CConstaterende datenschede
Koppel je AI →
Document · PDF

Perspectievennota_versie PO 20261026

Stedelijke commissie - FYSIEK 16 november 2026, gemeente enschedeBij agendapunt: brief Strategische keuzes warmtetransitie16.751 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

1 P E R S P E C T I E V E N - N O T A S T R A T E G I S C H E K E U Z E S I N D E W A R M T E T R A N S I T I E 2 Onze energievoorziening staat onder druk. De afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, geopolitieke spanningen en de toenemende druk op het elektriciteitsnet zorgen voor onzekerheid over de beschikbaarheid en betaalbaarheid van energie. Tegelijkertijd vraagt de opwarming van de aarde om een verdere verlaging van de uitstoot van broeikasgassen. Er is daarom alle aanleiding om anders naar onze toekomstige energievoorziening te kijken. Nieuwe wetgeving geeft gemeenten een belangrijke rol bij het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Daarbij moeten keuzes worden gemaakt die gevolgen hebben voor inwoners, de betrouwbaarheid van de energievoorziening en de groeiambities van de stad. Ook vraagt dit om een afweging over de rol die de gemeente zelf wil spelen bij de uitvoering van het beleid. Doel van deze notitie Deze notitie geeft de gemeenteraad inzicht in het wettelijke kader, de beleidsopties en de belangrijkste dilemma’s van de warmtetransitie. Daarmee vormt zij de basis voor een beeldvormend en vervolgens oordeelsvormend gesprek. Op basis daarvan kan de raad uitgangspunten en kaders meegeven voor het warmteprogramma en voor de rol van de gemeente bij de realisatie van collectieve warmteoplossingen.

Concrete besluiten over afzonderlijke buurten, projecten of deelnemingen zijn in deze fase nog niet aan de orde. Het warmteprogramma Gemeenten zijn verplicht om vóór 1 januari 2028 een warmteprogramma vast te stellen. Hierin staat per buurt wat het meest voor de hand liggende alternatief voor aardgas is en hoe en wanneer het gebruik van aardgas wordt beëindigd. Door onzekerheid over de toekomstige beschikbaarheid van klimaatneutrale gassen zal de keuze in de praktijk vooral gaan tussen individuele warmtepompen en collectieve warmtenetten. De uitdaging van warmtenetten De aanleg van warmtenetten in bestaande wijken blijkt complex. Bewoners, verhuurders, woningcorporaties en Verenigingen van Eigenaars hebben uiteenlopende belangen en eigen besluitvormingsprocessen. Een laagdrempelig aanbod, beperkte aansluitkosten, goede ondersteuning en een gebiedsgerichte aanpak vergroten de kans op deelname, maar bieden geen garantie op succes. Projecten kunnen alsnog stranden door onvoldoende belangstelling of een niet-sluitende businesscase. Daarom moeten financiering, planning, werkzaamheden, tarieven en risicoverdeling vooraf duidelijk zijn. Voor een warmtebedrijf is het vaak van groot belang om direct met een aantrekkelijk en overtuigend aanbod te komen.

Drie strategieën voor collectieve warmte Deze notitie beschrijft drie mogelijke strategieën voor de ontwikkeling van collectieve warmteoplossingen. De eerste mogelijkheid is een passieve rol van de gemeente. Daarbij worden vooral initiatieven van derden gefaciliteerd en ligt de nadruk op isolatie en individuele warmtepompen. De tweede mogelijkheid is een actieve rol, waarbij de gemeente gebruikmaakt van de aanwijsbevoegdheid in gebieden die geschikt zijn voor een warmtenet. Dit biedt meer zekerheid voor de uitvoering, maar kan ook MANAGEMENTSAMENVATTING 3 weerstand oproepen. Inwoners zijn daarbij niet verplicht zich aan te sluiten op een warmtenet, maar kunnen op termijn niet onbeperkt gebruik blijven maken van aardgas. De derde mogelijkheid is actieve ontwikkeling met vrijwillige aansluiting. Inwoners behouden daarbij maximale keuzevrijheid, maar het onzekere aantal aansluitingen maakt projecten vaak duurder en lastiger financierbaar. Achter deze keuze schuilt een breder bestuurlijk dilemma. Het gaat niet alleen over vrijheid of sturing, maar ook over de verdeling van kansen, kosten en risico’s. Zonder actieve sturing blijven vooral kwetsbare huishoudens langer afhankelijk van aardgas, terwijl de kosten daarvan naar verwachting verder zullen stijgen.

Wie ontwikkelt en exploiteert warmtenetten? Naast de keuze voor een strategie moet worden bepaald wie warmtenetten ontwikkelt en exploiteert. Een gezamenlijk warmtebedrijf van Borne, Enschede en Hengelo (Regionaal Warmtebedrijf Twente) biedt lokale zeggenschap en kansen voor regionale samenwerking, maar vraagt ook om financiële investeringen en brengt risico’s met zich mee. Het Warmtebedrijf Drenthe-Overijssel biedt schaalvoordelen en expertise, maar gemeenten hebben dan minder directe invloed en zijn afhankelijk van een initiatief dat momenteel stilligt. Een Twents warmtebedrijf met deelname van het WDO combineert regionale schaal met lokale betrokkenheid, maar voegt een extra bestuurslaag toe. Zelfstandige gemeentelijke warmtebedrijven bieden maximale lokale regie, maar minder schaalvoordelen en risicospreiding. Een privaat warmtebedrijf kan voortbouwen op bestaande kennis en infrastructuur, maar biedt beperkte publieke invloed. Tot slot kan de gemeente ervoor kiezen zich te beperken tot haar publieke taken, waarbij de ontwikkeling van nieuwe collectieve oplossingen vooral aan andere partijen wordt overgelaten. Relatie met groei en netcongestie De keuzes in de warmtetransitie hangen nauw samen met de groeiambities van Enschede. De elektriciteitsnetten in Twente blijven naar verwachting nog jarenlang zwaar belast.

Warmtenetten kunnen de vraag naar elektriciteit voor verwarming beperken en daarmee ruimte creëren voor woningbouw en economische ontwikkeling. Tegelijkertijd kan nieuwbouw juist bijdragen aan de ontwikkeling van warmtenetten. Nieuwe woningen zorgen voor een voorspelbare warmtevraag, waardoor investeringen in hoofdleidingen en uitbreidingen naar bestaande wijken beter rendabel worden. Daarmee kunnen groei en warmtetransitie elkaar versterken. 4 1. INLEIDING 6 2.WETTELIJK KADER 9 2.1 Klimaatwet 9 2.2 Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie 9 2.3 Wet collectieve warmte 10 3.AFWEGINGSKADER WARMTEPROGRAMMA 13 3.1 Alternatieven voor aardgas 13 3.2 Afwegingen binnen het warmteprogramma 14 4. AANSLUITEN BESTAANDE BUURTEN; DE PRAKTIJK 16 4.1 Waarom aansluiten in bestaande buurten moeilijk is 16 4.2 Verschillende doelgroepen, verschillende drempels 16 4.3 Resultaten van warmtebedrijven in bestaande buurten 18 4.4 Wanneer lukt het wel? 19 4.5 Wanneer lukt het soms niet? 20 4.6 Handelingsperspectief bij onvoldoende respons 21 4.7 Conclusies 22 5. UITVOERINGSSTRATEGIE BIJ COLLECTIEVE WARMTEOPLOSSINGEN 23 5.1 Geen actieve ontwikkeling van nieuwe grootschalige warmtenetten 23 5.2 Collectieve warmte op basis van vrijwilligheid 24 5.3 Collectieve warmte met inzet aanwijsbevoegdheid 25 5.4 Vergelijking van de beleidsvarianten 26 6.

BESTUURLIJKE DILEMMA'S ROND DE AANWIJSBEVOEGDHEID 28 6.1 Autonomie van inwoners 28 6.2 Risico van niet sturen 28 6.3 Een keuze voor de verdeling van kosten, risico’s en kansen 29 7. UITVOERINGSMODELLEN VOOR DE COLLECTIEVE ROUTE 33 7.1 Een eigen warmtebedrijf voor de drie gemeenten 33 7.2 Het WDO als warmtebedrijf 35 7.3 Een warmtebedrijf met het WDO als aandeelhouder 37 7.4 Een gemeentelijk warmtebedrijf 39 7.5 Inschakeling van een privaat warmtebedrijf 41 7.6 Alleen publieke taken 43 INHOUDSOPGAVE 5 7.7 Afwegingskader voor de keuze van een uitvoeringsmodel 45 8. SLOTOVERWEGINGEN TER DISCUSSIE 47 8.1 Groeiambities van Borne, Enschede en Hengelo 47 8.2 Huidige situatie op het elektriciteitsnet 47 8.3 Plannen van Rijk, provincie en netbeheerders 48 8.4 Warmtenetten als ontwikkelstrategie 49 6 De energievoorziening staat onder druk. Huishoudens, bedrijven en maatschappelijke organisaties worden geconfronteerd met stijgende kosten voor energie, toenemende druk op het elektriciteitsnet en onzekerheid over de toekomstige beschikbaarheid van energievoorzieningen. Tegelijkertijd neemt de urgentie toe om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen, de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen en de energievoorziening op lange termijn betaalbaar en betrouwbaar te houden. Stuk voor stuk redenen om in de toekomst op een andere manier in onze energiebehoefte te voorzien.

Per 1 januari 2027 treden de Wet collectieve warmte en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie in werking. Gemeenten krijgen daarmee niet alleen de opdracht om richting te geven aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving, maar ook instrumenten om die rol concreet in te vullen. Dit vraagt van gemeenten afwegingen over betaalbaarheid, uitvoerbaarheid, keuzevrijheid, publieke belangen en de toekomstige inrichting van het energiesysteem. Voor de gemeenten Borne, Enschede en Hengelo komt daar nog een extra uitdaging bij. Zij hebben de ambitie om een significante bijdrage te leveren aan de opgave om de regio van nieuwe woningen en nieuwe banen te voorzien. De druk op het elektriciteitsnet is echter groot en neemt -door de groeiende afhankelijkheid van elektrische apparaten en de elektrifiatie van industrie en transport- nog steeds toe. Dit heeft tot gevolg dat de mogelijkheden om nieuwe woningen, bedrijven en duurzame energievoorzieningen aan te sluiten onder spanning staan. En dit leidt dan weer tot een groeiende behoefte aan oplossingen die een minder groot beslag op het elektricieitsnet leggen. In Enschede en Hengelo liggen al warmtenetten. Het warmtenet in Enschede wordt geëxploiteerd door Ennatuurlijk en gevoed met warmte van Twence. Op dit warmtenet zijn circa 10.000 woningen en circa 170 bedrijven aangesloten.

In Hengelo verzorgt Warmtebedrijf Hengelo (WBH) de distributie en levering van warmte. Dit bedrijf is voor 95% in handen van Ennatuurlijk en voor 5% van de gemeente Hengelo. Figuur 1 geeft de situering weer van het bestaande warmtenet in Enschede. 1. INLEIDING 7 Figuur 1 Warmtenet Ennatuurlijk in Enschede De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie verplicht gemeenten voor 1 januari 2028 een warmteprogramma vast te stellen. Daarin beschrijft elke gemeente, waaruit in de toekomst het alternatief voor het gebruik van aardgas gaat bestaan en hoe zij de gebouwde omgeving voor 2050 stapsgewijs denkt te isoleren en aardgasvrij te maken. De warmte die bij Twence aanwezig is en de situering van het warmtenet in Enschede bieden een mogelijkheid om meer buurten van duurzame warmte te voorzien. Bij de ontwikkeling van het warmteprogramma moeten gemeenten overwegen of zij daarbij de aanwijsbevoegdheid willen inzetten en hoe zij collectieve warmtevoorzieningen in hun gemeente tot stand willen brengen. Deze ingrijpende en onderling samenhangende keuzes vragen om een zorgvuldige politieke afweging. Deze notitie heeft daarom tot doel de gemeenteraden inzicht te geven in de wettelijke kaders, de beleidsopties, de gevolgen en de belangrijkste dilemma’s.

Zij vormt de basis om hierover eerst beeldvormend en daarna oordeelsvormend met de raden in gesprek te gaan, als voorbereiding op latere besluitvorming. Daarbij staan de volgende vragen centraal: • Voor welke uitvoeringsstrategie kiezen de gemeenten bij de realisatie van collectieve warmteoplossingen? • Welke rol willen de gemeenten daarbij zelf vervullen en hoe geven zij concreet een invulling aan die rol? • Hoe kunnen warmtenetten de groeiambities van gemeenten ondersteunen en hoe kunnen nieuwbouwplannen als economische drager fungeren voor de aanleg van warmtenetten in bestaande woonwijken? Om de eerste vraag te beantwoorden, beschrijft hoofdstuk 2 eerst het wettelijke kader van de warmtetransitie. Vervolgens laat hoofdstuk 3 zien hoe gemeenten in het warmteprogramma de verschillende alternatieven voor aardgas tegen elkaar afwegen. Hoofdstuk 4 gaat in op de factoren die bepalen of inwoners en andere gebouweigenaren kunnen en willen aansluiten op een warmtenet. Ook wordt beschreven welke mogelijkheden gemeenten en warmtebedrijven hebben wanneer de deelname achterblijft. In hoofdstuk 5 worden drie

8 uitvoeringsstrategieën met elkaar vergeleken: niet actief inzetten op nieuwe grootschalige warmtenetten, vrijwillige aansluiting en de mogelijke inzet van de aanwijsbevoegdheid. Hoofdstuk 6 verdiept zich vervolgens in het bestuurlijke dilemma rond de aanwijsbevoegdheid en bevat een afwegingskader dat gebruikt kan worden bij een eventueel besluit hierover. De tweede vraag gaat over de rol die gemeenten willen vervullen bij de ontwikkeling van collectieve warmteoplossingen. Hoofdstuk 7 vergelijkt daarvoor verschillende uitvoerings- en organisatiemodellen. Daarbij komen onder meer een gezamenlijk warmtebedrijf voor Borne, Enschede en Hengelo, samenwerking met bovenregionale of private partijen, afzonderlijke gemeentelijke warmtebedrijven en een rol die beperkt blijft tot publieke taken aan bod. De modellen worden vergeleken op aspecten als lokale zeggenschap, financiële inzet en risico’s, uitvoeringskracht, schaalvoordelen en samenwerkingsmogelijkheden. De derde vraag staat centraal in hoofdstuk 8. Dit hoofdstuk beschrijft de groeiambities van Borne, Enschede en Hengelo en de gevolgen van de langdurige druk op het elektriciteitsnet. Ook wordt ingegaan op de maatregelen van het Rijk, de provincie en de netbeheerders.

Vervolgens wordt toegelicht hoe warmtenetten kunnen bijdragen aan woningbouw en economische ontwikkeling, en hoe nieuwbouw op haar beurt kan helpen om de aanleg van warmtenetten in bestaande wijken mogelijk te maken. 9 De warmtetransitie vindt plaats binnen een samenhangend stelsel van Europese en nationale wet- en regelgeving. Op Europees niveau vormen de Europese Klimaatwet en de Richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (EPBD IV) belangrijke pijlers. De Europese Klimaatwet legt vast dat de Europese Unie uiterlijk in 2050 klimaatneutraal moet zijn. Voor de gebouwde omgeving werkt de EPBD IV deze doelstelling verder uit door te streven naar een emissievrije gebouwenvoorraad in 2050 en door eisen te stellen aan onder meer energieprestaties, renovaties, energielabels en duurzame energievoorzieningen in gebouwen. Nederland heeft de Europese klimaatdoelstelling vertaald naar nationaal beleid en nationale wetgeving. Dit hoofdstuk gaat nader in op de Nederlandse Klimaatwet, de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie en de Wet collectieve warmte. 2.1 KLIMAATWET De Klimaatwet vormt het overkoepelende wettelijke kader voor het Nederlandse klimaatbeleid. De wet verplicht het Rijk om beleid te voeren dat de uitstoot van broeikasgassen onomkeerbaar en stapsgewijs terugdringt.

Nederland moet in 2030 55 procent minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990 en uiterlijk in 2050 klimaatneutraal zijn: de netto-uitstoot is dan nul. Na 2050 streeft Nederland naar negatieve emissies. Deze geven richting aan het beleid voor onder meer energie, gebouwde omgeving, industrie, mobiliteit, landbouw en landgebruik. 2.2 WET GEMEENTELIJKE INSTRUMENTEN WARMTETRANSITIE De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) geven gemeenten de juridische instrumenten om regie te voeren op de verduurzaming van de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving.1 De wet vormt de juridische vertaling van de afspraken uit het Klimaatakkoord uit 2019, waarin is vastgelegd dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de wijkgerichte aanpak van de warmtetransitie. WARMTEPROGRAMMA Een belangrijk onderdeel van de Wgiw is de verplichting voor gemeenten om de eerder vastgestelde Transitievisie warmte te actualiseren en door te ontwikkelen tot een warmteprogramma. In het warmteprogramma beschrijft de gemeente welke alternatieven voor het gebruik van aardgas kansrijk zijn voor welke buurten en wanneer de gemeente verwacht deze gebieden aan te pakken. Het warmteprogramma wordt minimaal iedere vijf jaar geactualiseerd en vormt de beleidsmatige basis voor vervolgbesluiten. AANWIJSBEVOEGDHEID Het belangrijkste nieuwe instrument uit de Wgiw is de aanwijsbevoegdheid.

Hiermee kan de gemeenteraad in het omgevingsplan vastleggen dat de levering van aardgas in een bepaald gebied op een nader te bepalen moment wordt beëindigd en welk duurzaam alternatief daarvoor beschikbaar komt. Het doel van dit instrument is om de 1 De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) is op 17 december 2024 gepubliceerd in het Staatsblad, maar nog niet volledig in werking getreden. De onderdelen die voor gemeenten het belangrijkst zijn, treden samen met het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) naar verwachting in werking op 1 januari 2027. 2.WETTELIJK KADER 10 energietransitie betaalbaar en uitvoerbaar te houden en te voorkomen dat het gasnet voor een steeds kleinere groep gebruikers in stand moet blijven. Daarnaast vermindert de aanwijsbevoegdheid het zogenoemde vollooprisico bij warmtenetten: het risico dat minder gebouwen worden aangesloten dan vooraf werd verwacht, waardoor de kosten per gebruiker stijgen. De inzet van de aanwijsbevoegdheid verplicht bewoners niet om zich aan te sluiten op een warmtenet. Eigenaren behouden de mogelijkheid om te kiezen voor een ander duurzaam alternatief, mits dat alternatief ten minste dezelfde energieprestatie levert als de oplossing die de gemeente voorstaat. Deze mogelijkheid wordt de opt- outregeling genoemd.

De inzet van de aanwijsbevoegdheid verplicht inwoners niet tot aansluiting op een collectief warmtesysteem. Wel vervalt de mogelijkheid om onbeperkt gebruik te blijven maken van aardgas. Inwoners behouden keuzevrijheid ten aanzien van de warmteoplossing, maar niet meer ten aanzien van de vraag óf zij overstappen op een duurzame warmtevoorziening. De aanwijsbevoegdheid beperkt daarmee bewust de individuele handelingsvrijheid ten gunste van een publiek belang, namelijk het realiseren van de warmtetransitie. De gemeenteraad mag de aanwijsbevoegdheid alleen inzetten als aan verschillende wettelijke voorwaarden is voldaan. Zo moet worden aangetoond dat het duurzame alternatief haalbaar en betaalbaar is. De gemeente moet daarbij onder meer kijken naar investeringskosten, onderhoudskosten, energie- en netbeheerkosten en financieringskosten gedurende de levensduur van de gekozen oplossing. Ook moet rekening worden gehouden met de mogelijkheden van inwoners om deze investeringen te financieren en met hun draagkracht. Daarnaast moet het college het voornemen om de aanwijsbevoegdheid te gebruiken al eerder in het warmteprogramma hebben aangekondigd. Tenslotte vormt ook participatie van bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties een wettelijke voorwaarde.

2.3 WET COLLECTIEVE WARMTE De Wet collectieve warmte (Wcw) vervangt de huidige Warmtewet en vormt het belangrijkste wettelijke kader voor de ontwikkeling, het beheer en de exploitatie van collectieve warmtevoorzieningen (warmtenetten) in Nederland.2 Het doel van de wet is om de ontwikkeling van warmtenetten te versnellen, de warmtetransitie te ondersteunen en tegelijkertijd publieke belangen zoals betaalbaarheid, betrouwbaarheid, duurzaamheid en consumentenbescherming beter te borgen. PUBLIEKE REGIE EN WARMTEKAVELS Een belangrijk uitgangspunt van de Wcw is dat gemeenten een centrale regierol krijgen bij de ontwikkeling van collectieve warmtevoorzieningen. Gemeenten kunnen gebieden aanwijzen waarin collectieve warmte een passende oplossing is. Deze gebieden worden aangeduid als warmtekavels. Voor ieder warmtekavel wijst het college van burgemeester en wethouders één warmtebedrijf aan dat verantwoordelijk wordt voor de productie of 2 De Wet collectieve warmte (Wcw) is door beide Kamers aangenomen, maar het nieuwe wettelijke stelsel voor collectieve warmte treedt naar verwachting pas op 1 januari 2027 in werking. Wel zijn vooruitlopend daarop enkele wijzigingen in de bestaande Warmtewet doorgevoerd, waaronder de eerste fase van de nieuwe tariefregulering. 11 inkoop, het transport en de levering van warmte. Binnen een warmtekavel heeft dat warmtebedrijf een exclusieve positie.

PUBLIEK MEERDERHEIDSBELANG De Wcw schrijft voor dat nieuwe warmtebedrijven met meer dan 1.500 aansluitingen in beginsel voor meer dan 50 procent in publieke handen moeten zijn. Het doel hiervan is om publieke belangen beter te beschermen en te voorkomen dat commerciële belangen de warmtetransitie domineren. Publieke aandeelhouders kunnen gemeenten, provincies, het Rijk (via NDW, Nationale Deelneming Warmte) of andere publieke organisaties zijn. De wet bevat overgangsrecht voor bestaande warmtebedrijven en kent een ingroeiperiode waarin onder voorwaarden ook private warmtebedrijven kunnen worden aangewezen. CONSUMENTENBESCHERMING De wet versterkt de positie van warmtegebruikers. Warmtebedrijven krijgen wettelijke verplichtingen ten aanzien van dienstverlening, storingsafhandeling, transparantie en leveringszekerheid. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt toezicht op de naleving van deze regels. Omdat gebruikers van een warmtenet doorgaans niet kunnen overstappen naar een andere leverancier, wordt consumentenbescherming nadrukkelijk wettelijk verankerd. NIEUWE TARIEFREGULERING Onder de huidige Warmtewet zijn de maximale warmtetarieven gekoppeld aan de prijs van aardgas (zogenaamde ‘niet meer dan anders-principe’). De Wcw vervangt dit systeem geleidelijk door een systeem van kostengebaseerde tarieven.

Daarbij worden de tarieven gebaseerd op de daadwerkelijke kosten van de warmtevoorziening en niet langer op de gasprijs. Het doel hiervan is een eerlijkere en transparantere prijsstructuur voor zowel gebruikers als warmtebedrijven. De overgang naar kostengebaseerde tarieven vindt gefaseerd plaats en wordt door de ACM begeleid. LEVERINGSZEKERHEID EN DUURZAAMHEID Warmtebedrijven moeten aantonen dat zij ook op langere termijn warmte kunnen blijven leveren. Daarom stelt de wet eisen aan de leveringszekerheid, de continuïteit van de warmtevoorziening en de inzet van duurzame warmtebronnen. Het uiteindelijke doel is dat collectieve warmtesystemen uiterlijk in 2050 vrijwel volledig klimaatneutraal functioneren. KLEINE COLLECTIEVE WARMTESYSTEMEN Aan de totstandkoming van kleine collectieve systemen (met maximaal 1.500 aansluitingen) stelt de wet minder eisen. Deze systemen kunnen onder voorwaarden een ontheffing krijgen van de verplichting om als aangewezen warmtebedrijf te functioneren. Hiermee blijft ruimte bestaan voor lokale initiatieven, energiecoöperaties en warmtegemeenschappen.

De Wcw zorgt ervoor dat gemeenten niet langer alleen beleidsmatig betrokken zijn bij de warmtetransitie, maar ook daadwerkelijk kunnen sturen op: 12 - waar warmtenetten komen; - welk warmtebedrijf wordt aangewezen; - hoe publieke belangen worden geborgd; - welke samenhang bestaat tussen warmtevoorziening, woningbouw, energie-infrastructuur en ruimtelijke ontwikkeling. 13 De warmtetransitie vraagt om een geleidelijke vervanging van aardgas door duurzame alternatieven voor de verwarming van gebouwen. Voor de gebouwde omgeving zijn daarbij verschillende oplossingsrichtingen beschikbaar. 3.1 ALTERNATIEVEN VOOR AARDGAS Het door de gemeenteraad vastgestelde Plan van aanpak (27 oktober 2025) voor het warmteprogramma noemt voor de vervanging van aardgas drie soorten warmteoplossingen: elektrische oplossingen (warmtepompen), collectieve warmtesystemen (warmtenetten) en klimaatneutrale gassen. Geen van deze opties is overal toepasbaar. De geschiktheid hangt onder meer af van de warmtevraag en isolatiekwaliteit van gebouwen, de bebouwingsdichtheid, de beschikbaarheid van lokale warmtebronnen, de capaciteit van het elektriciteitsnet, de ruimte in de ondergrond en de kosten voor bewoners en samenleving. Binnen één wijk kunnen verschillende oplossingen naast elkaar bestaan.

ELEKTRISCHE OPLOSSINGEN Bij een all-electric oplossing wordt de woning zonder aardgas verwarmd, meestal met een individuele lucht- of bodemwarmtepomp. Ook warm tapwater en koken worden elektrisch verzorgd. Deze route vraagt doorgaans om een goed geïsoleerd gebouw, een geschikt afgiftesysteem en voldoende ruimte voor de installatie. In gebieden met ruime kavels, relatief nieuwe of goed te isoleren woningen en een beperkte bebouwingsdichtheid kan de plaatsing van warmtepompen een logische oplossing zijn. Daar staat tegenover dat grootschalige toepassing de elektriciteitsvraag en de piekbelasting op het net sterk kan verhogen. De benodigde verzwaring van het elektriciteitsnet, eventuele woningaanpassingen, de beschikbare ruimte in de woning en de financierbaarheid voor eigenaren moeten daarom onderdeel zijn van de beoordeling. Collectieve warmtepompen of andere kleinschalige gedeelde systemen kunnen een tussenvorm bieden, bijvoorbeeld voor appartementencomplexen, woonblokken of clusters van gebouwen. COLLECTIEVE WARMTESYSTEMEN Bij collectieve warmte ontvangen meerdere gebouwen warmte via een gezamenlijk netwerk. De warmte kan afkomstig zijn uit verschillende bronnen, zoals restwarmte van bedrijven, geothermie, aquathermie, zonthermie en duurzame biomassa. Ook is een combinatie van warmtebronnen en grootschalige warmtepompen mogelijk.

Warmtenetten zijn vooral kansrijk in dichtbebouwde gebieden met een geconcentreerde en voldoende constante warmtevraag. Schaal en aansluitdichtheid zijn van groot belang, omdat de investeringen in leidingen, bronnen en installaties over voldoende afnemers moeten worden verdeeld. Ook betaalbaarheid, tariefontwikkeling en duurzaamheid van de bronnen moeten expliciet worden meegewogen. KLIMAATNEUTRALE GASSEN Groen gas en waterstof kunnen technisch in bepaalde situaties een alternatief vormen voor aardgas, omdat daarmee bestaande of aangepaste gasinfrastructuur en verwarmingsinstallaties kunnen worden benut. Het Planbureau voor de Leefomgeving ging er tot voor kort vanuit dat er in de toekomst in beperkte mate klimaatneutraal gas beschikbaar zou zijn voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. In een op 7 oktober 2026 uitgebracht rapport schrijft het Planbureau voor de Leefomgeving echter dat ‘de toekomstige beschikbaarheid 3.AFWEGINGSKADER WARMTEPROGRAMMA 14 en kosten van klimaatneutraal gas voor de gebouwde omgeving te onzeker [zijn] om nu als optie mee te nemen in de warmteprogramma's die eind 2027 opgeleverd moeten worden.’ Ook het Nationaal plan energiesysteem (Actualisatie 2026) wijst in die richting.

Daarin staat dat groen gas en biobrandstoffen naar verwachting schaars zullen worden en dat voor de toepassing van waterstof vooral gedacht wordt aan industriële processen die zeer hoge temperaturen vragen, of aan een deel van het zwaar wegvervoer. 3.2 AFWEGINGEN BINNEN HET WARMTEPROGRAMMA Met de inwerkingtreding van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) wordt het warmteprogramma het centrale beleidsinstrument waarmee gemeenten richting geven aan de verduurzaming van de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving. In het warmteprogramma legt de gemeente vast welke wijken, buurten en dorpskernen in de komende tien jaar worden verduurzaamd en welke warmteoplossingen daarvoor in beeld zijn. De wet beoogt gemeenten de instrumenten te bieden om regie te voeren op een wijkgerichte en kosteneffectieve warmtetransitie. De Wgiw schrijft niet voor welke warmteoplossing in een bepaalde wijk moet worden gekozen. Wel moet de gemeente de gemaakte keuzes deugdelijk motiveren. Bij de keuze voor een voorkeursalternatief moet daarom inzichtelijk worden gemaakt waarom de gekozen warmteoplossing, gelet op de specifieke lokale omstandigheden, kan worden beschouwd als een doelmatige, haalbare en betaalbare route naar een duurzame warmtevoorziening.

DOELMATIGHEID Bij de beoordeling van de doelmatigheid staat de vraag centraal of een warmteoplossing maatschappelijk gezien een efficiënte route vormt naar verduurzaming van de warmtevoorziening. Daarbij spelen onder meer de beschikbaarheid van duurzame warmtebronnen, de benodigde investeringen in infrastructuur, de verwachte energievraag, de bijdrage aan CO₂-reductie en de gevolgen voor het energiesysteem als geheel een belangrijke rol. Ook de beschikbare capaciteit van het elektriciteitsnet, de verwachte ontwikkeling van netcongestie en de kosten van eventuele netverzwaring moeten hierbij worden betrokken. Een warmteoplossing die leidt tot aanzienlijk lagere maatschappelijke kosten of een beperktere belasting van het energiesysteem kan vanuit dit perspectief doelmatiger zijn dan alternatieve oplossingen. HAALBAARHEID Onder haalbaarheid wordt verstaan de mate waarin de gekozen warmteoplossing technisch, ruimtelijk, organisatorisch en praktisch uitvoerbaar is. Relevante factoren zijn onder meer de aanwezigheid van geschikte warmtebronnen, de kenmerken van de woningvoorraad, de benodigde isolatieopgave, de ruimtelijke inpasbaarheid van infrastructuur, de beschikbaarheid van uitvoeringscapaciteit en de mogelijkheid om de benodigde energie- infrastructuur tijdig te realiseren.

Daarnaast dient rekening te worden gehouden met de uitvoerbaarheid voor betrokken partijen, zoals bewoners, woningcorporaties, netbeheerders en warmtebedrijven. BETAALBAARHEID Bij de beoordeling van warmteoplossingen onderzoekt de gemeente of de overstap naar een duurzame warmtevoorziening voor bewoners en andere gebouweigenaren betaalbaar is. Daarbij wordt gekeken naar de totale 15 financiële gevolgen voor eindgebruikers, waaronder investeringskosten, woonlasten en energiekosten. De gemeente beoordeelt of de kosten in een redelijke verhouding staan tot de baten en of voldoende rekening wordt gehouden met verschillen in draagkracht tussen huishoudens. Ook wordt bezien in hoeverre subsidies, financiële regelingen en andere ondersteuningsmaatregelen bijdragen aan een betaalbare overgang. Betaalbaarheid wordt steeds in samenhang beschouwd met doelmatigheid en haalbaarheid, zodat wordt gekozen voor een warmteoplossing die niet alleen maatschappelijk efficiënt en uitvoerbaar is, maar ook voor bewoners financieel verantwoord en toegankelijk blijft. OVERIGE AFWEGINGEN De door het NPLW ontwikkelde handreikingen werken deze lokale afweging verder uit.

Daaruit volgt dat gemeenten bij de keuze voor een warmteoplossing onder meer aandacht moeten besteden aan de beschikbaarheid van warmtebronnen, de kenmerken van de gebouwvoorraad, de benodigde isolatiemaatregelen, de gevolgen voor het elektriciteitsnet, de ruimtelijke inpasbaarheid van infrastructuur, de maatschappelijke kosten en baten, de uitvoerbaarheid van de oplossing en het draagvlak onder bewoners, bedrijven en vastgoedeigenaren. Ook de samenhang met andere ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving, zoals wijkvernieuwing, rioolvervanging of herinrichting van de openbare ruimte, kan onderdeel uitmaken van de afweging. Het warmteprogramma dient uiteindelijk een transparante en navolgbare motivering te bevatten waaruit blijkt dat verschillende realistische warmtealternatieven zijn onderzocht en dat de gekozen voorkeursoplossing, gelet op alle relevante lokale omstandigheden, een doelmatige, haalbare en betaalbare route vormt naar een duurzame warmtevoorziening voor de betreffende buurt of wijk. Daarmee ontstaat een robuuste beleidsmatige en juridische onderbouwing voor de keuzes die de gemeente in het kader van de warmtetransitie maakt. 16 4. AANSLUITEN BESTAANDE BUURTEN; DE PRAKTIJK Dit hoofdstuk gaat over de praktijk van het aansluiten van woningen in bestaande buurten op een warmtenet.

Die praktijk is weerbarstiger dan vaak uit technische of beleidsmatige analyses naar voren komt. Een warmtenet kan op papier de meest logische oplossing zijn, maar daarmee is nog niet gezegd dat bewoners, verhuurders, VvE’s en corporaties ook daadwerkelijk aansluiten. In dit hoofdstuk wordt beschreven waarom aansluiting in bestaande buurten ingewikkeld is, welke resultaten warmtebedrijven de afgelopen jaren behaalden, welke lessen volgen uit positieve en negatieve praktijkvoorbeelden en welk handelingsperspectief gemeenten en warmtebedrijven hebben als de respons of het aansluitpercentage achterblijft. 4.1 WAAROM AANSLUITEN IN BESTAANDE BUURTEN MOEILIJK IS Het aansluiten van bestaande woningen op een warmtenet is fundamenteel anders dan het ontwikkelen van een warmtenet in een nieuwbouwwijk. Bij nieuwbouwprojecten kan aansluiting vanaf het begin worden meegenomen in het ontwerp, de grondexploitatie, de planning en de contractvorming. In bestaande buurten is dat anders. Daar moeten warmtebedrijven en gemeenten werken in een bestaande fysieke, juridische en sociale werkelijkheid. Woningen zijn al gebouwd, installaties zijn al aanwezig, straten zijn ingericht, bewoners hebben eigen voorkeuren en investeringsplannen en eigendom is versnipperd over uiteenlopende doelgroepen. De technische opgave is daarbij slechts één deel van het vraagstuk.

Natuurlijk moeten leidingen worden aangelegd, woningen technisch geschikt worden gemaakt en inpandige aanpassingen worden uitgevoerd. Maar minstens zo bepalend zijn vertrouwen, betaalbaarheid, timing, keuzevrijheid, eigendomssituatie en het vermogen om verschillende particuliere en institutionele partijen gelijktijdig in beweging te krijgen. Het Nationaal Warmtenet Trendrapport 2026 laat zien dat bestaande bouw een belangrijk groeigebied blijft voor warmtenetten, maar ook dat groei niet vanzelfsprekend is. Projecten kennen lange doorlooptijden, hoge ontwikkelrisico’s en een grote afhankelijkheid van voldoende deelname. Daar komt bij dat bewoners en gebouweigenaren in bestaande buurten niet allemaal op dezelfde manier naar een warmtenet kijken. Voor de één is aansluiting een logische stap bij de verduurzaming van woning, voor de ander vooral een risico: verlies van keuzevrijheid, onzekerheid over toekomstige tarieven, overlast in huis en straat, twijfel over comfort of de vraag of aansluiting financieel aantrekkelijk is. Juist omdat een warmtenet alleen rendabel en uitvoerbaar is bij voldoende schaal, kan terughoudendheid bij een deel van de buurt grote gevolgen hebben voor het hele project.

4.2 VERSCHILLENDE DOELGROEPEN, VERSCHILLENDE DREMPELS Deze paragraaf onderscheidt vier groepen met elk een eigen besluitvormingsproces en risicoprofiel: woningcorporaties, particuliere verhuurders, Verenigingen van Eigenaars en eigenaar-bewoners. 17 WONINGCORPORATIES Woningcorporaties zijn voor warmtebedrijven vaak een aantrekkelijke doelgroep. Zij bezitten veel woningen, kunnen op complexniveau besluiten nemen en hebben een maatschappelijke opgave om hun bezit te verduurzamen. Als een corporatie meedoet, kan dat in één keer een groot aantal aansluitingen opleveren. Daardoor kan een warmtenet sneller voldoende schaal krijgen. In veel wijken vormen corporatiewoningen daarom de logische basis voor een eerste fase. Toch is aansluiting van corporatiebezit niet eenvoudig. Corporaties moeten hun investeringen afwegen tegen andere opgaven, zoals nieuwbouw, renovatie, betaalbaarheid en onderhoud. Zij letten scherp op woonlasten, huurrechtelijke gevolgen, instemming van huurders en de verdeling van kosten en baten. Ook hebben corporaties vaak een meerjarige onderhoudsplanning. Een warmtenetaansluiting past alleen goed als die kan worden gecombineerd met renovatie, vervanging van installaties of andere geplande werkzaamheden. Als de planning van het warmtenet en de planning van de corporatie niet op elkaar aansluiten, ontstaat vertraging of valt een complex buiten de eerste fase.

Een tweede drempel is het draagvlak onder huurders. Ook als de eigenaar positief is, moeten bewoners de overstap begrijpen en accepteren. Zij krijgen te maken met werkzaamheden in de woning, vragen over comfort en zorgen over maandlasten. Corporaties kunnen daarbij een belangrijke rol spelen, maar zijn niet vanzelfsprekend bereid het commerciële of maatschappelijke risico van het warmtenet mede te dragen. PARTICULIERE VERHUURDERS Particuliere verhuurders vormen een meer diverse en daardoor lastig bereikbare doelgroep. Verhuurders verschillen sterk in omvang, professionaliteit en investeringsbereidheid. Sommige verhuurders bezitten één of enkele woningen, andere beschikken over grotere portefeuilles. Hun prikkel om aan te sluiten is niet altijd vanzelfsprekend. De investering ligt vaak bij de eigenaar, terwijl een deel van het voordeel bij de huurder terechtkomt. Dit split incentive-probleem speelt breder in de verduurzaming van huurwoningen. Daar komt bij dat particuliere verhuurders moeilijker collectief te benaderen zijn dan corporaties. Er is meestal geen gezamenlijke gesprekspartner. Gemeente en warmtebedrijf moeten eigenaren afzonderlijk bereiken, informeren en overtuigen. De actualiteit van eigendomsgegevens, de bereikbaarheid van eigenaren en de juridische positie van huurder en verhuurder maken dit proces arbeidsintensief.

In buurten met veel particuliere huur kan dit de haalbaarheid van een warmtenet aanzienlijk beïnvloeden. Voor particuliere verhuurders is vooral van belang of aansluiting financieel logisch is, juridisch uitvoerbaar is en past bij hun onderhoudsplanning. Zonder duidelijke businesscase, heldere voorwaarden en beperkte overlast is de kans groot dat zij afwachten. VERENIGINGEN VAN EIGENAARS VvE’s zijn mogelijk de meest complexe doelgroep. Een VvE kan niet snel individueel besluiten. Besluitvorming loopt via de vergadering van eigenaars, met regels over quorum, stemverhoudingen, splitsingsaktes, reservefondsen en meerjarenonderhoudsplannen. In appartementsgebouwen is bovendien vaak sprake van collectieve bouwkundige 18 en installatietechnische voorzieningen. Een warmtenetaansluiting raakt dan zowel individuele woningen als gemeenschappelijke delen. De complexiteit zit niet alleen in de juridische besluitvorming, maar ook in de sociale dynamiek. Eigenaars hebben uiteenlopende financiële posities, woonperspectieven en duurzaamheidsvoorkeuren. Een eigenaar die net een nieuwe cv-ketel heeft geplaatst, kijkt anders naar aansluiting dan een eigenaar die toch al voor vervanging staat. Verhuurders binnen een VvE kunnen weer andere belangen hebben dan eigenaar-bewoners. Hierdoor vraagt aansluiting van VvE’s veel tijd, begeleiding en maatwerk.

Voor warmtebedrijven zijn VvE’s aantrekkelijk omdat één gebouw meerdere aansluitingen kan opleveren. Tegelijkertijd is de kans op vertraging groot. Een VvE heeft vaak behoefte aan technische ondersteuning, juridisch advies, financiële doorrekening en procesbegeleiding. Zonder die ondersteuning is het risico groot dat besluitvorming wordt uitgesteld of helemaal niet tot stand komt. EIGENAAR-BEWONERS Eigenaar-bewoners zijn in bestaande buurten vaak de moeilijkste doelgroep om grootschalig te activeren. Zij beslissen individueel en vrijwillig, op basis van hun eigen financiële situatie, vertrouwen in de aanbieder en beeld van alternatieven. De groep is zeer divers. Sommige bewoners zijn vroeg geïnteresseerd in verduurzaming, anderen reageren pas als hun cv-ketel stuk gaat, en weer anderen willen helemaal geen verandering. Bij eigenaar-bewoners speelt vertrouwen een grote rol. Een warmtenet wordt vaak ervaren als een keuze voor de lange termijn, met afhankelijkheid van één warmteleverancier. Vragen over tarieven, keuzevrijheid, eigendom, publieke sturing en toekomstige betaalbaarheid wegen zwaar. Daarnaast is er onzekerheid over de vergelijking met alternatieven zoals een hybride warmtepomp of een all-electric oplossing Als bewoners het gevoel hebben dat zij onvoldoende kunnen vergelijken, wachten zij af. Een belangrijk knelpunt is non-respons.

Niet iedere bewoner zegt expliciet ja of nee. Veel mensen reageren helemaal niet. Dat maakt het voor een warmtebedrijf lastig om te bepalen of er sprake is van beperkte interesse, informatiegebrek, wantrouwen, uitstelgedrag of praktische onbereikbaarheid. De casus Kerschoten in Apeldoorn laat zien dat juist deze non-respons problematisch kan zijn: niet alleen afwijzing, maar vooral het uitblijven van reactie kan ertoe leiden dat het vereiste aansluitpercentage niet wordt gehaald. 4.3 RESULTATEN VAN WARMTEBEDRIJVEN IN BESTAANDE BUURTEN Het Nationaal Warmtenet Trendrapport 2026 meldt dat op dit moment de aanleg van 150 warmtenetten wordt voorbereid, samen goed voor ongeveer 560.000 aansluitingen. Het rapport geeft echter ook aan dat 37% van de geïnterviewde gemeenten melding maakt van vertraagde, stilgevallen of stopgezette projecten. De oorzaken daarvan verschillen. In Kerschoten (Apeldoorn), Klapwijk (Pijnacker-Nootdorp) en Warm Heeg (Súdwest-Fryslân) werd het vereiste aansluitpercentage niet gehaald. In Overvecht-Noord (Utrecht) kwam de financiering van het beoogde aanbod niet rond. Bij het Ramplaankwartier (Haarlem) liepen de geraamde aanlegkosten sterk op. 19 De bereidheid van eigenaar-bewoners om aan te sluiten op het warmtenet varieert in de praktijk nogal eens.

In zeven redelijk gedocumenteerde cases liep de bereidheid om aan te sluiten uiteen van ongeveer 20% tot meer dan 90%. Vier van de zeven bereikten ten minste circa 50% deelname; drie bleven daaronder. Hoge deelname werd bijvoorbeeld bereikt in Overwhere-Zuid (Purmerend), Heindijk (Rotterdam) en de Benedenbuurt (Wageningen), waar lage eigen bijdragen, persoonlijke begeleiding en een sterke lokale organisatie samenkwamen. Kerschoten (Apeldoorn), Klapwijk (Pijnacker-Nootdorp) en Warm Heeg (Súdwest-Fryslân) bleven juist onder de benodigde drempel, ondanks kortingen, ontzorging of intensieve communicatie. 4.4 WANNEER LUKT HET WEL? Voorbeelden van succesvolle warmtenetten Op verschillende plaatsen in Nederland is een hoge deelname aan warmtenetten gerealiseerd: • Overwhere-Zuid (Purmerend): 75% tot meer dan 90% van de eigenaar-bewoners koos voor aansluiting. De aansluiting was gratis, noodzakelijke woningaanpassingen werden grotendeels geregeld en bewoners kregen persoonlijke begeleiding vanuit een bestaande lokale warmteorganisatie. • Heindijk (Rotterdam): meer dan 70% van de particuliere eigenaren nam deel. Bewoners betaalden circa € 1.500, terwijl de werkelijke overstapkosten rond € 14.000 per woning lagen. Iedere woning werd persoonlijk bezocht en bewoners kregen uitleg over kosten, werkzaamheden en keuzemogelijkheden.

• Bospolder-Tussendijken (Rotterdam): afhankelijk van de onderzochte groep stemde ongeveer 85% tot meer dan 90% van de bewoners in met het aanbod. De aansluiting werd gecombineerd met woningonderhoud, rioolvervanging en een bredere gebiedsaanpak. • Groenoord (Schiedam): woningcorporatie Woonplus koppelde de aansluiting aan isolatie, ventilatie en woningverbetering. In april 2026 waren 1.385 woningen aangesloten. Bewoners waardeerden het resultaat met een 8,3. • Benedenbuurt (Wageningen): meer dan 80% van de eigenaar-bewoners deed mee en 83% van de huurders stemde in. Het lokale coöperatieve initiatief droeg sterk bij aan het vertrouwen onder bewoners, al bleek een hoge deelname op zichzelf geen garantie voor een haalbare organisatie en businesscase. Deze positieve voorbeelden hebben vier kenmerken gemeen: • Lage kosten voor deelnemers: de eigen bijdrage was beperkt of een groot deel van de kosten werd met publieke middelen gefinancierd. • Volledige ontzorging: de overstap achter de voordeur werd grotendeels voor bewoners georganiseerd. • Een stevige basis: er was sprake van corporatiebezit, een bestaand warmtenet of andere grote afnemers die voor voldoende schaal zorgden. • Een persoonlijke en gebiedsgerichte aanpak: met vaste aanspreekpunten, zichtbare uitvoering en een duidelijke koppeling aan woning- of wijkverbetering.

Deze resultaten zijn daarmee niet alleen het gevolg van goede communicatie, maar vooral van een aanbod dat financieel, technisch en organisatorisch aantrekkelijk en betrouwbaar was. 20 4.5 WANNEER LUKT HET SOMS NIET? Niet alle warmteprojecten slagen erin voldoende deelnemers of een sluitende businesscase te realiseren. Enkele bekende voorbeelden zijn: • Kerschoten (Apeldoorn): ondanks een lage aansluitbijdrage en een aantrekkelijk warmtetarief meldden te weinig huishoudens zich aan. Een groot deel van de bewoners wees het aanbod niet af, maar reageerde helemaal niet. Daardoor werd het benodigde deelnamepercentage niet gehaald en kon het project niet doorgaan. • Klapwijk (Pijnacker-Nootdorp): gemeente en warmtebedrijf HVC zetten een uitgebreid participatietraject op met informatieavonden, woningopnames, persoonlijke aanbiedingen en meer dan honderd keukentafelgesprekken. Bewoners kregen bijna zes maanden bedenktijd en uitgebreide ondersteuning bij de overstap. Toch bleef de deelname onder de benodigde 50%, waarna van aanleg werd afgezien. • Warm Heeg (Heeg): dit lokale warmtenet behaalde ongeveer 40% deelname, ondanks een aanbod zonder aansluitkosten. Omdat het vereiste aansluitpercentage niet werd gehaald, werd het project beëindigd. • Overvecht-Noord (Utrecht): hier was niet het draagvlak onder bewoners het grootste probleem, maar de financiële haalbaarheid.

Gemeente, woningcorporaties en Eneco kregen de businesscase niet sluitend. De beoogde gratis overstap en lagere energierekening konden niet worden gefinancierd, waarna het project werd stopgezet. Wat leren deze voorbeelden? Hoewel de projecten verschillen, komen enkele terugkerende oorzaken naar voren: • Onvoldoende uitvoeringszekerheid: bewoners moesten vroegtijdig kiezen voor een project waarvan het doorgaan afhankelijk was van voldoende aanmeldingen. • Een kwetsbare businesscase: de financiële haalbaarheid was sterk afhankelijk van hoge deelname of aanvullende financiering. • Geen garantie op deelname: zelfs intensieve communicatie, persoonlijke begeleiding en ontzorging leiden niet automatisch tot voldoende contracten. • Twijfel werkt ook vertragend: niet alleen afwijzing, maar ook het uitblijven van een reactie kan een project laten stranden. Een overtuigend eerste aanbod is cruciaal De belangrijkste les is dat bereik, interesse en positieve gesprekken niet hetzelfde zijn als daadwerkelijke deelname. In de praktijk krijgt een warmtebedrijf vaak maar één kans om een buurt een overtuigend aanbod te doen. Dat eerste aanbod bepaalt hoe bewoners kijken naar prijs, betrouwbaarheid en keuzevrijheid. Wanneer veel bewoners dat aanbod afwijzen, blijkt het lastig om het vertrouwen later terug te winnen, zelfs als de voorwaarden verbeteren.

Daarom zijn een solide businesscase, duidelijke voorwaarden en een aantrekkelijk aanbod minstens zo belangrijk als communicatie en participatie. De 21 4.6 HANDELINGSPERSPECTIEF BIJ ONVOLDOENDE RESPONS Wanneer de deelname achterblijft, zijn de mogelijkheden om een project alsnog succesvol te maken beperkt. Bij non-respons kan een vervolgactie soms nog uitkomst bieden, bijvoorbeeld door: • persoonlijk contact met bewoners; • woninggerichte uitleg over de gevolgen en voordelen; • een extra reactietermijn voor inwoners die nog geen keuze hebben gemaakt. Bij een bewuste afwijzing is de kans op succes doorgaans kleiner. Extra communicatie verandert vaak weinig wanneer bezwaren vooral gaan over: • de hoogte van de kosten; • afhankelijkheid van één warmteleverancier; • de werkzaamheden in en rond de woning. In die gevallen heeft een nieuwe benadering meestal alleen zin als het aanbod inhoudelijk en financieel aanzienlijk kan worden verbeterd. Herbegrenzing van het projectgebied Wordt het benodigde deelnamepercentage in een hele buurt niet gehaald, dan kan een project soms worden voortgezet in een kleiner gebied. Gemeente en warmtebedrijf richten zich dan op delen van de buurt waar voldoende belangstelling en aansluitdichtheid aanwezig zijn, zoals: • een woningcorporatiecomplex; • een Vereniging van Eigenaars (VvE); • een straatblok; • een cluster rond maatschappelijk vastgoed.

Een dergelijke aanpak is alleen kansrijk wanneer het kleinere gebied zelfstandig financieel en technisch haalbaar is én toekomstige uitbreiding mogelijk blijft zonder dat de eerste deelnemers onevenredig hoge kosten dragen. Niet voor iedereen een alternatief Voor de delen van de buurt die buiten het project vallen, is niet altijd direct een gelijkwaardig collectief alternatief beschikbaar. • Individuele warmtepompen zijn technisch of financieel niet voor ieder huishouden geschikt. • Isolatiemaatregelen kunnen de energievraag verlagen en bijdragen aan het beperken van energiearmoede, maar vervangen de warmtevoorziening niet en bieden geen oplossing voor de warmtevraag van het gebied als geheel. De praktijk laat daarmee zien dat een onvoldoende deelname aan een warmtenet niet alleen gevolgen heeft voor het project zelf, maar ook voor de beschikbare alternatieven voor de bewoners die achterblijven. 22 4.7 CONCLUSIES De aanleg van een warmtenet in een bestaande wijk is een complexe opgave. Anders dan bij nieuwbouw moet rekening worden gehouden met bestaande woningen, verschillende eigenaren, uiteenlopende investeringsmomenten en hoge kosten die al vroeg moeten worden gemaakt. Tegelijkertijd is vooraf niet zeker hoeveel bewoners en andere gebouweigenaren uiteindelijk deelnemen. Een goed voorbereid project kan de kans op succes vergroten, maar neemt deze onzekerheid niet weg.

De praktijk laat zien dat geen enkele doelgroep vanzelfsprekend aansluit. Eigenaar-bewoners en VvE’s zijn vaak het minst voorspelbaar, omdat veel afhangt van individuele keuzes en gezamenlijke besluitvorming. Ook woningcorporaties en particuliere verhuurders hebben te maken met financiële, juridische en organisatorische afwegingen. Wel kunnen woningcorporaties door hun omvang een belangrijke basis vormen voor een warmtenet. Succesvolle projecten hebben vaak een aantal kenmerken gemeen: • een lage eigen bijdrage voor bewoners; • goede ondersteuning en ontzorging bij de overstap; • voldoende basisvolume, bijvoorbeeld door corporatiebezit of grote afnemers; • een persoonlijke en gebiedsgerichte aanpak. Deze factoren vergroten de kans op succes, maar bieden geen garantie. Ook vertrouwen in de overheid of het warmtebedrijf, eerdere ervaringen in de wijk, het moment waarop bewoners voor keuzes staan en de invloed van voor- en tegenstanders spelen een belangrijke rol. Daardoor kan een aanpak die in de ene wijk goed werkt, in een andere wijk toch onvoldoende resultaat opleveren. De belangrijkste les is dat een warmtebedrijf meestal maar één kans heeft om een buurt een aantrekkelijk en geloofwaardig aanbod te doen. Daarom moeten financiering, planning, voorwaarden, werkzaamheden en risicoverdeling vooraf zo goed mogelijk zijn uitgewerkt en helder worden gecommuniceerd.

Dat creëert de beste uitgangspositie, maar neemt de onzekerheid niet volledig weg. Een zorgvuldig en aantrekkelijk aanbod is daarmee een noodzakelijke voorwaarde voor succes, maar geen garantie. De uiteindelijke uitkomst blijft afhankelijk van de bereidheid van bewoners om deel te nemen en van lokale omstandigheden die vooraf niet volledig voorspelbaar zijn. . 23 5. UITVOERINGSSTRATEGIE BIJ COLLECTIEVE WARMTEOPLOSSINGEN Dit hoofdstuk beschrijft drie beleidsvarianten voor de realisatie van collectieve warmteoplossingen. Per variant wordt toegelicht welke rol de gemeente vervult, of zij warmtekavels en warmtebedrijven aanwijst en of zij de inzet van de aanwijsbevoegdheid overweegt. Ook worden de belangrijkste voor- en nadelen vergeleken, waaronder de gevolgen voor keuzevrijheid, uitvoeringszekerheid, betaalbaarheid en financiële risico’s. 5.1 GEEN ACTIEVE ONTWIKKELING VAN NIEUWE GROOTSCHALIGE WARMTENETTEN In dit scenario richten de gemeenten geen warmtebedrijf op en worden zij dus ook geen aandeelhouder van zo’n bedrijf. Ook wijzen zij geen nieuwe grote warmtekavels aan. In plaats daarvan richten zij zich vooral op de isolatie van gebouwen en de plaatsing van hybride en elektrische warmtepompen, terwijl de bestaande warmtenetten binnen het wettelijke overgangsregime blijven voortbestaan.

Lokale initiatieven, die voorzien in de realisatie van kleine collectieve warmtesystemen (tot 1.500 aansluitingen) worden binnen dit scenario waar mogelijk gefaciliteerd. Ook bij deze optie blijven de gemeenten verantwoordelijk voor de warmtetransitie. Zij kiezen er weliswaar voor om niet actief in te zetten op nieuwe grootschalige warmtenetten, maar moeten nog steeds een warmteprogramma opstellen, ruimtelijke keuzes maken, rekening houden met netcongestie, inwoners betrekken en hen ondersteunen bij de overstap naar een duurzame warmtevoorziening. De inzet van de aanwijsbevoegdheid ligt binnen deze beleidsvariant echter niet voor de hand. Met deze bevoegdheid kan de gemeente bepalen wanneer de levering van aardgas in een gebied eindigt. Deze variant gaat juist uit van individuele verduurzaming, in het tempo en op initiatief van inwoners. Bovendien voorziet de variant niet in een grootschalig collectief alternatief waarop een gebied planmatig kan overstappen. VOORDELEN Deze variant vraagt niet om de oprichting van een warmtebedrijf en brengt daardoor ook geen financiële risico’s van aandeelhouderschap met zich mee. Daarnaast voorkomt zij de complexiteit van het opzetten van een regionale warmteorganisatie. Ook is er minder spanning tussen de rol van de gemeente als beleidsmaker en toezichthouder enerzijds en die van aandeelhouder anderzijds.

Inwoners houden bovendien veel vrijheid om zelf te bepalen wanneer zij overstappen op een aardgasvrij alternatief. Omdat in deze variant niet actief wordt ingezet op nieuwe collectieve warmteoplossingen, zal die keuze in de praktijk vaak neerkomen op een individuele oplossing, zoals een warmtepomp. NADELEN Deze variant biedt weinig zekerheid dat er in buurten waar een warmtenet de meest logische oplossing is, ook daadwerkelijk een collectieve warmtevoorziening tot stand komt. Zonder actieve regie van gemeenten is de kans 24 klein dat voldoende lokale initiatieven ontstaan om grote groepen woningen van een alternatief voor aardgas te voorzien. Daarnaast wordt verwarmen met aardgas de komende jaren waarschijnlijk steeds duurder. Dat komt onder meer door nieuwe Europese klimaatmaatregelen, de verplichting om meer groen gas bij te mengen en het feit dat de kosten van het gasnet over een steeds kleinere groep gebruikers moeten worden verdeeld naarmate meer huishoudens overstappen op andere warmtebronnen. Niet iedereen wordt hierdoor in dezelfde mate geraakt. Huishoudens met voldoende financiële middelen of toegang tot financiering kunnen hun woning isoleren en overstappen op een warmtepomp of een andere duurzame warmteoplossing. Zij worden daardoor minder afhankelijk van aardgas en zijn beter beschermd tegen toekomstige prijsstijgingen.

Voor een grote groep inwoners is zo’n overstap echter niet vanzelfsprekend. Zij hebben onvoldoende financiële ruimte, wonen in een woning die eerst ingrijpend verbeterd moet worden of lopen tegen praktische belemmeringen aan bij het regelen van subsidies, financiering en uitvoering. Voor hen is verduurzaming niet alleen een kwestie van willen, maar vooral van kunnen. Hierdoor bestaat het risico dat de verschillen tussen huishoudens toenemen. Terwijl een deel van de inwoners kan profiteren van lagere energiekosten en meer zekerheid over de warmtevoorziening, blijft een andere groep langer afhankelijk van aardgas en kwetsbaar voor stijgende energierekeningen. Dat kan leiden tot een verdere toename van energiearmoede en financiële problemen. 5.2 COLLECTIEVE WARMTE OP BASIS VAN VRIJWILLIGHEID Binnen deze beleidsvariant zet de gemeente actief in op de ontwikkeling van collectieve warmteoplossingen, maar blijft aansluiting vrijwillig. In het warmteprogramma wordt vastgesteld welke buurten het meest geschikt zijn voor een warmtenet. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de bebouwingsdichtheid, de warmtevraag, beschikbare warmtebronnen, de maatschappelijke kosten en de belasting van het elektriciteitsnet. Voor deze buurten worden warmtekavels aangewezen.

Vervolgens wordt per warmtekavel een warmtebedrijf aangewezen dat verantwoordelijk wordt voor de aanleg, exploitatie en levering van warmte. Dit kan een publiek warmtebedrijf zijn, een door de gemeente opgericht warmtebedrijf of, als geen geschikte publieke partij beschikbaar is en de wettelijke procedure is doorlopen, een privaat warmtebedrijf. De gemeenten ondersteunen dit proces met gebiedsgerichte communicatie, participatie, subsidies, aansluiting van gemeentelijk vastgoed, afspraken met woningcorporaties en koppeling aan nieuwbouw, renovatie en werkzaamheden in de openbare ruimte. VOORDELEN Omdat de gemeente niet bepaalt wanneer het gebruik van aardgas in een buurt eindigt, behouden inwoners de vrijheid om zelf te kiezen of en wanneer zij overstappen op een duurzame warmtevoorziening. Hierdoor ontstaat 25 minder bestuurlijke en maatschappelijke weerstand. Tegelijkertijd wordt het warmtebedrijf gestimuleerd om een aantrekkelijk aanbod te doen. NADELEN Deze variant maakt de ontwikkeling van warmtenetten lastiger en risicovoller. Omdat inwoners volledig vrij zijn om wel of niet aan te sluiten, is vooraf onzeker hoeveel deelnemers uiteindelijk meedoen. Daardoor zijn projecten moeilijker te financieren en vallen de kosten vaak hoger uit.

In de praktijk kan dit betekenen dat een warmtebedrijf alleen bereid is te investeren als de gemeente een deel van de financiële risico’s overneemt. Ook kunnen hogere aansluitkosten voor deelnemers nodig zijn of kan een project uiteindelijk helemaal niet doorgaan. Daarnaast bestaat het risico dat huishoudens die kunnen investeren eerder kiezen voor een individuele oplossing, zoals een warmtepomp. Daardoor blijven minder potentiële deelnemers over voor een warmtenet, verslechtert de businesscase en wordt een collectieve oplossing moeilijker haalbaar. Huishoudens met minder financiële ruimte blijven daardoor vaker afhankelijk van aardgas. Een ander nadeel is dat verschillende energie-infrastructuren mogelijk langer naast elkaar in stand moeten blijven. Dat leidt tot hogere maatschappelijke kosten voor de energievoorziening als geheel. De ervaringen in Kerschoten laten zien dat zelfs een publiek georganiseerd project met aantrekkelijke voorwaarden, financiële voordelen en garanties uiteindelijk onvoldoende deelnemers kan trekken om door te gaan. 5.3 COLLECTIEVE WARMTE MET INZET AANWIJSBEVOEGDHEID Binnen deze beleidsvariant zet de gemeente, net als bij de vorige variant, actief in op de ontwikkeling van collectieve warmteoplossingen. In het warmteprogramma wordt vastgelegd welke buurten het meest geschikt zijn voor een warmtenet.

Daarbij wordt gekeken naar factoren zoals de bebouwingsdichtheid, de warmtevraag, beschikbare warmtebronnen, de maatschappelijke kosten en de belasting van het elektriciteitsnet. Voor deze buurten worden één of meer warmtekavels aangewezen. Vervolgens wordt per warmtekavel een warmtebedrijf geselecteerd dat verantwoordelijk wordt voor de ontwikkeling, aanleg, exploitatie en levering van warmte. Dit kan een publiek warmtebedrijf zijn, een door de gemeente opgericht warmtebedrijf of, als geen geschikte publieke partij beschikbaar is en de wettelijke procedure is doorlopen, een privaat warmtebedrijf. Het verschil met de variant uit paragraaf 5.2 is dat de gemeente in deze buurten de inzet van de aanwijsbevoegdheid nadrukkelijk openhoudt. Dat betekent niet dat direct wordt besloten om de levering van aardgas te beëindigen. Daarvoor is later een afzonderlijk besluit van de gemeenteraad nodig. De raad moet daarbij per gebied beoordelen of aan de wettelijke voorwaarden wordt voldaan, waaronder de eis dat de collectieve warmtevoorziening voor inwoners betaalbaar is. Net als in de vorige variant ondersteunt de gemeente de uitvoering met gebiedsgerichte communicatie en participatie, subsidies en financieringsmogelijkheden, aansluiting van gemeentelijk vastgoed, afspraken met woningcorporaties en een koppeling met nieuwbouw, renovaties en werkzaamheden in de openbare ruimte.

26 VOORDELEN De inzet van de aanwijsbevoegdheid zorgt voor meer zekerheid over het aantal aansluitingen op een warmtenet. Daardoor kunnen investeringen beter worden gepland en wordt het risico voor het warmtebedrijf kleiner. Dit maakt een warmtenet eenvoudiger te financieren en vergroot de kans dat projecten daadwerkelijk worden gerealiseerd. Ook zijn minder financiële garanties en subsidies nodig en kunnen de kosten per aansluiting lager uitvallen. Daarnaast biedt deze aanpak duidelijkheid voor alle betrokkenen. Bewoners, woningcorporaties, warmtebedrijven en netbeheerders weten eerder waar zij aan toe zijn en kunnen hun investeringen en werkzaamheden daarop afstemmen. Ook maakt deze variant het mogelijk om het gasnet op termijn doelgericht af te bouwen, waardoor niet langer verschillende energiesystemen naast elkaar in stand hoeven te worden gehouden. Dat verlaagt de maatschappelijke kosten. Tot slot kan deze aanpak helpen om ook huishoudens die niet zelfstandig kunnen investeren mee te laten profiteren van een duurzame warmtevoorziening. Voorwaarde is wel dat het collectieve aanbod betaalbaar en toegankelijk is voor alle inwoners. NADELEN De inzet van de aanwijsbevoegdheid kan politiek en maatschappelijk gevoelig zijn. Door de inzet van de aanwijsbevoegdheid valt op termijn de keuze gebruik te maken van aardgas weg.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/74d19a86-135b-4f9b-825d-1fe04709ce20?agendaItemId=a28f282a-86ec-4d73-90fe-470c40ec2fc0