Landschapswaardering HNS aangepast jan 2021

Waardering zeer hoog

LANDSCHAP ONDERGESCHIKT AAN FUNCTIE 1

Terrein van afvalverwerker Twence, gelegen op jonge veldontginning met een geheel eigen identiteit. Wel waardevol groen en beken aanwezig.

42

WAARDERINGSKAART DRIENE

H+N+S ■ WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

LEGENDA: LANDSCHAPSWAARDERING: Zeer hoog Hoog Basis Opwaardering van deelgebied in de 2e ronde met een catogorie Opwaardering van deelgebied in de 2e ronde met twee catogorien Afwaardering van deelgebied in de 2e ronde met een catogorie Afwaardering van deelgebied in de 2e ronde met twee catogorien

LANDSCHAPTYPEN: Oude Hoevenlandschap met essen

Veldontginningslandschap Beken en matenlanden 1

Buitenplaats (landgoederen)

1

Boerenlandgoed (landgoederen) Boslandschap

Hoogveenlandschap

Landschap ondergeschikt aan functie

WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

43

B E S C H R I J V I N G VA N D E W A A R D E R I N G P E R L A N D S C H A P S T Y P E

OUDE HOEVENLANDSCHAP Bij het landgoed horend oud agrarisch gebied, vanwege de eenheid met het landgoed en nabijheid van

1

de bossen, de doorkruising met beken waarderen we dit deel ook als zeer hoog.

LANDSCHAP ONDERGESCHIKT AAN FUNCTIE 1

Nieuwe laag van het Kristalbad. Zorgvuldig ontworpen retentiegebied met natuurlijke waterzuivering. Tevens groene buffer en ecologische verbindingszone door de stedenband (Almelo-Hengelo-Enschede). Gebied met hoge ecologische waarden o.a. dankzij zeer grote en diverse vogel-

3

gracht en markante historische bebouwing zeer hoog gewaardeerd.

2

het koetshuis, het park met lanen, vijver, oude markante bomen en de stinzeplanten getuigen hier van de geschiedenis. Het Wageler en Ledeboerpark hebben met de aanwezigheid van zorgboerderij, los hoes en heemtuin een publieke functie. Zeer waardevol gebied voor de stad, revalidatiecentrum het Roessingh en de UT zijn nauw verbonden buren van dit gebied.

Waardering van hoog naar zeer hoog.

VELDONTGINNINGEN Jonge veldontginning die voor een groot deel als boomkwekerij in gebruik is.

1

Waardering blijft basis Gebied tussen de Vitens bekken en de stadsrand. Enigszins rommelig gebied met matige overgangen

2

naar de stad.

Waardering blijft basis

BOSLANDSCHAP 1

Het grootste deel van Driene betreft boslandschap. Boslandschap betekent hier veel bos, maar ook afwisseling met velden. Het agrarisch gebruik is beperkt. Het gebied wordt overwegend voor bos en natuur beheerd en er liggen een aantal natte hooilanden in. Er liggen diverse landgoederen waarvan Hof Espelo de grootste is. Hof Espelo wordt al in de veertiende eeuw genoemd en zijn rijke geschiedenis is te zien aan de aanwezigheid van koetshuis, villa, boerderijen en lanen. ER lopen diverse zeer natuurlijk gebleven beken. Prachtig groen dichtbij de steden. Driene is dan ook een belangrijk uitloop gebied voor de beide steden. Waardering zeer hoog

2

1

Parkachtig boslandschap van de buitenplaats de Tol. Het landgoed is aangelegd in 1832 door twee gebroeders van Heek. Waardering zeer hoog

3

2

2

landelijk wonen in bosrijke omgeving

3

Vitens gebied met daarin o.a. waterbekkens, waardevol groen gebied dat aansluit op Hof Espelo

Tegen de stad aangelegen oude hoevenlandschap met daarin opgenomen het Ledeboerpark. Het Ledeboerpark is het voormalig buiten van de familie Ledeboer. De hoofdbebouwing is gesloopt, maar

1

populatie , goed beleefbaar. Icoon voor vernieuwing van het landschap.

Zeer gaaf stuk oude Hoevenlandschap tegen Hof Espelo aan. Met de aanwezigheid van een oude

2

De Eekhof bestaat uit een landschappelijk aangelegd park met bos, centraal op het landgoed staat het landhuis De Eekhof. De tuin rondom het landhuis is een rijksmonument.

Waardering zeer hoog

44

WAARDERINGSKAART LONNEKER

LONNEKER

H+N+S ■ WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

LEGENDA:

Zeer hoog Hoog Basis Opwaardering van deelgebied in de 2e ronde met een catogorie Opwaardering van deelgebied in de 2e ronde met twee catogorien Afwaardering van deelgebied in de 2e ronde met een catogorie Afwaardering van deelgebied in de 2e ronde met twee catogorien

Oude Hoevenlandschap met essen

Veldontginningslandschap Beken en matenlanden 1

Buitenplaats (landgoederen)

1

Boerenlandgoed (landgoederen) Boslandschap

Hoogveenlandschap

Landschap ondergeschikt aan functie

WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

45

B E S C H R I J V I N G VA N D E W A A R D E R I N G P E R L A N D S C H A P S T Y P E

OUDE HOEVENLANDSCHAP Klein deel oud landschap, met deels nog grillige verkaveling en een paar historische boerderijen.

1

Waardevol oud cultuurlandschap, waardering zeer hoog.

VELDONTGINNINGEN Jonge veldontginning met in het zuidelijk deel veel grond in gebruik voor boomkwekerijen. In het

1

noordelijk deel is een nieuwe beekloop gegraven. Het zicht op het open landschap van het voormalig vliegveld is zeer mooi. De waardering blijft basis.

Historisch gezien vooral oude hoevenlandschap, maar daar is weinig meer van te zien. Er is veel

2

bebouwing toegevoegd en verkaveling is overwegend rationeel. Het gebied oogt rommelig.

Afgewaardeerd naar basis. 3

2

Dit gebied betreft nieuwe natuur op het voormalig defensieterrein. Een zeer open heischraal landschap dat onder andere vanwege de aanwezigheid van veldleeuwerikken van belang is. Gebied heeft in relatie met het aangelegen evenemententerrein dat doorontwikkeld wordt vanuit de nalatenschap

Vrijwel het gehele gebied rondom Lonneker is al vroeg ontgonnen en behoort daarom tot de oude

van defensie, ook veel betekenis voor cultuurhistorie. De geschiedenis o.a. van de tweede wereld-

hoeven landschappen. Dit deelgebied is deels nog goed herkenbaar als oude hoeven landschap, maar

ooorlog wordt hier beleefbaar gemaakt. Gebied is onderdeel van NNN, waardering zeer hoog

deels zijn de kenmerken ook verloren gegaan; veel kleine elementen zijn verdwenen en bebouwing is toegevoegd. De beek slingert soms prachtig en goed zichtbaar door het landschap maar heeft ook op sommige plekken meer weg van een brede sloot. Het landelijk wonen gebied het Vaneker is toegevoegd en aanwezig in de beleving vanuit dit aangelegen gebied. We waarderen het gebied hoog. Maar gezien de gedeeltelijke “verommeling” niet zeer hoog.

4

1

Dit gebiedje heeft zijn kleinschalige grillige karakter voor een deel behouden. Het is een fraai stads-

3

Overgangsgebied van oude hoeven naar bos, geen speciale kwaliteiten, basis waardering.

4

Open jonge veldontginning, leeg en rationeel verkaveld. Helder van structuur en dankzij overal aanwezige bosrand en relief mooie beleving. Het landschap is hier goed leesbaar. Waardering is hoog

5

Open jonge veldontginning met prominent aanwezig beekdal. Weinig bebouwing, mooie ruimtelijke

rand gebied dat als een buffer tussen de stad en het Vaneker ligt. Rondje stad loopt hier doorheen

beleving. Waardering is hoog.

en maakt het gebied goed beleefbaar. Ten zuiden van Lonneker vormt de es een heldere en mooie scheiding en buffer tussen Enschede en Lonneker. We waarderen dit gebied als zeer hoog.

5

2

De kop van de stuwwal met de daarop gelegen grote es aan de oostkant van de Oldenzaalse straat

2

3

zorgt voor een mooie glooiing in het landschap. Het hoogste punt van Enschede ligt in dit deelgebied De boerderijen liggen grotendeels in de krans om de es en in de kransen zijn dankzij de nog aanwezi-

BOSLANDSCHAP Het op de kaart aangegeven gebied bevat grotendeels het gebied van het landgoed de Lonnekerberg. Dit landgoed is ontstaan toen heide werd ontgonnen voor bos. Ook dit landgoed hoorde tot de bezit-

1

tingen van de familie Blijdenstein. Het bos wordt onder beheer van landschap Overijssel langzaam

ge groenstructuren kleinschalig. De geschiedenis is hier heel goed leesbaar. De boerenlandgoederen

omgevormd van voormalig productiebos naar meer natuurlijk bos. Er zijn natte plekken met bron-

Wiggerhoeve en de Kuper hebben een lange geschiedenis en harmonieren met het oude hoeven

koppen aanwezig. En de Jufferbeek meandert door het noordelijk deel. Naast de Lonnekerberg maken

landschap. De bebouwing van beide landgoederen is rijksmonument. De buitenplaats de Welle is

een drietal vijvers, (voormalig kleiwinning) in het bos, een nieuw ontwikkeld landelijk woongebied op

al op de kaart van 1900 zichtbaar. Het heeft zijn naam te danken aan het grote aantal bronnen. Het

voormalig defensieterrein en een aantal landbouw percelen deel uit van dit gebied. Het overgrote deel

landgoed maakte deel uit van een groot complex van gronden die in handen was van de textiel familie

is onderdeel van NNN. De waardering is zeer hoog.

Blijdenstein. De parkaanleg was ook hier in handen van Wattez.

De waardering van dit gebied is zeer hoog. 6

3

Klein landgoed het Slottelmos met veel bos tegen de grenzen van het voormalig luchthaven gebied

2

van defensie Van belang als ecologische verbindingszone tussen de nieuwe natuur op het luchthaven

Buitenplaatsen op het oude hoevenlandschap vormgegeven. Het landschap heeft hier voornamelijk

terrein en de natuurgebieden van Driene. Waardering zeer hoog

een park en landgoedachtige uitstraling. Al deze landgoederen hoorden (met uitzondering van het Stokhorst dat aan de familie Jannink hoorde) tot het bezit van de familie Blijdenstein. Dichtbij de stad is er zo een prachtig wandelgebied ontstaan. Het Bouhuys (landschap ondergeschikt aan functie

3

1

4

6) is een zorginstelling die zich gevestigd heeft op het landgoed het Amelink.

Het Haagse Bos gaat ten zuiden van de Losserse straat over in het Penninkskotten, een particulier bosgebied met historische hoeve. Beide gebieden horen bij het NNN. De waardering is zeer hoog.

Een gebied met veel oude elementen. Niet een grote es, maar de verschillende hooilandjes aan de beek zijn hier de oude elementen. Het noordelijke deel is een restant van het oude maten landschap.

Dit bosgebied met ingelegen agrarische enclave bij het landgoed de Vieker beslaat diverse landgoe-

De kleinschaligheid, de aanwezigheid van beken en de betekenis voor natuur maken de waardering

zeer hoog.

stijn. In het Haagse bos ligt de buitenplaats.. Ook hier betrof het productiebos. Een groot deel van het Haagse Bos ligt in Losser. Natuurmonumenten vormt het bos langzaam om naar meer natuurlijk bos.

Waardering zeer hoog 7

Haagse Bos en Penninkskotten. Ook het Haagse bos hoorde tot de bezittingen van de familie Bleiden-

4

4

5

deren, waarvan de bekendste en meest markante de Hoge Boekel is. De Hoge Boekel was het buitenverblijf van de familie van Heek. Het park met vijverpartij is ontworpen door Wattez en is onlangs geheel gerenoveerd. Het is een zeer fraai gebied, rijk aan natuur, gelegen in de nabijheid van de stad. Onderdeel NNN, zeer hoge waardering.

46

H+N+S ■ WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

LANDSCHAP ONDERGESCHIKT AAN FUNCTIE 1 2

Technology base Evenementen terrrein op voormalige militair vliegveld, veel cultuurhistorisch waardevolle elementen

3

Golfbaan Het Sybrook

4

Waterbekkens Vitens

5

Landelijk wonen het Vaneker

6

Het Bouhuys zorginstelling op landgoed

WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

47

5

48

H+N+S ■ WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

A A N Z E T L A N D S C H A P S S T R AT E G I Ë N

op de bestaande waarde hebben, als zij vaker voorkomen of als zij

worden gewerkt waarin ruimte is voor verschillende opgaven.

Het buitengebied van Enschede is geen museum waarin

een uitgesproken uitstraling hebben. Maar het kan ook andersom:

Transformaties betreffen een gebiedsontwikkeling en een ont-

alles stil staat. Het landschap verandert onder invloed van

in oppervlak grotere ontwikkelingen kunnen dicht liggen bij de

werpopgave. Kleine transformaties bestaan niet, er dient sprake

de wensen en eisen van eigenaren, gebruikers én grotere

bestaande waarde, omdat zij deze respecteren of juist versterken.

te zijn van een zekere robuustheid. Minimaal 100 ha ontwikkeling,

geplande ingrepen. Soms gaat deze verandering snel, en

Het werken met landschapsstategieën helpt om de impact van een

anders is transformeren zelf een nieuwe verrommeling.

ontwikkeling te kunnen bepalen en om keuzes ten aanzien van

Hier vallen ook de gebieden onder waarvan het landschap onder-

de locatie en het ontwerp te maken. Een strategie kan dus wor-

hevig is aan de functie (Twence, golfbaan, vliegveld)

soms zeer geleidelijk. Het buitengebied in zijn huidige vorm is al van grote betekenis voor Enschede. Maar er zijn verbeteringen mogelijk, bijvoorbeeld op het gebied van de stad-land relatie, de recreatieve toegankelijkheid, ecologie en duurzaamheid in het algemeen. Ook dienen zich een aantal andere grote opgaves aan, waarvan de opwekking van duurzame energie de meest opvallende is. Enschede beschouwt de landschappelijke waarden als een belangrijke onderlegger en middel om deze veranderingen bewust tegemoet te treden, in overleg te gaan met betrokken partijen en hierin bewuste keuzes te maken.

toegekende landschappelijke waarde.

Inpassen is mogelijk binnen museale landschappen waarbij de verandering van het landschap door ontwikkeling minimaal mag zijn. De ontwikkeling sluit aan op bestaande structuren, en is hier-

op de bestaande landschappelijke waarde verschilt. Kleine ontwikkelingen zijn soms bijna onzichtbaar, of ze voegen een klein accent toe aan het bestaande landschap. Bij grote ontwikkelingen is er van het oorspronkelijke landschap soms geen sprake meer. In oppervlak kleine ontwikkelingen kunnen ook een groot effect

de gewenste ontwikkeling van het Enschedese buitengebied. Dit beeld vormt een aanzet en input vanuit landschap voor een breder

waarde wordt behouden, en waar mogelijk verrijkt. Bij ‘inpassen’ volstaat het maken van een hoogwaardig plan voor de locatie waarop dit betrekking heeft, waarbij gebruik gemaakt wordt van gebiedskenmerken.

Aanpassen schap, dan volstaat ‘inpassen’ niet meer. De gaafheid en her-

Niet elke ruimtelijke ontwikkeling is even ingrijpend. De invloed

de per landschappelijke eenheid, ontstaat een eerste beeld over

in een vanzelfsprekende volgende toevoeging. De landschappelijke

Heeft een ontwikkeling een grotere impact op het bestaande land-

I N PA S S E N , A A N PA S S E N E N T R A N S FORMEREN

Door de strategieën te koppelen aan de eerder toegekende waar-

kenbaarheid van het landschap is minder museaal. Nieuwe ontwikkelingen moeten bijdragen aan het weer leesbaar maken van het landschap. Nieuwe structuren en lijnen zijn mogelijk, maar ze moeten bijdragen aan de herkenbaarheid van het landschapstype.

ZEER HOOG

X

HOOG

X

X

BASIS

X

X

TRANSFOR-

de aanzet voor een landschapsstrategie, gekoppeld aan de eerder

Inpassen

S T R AT E G I E Ë N T O E G E PA S T

MEREN

van gewenste ontwikkelingen. Als bouwsteen hiervoor geven we

formeren.

A A N PA S S E N

een nieuwe visie voor het buitengebied, met daarin een afweging

onderscheiden de strategieën ‘inpasssen’, ‘aanpassen’ en trans-

I N PA S S E N

In het vervolgproces wordt samen met betrokken gewerkt aan

den ingezet om de kwaliteit van het landschap te verbeteren. We

X

Aanpassen in het oude hoeven landschap ziet er anders uit dan aanpassen in een jonge veldontginning.

Transformeren Transformatie is mogelijk als de oude landschappelijke identiteit niet meer leidend is. Er kan bijvoorbeeld aan een nieuw landschap

ingestoken vervolgproces waarin gewerkt wordt aan een visie voor het buitengebied. Het principe is: hoe hoger de waarde, hoe kleiner de impact van ontwikkeling op deze waarde zou mogen zijn. De koppeling tussen waarde en strategie ziet er als volgt uit:

WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

I N PA S S I N G

49

H U I D I G E S I T U AT I E

S I T U AT I E N A T O E PA S S E N VA N S T R AT E G I E

H U I D I G E S I T U AT I E

S I T U AT I E N A T O E PA S S E N VA N S T R AT E G I E

H U I D I G E S I T U AT I E

S I T U AT I E N A T O E PA S S E N VA N S T R AT E G I E

In het voorbeeld is een perceel uit een oude hoevenlandschap geschetst. Voor een groot gedeelte van het oude hoevenlandschap is alleen ruimte voor ‘ inpassing’ strategieën. In het voorbeeld is een uitbreiding van een hoeve aangeduid met zonnepanelen naast de woning. Door deze inpassingsstrategie zal de landschapsstructuur niet worden aangetast maar juist versterkt.

A A N PA S S I N G In het voorbeeld is een Essen landschap aan een beekdal weergegeven. Zonneparken worden in dit voorbeeld ingezet om de huidige landschappelijke structuur te versterken door middel van het doorzetten van laanbeplanting wat zo typerend is voor dit gebied. Daarnaast wordt het beekdal klimaatadaptief ingericht door meandering van de beek met meer ruimte voor biodiversiteit. Het zonnepark wordt landschappelijk ingepast en omsloten door kavelbeplanting.

T R A N S F O R M AT I E In het rechtervoorbeeld is een veldontginningslandschap weergegeven met grootschalige rechtlijnige percelen. Door de grootschalige percelen is hier meer ruimte voor b.v. zonnepanelen. Deze landschappen mogen van kleur verschieten voor bijvoorbeeld energielandschappen, boslandschappen en wateropgaven.

6

50

H+N+S ■ WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN

In deze studie is een landschappelijke waarderingskaart opgesteld voor het buitengebied van Enschede. De waarderingskaart is een handreiking om tot waardering van het landschap te komen om daarmee nieuwe ontwikkelingen die op het buitengebied afkomen te sturen vanuit de kwaliteit van het landschap. De studie komt voort uit het voornemen van de gemeente Enschede om een nieuwe integrale gebiedsvisie te ontwikkelen voor haar buitengebied.

Vanuit de studie zijn verschillende conclusies en

ontwikkelingen en de manier waarop ontwikkeld kan

•

Ontdekking dat het gebied grotendeels authentiek

en mag worden. Maar naast de studie is altijd maatwerk

en aantrekkelijk is en een grote waarde heeft voor de

nodig. De schaal van de studie betekent dat er geen

stedeling.

gedetailleerde beschrijvingen zijn gegeven. Met name de

Gebied heeft verschillende landschappelijke waarden,

kwaliteit van structuren heeft nu niet meegewogen.

•

sommige deelgebieden hebben een hogere waarde dan •

Het sturen van de ontwikkelingen zal gedaan worden middels 3 landschapsstrategiën (inpassen, aanpassen en

•

beleidsdomeinen binnen de gemeente beleidsvisies (3) opgesteld. Deze beleidsvisies zullen uiteindelijk samen komen tot een integrale gebiedsvisie (2) voor het buitengebied. In het proces van het opstellen van de visie kan de waarderingskaart helpen bij het maken van keuzes. In de meer operationele fase zijn de strategien inzetbaar bij omgang met ontwikkelingen.

input van de gemeente. Dat geeft een onderlegger voor

diepen.

Juist bij transformaties moet de lat hoog liggen, een huidige basis waarde wil niet zeggen dat het toekomstig landschap geen kwaliteit behoeft.

•

Aanbeveling is om proces op te starten, zie weergave hiernaast.

•

Maak van de gebiedsvisie een ruimtelijk verhaal door ontwerp (verbeeldend te werken) als middel in te zetten

transformeren). Momenteel worden er vanuit verschillende

verhaal en de waarde van het landschap nog verder uit te

gebied te voeren.

gebiedsdekkend overzicht van de waardering van het voor later te maken keuzes over behoud en ontwikkeling.

De studie is een eerste waardeverkenning door HNS met

het gesprek over waarden ook met betrokkenen/het

uiteindelijk zal leiden tot ontwerpopgaven.

om daarmee richtingen en keuzes beter inzichtelijk te maken •

Kwaliteit van het buitengebied is het resultaat van een eeuwenoud proces dus koester dat.

•

Idee is om bij ontwikkelingen/projecten of bij verdere beleidsvorming met bewoners e.a. betrokkenen het

daadwerkelijk laten landen van opgaven is het raadzaam

het buitengebied en het bijbehorende gebiedsproces wat

•

andere gebieden.

visievorming en het denken over strategieen. Voor het

studie in relatie kan worden gezien tot de visie (2) voor

landschap per deelgebied. Deze kaart vormt een bouwsteen

Deze studie helpt bij het maken van keuzes m.b.t.

aanbevelingen opgesteld welke hieronder zijn beschreven:

In het schema op de rechterpagina is weergegeven hoe de

De landschappelijke waarderingskaart (1) geeft een

•

De beekdalen (beken en matenlandschap) zijn in het rapport wel als landschapstype meegenomen en beschreven maar zijn niet meegenomen in de tweede beoordelingsronde die in hoofdstuk 4 is toegepast. Ons advies is om de methodiek nog wel toe te passen op de beekdalen (beken en beekdalen). Gezien de omvang die dit vergt was het niet haalbaar om in deze studie op te nemen.

WAARDERING BUITENGEBIED ENSCHEDE

Pro

c

Inpassen

mgeving b o ui es o ces i n r P

Aanpassen

Zet ontwerp in om tot ontwerpopgaven te komen

Energie landbouw transitie Biodiversiteit Klimaatadaptie

Modellen afweging

Transformeren

Landschappelijk beeld van de visie (ruimtelijke vertaling van de visie)

SECTORALE OPGAVEN (3)

Recreatie Ambitie bepalen

Toetsing & inspiratie

PROCES OM TOT GEBIEDSVISIE TE KOMEN

e b ied ng te rn te

Waarderingskaart

LANDSCHAPPELIJKE WAARDERINGSKAART (1)

AMBITIE: INTEGRALE VISIE BUITENGEBIED (2)

Wat/ waar/ hoe/ behoud/ ontwikkeling

ONTWERPOPGAVEN:

Uitwerkingsopgaven voor gebieden & programma’s

51

H+N+S Landschapsarchitecten Bezoekadres Soesterweg 300 3812 BH Amersfoort Postadres Postbus 1603 3800 BP Amersfoort