Onderzoek Wijkteams Enschede

NAAR TOEKOMSTBESTENDIGE WIJKTEAMS IN ENSCHEDE

KLANT KENMERK AUTEUR(S) DATUM VERSIE

Gemeente Enschede PT/sb/003666 Harnold van der Vegte, Joost Rovers, Patrick Tazelaar 26 januari 2024 Definitief

Inhoudsopgave

Managementsamenvatting

3

Stevig fundament is aanwezig

3

Een stap vooruit

3

Ontwikkelagenda 2024 - 2027

4

1

Inleiding

7

1.1

Achtergrond & aanleiding

7

1.2

Doelstelling en reikwijdte onderzoek

8

1.3

Leeswijzer `

10

2

Naar een toekomstbestendige invulling van de wijkteams

11

2.1

De Wijkteams Enschede als lerende organisatie

11

2.2

Waar staan de Wijkteams Enschede?

11

2.3

Wat komt er op de Wijkteams Enschede af?

13

2.4

Wat betekent dit voor de Wijkteams Enschede?

18

2.5

Waarom een ontwikkelagenda?

20

3

Stap voor stap naar een ontwikkelagenda

22

3.1

Uitgangspunten aanpak

22

3.2

Fase 1: brede scan

23

3.3

Fase 2: analyse van aandachtspunten

23

3.4

Fase 3: opstellen ontwikkelagenda’s

24

4

Ontwikkelagenda

26

4.1

Ontwikkelopgave 1: verduidelijk de onderlinge verhoudingen

26

4.2

Ontwikkelopgave 2: verrijk de professionaliteit van wijkteammedewerkers

30

4.3

Ontwikkelopgave 3: verbeter de ondersteunende systemen en tools

34

4.4

Ontwikkelopgave 4: verduurzaam de ondersteuning aan inwoners

37

5

Beantwoording onderzoeksvragen

42

5.1

Centrale onderzoeksvragen

42

5.2

Aanvullende onderzoeksvragen

44

A. Lijst met geraadpleegde documenten

46

B. Lijst met geïnterviewden

48

C. Lijst met deelnemers aan werksessies

49

Managementsamenvatting Sinds 2015 hebben de negen stadsdeelgerichte wijkteams een sleutelrol in de toegang tot zorg en ondersteuning in de gemeente Enschede. Wijkteams Enschede is een samenwerkingsverband tussen de gemeente Enschede en de Stichting Maatschappelijke Dienstverlening Enschede-Haaksbergen (SMD). Met de wijkteams beoogt de gemeente Enschede de juiste hulp dichtbij de inwoners te organiseren, met als doel dat zij naar vermogen kunnen meedoen in de samenleving en zo zelfredzaam mogelijk zijn. Inwoners kunnen bij de wijkteams terecht met verschillende hulpvragen zoals op het gebied van gezondheid, opvoeden en geld. Na al die jaren zijn de wijkteams niet meer weg te denken uit de sociale infrastructuur in de buurten en wijken en als verbindende schakel in het hulpverleningsnetwerk.

Stevig fundament is aanwezig De Wijkteams Enschede zijn vanaf het begin ambitieus van start gegaan en lopen nog altijd op velerlei vlakken voor op andere gemeenten. Bijvoorbeeld doordat ze al vroeg hebben ingezet op gebiedsgericht werken, de presentiebenadering en ‘blended’ dienstverlening (mix van online en offline werken). Wijkteams in Nederland zijn verschillend georganiseerd waardoor onderlinge vergelijking al snel lastig is. De Associatie Wijkteams heeft een aantal basisfuncties gedefinieerd waarvan zij vinden dat deze onderdeel dienen uit te maken van wijkteams in het algemeen. Deze basisfuncties zijn: 1) veilige leefomgeving, 2) tijdig signaleren van de vraag, 3) vindbare en toegankelijke hulp, 4) handelen met een brede blik, en 5) leren en verbeteren). We zien dat deze basisfuncties duidelijk herkenbaar zijn in de Wijkteams Enschede.

Inzoomend op deze basisfuncties zien we dat de Wijkteams Enschede breed inzet op het tijdig signaleren van hulpvragen door aanwezigheid van de wijkteammedewerkers op verschillende vindplekken (basisfunctie 2 en 3). Ook zijn de wijkteams goed vindbaar voor veel inwoners en kijken wijkteammedewerkers in veel gevallen tijdig met een integrale en multidisciplinaire blik naar nieuwe casuïstiek als dat nodig is (basisfunctie 4). Met het stedelijk team Huiselijk Geweld zet Wijkteams Enschede in op een veilige leefomgeving (basisfunctie 1). Dit specialistische team zet Wijkteams Enschede in bij onder meer stalkingszaken, kindermishandeling, complexe scheidingszaken en geweld van (ex-)partners. Ook zien we, op basis van de vele pilots die de afgelopen jaren zijn geïnitieerd (zoals de intensivering van de samenwerking met IKC’s en Mediant en de pilot Samen Indiceren), dat de Wijkteams Enschede inzetten op leren en verbeteren (basisfunctie 5). Dit doen ze door veel ruimte en mandaat te bieden aan wijkteammedewerkers om te experimenteren met nieuwe vormen van dienstverlening en samenwerking.

Een stap vooruit De Wijkteams Enschede hebben een stevig fundament waarop ze kunnen voortbouwen. De aankomende periode vraagt om een nadere aanscherping van de ingezette koers, een intensivering van de samenwerking met het hele netwerk waarin de wijkteams actief zijn en scherpe keuzes om de kwaliteit van de ondersteuning aan inwoners te waarborgen en de werkdruk onder wijkteammedewerkers beheersbaar te houden. Er zijn diverse ontwikkelingen die gevolgen hebben voor wijkteams. Landelijke akkoorden - waaronder de Hervormingsagenda Jeugd, het Integraal Zorgakkoorden en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming - hebben impactvolle gevolgen voor het takenpakket van de wijkteams en vragen veel van de inzet van wijkteams. Meer aandacht is nodig voor preventie en vroegsignalering, nauwere samenwerking in de zorgketen, domeinoverstijgende samenwerking en een beter functionerende veiligheids- en beschermingsketen en verbinding met de gespecialiseerde jeugdzorg.

De gemeente Enschede en de Wijkteams Enschede zijn bekend met deze ontwikkelingen en zijn al initiatieven gestart om deze te adresseren en, waar nodig, de impact hiervan te mitigeren. Naast de genoemde ontwikkelingen zien we ook dat de vraag naar inzet van de Wijkteams Enschede de komende jaren toeneemt door een toename van (complexe) hulpvragen, wachtlijsten bij specialistische zorgaanbieders en (mogelijke) financiële druk in het sociaal domein. Deze ontwikkelingen samen vormen de achtergrond, de motivatie én de urgentie voor een verdere stap in de ontwikkeling van de Wijkteams Enschede in samenwerking met de gemeente en de vele maatschappelijk partners.

3

Ontwikkelagenda 2024 - 2027 Gegeven de hiervoor geschetste context, hebben wij een ontwikkelagenda met vier ontwikkelopgaves geformuleerd wat richting geeft aan de doorontwikkeling van de Wijkteams Enschede voor de aankomende vier jaar. Met deze ontwikkelagenda bieden we een antwoord op de centrale vraag die ten grondslag ligt aan dit onderzoek: wat is ervoor nodig zodat de Wijkteams Enschede de komende vier jaar kunnen blijven voldoen aan de huidige opdracht, daarbij rekening houdend met uitdagingen waar de wijkteams voor staan? Onderstaand lichten we deze ontwikkelopgaves toe. Per ontwikkelopgave benoemen we wat er al gebeurt binnen de wijkteams op dit vlak en geven we aan welke onderdelen (pijlers) vragen om extra aandacht. Deze ontwikkelopgaves en pijlers zijn in nauwe afstemming met relevante partijen geïdentificeerd en uitgewerkt.

Ontwikkelopgave 1: verduidelijk de onderlinge verhoudingen Hoewel er binnen de Twentse regio en de gemeente Enschede veelvuldig en constructief wordt samengewerkt, constateren we ook dat er onderling nog onduidelijkheden bestaan over welke rollen, taken en verantwoordelijkheden bij de wijkteams liggen en welke bij samenwerkingspartners, zoals welzijnsorganisaties, zorgaanbieders en het voorliggend veld (pijler 1: beleg bij de juiste organisatie). Verduidelijking van de onderlinge verhoudingen is noodzakelijk om te zorgen dat iedereen weet wat ze van elkaar kunnen verwachten. Hier zijn al belangrijke stappen in gezet met het Afsprakenkader Wijkteams 2022 - 2026 en door intensievere samenwerkingsverbanden aan te gaan met enkele samenwerkingspartners. Hier zien we nog ruimte voor verbetering, ook gezien het belang dat in landelijke akkoorden wordt gehecht aan nauwere regionale en lokale samenwerking. Ook binnen de wijkteams is aanscherping van de onderlinge rollen en verantwoordelijkheden nodig om te werken aan een optimale match tussen medewerkers en de taken zij uitvoeren (pijler 2: beleg bij de juiste medewerker).

Door de ervaren werkdruk bij sommige wijkteammedewerkers en de vele taken die zij dienen uit te voeren, zien wij verder mogelijkheden om medewerkers te ontzorgen door gerichte taakverschuiving naar beleids-, staf- en managementniveau binnen de gemeente of de SMD (pijler 3: beleg op het juiste niveau).

Ontwikkelopgave 2: Verrijk de professionaliteit van wijkteammedewerkers Binnen de Wijkteams Enschede werkt men volop aan de professionaliteit van wijkteammedewerkers. Bijvoorbeeld door te werken met de Kennisbouwstenen van Integraal Werken in de Wijk (IWW) om per wijkteam inzichtelijk te maken welke kennis aanwezig is, welke ontbreekt en wat nodig is om ontbrekende kennis binnen de wijkteams te halen. Ook faciliteert de SMD wijkteammedewerkers met een eigen scholingsaanbod om te voldoen aan kwaliteitsstandaarden, zoals het Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ). Meer complexe en acute hulpvragen, nieuwe samenwerkingsverbanden en de inhoud van de landelijke akkoorden vragen van de wijkteams blijvende aandacht voor de doorontwikkeling van vakmanschap. Hieraan gerelateerd is het belang om meerdere relevante disciplines tijdig en meer nadrukkelijk te betrekken bij casuïstiek indien dat nodig is (pijler 1: integraal en multidisciplinair). Daarop aanvullend onderstrepen we het belang om te blijven waarborgen dat wijkteammedewerkers voldoende generalistische basiskennis hebben om vroegtijdig en integraal de juiste ondersteuning te bieden of door te verwijzen naar geschikte partners met de benodigde specialistische kennis (pijler 2: generalistisch en specialistisch).

Omdat er veel wordt gevraagd van medewerkers, hun takenpakket divers is en alsmaar verder uitbreidt, is het bovenal van belang dat er nadrukkelijk aandacht wordt besteed aan een gezonde werkbalans en werkplezier van medewerkers (pijler 3: werkbalans en werkplezier).

Ontwikkelopgave 3: verbeter de ondersteunende systemen en tools Wijkteammedewerkers gebruiken verschillende ondersteunende systemen en tools om hun werk uit te voeren, zoals Cognos, Gidso en het Kennisportaal. We zien dat wijkteammedewerkers deze systemen en tools niet altijd optimaal benutten en als functioneel ervaren. Ook kunnen sommige gewenste aanpassingen in systemen onvoldoende geaccommodeerd worden binnen de bestaande systemen. Momenteel werken de gemeente en de Wijkteams Enschede al samen aan een nieuw applicatielandschap en is het Kennisportaal – dat vanaf 2022 in ontwikkeling is – al in een vergevorderd stadium van voltooiing. Aanvullend op de ingezette maatregelen om ondersteunende systemen en tools te verbeteren, zien we nog mogelijkheden om de administratie- en regeldruk te verminderen (pijler 1: van complexiteit naar eenvoud). Daarnaast helpt het wijkteammedewerkers in hun werk om nog beter inzicht en overzicht te hebben in beschikbare kennis binnen de organisatie (als daarbuiten) en in de beschikbaarheid van voorzieningen in

4

het voorliggend veld (pijler 2: van verspreiden informatie naar inzicht en overzicht). We zien ook kansen om meer datagericht te werken en te leren binnen de wijkteams. Door structureel meer (kwantitatieve en kwalitatieve) dataanalyses uit te voeren en wijkteammanagers hierin te ondersteunen, krijgen wijkteammanagers beter zicht op hoe zij inwoners in hun wijk effectiever kunnen helpen. Ook biedt dit mogelijkheden om gerichter in te zetten op preventie, om de impact van de eigen activiteiten inzichtelijker te maken en beter te anticiperen op bepaalde hulpvragen die zich veel (gaan) voordoen in de eigen wijk (pijler 3: van reactief naar proactief).

Ontwikkelopgave 4: verduurzaam de ondersteuning aan inwoners De Wijkteams Enschede hebben belangrijke stappen gezet om de ondersteuning aan inwoners toekomstbestendig te maken. Zo is er geïnvesteerd in de digitale aanwezigheid en dienstverlening van de wijkteams, zijn medewerkers aanwezig op belangrijke vindplekken waar hulpvragen zich voordoen en wordt er veel gedaan aan preventie en vroegsignalering, zoals met de pilot Vroeg Eropaf en het Thuislozenloket. Met de toenemende hulpvraag, hoge verwachtingen vanuit inwoners, verdere digitalisering van de samenleving en een druk op beschikbare budgetten voor het sociaal domein, moeten de gemeente en de Wijkteams Enschede gezamenlijk scherpe keuzes maken in hoe de ondersteuning in de toekomst wordt vormgegeven. Belangrijk daarbij is om te verkennen in welke gevallen collectieve ondersteuning mogelijk is en wanneer maatwerk nodig is (pijler 1: collectiveren en maatwerk). De afgelopen jaren is geïnvesteerd in intensieve samenwerking met IKC’s, huisartsen en scholen en door persoonlijke online hulp te bieden via het portaal Onlinehulpenschede.nl. Hier kan nog meer op worden ingezet door bijvoorbeeld de aanwezigheid van wijkteammedewerkers bij partners uit te breiden en de ‘poortwachtersfunctie’ van belangrijke toegangsplekken (zoals de WijkWijzers) beter in te vullen (pijler 2: online en offline).

Ook vraagt de aankomende periode meer aandacht voor het vroegtijdig signaleren en oppakken van hulpvragen en het eerder normaliseren van hulpvragen (pijler 3: voorkomen en normaliseren). Dit is een opgave die de Wijkteams Enschede in gezamenlijkheid moeten oppakken met partners in het netwerk, beginnend met een uniform uitgedragen visie op wat we onder normaliseren verstaan en wanneer hierop wordt ingezet.

Het uitwerken en implementeren van deze ontwikkelopgaves vraagt om programmatische aansturing op het niveau van de genoemde pijlers en de ontwikkeldoelen die daaronder vallen. Deze pijlers en ontwikkeldoelen zijn verschillend in complexiteit, gevraagde inzet en benodigde doorlooptijd. Niet alles valt tegelijkertijd te realiseren. Daarom is er voor iedere ontwikkelopgave een planning opgesteld zodat stapsgewijs wordt gewerkt aan de gewenste doorontwikkeling van de Wijkteams Enschede.

We benadrukken dat de ontwikkelagenda vraagt om een intensievere samenwerking tussen de gemeente Enschede, de SMD en samenwerkingspartners op regionaal en lokaal niveau. Als stelselverantwoordelijke van de wijkteams, dient de gemeente Enschede de (financiële) voorwaarden te scheppen zodat de wijkteams voldoende middelen en personele capaciteit hebben om het takenpakket uit te kunnen voeren. Ook dient de gemeente Enschede de opdrachten aan de wijkteams en de maatschappelijke partners – voor zover zij daar opdrachtgever van is – op elkaar af te stemmen en de onderlinge samenwerking te stimuleren door hier explicieter op te sturen in de afspraken die zij maken met partners. De gemeente kan de Wijkteams Enschede ontzorgen door de toegang van het sociaal domein (via de WijkWijzers en de frontoffice) samen met de wijkteams verder uit te bouwen en de vindbaarheid en toegankelijkheid ervan te vergroten. Dit vangt veel hulpvragen af nog voordat ze de wijkteams bereiken. De SMD heeft een belangrijke opgave om de versteviging van de wijkteams verder vorm te geven. Hiermee is al gestart met de inrichting van het programma ‘Stevige lokale teams en toegang’ van de Wijkteams Enschede.

We zien dat dit programma past bij de hiervoor beschreven ontwikkelagenda en dat dit geïnitieerde programma een mogelijkheid biedt om onderdelen van de ontwikkelagenda verder te vertalen naar tactisch en operationeel niveau bij Wijkteams Enschede.

5

ONTWIKKE AGENDA WIJKTEAMS ENSCHEDE WAT IJN DE O GA ES

e d ideli k de onde linge e o dingen

e i k de p o essionaliteit an edewe ke s

WE KE ACCENTEN EGGEN WE

REA ISATIE

Beleg i de

iste o ganisatie

Beleg i de

iste

edewe ke

Beleg op et

iste ni ea

Integ aal en

Gene alistis

ltidis iplinai

en spe ialistis

We k alans en we kple ie

an o ple iteit naa een o d

e ete de onde ste nende s ste en en tools

an in i

t naa o e i

t

an ea tie naa p oa tie

Maatwe k en olle ti e en

ed aa de onde ste ning aan inwone s

Online en o line

oo ko en en no

alise en

6

1 Inleiding 1.1

Achtergrond & aanleiding Sinds de decentralisaties van de Participatiewet, Jeugdwet en de Wmo in 2015 is de gemeente Enschede, net als andere gemeenten, verantwoordelijk om het stelsel van zorg en ondersteuning voor haar inwoners te organiseren. Wijkteams nemen hier een centrale positie in. Toentertijd koos de gemeente Enschede ervoor om negen stadsdeelgerichte wijkteams te vormen1. Deze wijkteams zijn een samenwerkingsverband tussen de gemeente Enschede en de Stichting Maatschappelijke Dienstverlening Enschede-Haaksbergen (SMD). Vanuit dit verband geven de gemeente (als opdrachtgever) en de SMD (als opdrachtnemer) invulling aan de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering van taken die voortkomen uit de Jeugdwet, Wmo, en aanpalende wet- en regelgeving2.

Binnen het samenwerkingsverband hebben de gemeente en de SMD elk hun eigen rol en verantwoordelijkheden. De gemeente is primair verantwoordelijk voor de (beleids)kaders waarbinnen de wijkteams hun werkzaamheden uitvoeren en de faciliteiten die zij daarvoor ter beschikking hebben. De SMD is primair verantwoordelijk voor het waarborgen en doorontwikkelen van de kwaliteit van de dienstverlening. In de negen wijkteams werken zowel medewerkers die in dienst zijn bij de SMD en medewerkers die in dienst zijn bij de gemeente. Al deze medewerkers zijn gemandateerd voor de uitvoering van de Jeugdwet en de WMO. In de onderstaande figuur wordt weergegeven hoe de wijkteams binnen de organisatiestructuur van de gemeente Enschede te positioneren zijn. Binnen het samenwerkingsverband Wijkteams Enschede vallen de frontoffice, backoffice en het Bedrijfsbureau onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Directeur met opgave sociaal domein

Programmabureau

Strategie en beleid Sociaal Domein

Cluster Werk en inkomen

Beschut bedrijf

Jeugd en Maatschappelijke ondersteuning

Samenwerkingsverband Wijkteams Enschede / SMD

Bedrijfsbureau / Backoffice

Frontoffice

9 Wijkteams

Figuur 1. Organogram van de wijkteams binnen de gemeente Enschede

De wijkteams worden aangestuurd door vijf wijkteammanagers die zijn gemandateerd namens beide organisaties voor de verantwoordelijkheid over werknemers. De SMD heeft een eigen staf, waaronder een eigen Bedrijfsbureau en een aantal medewerkers dat werkt aan de kwaliteit van het vakmanschap. Dit betreft onder andere teamcoaches en adviseurs voor kwaliteit, innovatie en technologie (KIT-adviseurs).

1

In 2023 is hier het stedelijk team Huiselijk Geweld (HG) bij gekomen dat wordt gezien als het tiende wijkteam binnen

de gemeente Enschede. 2

Afsprakenkader Wijkteams Enschede 2022-2026

7

Met de wijkteams beoogt de gemeente Enschede de juiste hulp dichtbij de inwoners te organiseren, met als doel dat zij naar vermogen kunnen meedoen in de samenleving en zo zelfredzaam mogelijk zijn. Elke inwoner kan bij de wijkteams terecht met uiteenlopende vragen op het gebied van welzijn en gezondheid, opvoeden en opgroeien, geld en werk, verlies en verwerking, mantelzorg, relaties en wonen3. Wijkteammedewerkers bieden zelf (ambulante) begeleiding en hulp. Waar mogelijk verwijzen ze door naar voorliggende voorzieningen in de buurt of de wijk. Waar nodig geven ze een beschikking af voor ondersteuning vanuit specialistische zorgaanbieders. Veelal hebben wijkteammedewerkers ook een regierol bij inwoners met meerdere hulpvragen waar verschillende partijen bij betrokken zijn. Wijkteamedewerkers stemmen dan de hulp vanuit verschillende partijen op elkaar af en letten erop dat de geboden hulp tijdig en adequaat wordt geboden.

De wijkteams zijn niet meer weg te denken in de gemeente Enschede. Wijkteams fungeren als een essentiële schakel tussen inwoners, vrijwilligers, professionals van verschillende samenwerkingspartners en de gemeente. De rol van de wijkteams wordt in de nabije toekomst alleen nog maar belangrijker. Vanuit landelijke akkoorden, zoals het Integraal Zorgakkoord en de Hervormingsagenda Jeugd, wordt ingezet op stevige lokale teams om de toekomstbestendigheid van de zorg te waarborgen. Dit vraagt van lokale teams dat ze de zorg en ondersteuning integraal en multidisciplinair oppakken, dichtbij inwoners organiseren en in nauwe samenwerking met gemeenschappen en netwerken in buurten, wijken en op lokaal en regionaal niveau.

De afgelopen jaren is hard gewerkt aan het opbouwen, ontwikkelen en verbeteren van de wijkteamfunctie in Enschede. Landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen vragen de aankomende tijd veel van de wijkteams. Deze ontwikkelingen bieden kansen om de hulp aan inwoners te verbeteren. Maar ook uitdagingen, zoals oplopende hulpvragen die ook vaak complexer worden, budgettaire tekorten in het sociaal domein en wachtlijsten bij specialistische zorgaanbieders. Hierdoor blijft het een grote uitdaging voor de wijkteams en de gemeente Enschede om ook in de toekomst ervoor te zorgen dat inwoners de juiste hulp kunnen blijven krijgen. Deze uitdaging is eveneens onderstreept door het huidige college, omdat zij de verdere ontwikkeling van de wijkteams op de agenda heeft gezet in haar coalitieakkoord4.

1.2

Doelstelling en reikwijdte onderzoek Het doel van dit onderzoek is om te bepalen of, en zo ja welke, acties noodzakelijk zijn vanuit de wijkteams en de gemeente Enschede. Met als doel dat de Wijkteams Enschede de komende vier jaar kunnen blijven voldoen aan de huidige opdracht, daarbij rekening houdend met uitdagingen waar de wijkteams voor staan. In de ‘Nota Inrichting en Sturing Jeugdzorg en Wmo vanaf 2021’ (2015) wordt aangegeven wat de huidige opdracht van de wijkteams precies is5. Deze opdracht bestaat uit de volgende taken: a.

De aanpak voor de groep met een lange afstand tot de arbeidsmarkt;

b.

De taken van de huidige wijkteams t.a.v. regie op meervoudige problematiek;

c.

Vroegtijdige ondersteuning voor kinderen (0 - 23 jaar) en hun ouders ten behoeve van talentontwikkeling, verhogen opvoedvaardigheden en bevorderen psychosociale ontwikkeling;

d.

De ambulante jeugdhulpverlening;

e.

De ambulante begeleiding van jeugdigen met een verstandelijke beperking;

f.

Ondersteuning van vindplekken jeugd in de wijk (school, huisarts, sportclub, etc);

g.

Toegang tot de tweedelijns jeugdzorg;

h.

Ambulante begeleiding van mensen met psychische en psychosociale problematiek;

i.

Uitvoeren van maatschappelijk werk en cliëntondersteuning.

3

Wijkteams Enschede

4

Gemeente Enschede: Samen trots op Enschede, coalitieakkoord 2022 - 2026

5

Nota Inrichting en Sturing Jeugdzorg en Wmo vanaf 2021

8

Met het coalitieakkoord ‘Samen trots op Enschede’(2022-2026) zijn hier een aantal taken bijgekomen6. Het gaat om de volgende taken: j.

Het beoordelen en verstrekken van Wmo-voorzieningen en hulpmiddelen;

k.

Het bieden van hulp en begeleiding aan slachtoffers van huiselijk geweld, loverboys, mensenhandel en prostitutie;

l.

Het treffen van preventieve maatregelen zoals goede begeleiding van partners en kinderen voor het tegengaan van complexe echtscheidingen;

m.

Een rol in de integrale aanpak verwarde personen op het voorkomen van persoonlijk leed en het verminderen van ervaren overlast.

In 2022 is daarbij besloten om de lokale opvolging van de Wet verplichte GGZ (WvGGZ) - die vanaf 1 januari 2020 in werking trad - op te nemen in de reguliere werkzaamheden van de Wijkteams Enschede. Voorheen was dit belegd bij het regionale meldpunt van GGD Twente. Meldingen over zorgwekkend gedrag bij personen kunnen nog steeds worden doorgegeven aan het regionale meldpunt van de GGD Twente, maar de wijkteams verrichten vervolgens het verkennend onderzoek om te bepalen of de persoon in kwestie (verplichte) ggz nodig heeft. Als er geen (verplichte) ggz nodig is, kunnen wijkteammedewerkers eventueel nog (vrijwillige) zorg of ondersteuning inzetten.

Het onderzoek is zowel gericht op het in kaart brengen van hoe de Wijkteams Enschede nu functioneren gezien de opdracht waarvoor ze staan (en wat daarin goed gaat en wat extra aandacht verdient) als op het bepalen wat nodig is om de Wijkteams Enschede in de aankomende periode verder door te ontwikkelen. Het onderzoek, en daarmee dit rapport, heeft dus zowel een terugkijkend als vooruitkijkend karakter.

Het college heeft drie centrale onderzoeksvragen geformuleerd voor dit onderzoek. Deze onderzoeksvragen zijn besproken met raadsleden, waaruit enkele aanvullende vragen zijn gekomen die in het onderzoek worden opgenomen. Hieronder worden de centrale en aanvullende onderzoeksvragen genoemd.

Centrale onderzoeksvragen 1.

Wat betekent het doel voor de opdracht aan de wijkteams en aan de maatschappelijke partners? a)

Welke randvoorwaarden (condities, middelen en omstandigheden) zijn nodig om toekomstbestendig te kunnen werken?

b)

Hoe hangen de wijkteams samen met andere opdrachten in het sociaal domein, en hoe beïnvloedt dat hun toekomstige werk?

c) 2.

Welk afsprakenkader is nodig om toekomstbestendig te kunnen werken?

Wat vraagt dat voor ontwikkelstrategie en implementatiekracht vanuit de gemeente om de wijkteams te kunnen ondersteunen in het meer toekomstbestendig worden?

3.

Welke (tussen)resultaten kunnen de wijkteams en de gemeente Enschede afspreken zodat zij op de juiste weg blijven?

Aanvullende onderzoeksvragen 4.

Hoe ontwikkelt de vraag zich naar hulp (hierbij gebruikmaken van de beschikbare informatie van de gemeente)?

5.

Welke mate van complexiteit in hulpvragen is in de komende vier jaar te verwachten en verschilt deze van de huidige hulpvragen? (zijn menselijke maat en cultuursensitief werken hier onderdeel van?)

6.

Wat is ervoor nodig dat wijkteams meer zelf hulp kunnen verlenen en meer preventief kunnen werken?

7.

Welke expertise is nodig binnen wijkteams om de juiste hulp te leveren?

8.

Op welke terreinen zijn afspraken nodig met maatschappelijke partners?

9.

Wat zijn de rol en verantwoordelijkheden van de wijkteams en de maatschappelijke partners bij het behalen van dit doel?

6

Gemeente Enschede: Samen trots op Enschede, coalitieakkoord 2022 – 2026

9

10.

Hoe zien de wijkteams en maatschappelijke partners de verdeling van rol en verantwoordelijkheden in het behalen van dit doel?

Gedurende het onderzoek is stapsgewijs toegewerkt naar een ontwikkelagenda die voldoende richting geeft aan de verdere doorontwikkeling van de Wijkteams Enschede, maar tegelijkertijd ruimte biedt aan de gemeente en de SMD om hier verder invulling aan te geven op tactisch en operationeel niveau. De ontwikkelagenda focust zich daarmee meer op de ‘wat’-vraag (wat is de koers die we adviseren voor de wijkteams?) en minder op de ‘hoe’-vraag (hoe adviseren we de wijkteams deze koers concreet handen en voeten geven?). Echter geven we hier wel een aantal aanbevelingen voor in de begeleidende teksten van de ontwikkelagenda.

De antwoorden op de centrale en aanvullende onderzoeksvragen zijn verwerkt in de ontwikkelagenda. In hoofdstuk 5 van dit rapport wordt tot besluit teruggegrepen op de onderzoeksvragen om deze afzonderlijk van elkaar kort en bondig te beantwoorden, met daarbij een verwijzing naar de paragrafen van dit rapport waar een nadere uitwerking van de onderzoeksvragen te vinden is.

1.3

Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 geven we een algemene indruk op het huidige functioneren van de Wijkteams Enschede en schetsen we de belangrijkste ontwikkelingen (waaronder enkele landelijke akkoorden, zoals de Hervormingsagenda Jeugd en het Integraal Zorgakkoord) die nu of op termijn invloed (gaan) hebben op de wijze waarop wijkteammedewerkers hun taken invullen. We duiden vervolgens wat deze ontwikkelingen precies betekenen voor de Wijkteams Enschede.

In hoofdstuk 3 presenteren we een beknopte versie van onze aanpak. Deze aanpak is erop gericht in beeld te brengen wat goed gaat en wat beter kan binnen de Wijkteams Enschede (en in nauwe samenwerking met betrokken partijen) om tot een ontwikkelagenda te komen waarin we richting geven aan de verdere doorontwikkeling van de wijkteams. Dit hoofdstuk biedt een beeld van hoe deze ontwikkelagenda tot stand kwam, hoe we verschillende partijen aanhaakten bij dit proces en hoe is omgegaan met hun opmerkingen en suggesties.

Hoofdstuk 4 wijden we aan de uitwerking van de ontwikkelagenda. Deze ontwikkelagenda structureren we op basis van vier ontwikkelopgaves. Voor iedere ontwikkelopgave beschrijven we hoe de Wijkteams Enschede nu werken aan deze opgaves en welke ontwikkelmogelijkheden wij, op basis van ons onderzoek, constateren. We structureren deze ontwikkelmogelijkheden vervolgens aan de hand van pijlers; in totaal drie pijlers per ontwikkelopgave. Per pijler formuleren we enkele ontwikkeldoelen die richtinggevend zijn voor de doorontwikkeling van de wijkteams. We sluiten iedere beschrijving van een ontwikkelopgave af met een aanzet voor een fasering van deze ontwikkeldoelen en de rollen en verantwoordelijkheden die daarbij bij de gemeente Enschede en de SMD liggen. Afsluitend beantwoorden we in hoofdstuk 5 de centrale en aanvullende onderzoeksvragen die leidend zijn in dit rapport.

10

2 Naar een toekomstbestendige invulling van de wijkteams Wat is nodig om de Wijkteams Enschede toekomstbestendig te maken? Om deze vraag te beantwoorden, moeten we allereerst scherp voor ogen te krijgen waar de wijkteams nu staan, wat er op hen afkomt dat hun functioneren gaat beïnvloeden en hoe de wijkteams zich daar nu al op voorbereiden. In dit hoofdstuk geven we onze algemene indruk op de wijze waarop de wijkteams momenteel invulling geven aan hun taken. Daarna benoemen we de belangrijkste ontwikkelingen die van invloed (gaan) zijn op het functioneren van de wijkteams en geven we aan wat dit precies betekent voor de wijkteams, onder meer voor hun takenpakket en verhoudingen met partners. We geven daarbij ook aan hoe de wijkteams nu al anticiperen op deze ontwikkelingen. Met dit hoofdstuk bieden we, voordat we meer in detail treden in de ontwikkelagenda, een overkoepelend beeld van wat het onderzoek aantoont. Dit bevordert een beter begrip van de insteek van de ontwikkelagenda en de accenten en nuances die hierin worden aangebracht.

2.1

De Wijkteams Enschede als lerende organisatie Al vanaf het begin, in 2015, ging de gemeente Enschede ambitieus aan de slag met de inrichting van de wijkteams. Toen de decentralisaties werden voorbereid, stond de gemeente Enschede bekend als ‘koploper-gemeente’ die als voorbeeld diende voor andere gemeenten7. Onderscheidend aan de Wijkteams Enschede was onder meer de keuze voor de inrichting van de wijkteams die actief zijn over de volle breedte van het sociaal domein: Wmo, jeugdzorg en werk & inkomen. Maar ook de keuze om de verantwoordelijkheid van het functioneren van deze wijkteams te beleggen bij een externe partij, de Stichting Maatschappelijke Dienstverlening (SMD). Binnen het samenwerkingsverband Wijkteams Enschede brengen de gemeente Enschede en de SMD mensen en middelen in ter realisatie van gezamenlijke doelstellingen.

Inmiddels is het 2024 en staan de Wijkteams Enschede als een huis. Wat we aantroffen tijdens ons onderzoek, is een organisatie die niet stilstaat en zich telkens opnieuw uitvindt. Met veel energie en toewijding zetten medewerkers zich iedere dag opnieuw in om inwoners te helpen en doen daarin hun uiterste best, binnen de mogelijkheden die zij hebben. De Wijkteams Enschede is een lerende organisatie. Dat blijkt uit de vele projecten en pilots die zijn opgezet om de dienstverlening continu te verbeteren. Deze bereidwilligheid om te leren van opgedane ervaringen bleek tevens uit de medewerking die werd verleend gedurende het onderzoek. We hebben veel medewerkers gesproken waarbij men niet terughoudend was om informatie te delen en (kritische) meningen te uiten. Deze lerende en open houding heeft ertoe bijgedragen dat we scherp in beeld konden brengen welke onderdelen van de wijkteams behouden en versterkt moeten worden en welke onderdelen meer aandacht behoeven en aangepakt moeten worden.

2.2

Waar staan de Wijkteams Enschede? Het is niet makkelijk om eenduidig aan te geven waar de Wijkteams Enschede staan ten opzichte van andere wijkteams in Nederland. Er is immers geen algemeen geldend toetsingskader of objectieve meetlat waarlangs het functioneren van wijkteams af te zetten is. Veel gemeenten hebben sinds 2015 een wijkteamfunctie ingericht. Uit een peiling van Movisie8 uit 2023 blijkt dat het aantal gemeenten dat met wijkteams werkt, sinds 2017 is gestabiliseerd en rond de 80% ligt. De wijkteams worden echter in iedere gemeente anders ingericht. Zo zijn er grote verschillen in de breedte van het takenpakket van wijkteams. Waar de meeste wijkteams in Nederland een rol hebben bij het bieden van kortdurende hulp (80%), het voeren van casusregie (80%) en preventie en signalering (81%), zijn er ook wijkteams die inzetten op outreachend werken (53%) en het uitvoeren van tweedelijnshulp (9%). Ook bestaan er grote verschillen in de wijze waarop de toegang is ingericht, welke doelgroepen worden bediend, welke samenwerkingen er bestaan en hoe de wijkteams zijn ingericht (bijvoorbeeld met domeinspecifieke of generalistische teams).

7

PBLQ (2019) Wijkteams in Enschede

8

Movisie (2022): Sociale (wijk)teams: peiling 2022

11

De Wijkteams Enschede zijn, zoals eerder beschreven, vanaf het begin ambitieus en nog altijd lopen zij op velerlei vlakken voor op andere gemeenten, onder meer op het gebied van blended dienstverlening (mix van online en face-toface hulp), de presentiebenadering en gebiedsgericht werken. Onder andere gemeenten wordt Enschede vaak gezien als een gemeente die de organisatie van de wijkteams goed heeft opgezet en vooruitstrevend is in de ontwikkeling. We kunnen de Wijkteams Enschede ook afzetten tegen de vijf basisfuncties van wijkteams, zoals in 2019 uitgewerkt door KPMG in opdracht van de Associatie Wijkteams. Over het algemeen wordt dit onderzoek gezien als een kader voor de organisatie van wijkteams in Nederland.

De basisfuncties die dit onderzoek beschrijft zijn: a.

Veilige leefomgeving: heb oog voor een veilige leefomgeving van de inwoner en pas de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling toe.

b.

Tijdig signaleren van de vraag: wees aanwezig daar waar de doelgroep is, zodat vragen gezien worden. Maak verbinding met de wijk en werk ‘outreachend’. Investeer in preventie.

c.

Vindbare en toegankelijke hulp: wees toegankelijk en vindbaar en voer een goede triage uit.

d.

Handelen met een brede blik: verhelder de vraag, maak een plan van en met het gezin en verleen ondersteuning, beleg de regie, maak duidelijke afspraken, houd een vinger aan de pols en blijf zichtbaar en benaderbaar.

e.

Leren en verbeteren: verzamel inzichten over je handelen, deel ze, ga erover in gesprek en trek er lessen uit.

We zien dat deze basisfuncties duidelijk herkenbaar terug te vinden zijn bij de Wijkteams Enschede. Zo is er breed ingezet op het tijdig signaleren van hulpvragen door aanwezigheid van de wijkteammedewerkers op verschillende vindplaatsen. Ook worden de wijkteams al door veel inwoners gevonden en kijken wijkteammedewerkers in veel gevallen tijdig met een integrale en multidisciplinaire blik naar nieuwe casuïstiek als dat nodig is. Met het stedelijk team Huiselijk Geweld is er tevens gewerkt aan een veilige leefomgeving. Dit specialistische team kan worden ingezet door wijkteammedewerkers bij onder meer stalkingszaken, kindermishandeling, complexe scheidingszaken en geweld van (ex-)partners . Ook zien we, op basis van de verscheidene pilots die de afgelopen jaren zijn geïnitieerd (zoals de intensivering van de samenwerking met IKC’s en Mediant, de Doorbraakmethode, de pilot Samen Indiceren en de pilot Vroeg Eropaf), dat de Wijkteams Enschede inzetten op leren en verbeteren. Dit doen ze door veel ruimte en mandaat te bieden aan wijkteammedewerkers om te experimenteren met nieuwe vormen van dienstverlening en samenwerking. Zogezegd is er een stevig fundament aanwezig waarop de Wijkteams Enschede kunnen voortbouwen.

Natuurlijk is de ontwikkeling van de Wijkteams Enschede nog niet klaar. Zo zijn er nog verschillende onderdelen van de wijkteams die vragen om aanscherping en uitwerking, zo blijkt uit ons onderzoek. Zo zijn er wisselende opvattingen bij wijkteammedewerkers en partners over de reikwijdte en invulling van de regiefunctie van wijkteammedewerkers waardoor deze verschillend worden ingevuld. En hoewel er al veel gedaan is om de noodzakelijke kennis te waarborgen binnen alle wijkteams, ervaren wijkteammedewerkers en partners dat bij sommige medewerkers de generalistische basiskennis (nog) kan worden verbeterd zodat zij een goede inschatting kunnen maken welke hulp precies nodig is bij bepaalde casussen. Dit vraagt blijvend aandacht nu de wijkteams een transitie hebben ingezet naar zelforganiserende teams op buurtniveau, als vervolgstap in de gebiedsgerichte benadering. Aanvullend is het nodig om de werkdruk van wijkteammedewerkers te verlichten, zodat zij meer tijd en ruimte hebben om zelf (ambulante) ondersteuning te bieden waar nodig.

De Wijkteams Enschede staan overigens niet stil. Vele projecten en pilots zijn al geïnitieerd om met eerdergenoemde ontwikkelmogelijkheden aan de slag te gaan. Neem bijvoorbeeld het project waarin de Kennisbouwstenen van Integraal Werken in de Wijk (IWW) zijn gebruikt om inzichtelijk te krijgen welke kennis aanwezig is, welke kennis ontbreekt en wat nodig is om gemiste kennis binnen de wijkteams te halen. Dit project is inmiddels afgerond. Of het project ‘Workload- en caseloadweging’ om beter in beeld te brengen hoeveel tijd wijkteammedewerkers besteden aan hun werkzaamheden (zowel aan de ondersteuning aan inwoners als aan de ontwikkeling van zichzelf, het team of de organisatie). Op basis van dit project wordt zichtbaar welke keuzes er zijn om wijkteammedewerkers effectief en efficiënt in te zetten, met oog op een verantwoorde werkbelasting per wijkteam.

12

We kunnen concluderen dat met de geïnitieerde projecten en pilots door de Wijkteams Enschede - die later in dit rapport nog verder aan bod komen - de juiste richting is opgegaan om de eerder genoemde basisfuncties beter in te vullen en te anticiperen op enkele belangrijke ontwikkelingen die invloed hebben op het functioneren van de wijkteams.

In de uitwerking van de ontwikkelagenda beschrijven we in meer detail waar de Wijkteams Enschede staan en welke ontwikkelmogelijkheden er zijn om de bedrijfsvoering, informatievoorziening en dienstverlening van de wijkteams naar een hoger plan te tillen. We maken daarbij eveneens gebruik van suggesties, adviezen, bevindingen en tips die voortkomen uit verschillende publicaties, waaronder van IWW, Associatie Wijkteams, Movisie en VNG9. In de bijlage noemen we de interne en externe documenten die gebruikt zijn in het kader van dit onderzoek.

2.3

Wat komt er op de Wijkteams Enschede af? Naast de hiervoor geschetste algemene doorontwikkeling van de wijkteams, zijn er verschillende andere (landelijke) ontwikkelingen die van invloed zijn op de wijkteams. We kunnen stellen dat de vraag naar sterke wijkteams in de toekomst steeds groter gaat worden. Deze vraag gaat niet alleen over de omvang van de vraag naar inzet van de wijkteams, maar is ook van invloed op de rol van de wijkteams in het brede netwerk van hulpverlening in het sociaal domein. We zien verschillende drijvende krachten achter deze vraag. Deze lichten we onderstaand kort toe.

Figuur 2.(Landelijke) ontwikkelingen die van invloed zijn op het functioneren van de wijkteams

2.3.1

Landelijke beleidsontwikkelingen Met de decentralisaties zijn taken overgedragen van het Rijk naar de gemeenten. Sinds 2015 is de gemeente Enschede dan ook verantwoordelijk voor het ondersteunen van inwoners door het bieden van jeugdhulp, Wmo-voorzieningen en inkomensondersteuning. Voor de Jeugdwet en Wmo geldt dat dit zogeheten ‘openeinderegelingen’ zijn. Dit betekent dat de gemeente de vraag naar hulp altijd blijft betalen, waardoor uitgaven lastig voorspelbaar zijn en er in beperkte mate grip is op deze kostenpost. Tegelijkertijd zijn de rijksbudgetten gelimiteerd. Hierdoor bestaat het risico dat er meer wordt uitgegeven dan wordt ontvangen en de middelen ontoereikend zijn. Dit risico bestaat ieder jaar weer, waardoor de financiële kaders waarbinnen de gemeente en de Wijkteams Enschede opereren, continu op scherp staan.

9

Denk bijvoorbeeld aan de IWW-rapporten ‘Tien aandachtsgebieden voor functioneren sociale wijkteams’ (2020)’ en

‘Organisatievormen en positionering van (wijk)teams’ (2017) en Movisie-rapporten als ‘Wat belemmert en helpt wijkteams’ (2021) en ‘Monitoring in het sociaal domein bekeken vanuit de praktijk’ (2019).

13

Daarnaast zijn er verschillende beleidsontwikkelingen en keuzes van het Rijk die invloed hebben op het (toekomstig) functioneren van de Wijkteams Enschede. Enkele belangrijke landelijke akkoorden worden hieronder toegelicht 10.

Hervormingsagenda Jeugd en Toekomstscenario Kind- en Jeugdbescherming Voor de Jeugdwet moet de Hervormingsagenda Jeugd (HAJ) uitkomst bieden. Het Rijk en gemeenten hebben, samen met cliëntenorganisaties en aanbieders, een groot pakket aan maatregelen afgekondigd om de jeugdzorg te verbeteren en financieel houdbaar te krijgen11. Er wordt structureel geïnvesteerd in de landelijke kwaliteit en effectiviteit van jeugdhulp. Ook komt er een aanpassing van de Jeugdwet, waardoor duidelijker wordt waarvoor kinderen en ouders hulp kunnen krijgen. Gemeenten worden daarnaast verplicht bepaalde specialistische zorg regionaal in te kopen om de beschikbaarheid en continuïteit van hulp beter te organiseren. Er zal minder papierwerk en administratie nodig zijn, zodat professionals meer tijd overhouden voor hulpverlening. Ook moet betere samenwerking met bijvoorbeeld het onderwijs ervoor zorgen dat kinderen en jongeren meer met algemene en groepsvoorzieningen worden ondersteund. Uithuisplaatsingen moeten zoveel mogelijk voorkomen worden. De HAJ staat in verbinding met het Toekomstscenario Kind- en Jeugdbescherming (TKJ) dat als doel heeft om tijdige en passende hulp en bescherming te bieden aan kinderen en gezinnen die te maken krijgen met een ernstige bedreiging van een gezonde en veilige thuissituatie.

Versteviging van lokale teams vormt een belangrijk onderdeel van zowel de HAJ en de TKJ. Lokale teams moeten zo worden ingericht dat zij jeugdhulpgebruik terugdringen door problemen die jeugdigen en ouders ervaren te normaliseren en klein te houden. Ook wordt van de lokale teams verwacht dat zij inzetten op de eigen kracht en rekening houden met de zorgen van een gezin. Passende hulp organiseren, veiligheidsproblematiek tijdig herkennen en, indien nodig, ouders en jeugdigen bewegen tot hulp, behoren ook tot het takenpakket van lokale teams. Dit vraagt dat lokale teams voldoende kennis en expertise in huis hebben, beschikken over het juiste mandaat, in goede verbinding staan met zorgaanbieders en lokale voorzieningen en dat zij toegang verlenen tot jeugdhulp en -bescherming. Waar nodig, bieden lokale teams lichte ondersteuning en hulp, gericht op het versterken van het gewone leven en de veerkracht van gezinnen en jongeren12. Nu zijn de Wijkteams Enschede al gericht op deze doelgroep en vindt er ook inzet op plaats. Toch is de verwachting dat de Wijkteams Enschede zich kunnen ontwikkelen om ervoor te zorgen dat er minder beroep wordt gedaan op de specialistische jeugdhulp en dat er op regionaal niveau beter wordt samengewerkt binnen de jeugdbeschermingsketen.

Integraal Zorgakkoord en het Gezond en Actief Leven Akkoord In september 2022 is het Integraal Zorgakkoord (IZA) getekend door verschillende zorgpartijen, het Rijk en gemeenten met als doel om de (curatieve) zorg goed, toegankelijk en betaalbaar te houden13. Afspraken zijn gemaakt over de versterking van de samenwerking tussen het gemeentelijk sociaal domein en de eerstelijnszorg, en (de financiering van) domeinoverstijgende samenwerking. Het IZA richt zich daarbij op de zorgregio. In het akkoord is afgesproken dat de uitwerking van het preventief gezondheidsbeleid, via een preventieagenda, plaatsvindt in het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)14. 10

Naast de genoemde landelijke akkoorden zijn er andere akkoorden die van invloed zijn op het functioneren van de

wijkteams. Denk bijvoorbeeld aan het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) dat moet bijdragen aan een brede maatschappelijke transitie in wonen, ondersteuning en zorg voor ouderen. Ook het programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) raakt aan het werkveld van de wijkteams. Het TAZ geeft een belangrijke aanzet voor een transitie naar passende en arbeidsbesparende zorg, met ruimte voor innovatieve werkvormen, ruimte voor zorgmedewerkers om te leren en te blijven ontwikkelen en ruimte voor het behoud van medewerkers. Hoewel deze landelijke akkoorden van invloed gaan zijn, bevinden de grootste uitdagingen voor de Wijkteams Enschede zich op het gebied van de uitwerking van de implicaties van de HAJ, TKJ IZA, GALA en de Herziening van de Participatiewet. Vandaar dat deze landelijke akkoorden nader zijn toegelicht in de tekst. 11

Rijksoverheid (2023): Nieuwsbrief Hervormingsagenda over verbeteringen jeugdzorg

12

VNG (2023): Implementatieplan Hervormingsagenda Jeugd 2023 - 2028

13

Rijksoverheid (2022): Integraal Zorgakkoord

14

Rijksoverheid (2023): Gezond en Actief Leven Akkoord

14

Door te werken aan het GALA moeten gezondheidsverschillen worden verminderd, vooral door in te zetten op preventie. De gesprekken in vele regio’s over de impact van IZA en GALA lopen nog volop en er is tijd nodig om de impact ervan te bepalen, ook wat dit exact gaat betekenen voor de wijkteams. Wel kunnen we stellen dat het versterken van de preventieve inzet en de samenwerking met zorgaanbieders belangrijke onderwerpen zijn voor de doorontwikkeling van de wijkteams de komende jaren.

Herziening Participatiewet Bestaanszekerheid staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Het kabinet heeft allerlei maatregelen voorgenomen om bestaanszekerheid beter te borgen. Denk bijvoorbeeld aan het verhogen van het sociaal minimum, het vereenvoudigen en meer voorspelbaar maken van het toeslagenstelsel en een betere en snelle ondersteuning voor mensen met schulden. Deze maatregelen gaan invloed hebben op de werkzaamheden van de wijkteams, bijvoorbeeld doordat er meer (financiële) ruimte ontstaat om inwoners te helpen en maatwerk te bieden of omdat medewerkers op de hoogte moeten zijn van wijzigingen in wet- en regelgeving om inwoners goed te kunnen helpen. Een belangrijke ontwikkeling in deze context is de herziening van de Participatiewet15. Het doel is om een nieuwe basis voor de Participatiewet te leggen, die beter aansluit bij het brede sociaal domein en dus bij de Wmo en Jeugdwet. Daarnaast moet de Participatiewet door de herijking eenvoudiger en begrijpelijker worden en beter passen bij het doenvermogen van mensen.

Deze akkoorden onderstrepen de urgentie om de Wijkteams Enschede verder te professionaliseren en bieden ook kaders die richtinggevend zijn voor deze doorontwikkeling. Niet alleen zijn deze landelijke akkoorden een stimulans voor de wijkteams, maar ook voor partners. Wel vragen deze landelijke akkoorden veel van de wijkteams. Zo staat regionale samenwerking centraal in het IZA en TKJ, maar dit vraagt wel dat individuele organisatiebelangen overstegen worden. Ook vraagt de gemeentelijke uitwerking van de landelijke akkoorden enige tijd, waarbij de resultaten niet altijd direct en op korte termijn zichtbaar zijn. Dit vraagt van de gemeente Enschede en de SMD enerzijds om een duidelijke visie op de impact van deze landelijke akkoorden op het werk van de Wijkteams Enschede. Anderzijds vergt het een lange adem om stapsgewijs te werken aan een uitwering hiervan op gemeentelijk niveau in nauwe samenspraak met alle betrokken partners. Zoals duidelijk wordt in de ontwikkelagenda, die we later in dit rapport toelichten, zetten de Wijkteams Enschede al belangrijke stappen die in lijn liggen met de landelijke akkoorden.

2.3.2

Economische ontwikkelingen De economie heeft ook invloed op de vraag van hulp en de mate waarin de Wijkteams Enschede deze vraag kunnen oppakken. In 2023 is de economische groei gestabiliseerd. Waar in 2022 de economie nog groeide met 4,5%, was dit in 2023 nog maar 0,1%16. De Nederlandsche Bank verwacht dat deze groei in de komende jaren iets hoger gaat zijn, met 0,3% in 2024 en 1% in 2025. In 2023 is ook de inflatie gedaald naar 4,1% ten opzichte van 11,6% in 2022. Naar verwachting daalt de inflatie in 2024 verder naar 2,9% en in 2025 naar 2,2%. De werkloosheid blijft laag met 3,6% in 2024, maar loopt op naar 4% in 2024. Daarnaast stijgen de lonen fors, met 5,9% in 2023 en 5,7% in 2024. Hogere lonen werken door in de kosten van de Wijkteams Enschede en een hogere werkloosheid ook in het aantal inwoners dat mogelijk hulp vraagt van wijkteammedewerkers.

Een belangrijke economische ontwikkeling die invloed heeft op de Wijkteams Enschede, is de krapte op de arbeidsmarkt, zeker in de zorg- en welzijnssector. Wel geldt deze krapte sterker op landelijk niveau dan op regionaal niveau. Zo blijkt uit de Arbeidsmarkt Monitor 2023 van Kennispunt Twente dat de arbeidsmarkt voor maatschappelijk werkers ‘gemiddeld’ is in Twente (t.o.v. ‘krap’ in Nederland) en voor sociaal werkers ‘krap’ is in Twente (t.o.v. ‘zeer krap’ in Nederland)17. Hoewel de Twentse arbeidsmarkt minder krap is dan in andere delen van Nederland en het verloop binnen de wijkteams in vergelijking met andere organisaties relatief laag is, kan het verloop op termijn wel toenemen en het vervolgens moeilijker worden om nieuwe geschikte werknemers te vinden. Wijkteammanagers geven al aan dat het 15

Rijksoverheid (2023): Nieuwsbrief: Volgende stap binnen nieuwe participatiewet

16

De Nederlandse Bank (2023): De staat van onze economie

17

Kennispunt Twente (2023): Twentse Arbeidsmarktmonitor Mei 2023

15

op dit moment moeilijk is geworden om vacatures te vullen van wijkteammedewerkers Wmo die materiële voorzieningen moeten bieden. Verwacht wordt dat deze druk op de arbeidsmarkt voorlopig blijft en het niet altijd zomaar mogelijk is om op tijd voldoende menskracht te mobiliseren om vertrekkende medewerkers op te vangen en eventuele werkdruk te verlagen. Een toenemend verloop heeft daarnaast ook invloed op de mate waarin voldoende kennis en expertise beschikbaar zijn binnen de wijkteams. Wanneer relatief oudgedienden vertrekken, verdwijnt daarmee ook kennis van het wijkteamwerk en de sociale kaart. Een nieuwe medewerker kan deze kennis uiteraard opbouwen, maar de snelheid van het verloop heeft invloed op de dagelijkse werkzaamheden.

De krapte op de arbeidsmarkt wordt ook gevoeld bij partners in de gehele zorg- en ondersteuningsketen. Doordat er onvoldoende professionals beschikbaar zijn, ontstaan er wachtlijsten. Ook de Wijkteams Enschede hebben hiermee te maken. Als inwoners met hulpvragen niet bij zorgaanbieders terechtkunnen, blijven de wijkteams op dit moment vaak verantwoordelijk voor de regie en blijft de casus dus hangen in de eerstelijnszorg. Tegelijkertijd ervaren wijkteammedewerkers druk om de wachtlijsten bij de wijkteams zelf zo laag mogelijk te houden door inwoners niet te lang te laten wachten voor een intakegesprek. Deze combinatie van directe instroom van hulpvragers bij wijkteams en oplopende wachtlijsten bij zorgaanbieders, verhoogt de werkdruk die wijkteammedewerkers ervaren doordat de caseload toeneemt. Wijkteammedewerkers zijn soms zoekende hoe zij om moeten gaan met dossiers die niet (tijdig) naar tweedelijnszorg kunnen doorstromen, bijvoorbeeld door tijdelijk overbruggingszorg aan te bieden. Dit is een ontwikkeling die al aandacht krijgt vanuit de wijkteams maar in de aankomende periode ook aandacht blijft vragen. Zo wordt er binnen het regionale programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn Twente al gewerkt aan een gezamenlijke aanpak voor de arbeidsmarktkrapte.

In samenwerking met Jeugdbescherming Overijssel, Veilig Thuis Twente, de gemeente Hengelo en Saxion ontwikkelt Wijkteams Enschede een flex- en talentenpool die op termijn kan worden ingezet vanuit de verschillende organisaties om urgente en tijdelijke personeelstekorten op te vangen.

Binnen de gemeente Enschede is er bovendien sprake van een krappe woningmarkt. De Nederlandse Vereniging van Makelaars (NVM) heeft berekend wat de verhouding is tussen vraag en aanbod van woningen en komt voor de regio Twente op een krapte-indicator van 3,3 in het derde kwartaal van 202318. Wanneer de krapte-indicator onder de 5 staat, is er sprake van een krappe markt, wat dus al het geval is voor de afgelopen vijf jaren. Door deze krappe woningmarkt kunnen inwoners die dringend op zoek zijn naar een passende woning niet snel geholpen worden. Woonproblemen leiden soms ook tot problemen op andere leefgebieden, met het risico dat hierdoor de zorgvraag toeneemt. Zo is het lastig om schulden op te lossen wanneer een inwoner tegelijkertijd kampt met een te hoge huur en er geen alternatieve woning beschikbaar is. De Wijkteams Enschede anticiperen al op deze krappe woningmarkt met het project WoonStAP. In dit project worden in samenwerking met woningcorporaties kwetsbare inwoners begeleid naar zelfstandig wonen.

2.3.3

Sociaal-culturele ontwikkelingen De vraag naar hulp neemt toe. Uit gegevens van Kennispunt Twente (2022) blijkt dat de afgelopen jaren de populatie van de gemeente Enschede ieder jaar nog lichtelijk is gestegen19. Uit ramingen van het CBS en het Planbureau voor de Leefomgeving20 is de verwachting dat de stad Enschede licht blijft groeien in de aankomende jaren (ca. 6,9% tot aan 2035). Ook is een sterke stijging te zien in groepen inwoners met gemiddeld meer zorgvragen, zoals oudere leeftijdsgroepen (55-64, 65-74 en 75+ jaar) en alleenstaande huishoudens. Deze trend zet zich waarschijnlijk door, wat op termijn leidt tot een toekomstige stijging van de vraag naar Wmo-voorzieningen. Daarbij komt dat het aantal mensen, dat beschikbaar is om mantelzorg te verlenen, af gaat nemen, waardoor meer hulp van de wijkteams wordt gevraagd. Inwoners in de gemeente Enschede maken sowieso relatief veel gebruik van de hulp van de wijkteams in vergelijking met inwoners uit omliggende gemeenten. Zo blijkt uit de Twentse Monitor Sociaal Domein (Q1-2 2023) dat het aandeel inwoners met Wmo-ondersteuning 10,5% is (t.o.v. 8,7% in Twente) en het aandeel inwoners met jeugdhulp 12,9% is

18

NVM (2023): Woningtransacties Q3 2023

19

Kennispunt Twente: Cijfers & Trends Enschede

20

CBS (2022): Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022-2050

16

(t.o.v. 10,8% in Twente)21. Wel is de verwachting dat het aandeel jongeren met jeugdhulp de aankomende jaren daalt (bij 2022 is indexcijfer 100; in 2026 is indexcijfer 93,1)22.

Niet alleen de vraag naar hulp neemt toe, maar deze vragen worden ook complexer en acuter. Uit gesprekken met wijkteammedewerkers komt bijvoorbeeld het beeld naar voren dat inwoners met steeds meer en ingewikkelde financiële problemen aankloppen bij de wijkteams, ook bij de inwoners die nog wel werken. Dit wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door problemen op de arbeidsmarkt (steeds meer tijdelijke en flexibele arbeidscontracten) maar ook het incassogedrag van (preferente) schuldeisers. Ook zien wijkteammedewerkers steeds meer situaties met veiligheidsproblematiek, zoals huiselijk geweld en kindermishandeling. Dit blijkt ook uit cijfers van Veilig Thuis: in 2019 hadden zij 3.270 meldingen, in 2020 3.265 meldingen, in 2021 3.525 meldingen en in 2022 waren dit er 4.020 (toename van 22,9% t.o.v. 2019)23. Deze toename van complexere en acute hulpvragen heeft als gevolg dat er meer intensieve inzet wordt gevraagd van de wijkteams. De Wijkteams Enschede hebben reeds geanticipeerd op deze trend door bijvoorbeeld te werken met een ABC-team, dat bestaat uit zowel wijkcoaches als wijkteammedewerkers Wmo, en worden ingezet bij crisissituaties. Wel vraagt de toename van complexere en acutere vragen van inwoners blijvend aandacht voor de aankomende jaren.

Aangezien bij zowel schulden- als veiligheidsproblematiek zeer persoonlijke en mogelijk gevoelige hulpvragen spelen, zijn dit bij uitstek hulpvragen waarbij menselijke maat van belang is.

Daarnaast valt op te merken dat de houding van inwoners ten opzichte van overheden en wijkteams in het bijzonder verandert. De afgelopen jaren hebben kwesties als de toeslagenaffaire, de aanpak van de coronacrisis, de stikstof- en woningcrisis en de toenemende kansenongelijkheid ertoe geleid dat er sprake is van een groeiend wantrouwen onder inwoners in de overheid. Uit gegevens van het CBS is te zien dat in 2022 42,5% van de Nederlanders ambtenaren nog vertrouwen, ten opzichte 46,2% in 202124. Ook steeds minder Nederlanders hebben vertrouwen in de gezondheidszorg: in 2022 was dit 78,3% ten opzichte van 83,9% in het jaar daarvoor. Wijkteammedewerkers en zorgaanbieders waar de wijkteams mee samenwerken, ervaren dat er een groeiende groep inwoners in Enschede is die hen wantrouwt. Deze inwoners zijn terughoudend om hulp te vragen en accepteren geen adviezen die hen tegenstaan. Hierdoor lopen deze groepen mogelijk benodigde zorg mis, wat het moeilijk maakt om deze groepen te helpen.

Ook ervaren wijkteammedewerkers dat inwoners in toenemende mate hulp vragen waarbij ze meer wensen dan strikt noodzakelijk is. De verwachtingen van inwoners zijn hoog over wat wijkteammedewerkers kunnen bieden. Zo kan het zijn dat een inwoner een maatwerkvoorziening vraagt, terwijl de wijkteammedewerker van mening is dat een voorliggende collectieve voorziening beter aansluit. In sommige gevallen is er zelfs sprake van ‘claimgedrag’. Doordat wijkteammedewerkers geconfronteerd worden met dergelijke hoge verwachtingen van inwoners, kan dit leiden tot extra werkdruk, omdat ze meer tijd besteden om de grenzen van de beschikbare hulp uit te leggen en hun besluit te verantwoorden. Ook kunnen hoge verwachtingen, als deze niet vervuld worden, leiden tot onderlinge spanningen doordat de wijkteammedewerker de inwoner moet teleurstellen en de inwoner daar ongepast op reageert, bijvoorbeeld door te dreigen om naar een journalist of de wethouder te stappen.

2.3.4

Technologische ontwikkelingen Op technologisch gebied gebeurt er ontzettend veel. Dit biedt veel kansen om de dienstverlening van de Wijkteams Enschede te verbeteren. Slimme digitale toepassingen bieden bijvoorbeeld mogelijkheden om meer datagestuurd te werken én te leren, zowel op gemeente- als op wijkniveau. Door hier meer op in te zetten, kunnen inwoners effectiever worden geholpen en is het mogelijk om de impact van de eigen activiteiten beter inzichtelijk te maken. Ook zijn er meer digitale toepassingen om de dienstverlening van de Wijkteams Enschede toegankelijker te maken, bepaalde groepen inwoners beter te bereiken, en op een efficiënte manier inwoners te helpen en de administratie- en regeldruk te verminderen. Denk aan digitale ondersteuningsplatforms, zoals de Wijkteams Enschede al hebben opgepakt met de 21

Kennispunt Twente: Twentse Monitor Sociaal Domein

22

Regiobeeld: Zorggebruik

23

CBS (2023): Huiselijk geweld; kerncijfers Veilig Thuis, regio

24

CBS (2022): Vertrouwen in Tweede Kamer steeg in 2020 en daalde in 2021

17

beveiligde cliëntomgeving van Onlinehulpenschede.nl. Daarnaast zijn er vanuit bijvoorbeeld het Ketenbureau i-Sociaal en het landelijke programma ‘Ontregel de zorg’ tal van tools beschikbaar die de Wijkteams Enschede kunnen gebruiken om de regel- en administratiedruk verder te verlichten, zoals de toolkit ‘Minder papier, meer tijd voor zorg’ en standaard administratieprotocollen. Maar technologische ontwikkelingen brengen ook nie we isi o’s met zich mee voor zowel wijkteammedewerkers en inwoners. Zo is er nog altijd sprake van een digitale kloof in de samenleving, doordat een deel van de inwoners weinig digitale vaardigheden en ook niet altijd toegang heeft tot digitale middelen om volwaardig te kunnen participeren25. Verdergaande digitalisering van de samenleving kan ertoe leiden dat deze groep inwoners nog meer op achterstand komt te staan, een kwestie waar wijkteams aandacht voor moeten hebben26. Ook ontstaan er nieuwe risico’s doordat inwoners steeds meer online actief zijn. Denk aan onwenselijke situaties, zoals online pesterij en geweld (zoals cyberpesten en grooming), bedrog (zoals hacking en phishing), haat (zoals online bedreiging en discriminatie), manipulatie van informatie (zoals complotdenken en desinformatie) en vigilantisme (zoals doxing en shaming)27.

Wijkteammedewerkers dienen bewust te zijn van de risico’s die inwoners online lopen, in staat zijn problematische situaties te signaleren, voldoende digitale vaardigheden hebben om inwoners te helpen en in staat te zijn om de online weerbaarheid van inwoners te vergroten.

Ook hebben wijkteammedewerkers van doen met privacywetgeving van de sociaaldomeinwetten zelf (Jeugdwet, Participatiewet, Wmo en Wgs) en AVG. Voor de verschillende taken die medewerkers doen, gelden verschillende juridische kaders die bepalen welke gegevens zij mogen verwerken en delen, voor welke doelen zij dit mogen doen en op basis van welke grondslagen. Met name bij casuïstiek waarbij domeinoversteigend werken nodig is en dus verschillende partijen betrokken zijn, ervaren wijkteammedewerkers dat deze privacywetgeving en de AVG soms belemmeren om snel en gericht de juiste hulp te bieden aan cliënten, bijvoorbeeld doordat bepaalde informatie niet zomaar kan worden gedeeld met partners. Het is belangrijk dat wijkteammedewerkers goed op de hoogte zijn van de (on)mogelijkheden binnen deze wetgeving om schending van privacy te voorkomen, maar ook te weten wat wél kan. Belangrijk om hierbij te vermelden dat dit jaar ook nieuwe wet- en regelgeving in werking treedt op het gebied van digitalisering, wat raakt aan het werk van de Wijkteams Enschede. Zoals de Wet aanpak meervoudige problematiek in het sociaal domein (Wams) die op 1 juli 2024 in werking treedt en waardoor de gegevensuitwisseling tussen gemeenten en betrokken organisaties bij mensen en gezinnen met meerdere problemen wordt vereenvoudigd.