Ontwikkelagenda Economie VASTGESTELD
Tekst van het document
O N T W IK K EL AGE N D A EC O N O M IE 2024
I N H O U D S O P G AV E
PIJLER 1: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC)
VOORWOORD
3
SAMENVATTING
4
1. WAAROM DEZE ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024?
6
De economische visie uit 2019 blijft het uitgangspunt voor ons economisch beleid
7
In deze ontwikkelagenda scherpen we de uitvoering van de economische visie uit 2019 aan
7
Coalitieakkoord 2022-2026 / Gemeentebegroting 2023
7
2. ONTWIKKELINGEN SINDS 2019
8
De Enschedese economie ontwikkelt zich goed en is tegelijkertijd ook kwetsbaar
8
12
Waar staan we nu?
14
Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?
15
Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?
15
Met wie doen we dit samen?
15
Acties pijler 1.
16
PIJLER 2: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD
18
Waar staan we nu?
19
Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?
20
Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?
20
Met wie doen we dit samen?
20
Acties pijler 2.
21
PIJLER 3: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMENHOOFDSTAD
De coronaperiode en internationale conflicten hebben effecten op het midden- en kleinbedrijf (mkb)
8
Het gaat minder om economische groei en meer om groei van brede welvaart
8
Waar staan we nu?
24
De omslag naar een toekomstbestendigere economie vraagt om meer samenwerking
9
Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?
25
De economische groei staat onder druk door toenemende tekorten op de arbeidsmarkt 9
Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?
26
Er is een tekort aan bedrijfsruimte, betaalbare huisvesting en testen laboratoriumfaciliteiten
Met wie doen we dit samen?
26
10
Acties pijler 3.
27
3. ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024: PIJLERS, AMBITIES EN ACTIES
11
BIJLAGEN
29
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
23
2
VOORWOOR D Voor u ligt de Ontwikkelagenda Economie 2024. Met deze ontwikkelagenda geven we
Deze ontwikkelagenda economie bevat inspanningen die we hebben geordend
vorm aan de wens voor een geactualiseerde economische visie; een visie uit 2019, die 5
langs drie pijlers, te weten:
jaar later nog altijd actueel blijkt te zijn. Het gaat nog steeds om de bereikbaarheid van
1) versterking van het technologische, innovatieve en creatieve karakter van Enschede,
banen, om (behoud van) talent en om innovatieve oplossingen voor maatschappelijke
2) versterking van de (EU)regionale verzorgende functie van de Enschedese economie; en
vraagstukken. Met als belangrijkste aanvulling dat toekomstbestendig ondernemen
3) v ersterking van de urgentie om te voorzien in toekomstbestendige ruimte
belangrijker is dan ooit.
om te ondernemen.
We erkennen de uitdagingen die velen van ons hebben doorstaan als ondernemers en
Op elk van die drie pijlers zijn inspanningen nodig om onze economie samen met
inwoners van onze dynamische stad. Tekorten, inflatie en een veranderende economie
ondernemers, kennisinstellingen en (mede)overheden toekomstbestendiger te maken.
hebben nog steeds effect maar we zien vooral ook de vastberadenheid en veerkracht van
En om ons aandeel waar te maken in de uitvoering van de Agenda voor Twente, zoals door
onze stad. Iets waar Enschede altijd al bekend om heeft gestaan. Het toont een
de Twente Board opgesteld. Deze ontwikkelagenda vormt de basis voor de besteding van
onvermoeibaar geloof in vooruitgang. Elke dag verleggen wij grenzen. We zijn altijd in
de middelen voor economische ontwikkeling. Het is onze bedoeling om jaarlijks kort te
ontwikkeling. Onze stad is nooit klaar, dat maakt haar bloeiend en bruisend. Met een
rapporteren over de voortgang in de uitvoering van deze ontwikkelagenda. Wij denken
onderscheidende binnenstad en een aantrekkelijk aanbod van vrijetijdsvoorzieningen.
nog na over de vorm waarin we dat gaan doen.
Samen bouwen wij aan Enschede, vanuit onze eigenzinnige Twentse aard. Samen geven we vorm aan de toekomst van Enschede. Wij nodigen je uit om mee te bouwen, De omslag van het denken in economische groei naar het vergroten van brede welvaart
om de stad van onze dromen te creëren. Enschede is een speelveld, een plek die je uitdaagt
springt daarbij in het oog. Ook in de Agenda voor Twente staat brede welvaart centraal, met
om haar te ontdekken, om de grens op te zoeken. In een stad die nooit stilstaat, maar altijd
als maatstaf het Bruto Twents Geluk. Werk en (innovatief) ondernemerschap vormen daar
vooruitgaat.
een essentiële schakel voor. Daarbij is het cruciaal dat daar voldoende en kwalitatief goede ruimte voor beschikbaar is. Recente ontwikkelingen hebben onze economie op onderdelen
Jeroen Diepemaat,
veranderd. Met de ruimtelijke en economische consequenties van dien.
Wethouder Economie
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
3
S A M E N VAT T I N G VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT
Hierbij gaat om het Enschede als stad waar nieuwe ideeën leiden tot nieuwe producten en werkgelegenheid. Met oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven en ondersteunend aan brede welvaart/Bruto Twents Geluk. En om Enschede als stad waar talent graag komt De basis voor de Ontwikkelagenda Economie 2024 staat in de economische visie uit 2019
en (ver)blijft.
in de doelenboom in de gemeentebegroting. Deze economische koers is ongewijzigd gebleven en rust op drie pijlers: innovatie, bereikbaarheid van banen en talent “binden en
VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD
boeien”.
De verzorgende economie is in omvang de grootste economische sector en de banenmotor van Enschede: het omvat zes op de tien banen in onze stad. Het gaat om de gezondheidszorg,
In de periode 2019-2024 heeft de tijd niet stilgestaan.
een deel van de dienstensector, het onderwijs, de detailhandel en de vrijetijdseconomie.
De belangrijkste ontwikkelingen in vogelvlucht:
Enschede neemt hier in de (EU)regio een leidende positie in. Dat willen we verder uitbouwen,
▬ De coronaperiode en internationale conflicten hebben forse effecten
ook om juist dat talent te boeien en te binden.
op het midden- en kleinbedrijf. ▬ De aandacht voor economische groei verschuift naar inzet op het gebied van brede welvaart. Innovatieve oplossingen kunnen daar in hoge mate aan bijdragen. ▬ De omslag naar een toekomstbestendigere economie vraagt
VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS STAD MET TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
Hier gaat het om intensiever en duurzaam ruimtegebruik op onze bestaande werklocaties en om de behoefte aan nieuwe toekomstbestendige ruimte om te ondernemen elders in de stad.
om meer samenwerking op bedrijventerreinen.
Toekomstbestendige bedrijventerreinen vragen om goed georganiseerde ondernemers-
▬ De economische groei staat onder druk door toenemende tekorten op de arbeidsmarkt.
verenigingen, om dit samen aan te kunnen pakken.
▬ Er is een tekort in Enschede aan bedrijfsruimte, betaalbare huisvesting en test- en laboratoriumfaciliteiten.
Elke pijler hebben we voorzien van ambities en acties. De pijlers en de acties staan overzichtelijk in de onderstaande infographic op de volgende pagina. Voor de acties
Deze ontwikkelingen vragen om accentverschuivingen in de uitvoering van
verwijzen we naar hoofdstuk 3, waar we per pijler de verschillende acties kort
het economisch beleid. Die hebben we geordend in (opnieuw) drie pijlers:
hebben beschreven.
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
4
O N T W I K K EL A G E N D A EC O N O M IE I N EE N O O G O P SL A G VERSTERKEN ENSCHEDE ALS V E R Z O R G E N D E (E U)R E G I O N A L E VERSTERKEN ENSCHEDE A L S S TA D VA N T E C H N O L O G I E, I N N O VAT I E E N C R E AT I V I T E I T (T I C)
H O O F D S TA D
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS S TA D M E T V O L D O E N D E E N
A MBITIES
TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE
Enschede ontwikkelt zich als stad:
OM TE ONDERNEMEN
▬ van de huidige ‘Winkelstad van het Oosten’
A MBITIES
tot ‘Stad met een vitaal, multifunctioneel en
A MBITIES
Enschede ontwikkelt zich als stad:
toekomstbestendig centrumgebied in 2030’
Enschede ontwikkelt zich als stad:
▬ waar innovatieclusters optimaal kunnen groeien
▬ die beschikt over sterke en aantrekkelijke
▬ met kennisinstellingen en ondernemers die
winkelcentra die ontmoeten in de wijk versterken
oplossingen bieden voor maatschappelijke
▬ als toeristische trekpleister voor meerdaags bezoek
vraagstukken door te innoveren ▬ waar onderwijs, ondernemers en overheden bouwen aan een sterke kennisinfrastructuur en gezamenlijk deelnemen aan Europese en nationale innovatietrajecten ▬ waar nieuwe innovatieve bedrijven ontstaan en waar bestaande innovatieve bedrijven groeien ▬ met voldoende ruimte voor startups, scale-
▬ met een onderscheidend, kwalitatief goed en toereikend aanbod aan bedrijfsruimte ▬ waar bedrijven succesvol samenwerken aan
en met een eigentijds en gevarieerd vrijetijdsaanbod,
het optimaliseren en toekomstbestendig maken
zowel voor de eigen inwoners als voor bezoekers
van hun bedrijventerrein
van buiten ▬ die zich kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad (zorg, onderwijs) van de regio ▬ als de kantorenstad van Twente, met 20.000 m2 vernieuwende kantoorconcepten in Centrumkwadraat
▬ die onderdeel is van een complementaire economie die goed aansluit bij de ambities van de regio ▬ waar ondernemers en lokale overheid hand in hand samenwerken aan de economie van morgen
als onderdeel van de Spoorzone Hengelo-Enschede
ups, broedplaatsen en (internationale) technologiebedrijven
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
5
1. W A A R O M D E Z E O N T W I K K EL A G E N D A EC O N O M IE 20 2 4?
IN DEZE ONTWIKKELAGENDA SCHERPEN WE DE UITVOERING VAN DE ECONOMISCHE VISIE UIT 2019 AAN Sinds 2019 zien we verschillende ontwikkelingen die vragen om aanscherping van de uitvoering van onze economisch visie. In hoofdstuk 2 lichten we deze ontwikkelingen kort toe. Deze aanscherping maken we zichtbaar in deze ontwikkelagenda. We kiezen in de ontwikkelagenda (ook) voor drie pijlers waar we de komende jaren extra op gaan inzetten:
Dit document is een ontwikkelagenda en geen nieuwe economische visie van onze stad.
▬ Versterking van Enschede als stad van Technologie, Innovatie en Creativiteit. In deze pijler staat de stad centraal waar nieuwe ideeën leiden tot nieuwe producten
DE ECONOMISCHE VISIE UIT 2019 BLIJFT HET UITGANGSPUNT
en werkgelegenheid, om een stad waar oplossingen vandaan komen voor grote
VOOR ONS ECONOMISCH BELEID
maatschappelijke opgaven. En om een stad waar talent graag komt en verblijft.
We hebben in ons coalitieakkoord 2022-2026 afgesproken dat we onze economische
▬ Meer aandacht voor de verzorgende functie van de Enschedese economie.
visie (uit 2019) gaan actualiseren. Bij nader inzien doen we dat niet. De drie speerpunten
Deze pijler vormt de banenmotor van Enschede: het gaat om zes van elke tien banen,
in de economische visie 2019 hebben nog niets van hun zeggingskracht verloren en
voornamelijk in de gezondheidszorg, een deel van de dienstensector, het onderwijs, de
luiden als volgt:
detailhandel en de vrijetijdseconomie.
▬ Betere verbinding van kennis en innovatie met het mkb
▬ Versterking van onze stad als stad met toekomstbestendige ruimte om te ondernemen.
en de (grote) maatschappelijke vraagstukken.
Het gaat hier vooral om zorgvuldig, intensiever en duurzaam gebruik van de beperkte
▬ Meer talent aantrekken en vasthouden.
beschikbare ruimte. En ook om uitbreiding en ontwikkeling van (nieuwe) bedrijfsruimte
▬ Betere bereikbaarheid van banen.
in goede regionale afstemming. Voorts gaat het om het verbeteren van de toekomstbestendigheid van onze bestaande terreinen, dat vraagt om een hoge
De speerpunten komen onverkort terug in onze strategische opgave “Aantrekkelijk
organisatiegraad op die terreinen.
Enschede”. Deze opgave vormt samen met de opgaven “Inclusief Enschede”, “Groen en Duurzaam Enschede” en “Open Enschede” de ruggengraat van onze inzet en de hoofdindeling
In hoofdstuk 3 werken we deze pijlers verder uit. We formuleren daarin per pijler de
van onze gemeentebegroting. Daarom blijft de visie uit 2019 voor de komende jaren het
concrete acties, de in te zetten instrumenten en/of het beoogde resultaat van die acties.
uitgangspunt voor de economische koers van Enschede.
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
6
KOERS VAN DE STAD EN BELEIDSKEUZES COALITIEAKKOORD 2022-2026 / GEMEENTEBEGROTING 2023
REKENKAMERONDERZOEK ‘DE AANTREKKINGSKRACHT VAN ENSCHEDE’ (2023)
Het Coalitieakkoord 2022-2026 benadrukt het belang van economische ontwikkeling
In 2023 heeft de rekenkamer onderzoek gedaan naar het vestigingsklimaat van
en meer middelen voor economie. Tevens sprak de coalitie af de economische visie te
Enschede. In december 2023 stelde de raad (unaniem) de conclusies en
actualiseren. In lijn hiermee heeft de raad in de begroting 2023
aanbevelingen van de Rekenkamer vast. Deze hebben we grotendeels overgenomen
€ 400.000 aanvullend structureel beschikbaar gesteld voor economische ontwikkeling
en verwerkt in de Ontwikkelagenda Economie 2024.
van Enschede. Daarnaast heeft de raad het belang van het ondernemersloket onderstreept door een taakstelling op het personeel van € 300.000 te schrappen.
DE OMGEVINGSVISIE/HET TOEKOMSTBEELD In 2024 leggen we de omgevingsvisie voor aan de gemeenteraad. Het Toekomstbeeld,
KOERSDOCUMENT 2022
het fundament voor de omgevingsvisie, bevat richtinggevende uitspraken voor ons
In 2022 stelde de gemeenteraad de doelenboom voor de Gemeentebegroting
economisch beleid:
2023-2026 vast. De hoofdlijnen van de economische visie uit 2019 komen terug in
▬W e koesteren de bedrijvigheid in de bestaande stad.
die doelenboom. Ze vallen onder de strategische opgave “Aantrekkelijk Enschede”.
▬W e maken meer functiemenging mogelijk waar dat kan.
Het wenkend perspectief voor deze opgave staat in de toelichting op de doelenboom.
▬W e maken de binnenstad aantrekkelijk.
Daarnaast dragen we met het economisch beleid ook bij aan de andere drie opgaven
▬W e werken verder aan de ontwikkeling van de toplocaties
waaronder groen en duurzaam Enschede.
en de verbinding Kennispark-Technology Base. ▬W e verbeteren en verduurzamen bestaande bedrijventerreinen. ▬W e kiezen voor zuinig ruimtegebruik en verdichting. ▬W e creëren meer ruimte voor ondernemers, makers, kunstenaars met nadruk op praktisch opgeleiden en starters. ▬W e werken aan ruimte voor nieuwe bedrijven, startups en creatieve broedplaatsen. ▬W e vergroten de ruimte voor bedrijven op een nieuw terrein. ▬W e verbeteren de verbindingen met andere (innovatieve) regio’s.
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
7
2. O N T W I K K EL I N G E N S I N D S 201 9 (leegstand en nieuwe invullingen van panden). Door de groei van het online winkelen neemt ook de vraag naar ruimte voor logistieke hallen in de regio toe. DE ENSCHEDESE ECONOMIE ONTWIKKELT ZICH GOED
Door corona groeide het besef van het belang van ontmoeten, vrije tijd en groen. Momenteel
EN IS TEGELIJKERTIJD OOK KWETSBAAR
gaan mensen er weer volop op uit. Het aantal overnachtingen zit weer op het niveau van voor
De echte economische groei in Nederland de afgelopen decennia vond niet in Enschede
corona en ook de omzetten stijgen. Daar staan forse kostenstijgingen en inflatie tegenover,
plaats, maar vooral elders in het land. Wel heeft de economie van Enschede de afgelopen
als gevolg van mondiale conflicten en een tekort aan grondstoffen en werknemers.
jaren een inhaalslag gemaakt. Zo kende het bruto regionaal product van Enschede in de afgelopen jaren een positieve ontwikkeling van gemiddeld +2% per jaar. Dit komt overeen
Europees beleid speelt een grote rol. Dit is gericht op versterking van Europese autonomie
met het nationaal gemiddelde. Daarnaast groeit het aantal banen in Enschede. Over de
en strengere wetgeving op het halen van klimaatneutraliteit in 2050. Dit heeft impact op het
periode 2013-2022 groeide het aantal banen in Enschede meer dan in Twente, in de 40 grote
bedrijfsleven. Op dit moment heeft ruim 75% van EU wetgeving effect op steden en dus op
steden en landelijk. Aan de andere kant kent onze stad een relatief lage arbeidsparticipatie,
het bedrijfsleven in die steden.
die de afgelopen jaren wel is gestegen. Tenslotte zien we in onze stad generatiewerkloosheid. HET GAAT MINDER OM ECONOMISCHE GROEI EN MEER OM GROEI VAN BREDE WELVAART DE CORONAPERIODE EN INTERNATIONALE ONTWIKKELINGEN
De wens van traditionele economische groei heeft plaatsgemaakt voor de behoefte aan groei
HEBBEN EFFECTEN OP HET MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF (MKB)
van brede welvaart. Daarmee heeft een omslag plaatsgevonden naar het belang van een
Kort na de vaststelling van de economische visie kregen we te maken met de
duurzame, circulaire en maatschappelijk verantwoorde economie. Brede welvaart is nodig
coronapandemie. De coronamaatregelen hebben op verschillende manieren invloed gehad
om kansengelijkheid te bevorderen. In Twente is brede welvaart inmiddels de basis voor
op onze economie. Met name het mkb in de vrijetijdssector heeft grote klappen gekregen.
de sociaal economische structuurversterking van de regio (ook wel: Bruto Twents Geluk).
Steunmaatregelen hebben de gevolgen gedempt, maar de schuldenlast bij sommige
De score op Bruto Twents Geluk is inzichtelijk gemaakt aan de hand van rapportcijfers1.
ondernemers is groot en het aantal faillissementen neemt toe. Verder is het aandeel online
De gemeente Enschede scoort op de brede welvaartsdimensies veelal onder het
bestedingen flink toegenomen. De gevolgen daarvan zien we in onze winkelgebieden
Twentse gemiddelde. Opvallend zijn de lagere scores op de thema’s ‘milieu’ en ‘inkomen’.
1
Bron: Het geluk van de gemeente Enschede – Bruto Twents Geluk
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
8
DE OMSLAG NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIGERE ECONOMIE VRAAGT OM MEER SAMENWERKING Ruimte voor werk en ondernemen is essentieel voor een toekomstbestendige economie. De beleidsmatige aandacht voor bedrijventerreinen neemt toe. Ondernemers staan voor complexe opgaven: netcongestie, kwetsbaarheid door afname van beschikbaarheid van (drink)water, grondstoffentekorten en eisen inzake stikstofdepositie. Deze bemoeilijken zowel de groei van bedrijven als de energietransitie bij bedrijven. Tegelijkertijd kunnen bedrijventerreinen een hoge bijdrage leveren aan de duurzaamheidsambities. De daar gevestigde bedrijven kunnen veel van de benodigde verduurzamingsmaatregelen zelfstandig oppakken. Tegelijkertijd is voor veel maatregelen georganiseerde samenwerking efficiënter of zelfs onmisbaar. Wij kunnen hen daarin
Alle sectoren voelen de invloed daarvan. De tekorten belemmeren de economische groei.
ondersteunen: met de juiste kennis en door de samenwerking tussen en met ondernemers
Vaak gaan ondernemers dan versneld automatiseren. Dit vraagt weer andere vaardigheden
te versterken. Een voorbeeld: technologische oplossingen kunnen netcongestie
van het personeel. Ook verplaatsen bedrijven productie naar het buitenland of maken
verminderen, door opwekking en gebruik van energie op een andere manier tussen
gebruik van buitenlandse arbeidskrachten (met de bijbehorende druk op de voorzieningen).
bedrijven te organiseren.
Ook in de zorgsector kennen we een groeiend tekort, terwijl de vraag naar zorg- en ondersteuning de komende jaren fors toeneemt. Dit zet de kwaliteit van de publieke
DE ECONOMISCHE GROEI STAAT ONDER DRUK
dienstverlening en de zorg onder druk. En het vormt uitdagingen voor publieke diensten,
DOOR TOENEMENDE TEKORTEN OP DE ARBEIDSMARKT
zoals het openbaar vervoer en politie.
De komende decennia hebben we te maken met ontgroening en vergrijzing in Twente en Enschede. Enschede is een studentenstad die er onvoldoende in slaagt deze jonge
Verder zien we dat het migratiesaldo sinds 2016 in Enschede stijgt. De groei van zogenaamde
(internationale) talenten vast te houden. Ontgroening is economisch direct van belang:
‘internationals’ blijft naar verwachting toenemen, al zijn we daarbij afhankelijk van landelijk
het betekent minder dynamiek, vernieuwing en innovatie.
beleid. Deze groei is nodig om te blijven voorzien in de vraag naar mensen in bepaalde sectoren (zoals de zorg, techniek en technologie) en om onze stedelijke voorzieningen in
Naast ontgroening zien we vergrijzing. De potentiële beroepsbevolking krimpt. In de huidige
stand te houden. We voeren in regionaal verband een landelijke lobby in het belang van
groeiende economie ontstaan arbeidstekorten. Een recente voorspelling (2023) wijst op een
het aantrekken en behouden van internationale studenten en kenniswerkers
situatie in 2035, waarin Twente 29.000 openstaande vacatures heeft (waarvan 12.000 in
voor de economische ontwikkeling van de regio Twente.
de techniek).
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
9
ER IS EEN TEKORT AAN BEDRIJFSRUIMTE, BETAALBARE HUISVESTING EN TEST- EN LABORATORIUMFACILITEITEN De bevolkingsprognose van het CBS gaat uit van een groei naar 170.000 inwoners in 2033. Tegelijkertijd hebben we te maken met een lage arbeidsparticipatie en heeft Enschede relatief weinig banen. We streven naar evenwichtige groei van onze stad. Dit vraagt om een groei met 10.000 tot 12.500 banen tot en met 2033. In lijn met deze groei neemt de vraag naar fysieke ruimte voor werken en ondernemen toe. Ook is ruimte benodigd voor de transitie van een lineaire naar een circulaire economie2. De prognose van de ruimtebehoefte aan bedrijventerreinen in Enschede komt uit op 20 tot 40 hectare tussen nu en 2040. Buiten de bedrijventerreinen, we hebben het dan over bedrijvigheid in de woonwijken, ligt deze ruimtevraag tussen de 6.400 m2 en 16.000 m2. Daarnaast zien we een stagnatie in de totstandkoming van voorzieningen voor innovatieve technologische bedrijven die verder groeien (scale-ups). Het gaat dan bijvoorbeeld om gedeelde test- en laboratoriumfaciliteiten. Er is nu concreet op Kennispark al dringende behoefte aan een zgn. ‘Chip Foundry’ en ‘Med Tech Factory’. (Dit is een soort van bedrijfsverzamelgebouw waarin diverse bedrijven chips respectievelijk medische toepassingen kunnen ontwikkelen en produceren).
Daardoor dreigt een situatie waarin bedrijven in deze sector in Twente niet verder kunnen groeien. Met het risico dat ze verhuizen naar andere innovatiecampussen die dergelijke faciliteiten wel bieden, zowel in eigen land als daarbuiten. De huisvesting van de creatieve industrie is eveneens een opgave: innovatieve en creatieve ondernemers vestigen zich graag op bruisende en goed bereikbare locaties. Tegelijkertijd hebben ze (nog) beperkte financiële slagkracht om dergelijke locaties zelf te ontwikkelen. Het tekort aan ruimte voor creatieve broedplaatsen stijgt tussen nu en 2030 van 10.800 m2 tot 11.700 m2. De vastgoedmarkt pakt die ruimtevraag helaas niet op.
Planbureau voor de Leefomgeving (2023) gaat uit van een extra ruimtebehoefte van 30% voor circulair ondernemen.
2
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
10
3.
O N T W I K K EL A G E N D A EC O N O M IE 20 2 4:
P I JL E R S, A M B I T IE S E N A C T IE S Werk aan de winkel dus. Met als doel dat we blijvend bijdragen aan de aantrekkelijkheid van
We zijn de verzorgende hoofdstad van de regio. Tenslotte kunnen we de omslag
Enschede en de regio. Daarmee ondersteunen we de ambities uit de Agenda voor Twente.
naar een toekomstbestendige economie niet maken zonder de hulp van onze
Deze agenda richt zich op 1) een sterk bedrijfsleven (dat door voortdurende innovatie voorop
bestaande ondernemers. Juist daarom is de toekomstbestendigheid van de
blijft lopen), 2) talent (op elk niveau) opleiden/ontwikkelen/vasthouden, 3) een optimaal
Enschedese werklocaties als laatste pijler toegevoegd.
woon-, werk- en leefklimaat en 4) een goede bereikbaarheid.
stimuleren we initiatieven en nieuwe ontwikkelen en ondernemen zelf actie.
HET FUNDAMENT VAN ONZE INZET BESTAAT DAARMEE DUS UIT DRIE PIJLERS:
Ook reguleren we waar dat nodig is. Alles gericht op versterking van het structurele
1. Versterking Enschede als stad van Technologie, Innovatie en Creativiteit.
verdienvermogen van onze stad, op een toekomstbestendige manier.
2. Versterking Enschede als verzorgende (EU)regionale hoofdstad van de regio.
Onze inzet is breed. We geven richting en verbinden partijen. Daarnaast
3. Versterking Enschede als stad met toekomstbestendige ruimte om te Het uitgangspunt uit de economische visie (2019) blijft onveranderd: we werken aan
ondernemen.
banengroei, talent “binden en boeien” en innovatie gericht op de grote maatschappelijke opgaven. We leggen daarbij voor de komende jaren nadere accenten. Deze accenten
In de volgende paragrafen lichten we elke economische pijler nader toe,
komen voort uit het feit dat we als Twente een groene technologische topregio willen zijn.
formuleren we onze bijbehorende ambities en concrete acties.
Er gebeurt al veel moois, maar ons TIC-profiel mag best wat meer liefde krijgen. Zonder een
Samen vormen deze de Ontwikkelagenda Economie 2024.
fijne leefomgeving, hebben we echter niets aan dat TIC-profiel. Daarom is juist de verzorgende economie in Enschede zo belangrijk. We zijn de verzorgende hoofdstad van de regio. Tenslotte kunnen we de omslag naar een toekomstbestendige economie niet maken zonder de hulp van onze bestaande ondernemers. Juist daarom is de toekomstbestendigheid van de Enschedese werklocaties als laatste pijler toegevoegd.
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
11
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC) ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
12
Enschede ademt technologie, innovatie en creativiteit. We floreren in medische
Nieuwe technologische toepassingen bieden oplossingen voor grote maatschappelijke
technologie, chiptechnologie en zijn sterk in het bedenken van nieuwe technologische
opgaven, zoals de druk op de zorg en de arbeidsmarkt (door slimmere productie), het
producten en materialen. Samen met het bedrijfsleven, de kennisinstellingen, de Twente
gebruik van grondstoffen (circulaire economie), klimaatverandering en de energietransitie.
Board, provincie Overijssel en andere Twentse gemeenten willen we dat uitdragen.
Zo zit er in iedere mobiele telefoon een Nauta-schakeling (genoemd naar een UT-
Nationaal en internationaal talent van onze kennisinstellingen moet zich in onze stad
wetenschapper) waarmee telecommunicatie sneller en energiezuiniger verloopt. Veel
optimaal kunnen ontwikkelen. En met succes: we zien een sterke groei van het aantal
bedrijven in Twente zijn toeleverancier van ASML en spelen daarmee een belangrijke rol in de
vestigingen in de creatieve industrie en in de sector HTSM (hoogwaardige technologische
Europese Chip Act. En tijdens de coronapandemie hebben medisch technologische bedrijven
systemen en materialen). Via deze pijler houden we die focus vast.
uit Enschede nieuwe beademingsapparatuur ontwikkeld. Enschede en Twente ontwikkelen de nieuwste technologie (Next Tech) van de regio, Nederland en daarbuiten.
Dit doen we door deze zogenaamde ‘stuwende sectoren’ verder te versterken. Stuwende sectoren zijn minder gevoelig voor schommelingen in de conjunctuur dan verzorgende sectoren. Dit komt omdat hun afzetmarkt vaak buiten de regio ligt en omdat zij een grote onderlinge verbintenis kennen met andere bedrijven in dezelfde (productie)keten. Bedrijven
WAAR STAAN WE NU?
in stuwende sectoren hebben een relatief hoge toegevoegde waarde, beschikken over
Twente is een technologische topregio, met Enschede als innovatieve kraamkamer.
specialistische kennis en resources en zorgen voor nieuwe werkgelegenheid op alle niveaus.
De Universiteit Twente (UT), Hogeschool Saxion, ROC Twente en (AKI) ArtEZ
De concurrentiepositie en innovatiekracht van deze bedrijven is sterk. De stuwende sectoren
University of the Arts zijn een voedingsbodem voor nieuwe creatieve en
vervullen een belangrijke rol in de verschuiving van Enschede naar een economisch
technologische innovaties. Dit mede dankzij hun inzet op internationale netwerken
brandpunt in de Nederlandse en Europese economie. We zijn samen met Almelo en Hengelo
binnen en buiten Europa. Zij maken niet alleen valorisatie van nieuwe kennis
actief in Europese netwerken waarmee we de groene technologische topregio Twente ook in
mogelijk, maar leiden ook het talent van de toekomst op in de zorg en techniek. In
andere innovatieve regio’s profileren. Daarmee ondersteunen wij de groei van deze
Enschede ontstaan gemiddeld meer technologische innovatieve bedrijven dan in
stuwende sectoren. De inzet op stuwende sectoren leidt niet alleen tot economische
andere grote steden of in de regio Twente. Dat is vooral te danken aan de bijdrage
verbetering, maar zorgt ook voor een verbetering van de brede welvaart in het algemeen.
van Novel-T waar de gemeente onderdeel van uitmaakt. Het vermelden waard is het feit dat de Universiteit Twente sinds 2013 onafgebroken is uitgeroepen tot ‘meest ondernemende universiteit van Nederland’ en een goede positie heeft op
PIJLER 1
de Europese ranglijsten. Het campusonderzoek 2024 merkt Kennispark aan als de
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC) ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
13
meest innovatieve campus van Nederland. We zien voorts een hoge deelname
Investeringsagenda waarmee zij de meest kansrijke innovatieve clusters van extra
van Enschedese bedrijven in Europese en nationale innovatietrajecten.
impulsen voorziet. Voor Oost NL gaat het om business development, acquisitie en
Het ecosysteem van Twente staat in nauwe verbinding met Brainport en Arnhem-
handelsbevordering en financiering.
Nijmegen. De waardeketen van chiptechnologie bevindt zich op deze corridor. We trekken steeds meer samen op met partners uit Duitsland (Euregio) om grensAls lokale overheid staan we aan de lat voor het creëren van een optimaal
belemmeringen te overwinnen en samenwerking te stimuleren, vooral ook tussen
woon-, werk en leefklimaat. Naast aantrekkelijke banen, is het ook belangrijk
bedrijven en kennisinstellingen. Zowel met Münster, de Euregio als in MONT-verband
dat de woningmarkt en de voorzieningen aansluiten op de wensen van onze
(Münster-Osnabrück-Netwerkstad Twente). Met name de intensieve samenwerking
(toekomstige) inwoners. Bovendien moet Enschede goed bereikbaar blijven en
met Münster op het gebied van bereikbaarheid is van belang voor de ontwikkeling
is een snelle verbinding met andere metropolen zoals de Randstad en Brainport
van Enschede/Twente. Daarnaast benutten we internationale relaties om de net-
cruciaal voor onze arbeidsmarkt. Dit is een noodzakelijke randvoorwaarde
werken van onze bedrijven en clusters te versterken. Daarmee creëren we meer
voor een sterk Twents bedrijfsleven en het aanpakken van de talentopgave.
samenwerking en handelsstromen tussen Twentse bedrijven en andere ecosystemen.
Twente Board en Oost NL zijn belangrijke partijen in het innovatie-ecosysteem. Vanuit de gemeente dragen wij bij aan de Twente Board en werken we nauw
We hebben ook zorgen: de ontwikkeling van cruciale, gedeelde test- en laboratorium-
samen met onze regionale ontwikkelmaatschappij Oost NL. De Twente Board
faciliteiten komt nauwelijks van de grond met als risico dat innovatieve bedrijven
voert de sterk economische, regionale Agenda voor Twente uit. Deze richt
ervoor kiezen elders te gaan groeien (waar die faciliteiten wel zijn). Ook is er
zich op drie maatschappelijke uitdagingen waar Twente door innovaties
onvoldoende betaalbare en geschikte ruimte voor startups, scale-ups en creatieve
een belangrijke bijdrage aan kan leveren: een slimme toekomstbestendige
ondernemers. Daarmee kan de leidende positie van Twentse als innovatieve regio
energievoorziening, transformatie naar een duurzame en circulaire economie
onder druk komen te staan. Met UT en Oost NL bundelen we daarom onze krachten
en innovatieve gezondheidszorg. Oost NL werkt aan de Strategische Innovatie
in de lobby richting Den Haag en Brussel.
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC) ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
14
WAT ZIJN ONZE AMBITIES BINNEN DEZE PIJLER?
HOE GEVEN WE UITVOERING AAN DEZE PIJLER?
Enschede ontwikkelt zich als stad:
▬ In deze ontwikkelagenda richten we ons meer op het aanjagen veelbelovende innovatieclusters
▬ in een groene technologische topregio, samen met Almelo en Hengelo,
en het realiseren van (betaalbare) huisvesting voor startende en creatieve ondernemers.
waar innovatieclusters optimaal kunnen groeien. We richten ons
▬ We helpen onze partners maximaal bij het realiseren van kritische faciliteiten.
de komende jaren daarbij op chiptech, medtech en hoogwaardige
▬ We blijven inzetten op community building, lokaal, nationaal en internationaal.
maakindustrie;
▬ We ondersteunen startende ondernemers met het opzetten van hun bedrijf en helpen
▬ waar kennisinstellingen en ondernemers oplossingen bieden voor maatschappelijke vraagstukken door te innoveren; ▬ waar onderwijs, onderzoek, ondernemers en overheden bouwen
om bestaande bedrijven te innoveren en te groeien. ▬ We werken aan de ontwikkeling van onze topwerklocaties. ▬ We bouwen aan sterke netwerken in de regio, Nederland en in Europa.
aan een sterke kennisinfrastructuur en gezamenlijk deelnemen aan Europese en nationale innovatietrajecten; ▬ waar nieuwe innovatieve bedrijven ontstaan en waar bestaande innovatieve bedrijven groeien; ▬ waar voldoende ruimte is voor startups, scale-ups, broedplaatsen en (internationale) technologiebedrijven.
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC)
MET WIE DOEN WE DIT SAMEN? ▬ Ondernemers(organisaties)
▬ Gebiedsorganisatie Kennispark
▬ Twente Board
▬ Stichting Connect-U
▬ Novel-T
▬ Onze kennisinstellingen:
▬ Oost NL
de Universiteit Twente, Hogeschool Saxion,
▬ Provincie Overijssel
ROC Twente en (AKI) ArtEZ University of the Arts
▬ Gemeenten Hengelo en Almelo
▬ Netwerk Kennissteden Nederland
▬ Gemeenschappelijke
▬ Eurocities (Economic Development Forum)
Regeling Technology Base
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
▬ Partnersteden Münster, Palo Alto en Linköping
15
AMBITIES
ACTIES
Enschede ontwikkelt zich in een
Samen met Almelo en Hengelo geven we vorm
groene technologische topregio, samen met Almelo en Hengelo, waar innovatieclusters optimaal
INSTRUMENT
aan de economische pijler in de Regionale Strategische Investeringsagenda
medtech en hoogwaardige maakindustrie
Saxion Centrum voor Ondernemerschap (SCvO) en de gemeenten Almelo en Hengelo We ontwikkelen een complementair ruimtelijk-economisch programma met Hengelo binnen de Spoorzone Hengelo-Enschede
kunnen groeien. We richten ons de komende jaren daarbij op chiptech,
We werken een gezamenlijke innovatie-agenda uit met de 5 regionale topwerklocaties, Novel-T,
We subsidiëren de ontwikkeling van het MedTech cluster via Oost NL We ondersteunen kansrijke en impactvolle innovatieclusters naar volwassenheid
Enschede ontwikkelt zich als stad
We zetten een monitor op om innovatie-clusterontwikkeling te volgen en nieuwe kansrijke clusters te identificeren We dragen bij aan de doorontwikkeling van EnschedeLAB
STATUS Doorlopend Start 2024 In uitvoering Start 2024
Doorlopend
waar kennisinstellingen en ondernemers oplossingen bieden
We stimuleren impact ondernemerschap
voor maatschappelijke
(bijvoorbeeld Create Tomorrow)
vraagstukken door te innoveren
Enschede ontwikkelt zich als stad waar onderwijs, onderzoek,
We onderhouden en benutten (inter)nationale netwerken
We werken samen met partnersteden Münster, Linköping en Palo Alto aan kennisuitwisseling en het verbinden van onze innovatie-ecosystemen We nemen deel aan Eurocities (working group innovation)
ondernemers en overheden
Doorlopend
Doorlopend Doorlopend
We initiëren een voortdurende lobby via de alliantie kennisintensieve ecosystemen
bouwen aan een sterke
voor de realisatie van kritische faciliteiten op de campussen (onderdeel van het
kennisinfrastructuur en gezamenlijk deelnemen aan
We nemen waar mogelijk deel aan events ter bevordering van impact ondernemerschap
We profileren Enschede als kennisstad
Doorlopend
Netwerk Kennissteden Nederland)
Europese en nationale
We ondersteunen toonaangevende events die als doel hebben om Enschede als technologische,
innovatietrajecten
innovatieve en creatieve stad op de kaart te zetten. We starten in 2024 met de ondersteuning
In uitvoering
van Slush’D en denken mee in de ontwikkeling van Dutch Innovation
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC) ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
16
AMBITIES
Enschede ontwikkelt
ACTIES
INSTRUMENT
STATUS
We blijven investeren in de impact van Novel-T en Twente Board
Doorlopend
Actieve deelname aan het innovatie-
We zetten ons in voor ontwikkeling van dronetoepassingen in het gemeentelijk domein via het dronenetwerk
ecosysteem
gemeenten. Ook bieden we via de Gemeenschappelijke Regeling Technology Base waar mogelijk ruimte op
zich als stad waar nieuwe innovatieve
We geven meer ruimte om nieuwe innovatieve
We onderzoeken de mogelijkheden voor een testfaciliteit in de binnenstad
bedrijven ontstaan en
toepassingen te testen in de openbare ruimte
en de Spoorzone Hengelo Enschede
waar bestaande
We ondersteunen de creatieve digitale
In samenwerking met Novel-T maken een uitvoeringsprogramma voor de huisvesting van
industrie in hun ontwikkeling
startups en creatieve broedplaatsen
innovatieve bedrijven groeien
Doorlopend
Twente Airport voor testen- en experimenteren met onbemande toepassingen
Invulling launching customership voor bijdrage aan maatschappelijke opgaven
We treden op als startup-officer van het RVO. Daarmee ondersteunen we mogelijk nieuwe bedrijfsinitiatieven als launching customer
Start 2025
In uitvoering
Doorlopend
We verbinden het launching customership met het inkoopbeleid
Start 2025
We ondersteunen de realisatie van Next Twente, de Chiptech foundry en de Med Tech Factory op Kennispark
In uitvoering
We verkennen de mogelijkheden van publiekrechtelijke instrumenten om nog beter bij te kunnen
Start 2025
Enschede ontwikkelt
We dragen bij aan de inhoudelijke
dragen aan de profilering van Kennispark
zich als stad waar
doorontwikkeling van innovatiecampussen
We participeren in de communitybuilding van Kennispark
Doorlopend
voldoende ruimte is
en topwerklocaties
We investeren in de communitybuilding van Connect-U
In uitvoering
We participeren in de gemeenschappelijke regeling van Technology Base
Doorlopend
We onderzoeken samen met marktpartijen of een PPS mogelijk is voor Twente Airport
In uitvoering
voor startups, scaleups, broedplaatsen en (internationale) technologiebedrijven
We creëren ruimte voor beginnende ondernemers
We dragen bij aan de opzet van een Makelpunt voor maatschappelijk en betaalbaar vastgoed voor startende bedrijven en creatieve broedplaatsen We doen een voorstel voor een nieuwe startuplocatie in de binnenstad
In uitvoering In uitvoering
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC) ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
17
PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
18
WAAR STAAN WE NU? We zijn een aantrekkelijke stad door een kwalitatief en onderscheidend vrijetijdsaanbod. Onze binnenstad is het (EU)regionale koopcentrum en daarmee een plek waar de gemiddelde verblijfsduur en bestedingen hoog zijn. De binnenstad is de ontmoetingsplek en het visitekaartje van onze stad. Dat willen we graag behouden en verder versterken. De Ambitie- en Actie-agenda Binnenstad geeft richting aan deze ontwikkeling. Uit het koopstromenonderzoek blijkt bovendien dat inwoners over het algemeen tevreden zijn over de winkelcentra. In deze pijler staat de (EU)regionale verzorgende functie van
Inwoners en bezoekers van de gemeente Enschede gaven in 2023 circa €1,1 miljard uit in fysieke winkels en
Enschede voorop, met een aandeel van meer dan 60% in het
horeca in de gemeente. Ten opzichte van 2019 gaat het om een omzetgroei van 20%. Daarmee bleef het
totaal aantal banen in Enschede. Het gaat hier onder andere om
marktaandeel van detailhandel en horeca in de provincie nagenoeg gelijk. Ook toeristen vinden onze stad steeds
de vrijetijdseconomie (8%), gezondheidszorg (20%),
beter, het aantal overnachtingen groeit. De opbrengst toeristenbelasting over 2022 betrof € 718.000. Dat is ruim
detailhandel (11%), een deel van de dienstensector (die in
€ 100.000 boven het geraamde in de begroting van € 600.000. Ons uitgebreide aanbod recreatieve voorzieningen
totaal 19% omvat) en het onderwijs (11%). Deze economie
vormt een belangrijk onderdeel van het vrijetijdsaanbod in de regio. In de vastgestelde Agenda Vrijetijdseconomie
biedt werkgelegenheid voor de hele regio. De dienstensector
(VTE) hebben we de ambitie voor de vrijetijdseconomie vastgelegd en uitgewerkt in actielijnen.
kent daarbij het grootste aantal vestigingen (23%). Enschede is op dit moment de kantorenstad van Twente. Kansen liggen er vooral in de sectoren ICT en zakelijke Dit perspectief vraagt om beleid gericht op groei van de
dienstverlening. De vraag naar kantoorruimte verandert: daarom sluiten vraag en aanbod van kantoorruimte niet
(bevolkingsvolgende) sectoren zoals zorg, toerisme en
meer op elkaar aan. Een goed functionerende kantorenmarkt is van groot belang. Aantrekkelijke werklocaties zijn
(detail)handel. Waarbij het van belang is dat de verzorgende
immers een belangrijke voorwaarde voor het kunnen aantrekken en vasthouden van talent. Bestaande en nieuwe
functie meegroeit met de voorziene groei van het aantal
bedrijven kunnen hier groeien en innoveren. De Spoorzone Hengelo-Enschede (SHE) biedt kansen om het
inwoners in onze stad tot 170.000 in 2030.
kantorenaanbod in de regio te versterken. Voor de zorgsector zetten we vanuit deze agenda vooral in op preventie en innovatie in de sector via de TIC-pijler. Het werkgelegenheidsvraagstuk staat op de agenda van de Twente Board. Evenals een aantal andere sectoren waarin we voor de toekomst tekorten in personeel zien.
PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
19
WAT ZIJN ONZE AMBITIES BINNEN DEZE PIJLER?
HOE GEVEN WE UITVOERING AAN DEZE PIJLER?
Enschede ontwikkelt zich als stad:
In het retailbeleid, het Ambitie- en Actieprogramma binnenstad, de agenda
▬ van de huidige ‘Winkelstad van het Oosten’ tot ‘Stad met een vitaal, multifunctioneel
‘Vrijetijdseconomie’ en het kantorenbeleid hebben we aangegeven op welke manier
en toekomstbestendig centrumgebied in 2030’. Initiëren, samenwerken en
we de ambities willen waarmaken. De speerpunten vanuit deze beleidskaders en
nieuwsgierigheid zijn daarbij drijvende krachten;
visiedocumenten zijn actueel en luiden als volgt:
▬ die een toeristische trekpleister is voor meerdaags bezoek en met een eigentijds en gevarieerd vrijetijdsaanbod, zowel voor de eigen inwoners als voor bezoekers van buiten; ▬ die beschikt over sterke en aantrekkelijke winkelcentra die ontmoeten in de wijk versterken;
▬ het uitwerken van de gebiedsprofielen voor de binnenstad met daaraan gekoppeld een masterplan voor de openbare ruimte; ▬ het verder professionaliseren van de samenwerking in de binnenstad via
▬ die zich kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad (zorg, onderwijs) van de regio; ▬ zich kenmerkt als de kantorenstad van Twente, met 20.000 m vernieuwende kantoor2
concepten in Centrumkwadraat als onderdeel van de Spoorzone Hengelo-Enschede.
de oprichting van de stichting ‘Binnenstadsmanagement Enschede’ (SBME); ▬ de Kansenkaart versterken recreatieve routenetwerken; ▬ het opstellen van een beleidskader voor verblijfsaccommodaties; ▬ het anders invullen van 18.000 m2 kantoorruimte dat niet meer voldoet; ▬ het opstellen van een afwegingskader voor maatwerk op het gebied van kantoorruimte;
MET WIE DOEN WE DIT SAMEN?
▬ het actualiseren van de visie op de Zuiderval;
▬ SBME
▬ Gastvrij Overijssel
▬ het ontwikkelen van plannen samen met ondernemers voor winkelcentra
▬ Andere binnenstadspartners (o.a.
▬ Recreatieschap Twente
studenten, culturele instellingen,
▬ Ondernemersverenigingen
inwoners)
die minder goed functioneren.
Winkelcentra
▬ Enschede Promotie
▬ Regiogemeenten
▬ Twente Marketing
▬ Provincie Overijssel
PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
20
AMBITIES
ACTIES
INSTRUMENT
STATUS
We dragen bij aan de projectorganisatie van de binnenstad
Doorlopend
We ontwikkelen gebiedsprofielen
We ontwerpen een uitvoeringstrategie voor de gebiedsprofielen
Start 2024
voor de binnenstad
We creëren een masterplan ‘Openbare Ruimte en Gebouwde Omgeving’
Start 2024
We beoordelen de aanvragen op het stimuleringsfonds Binnenstad Enschede
Start 2024
We voeren het programma Binnenstad (Ambitie- en actie agenda binnenstad 2022) uit
Enschede ontwikkelt zich als stad van de huidige ‘Winkelstad van het Oosten’ tot ‘Stad met een vitaal,
We zetten de binnenstad steeds meer
We huisvesten nieuwe initiatieven in de binnenstad die bijdragen aan
in als proeftuin
de versterking van het TIC-klimaat
multifunctioneel en toekomstbestendig centrumgebied in 2030’. Initiëren, samenwerken en
We richten samen met Streetwise een ondersteuningsprogramma in
We stimuleren ondernemerschap in de
voor startende retailondernemers
binnenstad
In uitvoering
We professionaliseren de samenwerking
We richten een Bedrijven InvesteringsZone (BIZ) op met vastgoedeigenaren in de binnenstad
In uitvoering
van de binnenstad
We dragen bij aan de oprichting van de SBME
In uitvoering
We transformeren de oude V&D-locatie tot een culturele hotspot
In uitvoering
We verbeteren de zogeheten ‘wayfinding’ van de binnenstad
In uitvoering
Met de resultaten van het koopstromenonderzoek 2023 agenderen we gesprekken met winkelcentra
In uitvoering
We transformeren (delen van) de binnenstad
Enschede ontwikkelt zich als stad die beschikt over sterke
In uitvoering
We stimuleren de leergang van Saxion Hogescholen voor bestaande ondernemers in de binnenstad
nieuwsgierigheid zijn daarbij drijvende krachten
Doorlopend
We clusteren winkels zoveel mogelijk in de wijk om deze aantrekkelijk te houden
en aantrekkelijke winkelcentra die ontmoeten
We verkennen de kansen van de Enschedese
We creëren een inspiratiedocument met gemengde profielen voor het versterken
in de wijk versterken
aanloopstraten
van de aanloopstraten
Start 2025
PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
21
AMBITIES
Enschede ontwikkelt zich als stad die een toeristische trekpleister is voor meerdaags bezoek en met een eigentijds en gevarieerd vrijetijdsaanbod, zowel voor de eigen inwoners als voor bezoekers van buiten
ACTIES
INSTRUMENT
We faciliteren en stimuleren meer variatie in
We geven uitvoering aan de Nota Verblijfsaccommodaties
overnachtingsmogelijkheden in de (binnen)stad)
en Enschede 700 voor pop-up verblijfsconcepten
kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad (zorg, onderwijs) van de regio
wandelen en fietsen en zetten daarbij in op een betere verbinding stad/buitengebied en meer beleving voor
kantoorconcepten in Centrumkwadraat als onderdeel van de Spoorzone Hengelo-
We maken een kansenkaart voor de routenetwerken
Start 2025
We werken aan de aanpak voor de revitalisering van campings
In uitvoering
nieuwe doelgroepen We revitaliseren bestaande vakantieparken
We faciliteren evenementen die de belevingswaarde
Via de Cultuurnota en het Evenementenbeleid dragen we bij
en leefbaarheid van de stad vergroten
aan de ontwikkeling van evenementen in de stad
We creëren interessante, gemengde werkmilieus waarmee we de groei in de dienstensector faciliteren
Enschede ontwikkelt zich als de kantorenstad van Twente, met 20.000 m2 vernieuwende
Start 2025
We versterken onze recreatieve routenetwerken
en maken deze toekomstbestendig
Enschede ontwikkelt zich als stad die zich
STATUS
We faciliteren de verbeterde bereikbaarheid en goede, moderne kantoorlocaties
Enschede
Start 2025
We herijken de visies op de Zuiderval, Go-Planet, en Cee Cee
Start 2024
We geven uitvoering aan de Kantorenvisie 2022
In uitvoering
We dragen bij aan de ontwikkeling van de Stationsomgeving Centrumkwadraat als concentratiegebied voor kantoren
In uitvoering
(vernieuwen + verduurzamen voorraad) We stellen een toetsingskader op voor kleinschalige kantoorinitiatieven
Start 2025
PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
22
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
23
In deze pijler staat de hoeveelheid en kwaliteit van ruimte om te ondernemen en werken centraal.
WAAR STAAN WE NU?
Momenteel is ruimte in Enschede en de regio zeer schaars.
Het gaat hier onder andere om zorgvuldig,
Werk en (innovatief) ondernemerschap vormen een
Zo kan het midden- en kleinbedrijf op veel plekken nauwelijks
intensiever en duurzaam gebruik van de beperkte
essentiële schakel voor de brede welvaart van inwoners
groeien of transformeren. Tegelijkertijd zien we op bedrijven-
beschikbare ruimte. Ook de uitbreiding en
van Enschede en de rest van de regio. Daarom is het cruciaal
terreinen bedrijvigheid en woningen die zich beter op andere
ontwikkeling van (nieuwe) bedrijfsruimte om onze
dat daar voldoende en kwalitatief goede ruimte voor
plekken kunnen huisvesten (scheefwerken). Het gaat dan om
beleidsrijke (groei)ambities te verwezenlijken zijn
beschikbaar is. Ook moet de invulling van de beperkte ruimte
o.a. om zelfstandige kantoorruimte, reguliere detailhandel,
daarbij van belang. Daar hoort een goede regionale
goed aansluiten bij de (economische) ambities van Enschede
garageboxen voor particuliere verhuur enz. Om voldoende
afstemming en samenwerking bij. Een ander
en Twente. Voldoende en gevarieerd werk biedt inwoners de
ruimte te creëren is mengen van economische functies met de
onderdeel van deze pijler is het verbeteren van
mogelijkheid op inkomen en maakt de stad divers, levendig
woningbouw noodzakelijk. Dit is geen gemakkelijke opgave,
de toekomstbestendigheid van onze bestaande
en aantrekkelijk. Ruimte voor (innovatieve) bedrijvigheid is
de druk om woningen te realiseren is groot, maar we moeten
terreinen. Een goed georganiseerd bedrijfsleven
cruciaal om ons als stad te blijven vernieuwen. Dat is
ervoor waken dat dit niet ten koste gaat van andere functies
is essentieel om hier effectief stappen in te zetten.
essentieel voor de veerkracht van Twente en het slim kunnen
en voorzieningen in de stad. Dat betekent dat we soms
Daarom maakt het verbeteren van de organisatie-
inspelen op diverse maatschappelijke opgaven, zoals krapte
concessies moeten doen ten aanzien van het woningbouw-
graad ook onderdeel uit van deze pijler.
in de zorg. Ook is voldoende ruimte voor bedrijven nodig om
programma en op zoek moeten naar creatieve oplossingen.
doorschuifruimte te bieden voor herstructurering en verduurzaming van (delen van) terreinen. Om effectief
De kwaliteit van binnenstedelijke bedrijfsenclaves is vaak
in te zetten op de transitie naar een circulaire en biobased
onvoldoende om nog aantrekkelijk te zijn voor ondernemers.
economie is tevens voldoende ruimte voor bedrijven van
Ze staan daarmee onder druk, ook omdat woningbouw vaak
belang die bijdragen aan deze opgave. Bijvoorbeeld ruimte
een aantrekkelijker alternatief is, terwijl de waarde ervan
voor bedrijven in de vervaardiging en verwerking van
groot is. Gebieden waarin wonen en werken wordt gemengd
lokaal geproduceerde grondstoffen, materialen en prefab-
zijn erg aantrekkelijk. Om die reden werken we nu aan een
elementen. We hebben elkaar in de regio nodig om
strategie om deze locaties te behouden. Tenslotte is ook
deze opgave te realiseren.
sprake van onvoldoende (betaalbare) ruimte voor startende en sociale bedrijvigheid.
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
24
WAT ZIJN ONZE AMBITIES BINNEN DEZE PIJLER? Enschede ontwikkelt zich als stad: ▬ met een onderscheidend, kwalitatief goed en toereikend aanbod aan bedrijfsruimte, door - 30 hectare nieuw bedrijventerrein te ontwikkelen, met ruimte voor hoogwaardige maakindustrie en scale-ups, bij voorkeur aan de westkant van de stad aansluitend op Kennispark en de Spoorzone Hengelo-Enschede (deze ambities hoort ook thuis bij de eerste pijler); - door het Havengebied te ontwikkelen als locatie met ruimte voor circulair ondernemen met ruimte voor hogere milieucategorieën; - door nieuwe werk- en woonmilieus te realiseren in de Spoorzone Hengelo-Enschede en in het kader van de Regionale Stedelijke InvesteringsAgenda, waaronder de Kop Westerval en in Rigtersbleek; - waarin we achteruitgang op bedrijventerreinen tegengaan; Foto: Emiel Muijderman
- waarin we bedrijventerreinen aantrekkelijk en onderscheidend maken en houden; - waarin we binnenstedelijke bedrijfsenclaves behouden en versterken. ▬ met bedrijven die succesvol samenwerken aan het optimaliseren en toekomstbestendig maken van hun bedrijventerrein; ▬ die onderdeel is van een complementaire economie die goed aansluit bij de ambities van de regio; ▬ waar ondernemers en lokale overheid hand in hand samenwerken
PIJLER 3
aan de economie van morgen.
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
25
HOE GEVEN WE UITVOERING AAN DEZE PIJLER? ▬ We koesteren de bedrijvigheid in de stad en kiezen voor slim ruimtegebruik (door verdichting en functiemenging). Functies met weinig toegevoegde waarde voor de economie (zoals garageboxen en kleinschalige bedrijfsunits) faciliteren we straks niet meer op formele bedrijventerreinen. In de Omgevingsvisie gaan we dit uitwerken in verschillende gebiedstypen. ▬ We actualiseren de visie Werklocaties (2019), waarin we de profielen van onze werklocaties aanscherpen. Daar gaan we bovendien meer op sturen. Door het opstellen van nieuw uitgiftebeleid willen we ook op onze nieuwe bedrijventerreinen selectiever zijn in welke bedrijven we toelaten.
MET WIE DOEN WE DIT SAMEN? ▬ Ondernemersloket ▬ Ondernemers
▬ We kijken welke mogelijkheden het juridisch instrumentarium biedt om ‘scheefwerken’ op bedrijventerreinen te verminderen.
(verenigingen) en
▬ We blijven regionaal afspraken maken over waar welk type bedrijvigheid het meest passend is. Dat is nodig om complementair te zijn en om onze
parkmanagers
concurrentiepositie in Twente vast te houden. Concreet denken we mee bij de ontwikkeling van XL Business Park II in Almelo. Deze locatie richt zich,
▬ Twentse gemeenten
in contrast tot XL Business Park, niet alleen tot grootschalige logistiek, maar moet een meerwaarde vormen voor de economische structuur van de
▬ Provincie Overijssel
technologische topregio Twente.
▬ Enexis
▬ In samenwerking met het bedrijfsleven verbeteren we de toekomstbestendigheid van onze werklocaties en zetten we als stad effectief in op het
▬ Vitens
behalen van diverse duurzaamheidsdoelen en optimaal ruimtegebruik. Voor de Euregio, de Reulver, het Havengebied, Marssteden en Josink Es stellen
▬ Waterschap Vechtstromen
we Bedrijventerreinen Uitvoeringsplannen (BUP’s) op. Ook stellen we voor de relatief oude bedrijventerreinen Euregio en de Reulver structuurvisies
▬ Building Balance,
op. Samen met de ondernemersverenigingen, het ondernemersloket, een nog op te stellen energieloket en nog op te stellen Bedrijventerreinen
Twentse Bouwboeren en
Uitvoeringsplannen (BUP’s) geven we uitvoering aan de structuurvisies.
Stichting Pioneering
▬ We zoeken ook naar nieuwe ruimte voor een ‘werklandschap van de toekomst’. We kiezen daarbij voor een profiel dat aansluit bij onze ambities om een groene technologische topregio te worden. Daar bieden we ruimte voor hoogwaardige technologische (maakindustrie), innovatie en scale-ups. Andere ruimtevragers moeten daardoor een plek krijgen op bestaande terreinen. ▬ We stimuleren de regionale ketenontwikkeling voor circulair en biobased bouwmateriaal met faciliterend beleid. ▬ Tenslotte willen we met behulp van een (regionale) vastgoedstrategie betaalbare ruimte creëren voor sociaal ondernemerschap en startende en kleinschalige bedrijvigheid. Mogelijk dat de binnenstedelijke bedrijfsenclaves interessant zijn voor deze doelgroepen. We gaan ons beleid voor stedelijke enclaves actualiseren. Hierbij zien we kansen om een combinatie te maken met de huisvesting voor creatieve broedplaatsen.
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
26
AMBITIES
ACTIES
INSTRUMENT
STATUS
We zorgen ervoor dat beleid ons ruimtelijk-
We actualiseren de Visie Werklocaties
Start 2024
ambities van en op de behoeften van bedrijven
We actualiseren het Uitgiftebeleid
Start 2024
We sturen op gewenste economische
We actualiseren de omgevingsplannen van onze bedrijventerreinen
Start 2025
profielen van de werklocaties
We wijzen plekken aan voor kleinschalige bedrijfsunits en bedrijfsgarageboxen
Start 2024
We creëren structuurvisies voor de Euregio en de Reulver
In uitvoering
We stellen een gebiedsvisie op voor de Kop Westerval
Start 2025
economische beleid aansluit op de economische
Enschede ontwikkelt zich als stad met een
Op verouderde bedrijventerreinen gaan we aan de slag met het ontwerpen
onderscheidend,
van herstructureringsplannen
kwalitatief goed en
We dragen bij aan de herontwikkeling,
toereikend aanbod aan
intensivering en verduurzaming van
bedrijfsruimte
bestaande werklocaties en binnenstedelijke
We stellen Bedrijventerreinen Uitvoeringsplannen (BUP’s) op voor vijf bedrijventerreinen.
bedrijfslocaties
De BUP’s zijn gericht op verduurzaming (energie, circulariteit en klimaatadaptatie)
We verkennen de instrumenten voor de realisatie van betaalbare (sociale) werkruimten
Start 2025 Start 2025 In uitvoering
Via de provinciale ‘Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Twente’ verkennen we de mogelijkheden naar een regionaal herstructureringsfonds en de intensivering van bestaande
Doorlopend
bedrijventerreinen
We ontwikkelen een nieuw ‘werklandschap van de toekomst’
We doen onderzoek naar vraag en aanbod binnenstedelijke bedrijfslocaties
In uitvoering
We dragen bij aan de locatiestudie voor een nieuwe te ontwikkelen werklocatie
In uitvoering
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
27
AMBITIES
ACTIES
INSTRUMENT We maken een plan van aanpak ten behoeve van de professionalisering
Enschede ontwikkelt zich
We professionaliseren de samenwerking tussen
van de organisatiegraad op bedrijventerreinen
bedrijven en bedrijfslocaties
In navolging van het regieteam Euregio, richten we een regieteam voor het
als stad met bedrijven die succesvol samenwerken aan het optimaliseren en toekomstbestendig maken van hun bedrijventerrein
Havengebied op We dragen bij aan de circulaire transitie van bedrijven, variërend van het bieden van ruimte voor en advies over circulair ondernemen tot onze eigen rol als launching customer om zo circulaire inkoop en aanbestedingen te stimuleren
van een complementaire economie die goed aansluit
Circulair Ondernemen’
We inventariseren de haalbaarheid van een stadsbreed ondernemersfonds
We leveren een haalbaarheids- en draagvlakonderzoek op naar een
ter versterking van het vestigingsklimaat van Enschede
stadsbreedfonds We denken mee bij de ontwikkeling van XL Business Park II in Almelo
Enschede ontwikkelt zich als stad die onderdeel is
We werken aan de uitvoering van het beleidskader ‘Circulaire Economie en
We maken regionaal afspraken over de uitbreiding en ontwikkeling van bedrijventerreinen
Start 2024
In uitvoering
Start 2025 In uitvoering
In uitvoering
afstemming met Almelo, Hengelo, de andere regiogemeenten We ontwikkelen een energieloket
In uitvoering
Via het Ondernemersloket creëren we een succesvolle verbinding tussen
We werken samen met de Stichting samenwerkende bedrijventerreinen Enschede Doorlopend
ondernemers en de lokale overheid
Via bedrijfsbezoeken geven we inspirerende ondernemers een podium met als doel Enschedees ondernemerschap te promoten
als stad waar ondernemers en lokale overheid hand in
Doorlopend
We werken bij de totstandkoming van de biobased waardeketen samen met de
hand samenwerken aan de economie van morgen
Start 2025
Via de provinciale ‘Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Twente’ stellen we een Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente op. Dit doen we in
bij de ambities van de regio
Enschede ontwikkelt zich
STATUS
We vervullen een actieve rol in de totstandkoming van een (regionale) biobased waardeketen
Twentse Bouwboeren en Stichting Pioneering met cofinanciering vanuit de Regio Deal Twente. Waar mogelijk passen we visies en beleid aan die belemmerend zijn
In uitvoering
voor de totstandkoming. Daarnaast informeren we via het Energieloket en Erfcoaches ondernemers en particulieren over biobased toepassingen
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
28
B I JL A G E N 1.
Feiten en cijfers over de Enschedese economie
2.
Terugblik Economische visie 2019
3.
Overzicht middelen economie 2024-2026
ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024
29
B I JL A G E 1. F E I T E N E N C I JF E R S OVER DE ENSCHE DESE ECONOMIE BANEN