meerderheidszeggenschap bij nieuwe warmtenetten. De aanwijzing van een privaat warmtebedrijf voor nieuwe warmtekavels is alleen onder specifieke voorwaarden mogelijk en wordt gezien als uitzondering, niet als hoofdroute. • Beperkte invloed van gemeenten. Gemeenten hebben weinig directe invloed op de strategie, investeringen, dienstverlening en inzet van opbrengsten. In Hengelo heeft de gemeente slechts een klein aandelenbelang in Warmtebedrijf Hengelo en Enschede is geen aandeelhouder van Ennatuurlijk. • Spanning tussen publieke en commerciële belangen. Private warmtebedrijven moeten een redelijk rendement behalen op het geïnvesteerde kapitaal. Dat kan spanning opleveren met gemeentelijke doelen op het gebied van betaalbaarheid, risicodeling en maatschappelijke meerwaarde. • Publieke belangen vragen extra borging.

Omdat gemeenten minder directe invloed hebben, moeten afspraken over investeringen, duurzaamheid, dienstverlening, tarieven en informatievoorziening zorgvuldig worden vastgelegd in contracten, vergunningen en toezichtarrangementen. 43 • Ondernemingsrisico kan deels bij de gemeente terechtkomen. De ervaring in Twekkelerveld laat zien dat een private partij bereid kan zijn een warmtenet aan te leggen, maar daarbij wel kan vragen dat de gemeente bepaalde risico’s overneemt, zoals het risico dat minder woningen aansluiten dan verwacht. Hierdoor kunnen publieke middelen worden ingezet, terwijl het rendement op investeringen grotendeels bij de private aandeelhouder terechtkomt. • Complexe afspraken over risico's en opbrengsten. Wanneer gemeenten risico’s overnemen, zijn duidelijke afspraken nodig over onder meer de minimale aansluitgraad, de omvang en duur van garanties en de verdeling van mee- en tegenvallers. • Afhankelijkheid van één leverancier. Bewoners zijn na aansluiting gebonden aan één warmtebedrijf. Bij een deel van de inwoners kan dit leiden tot zorgen over afhankelijkheid van een monopolist. • Mogelijke gevolgen voor draagvlak en deelname. Wanneer inwoners warmte als duur ervaren of vrezen dat commerciële belangen vooropstaan, kan dit de bereidheid om aan te sluiten verminderen.

Dat vergroot juist het vollooprisico en kan de haalbaarheid van nieuwe warmtenetten onder druk zetten. Kort samengevat biedt deze variant voordelen op het gebied van ervaring en bestaande infrastructuur, maar daar staan een beperkte gemeentelijke invloed, mogelijke spanning tussen publieke en commerciële belangen en het risico tegenover dat een deel van het ondernemingsrisico alsnog bij de gemeente terechtkomt. GESPREKKEN OVER OVERNAME ENNATUURLIJK In de kamerbrief van 6 juli 2026 informeerde het kabinet de kamer dat zij bereid is om via de begin dit jaar opgerichte dochter van Energie Beheer Nederland (EBN), de Nationale Deelneming Warmte BV (NDW), private warmtebedrijven over te nemen. De NDW is daarom gevraagd oriënterende gesprekken aan te gaan met de drie grote private warmtebedrijven (Eneco, Vattenfall en Ennatuurlijk) over een eventuele overname. De uitkomst daarvan is nog niet bekend. Op de Rijksbegroting zijn hiervoor nog geen middelen opgenomen. Als die gesprekken daadwerkelijk zouden resulteren in de overname van Ennatuurlijk, dan ontstaat er een nieuwe situatie. Ennatuurlijk wordt dan een publiek warmtebedrijf; een bedrijf dat onder de Wet collectieve warmte mag investeren in de aanleg van nieuwe warmtenetten. Tegelijkertijd sluit dat gegeven de oprichting van het RWBT of het WDO niet uit.

De NDW heeft op bestuurlijk niveau gedeeld dat zij door wil met de voorbereiding van de oprichting van het RWBT, omdat zij dit als een kansrijk project zien. 7.6 ALLEEN PUBLIEKE TAKEN Binnen deze variant beperken de gemeenten zich tot hun publieke taken en verantwoordelijkheden. Zij nemen geen rol als aandeelhouder, ontwikkelaar of exploitant van warmtenetten op zich en sturen niet actief op de ontwikkeling van nieuwe collectieve warmtevoorzieningen. De gemeenten voeren wel de taken uit die voortvloeien uit de Wet collectieve warmte en andere relevante wet- en regelgeving. Dat betekent onder meer dat zij voor bestaande warmtenetten warmtekavels vaststellen en, waar het overgangsrecht dit voorschrijft, een warmtebedrijf aanwijzen. 44 Daarnaast beoordelen gemeenten initiatieven van inwoners, warmtegemeenschappen en andere partijen voor kleinschalige collectieve warmtevoorzieningen. Ook behandelen zij meldingen en aanvragen voor de benodigde ontheffingen en vergunningen. In deze variant zorgen gemeenten vooral voor de juridische en ruimtelijke randvoorwaarden waarbinnen initiatieven kunnen ontstaan. De ontwikkeling, financiering, aanleg en exploitatie van nieuwe collectieve warmtevoorzieningen laten zij in beginsel over aan warmtebedrijven, warmtegemeenschappen, bewonerscollectieven en andere maatschappelijke of marktpartijen.

VOORDELEN De keuze om gemeenten alleen publieke taken te laten vervullen, kent verschillende voordelen: • Geen financiële risico's als aandeelhouder. Gemeenten hoeven niet te investeren in een warmtebedrijf en lopen daardoor geen directe risico's die samenhangen met aandeelhouderschap, bedrijfsvoering of tegenvallende projectresultaten. • Geen nieuwe uitvoeringsorganisatie nodig. Het oprichten van een warmtebedrijf en het opbouwen van specialistische kennis, personeel en systemen is niet nodig. Daardoor blijven de organisatorische lasten beperkt. • Duidelijke rolverdeling. De gemeente blijft beleidsmaker, vergunningverlener en toezichthouder en vermijdt de spanning die kan ontstaan wanneer zij tegelijkertijd aandeelhouder of projectontwikkelaar is. • Minder bestuurlijke complexiteit. Omdat geen warmtebedrijf hoeft te worden opgericht of aangestuurd, zijn er minder bestuurlijke afspraken, governancevraagstukken en besluitvormingsprocessen nodig. • Ruimte voor initiatieven uit de samenleving. Bewonerscollectieven, warmtegemeenschappen, woningcorporaties en marktpartijen krijgen de ruimte om zelf met initiatieven te komen die aansluiten bij de behoeften en kansen in een buurt of gebouw. • Objectieve beoordeling van plannen. Gemeenten kunnen initiatieven beoordelen vanuit hun publieke rol, zonder een direct financieel belang bij de uitkomst te hebben.

• Bescherming van publieke belangen blijft mogelijk. Via vergunningen, ontheffingen, ruimtelijke besluiten en andere wettelijke instrumenten kunnen gemeenten voorwaarden stellen aan zaken als veiligheid, duurzaamheid, betrouwbaarheid en participatie. • Focus op kerntaken. Gemeenten kunnen hun capaciteit richten op beleid, ruimtelijke ordening, participatie, communicatie en ondersteuning van inwoners, in plaats van op de ontwikkeling en exploitatie van warmtevoorzieningen. Kort samengevat biedt deze variant vooral voordelen op het gebied van lage financiële risico's, een duidelijke rolverdeling, beperkte organisatorische belasting en ruimte voor initiatieven vanuit inwoners en marktpartijen. NADELEN De keuze om gemeenten zich te laten beperken tot hun publieke taken kent ook belangrijke nadelen: • Afhankelijkheid van initiatieven van derden. De ontwikkeling van collectieve warmtevoorzieningen wordt volledig afhankelijk van warmtebedrijven, bewonersinitiatieven, warmtegemeenschappen en andere 45 partijen. Gemeenten hebben daardoor minder invloed op waar, wanneer en hoe projecten tot stand komen. • Risico op ‘cherry-picking’. Initiatiefnemers zullen vooral kiezen voor projecten die financieel aantrekkelijk zijn. Daardoor bestaat het risico dat kansrijke buurten en gebouwen wel worden ontwikkeld, terwijl complexere of minder rendabele gebieden achterblijven.

• Minder samenhang in het energiesysteem. Wanneer aantrekkelijke locaties individueel of kleinschalig worden ontwikkeld, kan dit de mogelijkheden voor grotere collectieve warmteoplossingen beperken. Dat maakt toekomstige warmtenetten vaak duurder en minder haalbaar. • Hogere maatschappelijke kosten. Als verschillende oplossingen naast elkaar ontstaan, kan het nodig zijn om meerdere energie-infrastructuren langdurig in stand te houden. Hierdoor nemen de totale kosten voor de samenleving toe. • Minder koppelkansen met andere opgaven. Zonder actieve sturing is het lastiger om warmteprojecten te combineren met woningbouw, wijkvernieuwing, werkzaamheden in de openbare ruimte of de aanpak van netcongestie. • Minder zekerheid voor inwoners. Deze variant biedt geen garantie dat inwoners tijdig toegang krijgen tot een betaalbaar en bereikbaar alternatief voor aardgas. • Risico op toenemende verschillen tussen huishoudens. Huishoudens met voldoende financiële middelen en mogelijkheden kunnen hun woning verduurzamen en overstappen op bijvoorbeeld een warmtepomp. Huishoudens met minder financiële ruimte of minder praktische mogelijkheden hebben die keuze vaak niet. • Grotere kans op energiearmoede.

Inwoners die niet kunnen investeren blijven langer afhankelijk van aardgas, terwijl de kosten daarvan naar verwachting stijgen door onder meer klimaatmaatregelen, de bijmengverplichting voor groen gas en de verdeling van netkosten over een steeds kleinere groep gebruikers. • Beperkte invloed op het tempo van de warmtetransitie. Gemeenten hebben minder mogelijkheden om de uitvoering van hun warmteprogramma te versnellen of bij te sturen wanneer ontwikkelingen achterblijven. • Onzekere bijdrage aan het oplossen van netcongestie. Omdat collectieve warmteoplossingen slechts beperkt worden gestuurd, is ook onzeker in welke mate zij kunnen bijdragen aan het verminderen van de druk op het elektriciteitsnet. Kort samengevat biedt deze variant maximale terughoudendheid van de gemeente, maar daar staat tegenover dat de ontwikkeling van collectieve warmte minder voorspelbaar wordt. Het risico bestaat dat vooral de meest rendabele projecten worden gerealiseerd, terwijl kwetsbare huishoudens en moeilijkere gebieden achterblijven. Daardoor kunnen de kosten en risico's van de warmtetransitie op langere termijn juist terechtkomen bij de inwoners die het minst in staat zijn daarop te anticiperen.

7.7 AFWEGINGSKADER VOOR DE KEUZE VAN EEN UITVOERINGSMODEL Figuur 3 helpt om op basis van de gewenste gemeentelijke rol, zeggenschap, schaal en samenwerking een eerste keuze te maken tussen de in dit hoofdstuk beschreven uitvoeringsmodellen. 46 Figuur 1 Afwegingskader uitvoeringsmodellen collectieve warmte Het afwegingskader begint bij de fundamentele vraag of de gemeente actief wil sturen op de ontwikkeling van nieuwe collectieve warmtevoorzieningen. Als dat niet het geval is, past een rol die beperkt blijft tot publieke taken. Bij actieve sturing is vervolgens bepalend of de gemeente zelf aandeelhouder wil zijn. Zonder rechtstreeks aandeelhouderschap wordt voor de realisatie van collectieve warmte-oplossingen een beroep gedaan op het WDO of een privaat warmtebedrijf. Bij een keuze voor het aandeelhouderschap, is de vraag of belang wordt gehecht aan samenwerking op regionale schaal. Is dat niet het geval, dan ligt oprichting van een gemeentelijk warmtebedrijf voor de hand. Wordt daar wel voor gekozen, dan is vervolgens nog de vraag aan de orde, of betrokkenheid van Ennatuurlijk belangrijk wordt gevonden. Wordt die laatste vraag bevestigend beantwoord, dan ligt een keuze voor de in paragraaf 7.1 beschreven optie voor de hand. Is dat niet het geval, dan kan ook gekozen worden voor de oprichting van een regionaal warmtebedrijf met het WDO als aandeelhouder.

De beslisboom ondersteunt de besluitvorming over de keuze van een uitvoeringsmodel maar vraagt nog wel om een nadere beoordeling van het belang van publieke zeggenschap, uitvoeringskracht, financiële risico’s, schaalvoordelen, bestaande infrastructuur en het vertrouwen van inwoners.

47 Dit hoofdstuk beschrijft de groeiambities van Borne, Enschede en Hengelo en de gevolgen van netcongestie. Ook wordt toegelicht welke maatregelen het Rijk, de provincie en de netbeheerders nemen om deze knelpunten aan te pakken. Vervolgens komt aan bod hoe nieuwbouw en warmtenetten elkaar kunnen versterken: warmtenetten kunnen woningbouw mogelijk maken, terwijl nieuwbouw kan bijdragen aan de aanleg van warmtenetten in bestaande wijken. 8.1 GROEIAMBITIES VAN BORNE, ENSCHEDE EN HENGELO Borne, Enschede en Hengelo zetten in op groei om de economie, voorzieningen en brede welvaart van Twente te versterken. De Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente (ROS) hanteert voor 2050 als richtpunt circa 80.000 extra woningen en 62.000 extra arbeidsplaatsen ten opzichte van 1 januari 2022. De groei concentreert zich vooral in de drie dragende steden en goed ontsloten dynamische knopen. Woningbouw is daarmee ook nodig om talent te behouden, de hightech- en maakindustrie te ontwikkelen en het draagvlak voor voorzieningen en openbaar vervoer te versterken. Voor Enschede en Hengelo ligt het zwaartepunt in de Spoorzone Hengelo-Enschede (SHE). Het ontwikkelperspectief gaat tot 2050 uit van ongeveer 30.000 woningen en 30.000 arbeidsplaatsen, vooral rond zeven stations en andere goed bereikbare ov-locaties.

Belangrijke ontwikkelgebieden zijn Hart van Hengelo, Veldwijk-FBK, Kennispark+, Centrum Enschede, Schuttersveld-Rigtersbleek-Kop Westerval, Eschmarke en Glanerbrug. De ambitie omvat gemengde stedelijke gebieden met wonen, werken, onderwijs en voorzieningen dicht bij elkaar. Energie geldt daarbij als randvoorwaarde en sturend ruimtelijk principe. Borne vervult binnen de ROS de rol van dynamische knoop. Volgens de in januari 2026 vastgestelde Omgevingsvisie Samen Borne wil de gemeente groeien naar minimaal 30.000 inwoners en passende woningen bieden aan huidige en toekomstige inwoners. De verdere ontwikkeling van de Bornsche Maten, verdichting rond het station en aanvullende locaties moeten in de lokale en deels regionale woningbehoefte voorzien. De Bornsche Maten omvat circa 2.300 woningen, met een groeimogelijkheid tot circa 2.700. Deze groei moet samengaan met mobiliteit, voorzieningen, klimaatadaptatie en energie-infrastructuur. De drie gemeenten staan voor dezelfde vraag: hoe kan de woningbouw doorgaan bij schaarse elektriciteitscapaciteit, zonder later extra netbelasting of kostbare aanpassingen te veroorzaken? Dit vraagt om gebiedsgerichte energiestrategieën waarin woningbouw, netverzwaring, warmte-infrastructuur, opslag, laadvoorzieningen en lokale opwek vanaf het begin samen worden gepland.

8.2 HUIDIGE SITUATIE OP HET ELEKTRICITEITSNET Het elektriciteitsnet in Twente is zwaar belast door elektrificatie en de groei van zonne- en windenergie. Daardoor ontstaan knelpunten bij afname en teruglevering. Grootverbruikers staan al langer op wachtlijsten; sinds 1 juli 2026 geldt in congestiegebieden ook voor kleinverbruik een integrale wachtlijst. Vanaf 1 oktober 2026 kunnen gemeenten vroegtijdig transportcapaciteit en prioriteit aanvragen voor concrete woningbouwprojecten die binnen tien jaar worden gerealiseerd. De aanvraag kan ook noodzakelijke collectieve voorzieningen en kleinschalige, onlosmakelijk verbonden activiteiten omvatten, mits aan de voorwaarden en bewijslast is voldaan. 8. SLOTOVERWEGINGEN TER DISCUSSIE 48 Volgens TenneT heeft het hoogspanningsnet in Oost-Twente zijn maximale capaciteit bereikt. Dit raakt Enschede, Hengelo, Oldenzaal, Losser en Dinkelland en werkt door naar onder meer Borne. De provincie verwacht dat de congestie in grote delen van Overijssel tot ten minste 2035 aanhoudt. Voor deelnet Enschede wordt rekening gehouden met belangrijke verzwaringen in 2034-2038. Alleen wachten op nieuwe infrastructuur is daarom geen oplossing. De oorzaak ligt niet bij één transformator of kabel. Het Twentse 110/380 kV-systeem is niet ontworpen voor de huidige groei van afname, teruglevering en vermogenspieken.

De regionale netten van Enexis en Coteq zijn bovendien afhankelijk van uitbreiding van TenneT-stations. Nieuwe regionale stations en kabels leveren pas capaciteit op als ook het hoogspanningsnet en de onderliggende netten zijn afgestemd. Een lokaal uitvoerbaar project kan daardoor toch worden beperkt door een knelpunt elders. Voor groei is vooral het gelijktijdige piekvermogen bepalend. Een wijk met warmtepompen, elektrisch koken en veel elektrische auto’s kan op koude avonden een hoge afname veroorzaken; zonnepanelen zorgen op zonnige uren juist voor een terugleverpiek. Het beter benutten van het elektriciteitsnet richt zich daarom op het verlagen, verschuiven en afstemmen van pieken. Isolatie, slimme laadsturing, opslag, flexibiliteit en collectieve energiesystemen beperken de benodigde capaciteit, maar vervangen fysieke netuitbreiding niet. Een warmtenet is gunstig voor netcongestie omdat het de elektriciteitsvraag op een koude donkere winteravond lokaal dempt. Wanneer warmtenetten breder worden ingezet kan dit andere ontwikkelingen mogelijk maken. 8.3 PLANNEN VAN RIJK, PROVINCIE EN NETBEHEERDERS Het Rijk werkt met het Landelijk Actieprogramma Netcongestie aan een snellere uitbreiding van het elektriciteitsnet en een efficiënter gebruik van de beschikbare capaciteit.

De uitbreiding van het hoogspanningsnet in Oost-Twente is daarbij aangemerkt als een rijksversnellingsproject. Daarnaast geldt een landelijk prioriteringskader, waarbij maatregelen die bijdragen aan het verminderen van netcongestie voorrang krijgen, gevolgd door toepassingen die belangrijk zijn voor veiligheid en basisbehoeften, zoals woningbouw en warmte. Deze aanpak helpt om de beschikbare capaciteit beter te verdelen, maar zorgt niet voor extra capaciteit op het net. Tegelijkertijd ondersteunt het Rijk de ontwikkeling van warmtenetten met wetgeving, kennisprogramma's en financiële instrumenten, zoals de Warmtenet Investeringssubsidie. Warmtenetten kunnen de vraag naar elektriciteit beperken en daarmee bijdragen aan het verminderen of uitstellen van investeringen in het elektriciteitsnet. De provincie Overijssel werkt via de Energievisie Overijssel 2050 en het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK) aan een betere afstemming tussen ruimtelijke ontwikkeling, energievoorziening en maatschappelijke opgaven. Daarbij ondersteunt de provincie gemeenten en netbeheerders bij het aanpakken van netcongestie, stimuleert zij slimme oplossingen zoals energiehubs en flexibiliteitsmaatregelen en ziet zij regionale warmte-infrastructuur als een belangrijk onderdeel van de oplossing.

Daarnaast speelt de provincie een rol bij het afstemmen van woningbouw, economische ontwikkeling en energie- infrastructuur. Zo kan zij per gebied keuzes helpen maken over de planning van woningbouwlocaties, bedrijventerreinen en netuitbreidingen. Ook kan de provincie ruimte reserveren voor elektriciteitsstations, kabelverbindingen en warmte-infrastructuur en ondersteunen bij vraagstukken die gemeentegrenzen overschrijden. 49 TenneT werkt de komende jaren aan een groot aantal uitbreidingen van het hoogspanningsnet in Oost-Twente. Het gaat onder meer om nieuwe en uitgebreidere hoogspanningsstations en extra kabelverbindingen. De uitvoering vindt gefaseerd plaats over een periode van ongeveer twaalf jaar. Zo start de uitbreiding van het station Hengelo/Hengelo Oele in 2027 en loopt deze door tot 2039. De extra capaciteit komt daarbij stap voor stap beschikbaar. Ook Enexis en Coteq werken aan de versterking van het regionale elektriciteitsnet. Zij breiden stations, kabelverbindingen en transformatorhuisjes uit en verzwaren het netwerk in buurten waar dat nodig is. Daarnaast zetten zij in op slimme oplossingen, zoals flexibele transportcontracten, congestiemanagement en het stimuleren van energiegebruik buiten de drukste uren van de dag.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/74d19a86-135b-4f9b-825d-1fe04709ce20?agendaItemId=a28f282a-86ec-4d73-90fe-470c40ec2fc0