Landgoedereninventarisatie Enschede, hoofdrapport (def. 071220)

Ruijgrok, et al., 2012-2, 8.

Pagina 59 van 68

aantrekkelijk landschap, monumenten en tuin- en parkaanleg te hanteren als zwaarwegende criteria bij het bepalen van dat publieke belang. Uiteraard speelt er bij particuliere landgoederen ook een privaat belang, maar dit heeft vandaag de dag een veel kleinere rol dan dat vroeger het geval was. Vroeger was een landgoed vooral iets van de eigenaar zelf en kenden de landgoederen naar de buitenwereld een meer gesloten karakter. In de huidige tijd hebben landgoederen steeds meer een maatschappelijke rol door de maatschappelijke waarden en diensten die ze leveren. Elk landgoed draagt, in meer of mindere mate, op een of meerdere vlakken bij aan het algemene belang. Eigenaren proberen de waarden die ze nu realiseren te blijven leveren. Tegelijkertijd willen ze inspringen op nieuwe opgaven en ontwikkelingen. Om dit te bewerkstelligen is een win-win situatie essentieel. De eigenaar heeft baat bij een privaat belang, de maatschappij bij het algemene belang. Vanuit het algemene belang is het zaak dat de bijzondere kwaliteiten niet alleen bestaan, maar dat ze ook beleeft kunnen worden door wandelaars en andere bezoekers. Dat veronderstelt dat de bijzondere kwaliteiten (met uitzondering van sommige plekken met zeldzame natuur) zichtbaar en toegankelijk zijn en dat deze kwaliteiten ook gedeeld worden met bezoekers.

Het merendeel van de historische landgoederen is opengesteld voor het publiek, maar een deel ook niet. Als een landgoed medewerking vraagt voor een nieuwe ontwikkeling, dan zou de gemeente daar openstellingseisen aan kunnen stellen zodat het publieke belang ook voldoende gediend wordt en er sprake van een goed evenwicht. Vanuit het algemeen belang is het tevens gewenst dat landgoederen niet alleen gericht zijn op ontwikkeling en instandhouding van hun eigen interne kwaliteiten, maar ook op het leggen van landschappelijke en ecologische verbindingen met het omliggende buitengebied. Het aanleggen van houtwallen, kikkerpoelen of extensief beheer van landbouwgrond bevordert de uitwisseling van soorten. Het aanleggen van nieuwe barrières, bijvoorbeeld in de vorm van een manshoge omheining, sluit de verbinding met de omgeving af en is dus ongewenst. Monumentale gebouwen op landgoederen hebben een hoge belevingswaarde, maar dat geldt alleen als ze zichtbaar zijn. Hoewel privacy van bewoners en gebruikers van die monumentale gebouwen belangrijk is, mag verlangd worden dat de opengestelde wandelpaden het mogelijk maken om (desnoods uit de verte) een blik op deze gebouwen te werpen. Ingewikkelder is de openstelling van een historische tuin of park die vaak tot de privésfeer behoort.

Wanneer steun wordt verleend aan de instandhouding daarvan, zou de eis kunnen worden gesteld dat deze historische aanleg minimaal één of enkele malen per jaar voor het publiek wordt opengesteld zonder betaling, bijvoorbeeld tijdens open monumentendag. Uit deze inventarisatie blijkt dat de landgoederen in Enschede in algemene zin allemaal waardevol zijn voor de gemeente en haar inwoners, maar dat ze lang niet allemaal beschikken over bijzondere kwaliteiten. Bijzondere kwaliteiten zouden echter op de meeste landgoederen wel ontwikkeld kunnen worden. Landgoedeigenaren richten veelal hun aandacht op het instandhouden van (historisch) bestaande waarden en lang niet altijd op het ontwikkelen van nieuwe of grotere waarden op hun landgoed. Vermoedelijk is er sprake van een groot, nog onbenut, potentieel. De waarde van de Enschedese landgoederen voor de stad zou dus nog aanzienlijk verhoogd kunnen worden. Dat zou kunnen gebeuren door bijvoorbeeld op geschikte plekken meer biodiverser bos te ontwikkelen, meer graan te gaan verbouwen, poelen en houtwallen aan te leggen of historische sierelementen zoals lanen te herstellen of toe te voegen om op die wijze nieuwe ecologische en cultuurhistorische waarden te realiseren. Het bieden van extra ontwikkelingsmogelijkheden moet dus niet alleen voorbehouden zijn aan landgoederen die de bijzondere kwaliteiten al bezitten.

Het potentieel voor het creëren van nieuwe bijzondere waarden en de bereidheid van de eigenaar hiertoe moet ook meegewogen worden bij nieuwe initiatieven. Pagina 60 van 68

Aanbeveling 3: Stel een accountmanager voor landgoederen aan Onder landgoedeigenaren en rentmeesters heerst het beeld dat er binnen de gemeente Enschede maar weinig aandacht is voor het buitengebied en voor landgoederen. Ook verloopt volgens hen de behandeling van nieuwe initiatieven vaak moeizaam. Gebleken is dat er onder eigenaren en rentmeesters behoefte is een aan centraal aanspreekpunt (accountmanager landgoederen) waar ze met vragen terecht kunnen. Op landgoederen – met name bij historische landgoederen – komen zoveel verschillende aspecten samen dat een integrale benadering noodzakelijk is. De accountmanager kan tevens als projectleider optreden bij initiatieven op landgoederen. Aanbevolen wordt binnen de gemeente Enschede een accountmanager landgoederen aan te stellen. De accountmanager hoeft niet alleen voor het landgoederen ingezet te worden, maar kan uiteraard ook als aanspreekpunt voor het gehele buitengebied fungeren. Kennis en inzicht over het beheer van en wat er op landgoederen speelt is noodzakelijk om deze functie goed uit te kunnen oefenen. Verschillende gemeenten hebben een dergelijk iemand in dienst (gehad). Daarnaast is het gewenst dat de doorlooptijd van initiatieven aanzienlijk verkort wordt. Soms duurt het vele jaren voordat een initiatief uiteindelijk ter goedkeuring bij de gemeenteraad terecht komt.

Initiatieven zouden eerder georganiseerd moeten worden als een project dat geleid wordt door een projectleider. Beoordeling van een plan door de verschillende afdelingen zou niet na elkaar maar synchroon moeten plaatsvinden, waardoor de tijd tot aan definitieve ambtelijke goedkeuring en start van de wettelijke procedures aanzienlijk ingekort kan worden. De accountmanager kan hierbij als projectleider optreden. Aanbeveling 4: Zet een of meer gemeentelijke BOA’s in voor het buitengebied Landgoedeigenaren hebben te maken met verschillende vormen van overlast. Het gaat onder andere om loslopende honden, afvaldumping en vandalisme. De ligging van de Enschedese landgoederen dicht nabij de stad is enerzijds een groot goed, maar zorgt anderzijds voor een intensief gebruik door recreanten of door bewoners van de belendende woonwijken. Landgoederen zijn belangrijk als plek voor rust en dekking voor heel wat dieren. Natuurwaarden kunnen alleen harmonisch samengaan met een recreatief gebruik van landgoederen als er voldoende toezicht en handhaving is. In de jaren ’70 waren er in het Enschedese buitengebied nog drie BOA’s actief die betaald werden door de gemeente Enschede. Vandaag de dag is er opnieuw grote behoefte aan een of meer BOA’s die in overleg met eigenaren periodiek controleren op naleving van de regels op landgoederen en de rest van het buitengebied.

Hier zijn niet alleen landgoedeigenaren bij gebaat, dit is een meerwaarde voor het gehele buitengebied. Aanbeveling 5: Sla de handen ineen met waterschap en landgoedeigenaren in de strijd tegen verdroging Het laatste decennium heeft de gemeente veel geïnvesteerd om het hemelwater niet in het riool te laten weglopen en om het grijze water en het hemelwater te scheiden. Van een aantal beken op de stuwwal is het water weer bovengronds gebracht. Bij die plannen is echter nauwelijks rekening gehouden met de effecten voor het waterpeil in het buitengebied. Nog steeds staan snelle afvoer van hemelwater en voorkomen van wateroverlast in de stad voorop. Vanwege de klimaatverandering wordt verwacht dat er vaker piekbuien gaan voorkomen. Waar voor de stad snelle afvoer wellicht noodzakelijk is, is juist in het buitengebied vertraagde afvoer gewenst. Samen met het Waterschap Vechtstromen zou een plan gemaakt moeten worden om de wateraanvoer voor de beken in het buitengebied, in het bijzonder op landgoederen, te garanderen en door middel van stuwen of retentiegebieden het water daar langer vast te houden. Daarbij kan worden meegelift op het ZONproject en de Erfgoed Deal.

Pagina 61 van 68

Aanbevelingen voor eigenaren Aanbeveling 1: Landgoederen moeten meer aan hun PR doen Ten onterechte heerst vaak het beeld dat landgoedeigenaren vermogende personen zijn die zichzelf wel redden en geen hulp van de overheid nodig hebben. Uiteraard enkele uitzonderingen daargelaten is dit beeld niet terecht. Voor veel landgoedeigenaren is het een uitdaging om de exploitatie rond te krijgen. Stuk voor stuk zijn het vaak gepassioneerde personen die met al hun inzet en betrokkenheid er naar streven het familiebezit in goede conditie aan de volgende generatie door te geven. Het maakt daarbij niet uit of men met een eigenaar van een historisch landgoed of een nieuw landgoed te maken heeft en of het landgoed nu groot of klein is. Landgoedeigenaren zijn uit zichzelf niet zo geneigd de bijzondere kwaliteiten van hun grondbezit (zie hoofdstuk 3) en de maatschappelijke meerwaarde die ze hebben (zie ook bijlage 10) uit te dragen. Ze zijn zichzelf goed bewust van de kwaliteiten van hun bezit en menen dat recreanten, ambtenaren en bestuurders die ook wel zien. De meeste Enschedeërs die een wandeling op een landgoed maken, hebben geen idee dat daar een eigenaar achter zit die met veel hart voor de zaak zijn landgoed in stand probeert te houden. Landgoederen moeten meer zichtbaar willen worden.

De Enschedese landbouw heeft met zijn jaarlijkse ‘Toer de boer’ een manier gevonden om de stedelingen naar de boerderij te krijgen en uitleg te geven over het hedendaagse boerenbedrijf. Iets soortgelijks, bijvoorbeeld een jaarlijkse landgoeddag, valt ook te organiseren voor landgoederen. Daarnaast is het van belang de kennis en betrokkenheid van de gemeente te vergroten door ambtenaren en bestuurders actief te laten kennismaken met landgoederen. Te denken valt aan een jaarlijkse/vierjaarlijkse (bestuursperiode) landgoed excursie en/of het laten plaatsvinden van heisessies op landgoederen, met als programma onderdeel het verhaal van het desbetreffende landgoed. Aanbeveling 2: Ga meer samenwerken en wordt daarmee een steviger gesprekspartner voor overheden e.a. Vroeger waren de landgoederen in handen van een paar families die elkaar allemaal goed kenden. Vandaag de dag is het bezit van de Enschedese landgoederen versnipperd over een veel groter aantal eigenaren, waarvan een groot deel elkaar nauwelijks kent. Toch staan de meesten van hen voor dezelfde uitdagingen op het gebied van financiën, wettelijke kaders, onderhoud tuinen en monumenten, natuurontwikkeling, verdroging, overlast enzovoort. Door meer samen te werken kunnen kennis en ervaringen uitgewisseld worden. Jonge landgoedeigenaren kunnen veel leren van oude ‘rotten’, bijvoorbeeld over bosbouw of monumentenzorg.

Het biedt landgoedeigenaren ook de mogelijkheid om gezamenlijk naar buiten op te treden en krachten te bundelen. Daarnaast biedt het ook mogelijkheden om zaken op het gebied van onderhoud en toezicht gezamenlijk op te pakken, bijvoorbeeld samen een klus aanbesteden of gezamenlijk een machine aanschaffen. Daarmee kan schaalvoordeel bereikt worden.

Pagina 62 van 68

Aanbevelingen voor nader onderzoek Gedurende de uitvoering van de inventarisatie zijn er een aantal deelonderwerpen naar voren gekomen die relevant en van belang zijn voor de Enschedese landgoederen, maar waar binnen de voor deze inventarisatie beschikbare tijd geen ruimte was om ze uitgebreid te onderzoeken. Het verdient de aanbeveling hier nader onderzoek na te verrichten Aanbeveling 1: Laat een complete inventarisatie uitvoeren van nog aanwezige tuin- en parkaanleggen en hun staat van onderhoud In deze inventarisatie zijn tuin- en parkaanleggen op kaart gezet. Ten opzichte van de in 2011 uitgevoerde Inventarisatie van landgoederen in Overijssel is met deze inventarisatie een aantal tuinen parkaanleggen in beeld gebracht die dat eerder nog niet waren. Mogelijk is het in deze inventarisatie opgenomen overzicht nog niet compleet. Wat ook niet met deze inventarisatie in beeld is gebracht is de toestand van onderhoud waarin de aanleggen verkeren, wat nog aanwezig is van het oorspronkelijke ontwerp enzovoort. Wat wel duidelijk is geworden met deze inventarisatie is dat de aanleggen levend erfgoed betreffen waarbij een tweetal factoren van invloed zijn op hun staat: het merendeel van de aanleggen dateert van eind 19e-begin 20e eeuw. Bomen zijn aan het ‘eind van hun omloop’. Dit samen met de derde droge zomer op rij zorgt ervoor dat het behoud van de aanleggen onder druk staat.

Slechts een beperkt aanleggen geniet bescherming in de vorm van de status als complex historische buitenplaats, rijksmonument of gemeentelijk monument. Daarmee is in stand houding in zeker zin verzekerd. De andere aanleggen zijn in feite ‘vogelvrij’. Er bestaat kans dat de aanleggen verdwijnen en dat daarmee (opnieuw) een deel van het textielerfgoed verloren gaat. Het is aan te bevelen nader onderzoek te (laten) doen naar de staat van deze aanleggen, te komen tot een herstelprogramma en te onderzoeken of het mogelijk is de aanleggen te beschermen. Dat kan een monumentale status zijn maar wellicht ook een aanduiding ‘karakteristiek’ zoals die er is voor gebouwen. Een dergelijk onderzoek zou bijvoorbeeld uitgevoerd kunnen worden door een student van de Universiteit Groningen waar bij het Kenniscentrum Landschap van de Faculteit der Letteren een bijzondere leerstoel Historische buitenplaatsen en landgoederen ondergebracht. Aspecten die meegewogen kunnen worden in de mate waarin er publieke middelen aan het herstel van tuin- en parkaanleggen wordt besteedt zijn openstelling en beleefbaarheid. Niet altijd kan verlangd worden dat een tuin en/of park 365 dagen per jaar opengesteld is. Sommige tuinen en parken zijn dermate dicht bij woningen gelegen dat het gehele jaar openstellen een grote inbreuk geeft op de privacy.

Gedacht kan worden aan een publieke openstelling van minstens eens per jaar. Aanbeveling 2: Verricht nader onderzoek naar het grondgebruik van de landgoederen Een van de voor deze inventarisatie geformuleerde onderzoeksvragen luidt: Wat is de samenstelling c.q. het grondgebruik van de landgoederen? Binnen de voor deze inventarisatie beschikbare tijd bleek het niet mogelijk het grondgebruik van de landgoederen gedetailleerd in beeld te brengen. Gebleken is dat de daarvoor beschikbare bron – het GIS-bestand met het grondgebruik van landgoederen – gedateerd, onjuist en onvolledig is. Mocht de gemeente het wenselijk vinden het grondgebruik van de landgoederen getailleerd in beeld te hebben dan wordt aanbevolen hier nader onderzoek naar te (laten) verrichtten. Hiervoor kan onder meer gebruik gemaakt worden van het zeer gedetailleerde Landelijk Grondgebruiksbestand Nederland (LGN), dat door de Wageningen Universiteit tegen betaling wordt aangeboden. Het feit dat het grondgebruik van de landgoederen in deze inventarisatie niet uitgebreid in beeld is gebracht doet echter geen afbreuk aan de met deze inventarisatie verkregen kennis en inzichten.

Pagina 63 van 68

De aard van het grondgebruik hangt direct samen met de natuur- en biodiversiteitskwaliteiten op een landgoed. Een inventarisatie van het grondgebruik kan potenties voor herstel of verbetering van de natuurkwaliteiten aan het licht brengen. Zo heeft de verbouw van graan bijvoorbeeld een positief effect op de biodiversiteit en vergroot dit de aantrekkelijkheid van het landschap.

Pagina 64 van 68

Geraadpleegde bronnen Cartografie Cultuurhistorische waardenkaart Enschede Google Maps Kaart STL rapport 1986 met daarop toenmalige landgoederen gerangschikt onder NSW Kaart met NSW gerangschikte percelen in de gemeente Enschede uit 2018 Kaarten landgoederen uit de periode 1950, opgetekend door Staatsbosbeheer Kaarten opgenomen op www.topotijdreis.nl Kaarten opgenomen in landgoed versterkingsplannen, opgesteld voor diverse individuele landgoederen door OPG Kaarten behorende bij publicatie Albers, L., et al., 2011 Kaarten zoals opgenomen in Atlas van Overijssel Open Topo, Esri Nederland, Jan Willem van Aalst

Internetbronnen: Onder andere: http://www.architectuurgidsenschede.nl/ https://bagviewer.kadaster.nl/ https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/kastelen-en-buitenplaatsen/buitenplaatsen https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/ https://www.ruimtelijkeplannen.nl/ https://nl.surveymonkey.com/mp/sample-size/ https://www.vandale.nl/ https://wetten.overheid.nl/BWBR0001939/2019-01-01 https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten/Environmental-Research1/Faciliteiten-tools/Kaarten-en-GIS-bestanden/Landelijk-Grondgebruik-Nederland.htm

Pagina 65 van 68

Krantenartikelen Twentsche Courant Tubantia d.d. 28 maart 2018. Tastbare herinnering aan wat Enschede groot heeft gemaakt. Twentsche Courant Tubantia d.d. 1 oktober 2020. Hoe hou je stadsrand groen? Door landhuizen te bouwen. Twentsche Courant Tubantia d.d. 1 oktober 2020. Van Heek-landgoed Boekelo nieuwste gemeentemonument Literatuur en publicaties Albers, L. (1987) Het gewichtloze gewogen, cultuurhistorische betekenis van landgoederen geëvalueerd met behulp van multicriteria analyse. Delft: Lucia Albers. Albers, L., et al. (2011) Inventarisatie van landgoederen in Overijssel. Utrecht: Albers Adviezen Historische Parken & Haaften: Lantschap. BIJ 12 (2019) Standaardkostprijs directe werkzaamheden natuur- en landschapsbeheer. Utrecht: BIJ 12. Booy, R.E., et al. (1981) Hebben landgoederen nog een toekomst? Aanzet tot een vernieuwingsbeleid. De Bilt: Grondtmij NV Cruyningen, van, P.J., (2005) Landgoederen en landschap in de Graafschap. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. Damme, van, M., et al. (2013) Heren op het land. Buitenplaatsen van Twentse textielfabrikanten. Zwolle: Het Oversticht & Waanders. ISBN 978 94 91196 30 0. During, R. & Jagt, van der, P. (2015) Renkumse Landgoederen en Buitenplaatsen. Vista’s op participatie. Wageningen: Wetenschapswinkel Wageningen University en Research. Gemeente Enschede (2014) Gids buitenkans 2014. Enschede: Gemeente Enschede.

Gemeente Enschede (2020-1) Nota van uitgangspunten. Visie landelijk gebied gemeente Enschede. Enschede: Gemeente Enschede. Gemeente Enschede (2020-2). Monumentenlijst Enschede 02-06-2020. Enschede: Gemeente Enschede. Gillet, C., et al. (2019) Landbouwanalyse Enschede: Een onderzoek naar de huidige en toekomstige situatie van de landbouw in het landelijk gebied van Enschede. Apeldoorn: Kadaster & Wageningen: Wageningen University en Research. Landgoed versterkingsplannen, opgesteld voor diverse individuele landgoederen door OPG. Jacobs, M.H., (2002), Landschap3. Het ware, juiste en waarachtige landschap. Wageningen: Wageningen University en Research.

Pagina 66 van 68

Jentink, J. & Bosch, J. (2018) Voorbeeldenboek ‘Ruimte op landgoederen Ontwikkelingsruimte in bestemmingsplannen. Arnhem/Utrecht: Buro SRO & Olst: Overijssels Particulier Grondbezit. Ottens, W. (2011) Hoe beheert de huidige landgoedeigenaar zijn bezit?. Een analyse van de motivaties en tradities van landgoedbeheer door particuliere eigenaren en terreinbeherende organisatie. Groningen: Willemieke Ottens. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (2014) Rangschikking als landgoed: Voorwaarden. Zwolle: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Publicatienummer: RVO-1634_1-14/BF15896. Ruijgrok, L., et al. (2012-1) Economische betekenis van historische buitenplaatsen en landgoederen in de provincies Utrecht, Overijssel en Gelderland. Deventer: Witteveen+Bos. Ruijgrok, L., et al. (2012-2) Historische buitenplaatsen en landgoederen. In stand houden loont! Deventer: Witteveen+Bos. Schukkink, J. (2015) Levend landschap: Een cultuurgeschiedenis van het Lonneker Land en de Vliegbasis Twenthe. Enschede/Doetinchem: Jan Schukkink en AFdH Uitgevers. Tromp, H. & Henry-Buitenhuis, T., (red.), (1991) Historische buitenplaatsen in particulier bezit. Utrecht: Spectrum. Woolderink, H. (2014) Historisch boerderij-onderzoek in het richterambt Enschede. Enschede: Vereniging Oudheidkamer Twente. Videobronnen Raadsvergadering gemeenteraad Enschede, 30 juni 2020.

Via: https://channel.royalcast.com/enschede/#!/enschede/20200630_2

Verantwoording afbeeldingen Voorpagina

Thomas Meijer

Hoofdstuk 1 1.1 1.2

Henk Snuverink Thomas Meijer

Hoofdstuk 2 2.1

2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8

HCO Toegangsnummer 0233.1: Familie Blijdenstein. Inventarisnummer 462: Foto’s van de ontginningswerkzaamheden op de Lonnekerberg onder leiding van Albert Jan Blijdenstein, (ca. 1890). OPG, Rogier hooge Venterink OPG, Rogier hooge Venterink http://members.home.nl/m.tettero/Geuzen/Boekelo.htm Stichting cultureel erfgoed Enschede https://cultureelerfgoedenschede.nl/wordpressnew/landhuis-stokhorst/ OPG, Rogier hooge Venterink OPG, Rogier hooge Venterink OPG, Rogier hooge Venterink Pagina 67 van 68

2.8 2.10 2.11 2.12 2.13

Hoofdstuk 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9

OPG, Rogier hooge Venterink Google Streetview Twentsche Courant Tubantia d.d. 1 oktober 2020. Hoe hou je stadsrand groen? Door landhuizen te bouwen. Odin Landschapsontwerpers via ruimtelijkeplannen.nl Stichting cultureel erfgoed Enschede https://cultureelerfgoedenschede.nl/wordpressnew/villa-schuttersveldhengelosestraat/

OPG, Rogier hooge Venterink OPG, Rogier hooge Venterink OPG, Marco Gerritsen OPG, Rogier hooge Venterink Thomas Meijer Cultuurhistorische waardenkaart Enschede Landschap Overijssel Thomas Meijer Stichting cultureel erfgoed Enschede https://cultureelerfgoedenschede.nl/wordpressnew/boerderij-groot-brunink/

Hoofdstuk 4 4.1

OPG, Rogier hooge Venterink

Hoofdstuk 6 6.1 6.2

OPG, Thomas Meijer OPG, Henk Snuverink

Hoofdstuk 7 7.1 7.2

OPG, Thomas Meijer OPG, landgoederinoverijssel.nl

Pagina 68 van 68