landbouwanalyse Kadaster en WUR

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede

1

2

Landbouwanalyse Enschede Een onderzoek naar de huidige en toekomstige situatie van de landbouw in het landelijk gebied van Enschede

Versie d.d. 21-5-2019

Auteur(s)

Charlotte Gillet (Kadaster), Alwin Hubeek (Kadaster), Jakob Jager (WEcR), Theo Vogelzang (WEcR)

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede

3

Inhoudsopgave

Voorwoord.................................................................................................................................................. 7 1

Samenvatting ................................................................................................................................ 9

1.1

Belangrijkste conclusies .................................................................................................................. 9

1.2

Perspectieven ............................................................................................................................... 10

1.3

Methode ....................................................................................................................................... 11

2

Inleiding ....................................................................................................................................... 12

2.1

Aanleiding ..................................................................................................................................... 12

2.2

Vraagstelling ................................................................................................................................. 12

2.3

Leeswijzer..................................................................................................................................... 13

3

Landbouwanalyse ....................................................................................................................... 14

3.1 3.1.1

Grondgebruik in de gemeente Enschede ....................................................................................... 14 Totaaloverzicht grondgebruik landelijk gebied ................................................................................ 14

3.1.2

Verschuiving in grondgebruik van het landelijk gebied .................................................................... 15

3.2

Overzicht van de landbouw in het landelijk gebied van Enschede ................................................... 16

3.2.1 3.2.2

Ligging van de agrarische gronden ................................................................................................ 16 Grondgebruik door bedrijven uit en buiten Enschede ...................................................................... 17

3.2.3 3.2.4

Bedrijven per sector ...................................................................................................................... 18 Gewassen..................................................................................................................................... 19

3.3

Structuur van de landbouw in het landeijk gebied van Enscshede ................................................... 21

3.3.1

De landbouw in Enschede in sociaal-economische kengetallen ...................................................... 21

3.3.2 3.3.3

Bedrijfsgrootte............................................................................................................................... 22 Opvolging ..................................................................................................................................... 23

3.3.4 3.4

Verbreding .................................................................................................................................... 24 Verkavelingssituatie ...................................................................................................................... 25

3.4.1

Huiskavelgrootte ........................................................................................................................... 25

3.4.2

Aantal veldkavels .......................................................................................................................... 26

3.4.3 3.4.4

Veldkavelgrootte ........................................................................................................................... 27 Beoordeling verkavelingssituatie .................................................................................................... 28

3.4.5 3.5

Gronddruk..................................................................................................................................... 29 Eigendom en pacht ....................................................................................................................... 29

3.5.1

Agrarische grondprijzen................................................................................................................. 29

3.5.2

Eigendom/pacht ............................................................................................................................ 30

3.6 3.7

Bodem en waterhuishouding ......................................................................................................... 31 Natuur en landschap ..................................................................................................................... 34

3.8

Samenvatting ................................................................................................................................ 36

4

Relevante ontwikkelingen voor de landbouw in Enschede ........................................................ 38

4.1

Inleiding ........................................................................................................................................ 38

4.2

Randvoorwaarden voor de landbouw vanuit het milieubeleid .......................................................... 38

4.3 4.3.1

Ontwikkelingen in de landbouw vanuit het bewustzijn van consumenten ......................................... 39 Consumentenwensen.................................................................................................................... 39

4.3.2 4.3.3

Streekproducten............................................................................................................................ 39 Verbreding .................................................................................................................................... 39

4.4

Ontwikkelingen in het landbouwbeleid ............................................................................................ 40

4

4.4.1

Kringlooplandbouw........................................................................................................................ 40

4.4.2

Grondgebondenheid...................................................................................................................... 40

4.4.3

Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB).................................................................................. 41

4.5

Ontwikkelingen in de fysieke omgeving .......................................................................................... 41

4.5.1

Klimaat ......................................................................................................................................... 41

4.5.2

Energietransitie ............................................................................................................................. 41

4.5.3

Bodemvruchtbaarheid ................................................................................................................... 42

4.5.4

Biodiversiteit ................................................................................................................................. 42

4.6

Samenvattende beschouwing ........................................................................................................ 43

5

Analyse vanuit het gebied zelf .................................................................................................... 45

5.1

Inleiding ........................................................................................................................................ 45

5.2

Bedrijfsvoering .............................................................................................................................. 45

5.2.1

Drijfveer ........................................................................................................................................ 45

5.2.2

Toekomstverwachting ................................................................................................................... 46

5.2.3 5.2.4

Verbreding en verduurzaming ........................................................................................................ 46 Groei ............................................................................................................................................ 47

5.2.5 5.2.6

Samenwerking .............................................................................................................................. 47 Maatschappelijke bewustwording................................................................................................... 48

5.3

Beleid, wet- en regelgeving............................................................................................................ 48

5.4

Natuurlijke omstandigheden .......................................................................................................... 49

5.4.1 5.4.2

Klimaat ......................................................................................................................................... 49 Natuur en biodiversiteit .................................................................................................................. 49

5.4.3 5.5

Bodem .......................................................................................................................................... 49 Energietransitie ............................................................................................................................. 49

5.5.1

Vragen en opmerkingen ................................................................................................................ 49

5.5.2

Zonne-energie op daken ............................................................................................................... 50

5.5.3 5.5.4

Zonnevelden ................................................................................................................................. 50 Wind ............................................................................................................................................. 50

5.5.5 5.6

Biogas .......................................................................................................................................... 50 Gronddruk..................................................................................................................................... 51

5.7

Rol overheden .............................................................................................................................. 51

5.8

Samenvatting ................................................................................................................................ 51

6

Constateringen en perspectieven ............................................................................................... 53

6.1

Constateringen.............................................................................................................................. 53

6.2

Perspectieven ............................................................................................................................... 54

Bijlagenoverzicht ..................................................................................................................................... 56 1

Verkavelingsindex....................................................................................................................... 56

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede

5

6

Voorwoord Enschede is bij velen in eerste instantie bekend als grootste stad in het Oosten. Het gebied rondom de stad bestaat daarnaast uit een prachtig Twents landschap en is als werkgebied voor de actieve agrariërs ook een belangrijke economische ruimte. Dat blijkt als u zich verdiept in dit rapport over de landbouw in Enschede dat Wageningen Economic Research en Kadaster hebben geschreven in opdracht van de gemeente Enschede en STAWEL, de Stichting Duurzame Plattelandsontwikkeling Enschede. Het rapport is het resultaat van ons onderzoek naar de huidige situatie en de toekomst van de landbouw in het landelijk gebied van Enschede. Het onderzoek is uitgevoerd op basis van actuele data en deskresearch, maar ook door middel van interviews en gesprekken met boeren en andere deskundigen in het gebied. Zo is een genuanceerd en gevalideerd beeld ontstaan van de landbouw in de gemeente Enschede. De vele melkveebedrijven in het landelijk gebied hebben te maken met wijzigende regelgeving, strenger wordende normen en hebben vaak geen opvolger. Aan de andere kant bieden actuele maatschappelijke ontwikkelingen kansen voor het gebied. Er zijn bijvoorbeeld al bedrijven die een breder profiel hebben dan alleen de klassiek agrarische functie. Dit onderzoek had niet uitgevoerd kunnen worden zonder het inspirerende opdrachtgeverschap van de gemeente Enschede en de stichting STAWEL.

Wij willen hen dan ook dank zeggen voor de kans die ons is geboden om onze kennis en kunde in te zetten en voor de goede samenwerking. Ook is een woord van dank op zijn plaats voor de geïnterviewde betrokkenen en de aanwezigen op de workshop. Ik vertrouw erop dat de inhoud van dit onderzoek een goede basis zal bieden voor het opstellen van een structuurvisie voor het landelijk gebied van Enschede. Arno Koldenhof Districtmanager Oost Kadaster, ruimte en advies

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede

7

8

1

1.1

Samenvatting

Belangrijkste conclusies Enschede roept bij veel mensen meer de associatie op van een stedelijke dan een landelijke gemeente. Toch kent de gemeente Enschede een omvangrijk en hoog gewaardeerd buitengebied met heel gevarieerd grondgebruik. De oppervlakte van het landbouwgebied neemt langzaam wat af. De betekenis van de landbouw voor de Enschedese gemeenschap bestaat in hoofdlijn uit twee onderdelen. De landbouw levert een bijdrage aan de lokale economie: inkomen en werk. De omvang daarvan is op gemeentelijke schaal bescheiden, maar vrij stabiel. De andere bijdrage van de landbouw betreft de woon- en leefomgeving. De landbouw vormt van oudsher de drager van lokale gemeenschappen en geeft mede vorm aan het gevarieerde en kleinschalige landschap van Enschede. De landbouw moderniseert, het aantal bedrijven en de sociale samenhang nemen af. De grootschalige landbouw past minder bij het kleinschalige landschap. Zij heeft te maken met steeds aanscherpende milieuregels en afname van biodiversiteit en bodemvruchtbaarheid. Hoe deze afname te keren is een belangrijk issue. Het gebruik van de landbouwgrond (4700 ha) is versnipperd over 327 bedrijven, waarvan de helft (164 bedrijven) met bedrijfsgebouwen buiten de gemeentegrens ligt.

De meerderheid van de landbouwgrond in gebruik is bij bedrijven van buiten Enschede en bij boeren die hun bedrijf hebben afgebouwd en/of de landbouw als bijverdienste hebben. De belangrijkste bedrijfstak is de melkveehouderij en het grondgebruik bestaat in hoofdzaak uit grasland en maisteelt voor veevoer. De verkaveling is overwegend redelijk. Bij de bedrijven met een opvolger zijn twee toekomstvisies zichtbaar: meegaan in de landelijke tendens van uitbreiding van de melkveestapel of optimalisatie van de bedrijfsvoering met gelijkblijvende veestapel: automatiseren, extensiveren en/of verbreden. De eisen van het nationale en EU-beleid voor de melkveehouderij bevorderen een extensiever grondgebruik met een minder hoge veebezetting, het sluiten van kringlopen en het inspelen op wensen van consumenten. De lokale omstandigheden met het kleinschalige landschap en de nabijheid van de stad bieden kansen voor verbreding. Opvallend is dat de bedrijven in Enschede op dit moment beduidend minder verbreding kennen (agrotoerisme, verkoop aan huis, loonwerk) dan elders in Nederland. Een nieuwe vorm van verbinding met de stad betreft de energietransitie. De claim om landbouwgrond aan te wenden voor het opwekken van energie met zon en wind roept veel reacties op: vragen en weerstand. Zon op daken en biovergisting (mestverwerking) zijn vaak acceptabel.

Het gebruik van landbouwgrond voor zonnevelden heeft weinig tot geen steun.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede

9

1.2

Perspectieven Het doortrekken van de huidige trend in de landbouw betekent dat het aantal agrariërs in de gemeente Enschede dat een volwaardig inkomen uit de landbouw kan halen blijft dalen en dat het ongewisse toekomstperspectief van de betreffende agrarische bedrijven weinig zekerheid biedt over de continuïteit van het beheer van het kostbare kleinschalige landschap van het landelijk gebied in Enschede. De grotere melkveehouderijbedrijven in Enschede staan - net als elders in Nederland - op een kruispunt: uitgaan van de melkproductie als verdienmodel of verbreden met inkomsten uit met de landbouw verbonden diensten. Veel boeren in Enschede zien de race naar verlaging van de kostprijs van melk niet als hun gewenste toekomst. Vanwege alle naast elkaar bestaande functies in het landelijk gebied is de gronddruk in het landelijk gebied van Enschede relatief hoog. Daar komen nog eens de nieuwe claims bij voor het duurzaam opwekken van energie en voor klimaatadaptatie. Aanbeveling is in te zetten op gebiedsgerichte processen om alle opgaven te kunnen uitvoeren. Grondeigenaren in het landelijk gebied van Enschede hebben een sterke troef in handen. De kansen om in de stad – land relatie nieuwe verdienmodellen te ontwikkelen liggen hier meer voor de hand dan in echte plattelandsgemeenten.

Het aantrekkelijke landelijk gebied is een positieve factor voor het vestigingsklimaat in Enschede. Bestuurlijk en ambtelijk ligt het zwaartepunt in Enschede in het stedelijk gebied. De landbouw en het landelijk gebied krijgen daardoor relatief minder aandacht. Toch heeft het kenmerkende Twentse landschap in het landelijk gebied van Enschede kwaliteiten die voor de toekomst behouden moeten blijven: landschap, natuur, biodiversiteit, bodemeigenschappen. Als echter economisch perspectief ontbreekt, dan kan de landbouw haar rol van medebeheerder van het landelijk gebied op termijn niet voortzetten. De gemeente kan zich derhalve niet afzijdig houden en moet hierop beleid voeren. De gemeente moet onder meer bezien hoe de eigen grondposities in het landelijk gebied benut kunnen worden om de gewenste ontwikkeling te steunen. Tegen die achtergrond zou de gemeente Enschede in gesprek moeten gaan met de agrariërs in het landelijk gebied van Enschede over hun toekomstige verdienmodel. Gemeente en STAWEL zouden in kunnen zetten in op soepele en op elkaar afgestemde gemeentelijke regelgeving voor de landbouw in het landelijk gebied van Enschede, met daarin ook ruimte voor innovatieve experimenten. De gemeente zou daarin samen met de landbouw op kunnen trekken naar provincie en Rijk.

Samenwerking tussen ondernemers kan nieuwe verdienmodellen ondersteunen, maar ook de maatschappelijke bewustwording bij de burger voor de ontwikkelingen in het landelijk gebied verhogen. Subsidies zijn een goed middel om de landbouw in het landelijk gebied van Enschede meer klimaatbewust te maken. De grotere grondbezitters in het landelijk gebied van Enschede wordt aanbevolen om te onderzoeken hoe zij pachters kunnen ondersteunen bij het inspelen op de in dit rapport geschetste veranderende randvoorwaarden waarbinnen zij hun bedrijf voeren. Met name het inpassen van duurzame energieproductie aan de bedrijfsvoering en het kunnen voldoen aan strengere vereisten van het milieubeleid.

10

1.3

Methode In hoofdstuk 3 van dit rapport wordt de structuur en de verkavelingssituatie van de agrarische bedrijven in het landelijk gebied van de gemeente Enschede in kaart gebracht. Deze analyse wordt gepresenteerd in kaartbeelden, getallen en bijbehorende analyse, gebaseerd op data van het Kadaster, WEcR, de gemeente Enschede, de provincie Overijssel en de Gecombineerde Opgave (Meitelling) van CBS/RVO. Hoofdstuk 4 bestaat uit een beschouwing van de ontwikkelingen van de Nederlandse landbouw in de komende jaren, waarbij ook ingegaan wordt op de gevolgen daarvan voor de bedrijven in het landelijk gebied van Enschede. In interviews en in een workshop zijn grondeigenaren en –gebruikers in het gebied gevraagd naar relevante ontwikkelingen en verwachtingen voor de toekomst die zij zien voor de landbouw in het gebied. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de meningen van deze grondeigenaren. De belangrijkste bevindingen uit dit rapport treft u aan in hoofdstuk 6. Hierin is een vertaalslag gemaakt van de landelijke ontwikkelingen uit hoofdstuk 4 en de lokale input uit hoofdstuk 5 naar de toekomstige verwachtingen voor het landelijk gebied van Enschede. Dit resulteert in een aantal conclusies en aanbevelingen.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 11

2

Inleiding

2.1

Aanleiding De gemeente Enschede is bezig met het opstellen van een visie landelijk gebied en met een energievisie voor de gehele gemeente. Beide visies raken de landbouwsector in het landelijk gebied van de gemeente. STAWEL, de Stichting voor Duurzame Plattelandsontwikkeling Enschede, waarborgt in dit proces dat de input van eigenaren in het landelijk gebied voldoende wordt meegenomen. Vandaar dat de gemeente en STAWEL het Kadaster en Wageningen Economic Research de vraag hebben gesteld meer inzicht te bieden in de huidige situatie van de landbouw, de opgaven die spelen in het landelijk gebied van Enschede en de verwachtingen van de grondeigenaren en -gebruikers in het gebied zelf.

2.2

Vraagstelling De vraagstelling voor deze studie was om een beeld te schetsen van de agrarische sector in Enschede. Het gaat daarbij om de huidige situatie en het perspectief op ontwikkeling. In dat verband hebben, naast de typering van de bedrijven, het grondgebruik en van de verkaveling, een paar thema’s de bijzondere belangstelling: •

Het landelijk gebied van Enschede kent een waardevol landschap met veel landgoederen, bos en landschapelementen. Ook het natuurbehoud in onder meer Natura 2000 gebieden stelt randvoorwaarden aan de landbouw. Hoe functioneert de landbouw in dit kleinschalige cultuurlandschap en wat betekent de landbouw voor het behoud van de natuur en het

•

waardevolle landschap? De stedelijke bebouwing en bevolking is in het landelijke gebied van Enschede nergens ver weg. Welke betekenis heeft de nabijheid van de stad Enschede voor de ontwikkeling van de landbouw en van het landelijk gebied?

•

De Nederlandse landbouw – en zeker de melkveehouderij – staat voor de opgave om efficient te produceren en tegeljkertijd te voldoen aan telkens zwaardere eisen vanuit milieu en dierenwelzijn. De landbouw staat hierdoor voor een transitie richting grondgebondenheid en kringlooplandbouw. Wat betekenen deze nationale ontwikkelingen voor de landbouw in

•

Enschede? De hoge zandgronden, zoals in Enschede, zijn droogtegevoelig. Met de verandering van het klimaat komt droogte vaker voor. Verder nemen het humusgehalte in de grond en het bodemleven af. Hierdoor komen vragen op over de biodiversiteit en de bodemvruchtbaarheid. Hoe zit dit in Enschede en wat betekenen deze trends voor de ontwikkeling van de landbouw en het landelijk gebied in Enschede?

•

Vrij nieuw is de energietransitie en de vraag die daaruit voortkomt naar grond voor zonnevelden en windturbines. Hoe werkt dit uit voor de landbouw in Enschede? Over deze thema’s is aan de onderzoekers gevraagd om de feitelijke situatie te beschrijven, het toekomstperspectief te schetsen en daarbij te betrekken de opvattingen van de agrariërs in het gebied. Deze informatie is input voor de op te stellen visie over het landelijk gebied en voor de Energievisie van de gemeente Enschede.

12

2.3

Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd : Hoofdstuk 3.

Landbouwanalyse

De structuur, het grondgebruik, de sociaal-economische situatie van de bedrijven en de verkavelingssituatie van de agrarische bedrijven in het landelijk gebied van Enschede worden in dit hoofdstuk in kaart gebracht. Deze analyse wordt gepresenteerd in kaartbeelden, getallen en bijbehorende analyses, gebaseerd op data van het Kadaster, WEcR, de gemeente, de provincie en de Gecombineerde Opgave (Meitelling) van CBS/RVO. Hoofdstuk 4

Toekomstige ontwikkelingen

Dit hoofdstuk bestaat uit een beschouwing van belangrijke trends en ontwikkelingen voor de landbouw in Nederland, met -waar mogelijk- de vertaling naar de landbouw en het landelijk gebied in Enschede. Hoofdstuk 5

Analyse uit het gebied zelf

In interviews en een workshop zijn grondeigenaren en –gebruikers in het gebied gevraagd naar relevante ontwikkelingen en hun verwachtingen voor de toekomst van de landbouw. Dit hoofdstuk geeft de meningen van de eigenaren weer. Hoofdstuk 6

Conclusies en Aanbevelingen

De belangrijkste bevindingen uit dit rapport vindt u hier. Hier is een vertaalslag gemaakt van de situatieschets van de landbouw in Enschede (hoofdstuk 3), de landelijke ontwikkelingen uit hoofdstuk 4 en de inbreng van de agrariërs uit hoofdstuk 5, naar verwachtingen en toekomstbeelden voor het gebied.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 13

3 3.1

Landbouwanalyse Grondgebruik in de gemeente Enschede Het totale grondgebied van de gemeente Enschede omvat 14.083 hectare en de gemeente kent in totaal ruim 159.000 inwoners. In de centrale stad wonen circa 154.000 inwoners op een grondgebied van ongeveer 4.000 hectare. Het landelijk gebied van de gemeente Enschede vormt met ongeveer 10.000 hectare circa 70% van het oppervlakte van de gemeente. Hier wonen circa 5.000 inwoners in circa 2.000 woningen.

3.1.1

Totaaloverzicht grondgebruik landelijk gebied Het landelijk gebied van de gemeente Enschede kent veel gebruiksvormen. Circa twee derde deel van dat landelijk gebied is in gebruik voor de functie landbouw. De overige een derde wordt ingenomen door niet-agrarische functies. Denk daarbij onder meer aan landgoederen, natuur, bos, Bad Boekelo, waterwingebied en een golfbaan en vliegveld Twente Airport (zie tabel 3.1 en figuur 3.1). Tabel 3.1. Overzicht grondgebruik landelijk gebied Enschede Grondgebruik

ha

Landbouw*

6.712

Bos**

2.155

Recreatie

321

Hoofdweg

288

Water

147

Semi-bebouwd

125

Droog natuurlijk terrein**

120

Bebouwd

106

Vliegveld

104

Nat natuurlijk terrein**

58

Bedrijfsterrein

52

Spoorweg

11

Glastuinbouw

2

* Alle gronden gerelateerd aan landbouwdoeleinden, waaronder de 4.724 ha cultuurgrond en bovendien kavelpaden, houtwallen en agrarische erven. Inclusief landbouwkundig gebruik binnen landgoederen, rondom het voormalig vliegveld, bermen etc. ** Totaal oppervlakte natuur is droog natuurlijk terrein, nat natuurlijk terrein en bos.

Deze studie concentreert zich op het agrarische grondgebruik in de gemeente Enschede. Ruim 4.700 ha is cultuurgrond en wordt gebruikt als grasland en voor de teelt van gewassen, zoals mais. Dit is circa een derde van het totale grondgebied van de gemeente Enschede. Een beperkt deel van het agrarische gebruik vindt plaats binnen de landgoederen (zie §3.7).

14

Figuur 3.1 3.1.2

Bodemgebruik landelijk gebied

Verschuiving in grondgebruik van het landelijk gebied Op basis van de CBS-bodemgebruiksstatistiek is de ontwikkeling van het grondgebruik over de periode 1996-2015 voor het landelijk gebied van Enschede bekeken. Hierbij valt op dat het grondgebruik geclassificeerd als bedrijventerrein (28 ha), hoofdweg (37 ha) en bos (87 ha) toegenomen is. Ook de omvang van sportterrein (39 ha) en bouwterrein (19 ha) is toegenomen. De categorie landbouw is met ruim 240 hectare afgenomen. Onder landbouw vallen hier alle gronden gerelateerd aan landbouwdoeleinden, waaronder de cultuurgrond (4.724 ha), kavelpaden, houtwallen en agrarische erven. Recente onttrekkingen voor de aanleg van de N18 en de uitwerking van Natura 2000-gebied zijn hierin nog niet meegenomen. Uit de cijfers blijkt een trend: in de loop van de jaren is in het landelijk gebied van Enschede telkens minder grond beschikbaar voor de landbouw.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 15

Hoofdweg

Bedrijventerrein 300

40

hectare

hectare

60

20 0

280 260 240 220

1996

2006

1996

2015

2015

Landbouw

Bos 2200

7000

2150

6900

hectare

hectare

2006

2100 2050

6800 6700 6600 6500

2000 1996

2006

2015

1996

2006

2015

Figuur 3.2. Ontwikkeling grondgebruik landelijk gebied Enschede over de periode 19962015

3.2

Overzicht van de landbouw in het landelijk gebied van Enschede

3.2.1

Ligging van de agrarische gronden In de analyse wordt uitgegaan van het agrarisch gebruik zoals opgegeven in de Gecombineerde Opgave 2017 (voorheen: Meitelling). De Gecombineerde Opgave is een jaarlijkse opgave voor alle agrarische ondernemers in ons land, waarmee gegevens worden verzameld voor o.a. de CBS-Landbouwtelling en de mestwetgeving. Het landbouwkundig gebruik (cultuurgrond) in de gemeente Enschede omvat 4.724 ha.

16

Figuur 3.3 3.2.2

Landbouwkundig gebruikte percelen gemeente Enschede

Grondgebruik door bedrijven uit en buiten Enschede De 4.724 ha cultuurgrond in de gemeente Enschede is in gebruik bij in totaal 327 bedrijven, waarvan de helft (164 bedrijven) gevestigd is buiten de gemeente Enschede. Deze bedrijven hadden in 2017 een kwart van de landbouwgrond (1.231 ha) in gebruik. Bijna 60% van deze oppervlakte werd gebruikt door bedrijven gevestigd binnen twee kilometer van de gemeentegrens. Hiervan is circa een derde in eigendom. De bedrijven op grotere afstand hebben circa een zesde in eigendom. Omgekeerd gebruikten de bedrijven die in Enschede gevestigd zijn samen 267 ha buiten de gemeente, waarvan 61 ha op meer dan 2 km afstand van de gemeentegrens. Er wordt dus duidelijk meer grond in de gemeente Enschede gebruikt door bedrijven van buiten Enschede dan andersom. Tabel 3.2

Aantallen en oppervlaktes agrarische bedrijven in Enschede in 2017 Aantal

Areaal (ha)

Totaal aantal bedrijven met gebruik in Enschede Totaal aantal bedrijven van buiten Enschede Totaal aantal bedrijven van <2km buiten Enschede Totaal aantal bedrijven van >2km buiten Enschede

327

4.724

164

1.231

85

728

79

503

163

3.493

Aantal bedrijven uit Enschede met <10 ha oppervlakte

63

277

Aantal bedrijven uit Enschede met >10 ha oppervlakte

100

3.215

49

267

Aantal bedrijven uit Enschede met gebruik <2km buiten Enschede

38

206

Aantal bedrijven uit Enschede met gebruik >2km buiten Enschede

18

61

Totaal aantal bedrijven uit Enschede

Totaal gebruik bedrijven uit Enschede buiten Enschede

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 17

Het onderstaande taartdiagram (figuur 3.4) geeft de verdeling van het grondgebruik over de bedrijven uit Enschede en de bedrijven van buiten de gemeente weer. In de analyse in de volgende paragrafen ligt de nadruk op het gebruik van de bedrijven uit Enschede zelf en dan vooral op de 100 bedrijven hiervan die groter zijn dan 10 hectare.

Figuur 3.4

Overzicht agrarisch grondgebruik uitgesplitst naar herkomst bedrijf

De achtergrond van het verschil in over- en weergebruik is mogelijk dat in het verleden de bedrijven in Enschede een minder intensieve bedrijfsvoering kenden en daardoor relatief makkelijker konden voldoen aan de mestregels. De intensievere bedrijven buiten Enschede hadden meer belang bij extra grond en hebben daardoor meer grond in gebruik weten te nemen in Enschede. Inmiddels hebben ook de bedrijven in de gemeente Enschede zelf behoefte aan meer grond om aan de aangescherpte regelgeving te kunnen voldoen. 3.2.3

Bedrijven per sector De landbouw in Enschede staat met name ten dienste van de melkveehouderij. Het gebied bevat 52 volwaardige melkveebedrijven en vier intensieve veehouderijen (3 varkenshouders en 1 pluimveehouder). De overige 108 bedrijven zijn kleinschaliger en hebben veelal neventakken met onder meer zoogkoeien en vleesvee, paarden, pony’s en maisteelt. Figuur 3.5 geeft een uitsplitsing naar sectoren voor de 100 bedrijven in Enschede met meer dan 10 ha grond in gebruik.

18

Figuur 3.5

Aantal bedrijven uitgesplitst naar sector

De melkveebedrijven vertegenwoordigen samen meer dan tweederde van het grondgebruik door Enschedese bedrijven. Het areaal in gebruik door bedrijven in de akkerbouwsector is slechts 8%. Het gaat daarbij om ondernemers met een nevenberoep, die mais telen voor de veehouderij in het gebied.

Figuur 3.6. 3.2.4

Aantal hectare gebruik uitgesplitst naar sector

Gewassen Dat de melkveehouderij de grootste sector is in de gemeente Enschede is ook terug te zien in de gewassen die geteeld worden door de 100 bedrijven groter dan 10 ha. Bijna 80% van het grondgebruik van deze bedrijven is grasland en bijna 20% is snijmaïs. De overige rundveebedrijven, paard- en ponybedrijven en overige graasdierbedrijven gebruiken ook voornamelijk grasland. De belangrijkste teelten bij de akkerbouwbedrijven zijn snijmaïs, grasland en een beperkt areaal granen. De akkerbouwbedrijven staan dus ook veelal ten dienste van de melkveebedrijven in het gebied. Zie figuur 3.7.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 19

Figuur 3.7

Gewassen geteeld door bedrijven uit Enschede

Onderstaande kaart toont de ligging van de gewaspercelen in het landelijk gebied van Enschede geclassificeerd naar grasland, snijmaïs en overig. In de categorie overig vallen zowel de granen als enkele kleine teelten (<2 ha) zoals sojabonen en kerstbomen. Ook in de gewassen is zichtbaar dat de (melk)veehouderijsector dominant is in het gehele gebied.

Figuur 3.8

20

Overzichtskaart gewassen

3.3

Structuur van de landbouw in het landeijk gebied van Enscshede

3.3.1

De landbouw in Enschede in sociaal-economische kengetallen De melkveehouderij is de dominante agrarische sector in Enschede. In de tabel is de structuur van de melkveehouderij in het landelijk gebied van Enschede vergeleken met de provincie Overijssel en Nederland als geheel. Structuur melkveehouderij in Enschede in vergelijking tot Overijssel en heel Nederland Variabele

Enschede

Overijssel

Nederland

Aantal bedrijven

53

2.924

16.665

Standaard opbrengsten (x 1.000 euro)

222

264

297

Inkomen uit bedrijf per onbetaalde aje (euro) a)

22.259

23.422

28.193

Opbrengsten per koe (euro per jaar)

3.357

3.382

3.358

Betaalde kosten en afschrijving per koe (euro per jaar)

2.933

2.996

2.931

Aantal melkkoeien

68

81

90

Melkproductie per koe (kg)

7.149

7.099

6.977

Melkproductie per hectare (kg)

11.914

13.055

12.343

Oppervlakte cultuurgrond (ha)

41

44

51

Kostprijs melk per 100 kg melk (euro)

48

46

45

Saldo per melkkoe (euro per jaar)

1.866

1.766

1.752

a)

Aje = Arbeidsjaareenheid; ‘onbetaalde aje’s’ worden ingevuld door de ondernemer met eventueel

meewerkende gezinsleden.

Bron: CBS-Landbouwtelling. 5-jaarlijks gemiddelde 2012-2016. De melkveehouderijsector in Enschede zorgt voor een werkgelegenheid van 118 arbeidsjaareenheden (aje). 1 aje is één volwaardige arbeidskracht. Er kunnen dus op een bedrijf meerdere aje aanwezig zijn. Er is een afname in werkgelegenheid van 20 arbeidsjaareenheden ten opzichte van 2005 (138 aje). Dit is overeenkomstig de Nederlandse trend. Het inkomen van de melkveebedrijven in Enschede is vergelijkbaar met de rest van Overijssel, maar ligt 20% lager dan landelijk. De oorzaak ligt met name in de bedrijfsgrootte (minder koeien). De melkproductie per koe is iets hoger dan buiten de gemeente Enschede, maar is per hectare lager. De bedrijven in Enschede zijn hiermee wat extensiever, hetgeen mede een hogere kostprijs veroorzaakt. Door de hogere melkgift per koe is het saldo in Enschede per koe circa 6% hoger dan buiten de gemeente. De in omvang tweede sector in het landelijk gebied van Enschede, die van de overige graasdierbedrijven, geeft het volgende beeld:

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 21

Graasdierbedrijven (excl melkvee) in Enschede, Overijssel en heel Nederland Variabele

Ensched

Overijsse

Nederlan

e

l

d

Aantal bedrijven

29

1.044

6.855

Standaard opbrengsten (x 1.000 euro)

50

105

117

Inkomen uit bedrijf per onbetaalde aje (euro) a)

3.256

11.844

10.812

Opbrengsten (euro per jaar)

64.926

79.696

46.355

Betaalde kosten en afschrijving (euro per jaar)

62.423

72.675

42.882

Oppervlakte cultuurgrond (ha)

18

22

24

Standaard opbrengsten per ha (x 1.000 euro)

2,8

4,7

4,9

a)

Aje = Arbeidsjaareenheid; ‘onbetaalde aje’s’ worden ingevuld door de ondernemer met

eventueel meewerkende gezinsleden.

Bron: CBS-Landbouwtelling. 5-jaarlijks gemiddelde 2012-2016. Het betreft hier dus vaak nevenbedrijven, dat wil zeggen dat de ondernememer het grootste deel van zijn inkomen van buiten het bedrijf haalt. De overige graasdierbedrijven in Enschede zorgen voor een werkgelegenheid van 102 arbeidsjaareenheden. Er is in deze categorie bedrijven een afname in werkgelegenheid van 14 arbeidsjaareenheden ten opzichte van 2005 (116 aje). De overige graasdierbedrijven zijn in Enschede meer dan de helft kleiner dan elders gemeten in standaard opbrengsten. De bedrijven zijn meer grondgebonden dan de bedrijven buiten de gemeente (minder SO per hectare) en dus extensiever. Door deze kleinere omvang en extensievere bedrijfsvoering ligt het inkomen op minder dan eenderde van het landelijke gemiddelde.

3.3.2

Bedrijfsgrootte De belangrijkste agrarische bedrijfstak in Enschede is de melkveehouderij. De 52 melkveebedrijven in Enschede zijn gemiddeld 42 hectare groot en hadden in 2017 gemiddeld 74 koeien (1,76 koeien per ha), zij zijn daarmee gemiddeld kleiner dan het landelijk gemiddelde van circa 97 koeien en 60 hectare1 (1,6 koeien per ha). Het gemiddeld aantal koeien per hectare in is in Enschede wel hoger dan het landelijk gemiddelde. De gemiddelde bedrijfsgrootte van landbouwbedrijven in de gemeente Enschede varieert tussen de 32 hectare (Usselo) en 43 hectare (Esmarke).

1

Feiten en cijfers over de Nederlandse veehouderijsectoren 2018, WUR rapport 1134.

22

Figuur 3.9 3.3.3

Gemiddelde bedrijfsgrootte per deelgebied

Opvolging In figuur 3.10 is vanuit de eerder genoemde Gecombineerde Opgave 2016 een indicatie weergegeven van de bedrijfsopvolgingssituatie in Enschede voor bedrijven groter dan 10 hectare. Van de melkveebedrijven is eenderde van de bedrijfshoofden 51 jaar of jonger. Van de bedrijfshoofden ouder dan 51 jaar (tweederde van het totaal) is gekeken naar de aanwezigheid van een opvolger. Iets meer dan de helft van de melkveebedrijven met een bedrijfshoofd ouder dan 51 jaar heeft een opvolger. Dit komt overeen met het landelijk gemiddelde (situatie 2016). Bij overige graasdieren is ongeveer dezelfde verhouding in bedrijfsopvolging te zien. In de akkerbouwsector (11 bedrijven) heeft 80% van de bedrijven geen opvolger en ligt bovendien de leeftijd een stuk hoger, slechts 1 bedrijfshoofd is onder de 51 jaar in die sector.

overige graasdieren

melkvee

akkerbouw

0%

10% < 51 jaar

Figuur 3.10

20%

30%

40%

>= 51 jaar met opvolger

50%

60%

70%

80%

90%

100%

>= 51 jaar zonder opvolger

Bedrijfsopvolging per sector

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 23

Bij de opvolging is het van belang om onderscheid te maken tussen hoofdberoepers, die een volwaardig gezinsinkomen willen verdienen met hun bedrijf, en bedrijven die als neventak worden gehouden. Uit de praktijk in Enschede blijkt dat bedrijven in fasen afbouwen. Na het stoppen als melkveehouder, wordt de grond nog jaren gebruikt voor bijvoorbeeld maisteelt, het inscharen van vee van melkveebedrijven of voor vleesvee. De grond komt daardoor niet direct beschikbaar voor de andere agrarische ondernemers, maar voor een deel is de productie wel dienstbaar aan de hoofdberoepsbedrijven. Denk daarbij aan maisteelt voor veevoer of het inscharen van jongvee van andere bedrijven. 3.3.4

Verbreding In de Gecombineerde Opgave krijgen agrariërs eens in de vier jaar de vraag voorgelegd welke verbrede landbouwactiviteiten, zoals agrotoerisme, verkoop aan huis of natuurbeheer, uitgevoerd worden op het bedrijf. De meest recente cijfers daarover dateren uit 2016. In Enschede wordt vooral aan natuur- en landschapsbeheer, loonwerk voor derden en verkoop van landbouwproducten aan huis gedaan. Daarnaast bieden enkele bedrijven mogelijkheden voor agrotoerisme. Tot slot komt ook boerderij-educatie, zorglandbouw en verwerking van landbouwproducten voor. De cijfers over verbreding betreffen alle bedrijven in Enschede die in de CBS-Landbouwtelling meegenomen worden en niet enkel bedrijven groter dan 10 hectare. Figuur 3.11 laat zien dat verbredingsactiviteiten in Enschede het meest voorkomen bij de categorie overige graasdierbedrijven. Opvallend is dat de percentages voor alle verbredingsactiviteiten in de gemeente Enschede half zo hoog liggen of nog lager zijn dan het landelijk gemiddelde. Voor de categorie agrarisch natuur- en landschapsbeheer wordt aangetekend dat deze cijfers in Enschede zijn opgenomen onder Groen-Blauwe diensten en daardoor deels niet in de tabel terugkomen. Tabel 3.3

Kengetallen verbredingsactiviteiten Enschede en landelijk Enschede Bedrijven

Verbredingsactiviteit

>10 ha

Landelijk

alle

alle

aantal

aantal

%

%

Agrarisch natuur- en landschapsbeheer

21

23

16%

29%

Agrotoerisme

3

7

5%

10%

Boerderij educatie

2

3

2%

4%

Loonwerk voor derden

7

9

6%

19%

Verkoop aan huis

5

9

6%

14%

Verwerking landbouwproducten

1

1

1%

4%

Zorglandbouw

2

2

1%

3%

101

143

Totaal aantal bedrijven in landbouwtelling. Niet alle bedrijven doen aan verbreding.

24

Loonwerk voor derden

Boerderij educatie

Zorglandbouw Agrarisch natuuren landschapsbeheer Verkoop aan huis

Verwerking landbouwproducten

Agrotoerisme 0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

aantal bedrijven melkvee

Figuur 3.11

3.4

akkerbouw

overige graasdieren

rest

Verbrede landbouw in Enschede (aantal bedrijven)

Verkavelingssituatie In deze paragraaf is de verkaveling van de bedrijven groter dan 10 ha in het gebied beschreven. Het landelijk gebied van Enschede is voor de analyse van de verkavelingssituatie opgedeeld in deelgebieden conform de bestaande buurtkringen in de regio. Als uitgangspunt bij de verkavelingsanalyse is het vestigingsadres van het bedrijf genomen. Alle bedrijven die met hun vestigingsadres binnen een deelgebied vallen zijn met de totale bedrijfsoppervlakte meegerekend, ook al valt een deel buiten het deelgebied. In de deelgebieden Driene en Twekkelo zijn onvoldoende bedrijven groter dan 10 hectare gevestigd om hier uitspraken over de verkavelingssituatie te doen. In gemiddelden over de hele gemeenten zijn de hier gevestigde bedrijven wel meegenomen. In Enschede-Noord en Enschede-Zuid hebben in de periode 2000-2017 wettelijke ruilverkavelingen plaatsgevonden. Deze ruilverkavelingen hebben gezorgd voor een betere verkaveling. De verkavelingssituatie is echter door onder andere aan- en verkoop van grond en stoppende bedrijven anno 2019 alweer (aanzienlijk) veranderd.

3.4.1

Huiskavelgrootte De huiskavelgrootte en het huiskavelpercentage vormen belangrijke kengetallen voor de beoordeling van de verkavelingssituatie. Met name voor de melkveebedrijven is de huiskavelgrootte van belang. De norm voor deze bedrijven is een huiskavel van 60% van de bedrijfsoppervlakte. Als voldoende grond bij huis ligt kunnen deze bedrijven voldoen aan de maatschappelijke wens voor de weidegang van het melkvee. De onderstaande cijfers over de verkaveling hebben betrekking op alle bedrijven groter dan 10 ha, waaronder de 52 melkveebedrijven. Voor deze groep zijn geen afzonderlijke cijfers beschikbaar.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 25

De huiskavelgrootte varieert in de deelgebieden tussen de 11,7 en 21,3 hectare. Het huiskavelpercentage ligt daarmee tussen de 43% en 53%. Alle deelgebieden scoren daarmee redelijk op de huiskavelgrootte en redelijk tot goed op het huiskavelpercentage.

Figuur 3.12 3.4.2

Gemiddelde huiskavelgrootte per deelgebied

Aantal veldkavels Het kengetal ‘aantal veldkavels’ geeft een beeld van de versnippering van het grondgebruik binnen de agrarische bedrijven. Veldkavels liggen op afstand van de kavel waarop de bedrijfsgebouwen en meestal ook de boerderij staan. Hoe meer veldkavels een bedrijf heeft, hoe meer verkeersbewegingen er van en naar deze kavels toe plaatsvinden. Een melkveehouderijbedrijf heeft in de optimale situatie helemaal geen veldkavels, maar dit komt praktisch niet voor. Een optimaal werkbare situatie voor veel melkveebedrijven is daarom maximaal 2 veldkavels. Het aantal veldkavels ligt in de deelgebieden van Enschede tussen de 4,8 en 6,4. Hoewel dit aantal beduidend hoger ligt dan bij een optimale verkaveling is dit aantal veldkavels voor een relatief kleinschalig gebied toch redelijk te noemen.

26

Figuur 3.13 3.4.3

Gemiddeld aantal veldkavels per deelgebied

Veldkavelgrootte Het laatste hier weergegeven kengetal is de veldkavelgrootte. Grotere veldkavels leiden tot een betere bewerkbaarheid, een efficiëntere bedrijfsvoering en minder verkeersbewegingen. De gemiddelde oppervlakte van de veldkavels in Enschede varieert tussen 3,3 en 4,7 hectare. Dit is redelijk tot goed voor een kleinschalig gebied met veel landschapselementen.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 27

Figuur 3. 14. Gemiddelde veldkavelgrootte per deelgebied 3.4.4

Beoordeling verkavelingssituatie De verkavelingssituatie van het landelijk gebied van Enschede is beoordeeld voor de veeteelt en op basis van het landschapstype ‘kleinschalig landschap / laagveen en zandgebieden’. De methode is in een bijlage nader toegelicht. Het resultaat staat in tabel 3.4. Deelgebied

Aantal

Bedrijfs-

Huis-

Huis-

Veld-

Veld-

Verkavelings-

bedrijven*

grootte

kavel

kavel

kavel

kavel

index

(#)

(ha)

(ha)

(%)

(#)

(ha)

Usselo

15

32

14,5

45%

4,8

3,7

Redelijk

Broekheurne

13

37,5

15,2

40%

4,8

4,7

Redelijk

Lonneker

25

36,5

15,3

42%

6,4

3,3

Redelijk

Boekelo

17

35,5

11,7

33%

6,3

3,8

Matig

Esmarke

16

42,6

21,3

50%

5,2

4,1

Redelijk

Twekkelo

<5

Driene

<5

* Bedrijven met bedrijfszetel in de stad Enschede zijn niet in deze cijfers opgenomen.

Alle deelgebieden scoren redelijk op de verkavelingsindex, met uitzondering van Boekelo dat door een geringere huiskavelgrootte en huiskavelpercentage op matig uitkomt. Met name in gebieden die binnen de verkavelingsindex de classificatie slecht, matig of redelijk hebben kan de agrarische structuur verbeterd worden, bijvoorbeeld via vrijwillige kavelruil. Een hogere mate van kavelconcentratie levert een aanzienlijke kostenbesparing op voor de agrariër en doet de verkeersbewegingen op het platteland afnemen. Minder verkeersbewegingen leidt tot een betere verkeersveiligheid en minder CO2-uitstoot.

28

Kanttekening voor de gemeente Enschede is dat behoud van karakteristieke landschapselementen bij een eventuele herverkaveling cruciaal is. Dat beperkt de mogelijkheid om kavels te vergroten en te ruilen. 3.4.5

Gronddruk De onderstaande heatmap geeft een indicatie van de gronddruk in het landelijk gebied van Enschede. Naarmate meer bedrijfsgebouwen met bedrijven met veel grond bij elkaar liggen wordt de rode kleur intenser.

Figuur 3.15

Heatmap ligging bedrijven gewogen naar huidige gronddruk (rood = veel en/of grote bedrijven, wit = weinig en/of kleine bedrijven) Aan de heatmap is te zien dat het zwaartepunt van de som van het aantal bedrijven en hun areaal ten noordoosten van de stad Enschede ligt in het deelgebied Lonneker. Ook in het zuiden en zuidoosten (Broekheurne en Esmarke) is de gronddruk relatief hoog. Rutbeek en Rutbekerveld zijn lichter van kleur, evenals de gebieden op de grens tussen BoekeloRutbeek en Usselo.

3.5

Eigendom en pacht

3.5.1

Agrarische grondprijzen De agrarische grondprijs is de prijs van vrij beschikbare landbouwgrond die gekocht wordt door agrariërs en dus bij de sector zelf in gebruik blijft. Aan de basis van de berekening van de grondprijs staan de transacties in het eigendomsregister van het Kadaster, aangevuld met informatie over de agrarische sector. Verhandelde percelen met extreem hoge en lage prijzen zijn volgens een statistische methodiek uitgesloten. De gemiddelde agrarische grondprijs in de gemeente Enschede ligt in de periode 2012-2018 op ruim € 62.000,- per hectare. Er is in deze periode geen significante trend in de grondprijs

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 29

waarneembaar. Hierbij dient aangetekend te worden dat het aantal transacties in de gemeente in deze periode relatief beperkt is, waardoor individuele transacties van grote invloed zijn op de gemiddelde grondprijs. In de omliggende gemeenten is de grondprijs in deze periode gemiddeld € 66.000,- per hectare, waarbij de prijzen in de periode 2015-2018 op een iets hoger niveau liggen dan in de periode 2012-2014. Ten opzichte van de gemiddelde grondprijs in de landbouwgebieden Achterhoek, Salland en Twente op de oostelijke hoge zandgronden liggen de prijzen rond Enschede boven het gemiddelde van circa € 59.000 per hectare van deze regio.

3.5.2

Eigendom/pacht Onderstaande kaart geeft een indruk van de eigendomssituatie van de gronden in het landelijk gebied van Enschede.

Figuur 3.16

Eigendomssituatie in het landelijk gebied van Enschede

De meeste landbouwgrond, gebruikt door landbouwbedrijven in Enschede, is in de Gecombineerde Opgave opgegeven als eigendom. Geliberaliseerde pacht en overige exploitatievormen komen hierna het meest voor. Ten opzichte van de landelijke gemiddelden over 2017 is iets meer grond in eigendom (62% vs. 57%), komt reguliere pacht minder voor (6% vs. 13%) en geliberaliseerde pacht juist meer (12% vs. 7%). De overige categoriën wijken niet af van de landelijke gemiddelden. Door de verschuiving van reguliere naar liberale pacht is voortzetting van de pachtsituatie voor de boeren onzekerder geworden. Een geliberaliseerde pacht kan immers periodiek (termijn is afhankelijk van de pachtperiode) worden ontbonden en hoeft aan minder regels te voldoen.

30

Tabel 3.5

Hectare en percentage gebruiksvormen

Gebruiksvorm

hectare

percentage

2.005

62%

Geliberaliseerde pacht

389

12%

Overige exploitatievormen

343

11%

Eenmalige pacht

221

7%

Reguliere pacht

206

6%

Overig

51

2%

Eigendom

3.6

Bodem en waterhuishouding In onderstaande figuren zijn de hoogteligging en de voorkomende bodemsoorten in de gemeente Enschede weergegeven. Wanneer deze informatie gecombineerd wordt met de voorkomende gewassen (§ 3.2.4) geeft dit een indicatie waar geschikte gronden voor de gras- en maisteelt voorkomen.

Figuur 3.17

Hoogtekaart gemeente Enschede

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 31

Figuur 3.18

Bodemkaart landelijk gebied Enschede

Het landelijk gebied van Enschede wordt gekenmerkt door behoorlijke hoogteverschillen, ontstaan tijdens de voorlaatste ijstijd. De heuvelrug van Oldenzaal, Lonneker en Enschede loopt van noord naar zuid door het gebied. Ter hoogte van deze heuvelrug komen keileemgronden en tertiaire kleigronden voor, waar het grondwater ondanks de hogere maaiveldligging relatief ondiep staat. Dat beperkt de productiemogelijkheden voor de sector enigszins. Met name in het noord- en zuidwesten van de gemeente komen veel podzolgronden voor, ontwikkeld in de dekzandafzettingen. Hier komen grondwatertrap VI en VII veel voor (Gemiddeld Hoogte Grondwaterstand 40-80cm –maaiveld en Gemiddeld Laagste Grondwaterstand >120cm –maaiveld resp. Gemiddeld Hoogte Grondwaterstand >80cm – maaiveld). Dit soort gronden zijn wat droogtegevoeliger, maar produceren in een gemiddeld jaar goed. Aan de west- en zuidwestkant van het gebied zijn daarnaast beekeerdgronden ontwikkeld in de beekdalen met veelal ondiepere grondwaterstanden. Op de hoge zwarte enkeerdgronden rond de stad Enschede komt relatief veel maïs voor, maar ook op de gooreerdgronden, veldpodzolgronden, laarpodzolgronden en beekeerdgronden. Op de keileemgronden, tertiaire kleigronden en met huisvuil opgehoogde gronden komt evenals op de moerige en venige gronden weinig tot geen snijmaïs voor.

De teelt van mais in het gebied vindt dus met name plaats op gronden op dekzandafzettingen, die wat beter ontwaterd zijn. Op de keileemgronden en op de gronden die met huisvuil opgehoogd zijn komt uitsluitend grasland voor. Zie ook figuur 3.19.

32

hectare gewas op betreffende bodemsoort

absoluut voorkomen gewassen naar bodemsoort 2500 2000 1500 1000 500 0 zEZ23

zEZ21

Hn21

cHn23

EZg21 gras

snijmaïs

cHn21

pZn23

pZg23

KT

KX

AQ

KT

KX

AQ

overig

relatief voorkomen gewassen naar bodemsoort percentage gewas op betreffende bodemsoort

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% zEZ23

zEZ21

Hn21

cHn23

EZg21 gras

Figuur 3.19

snijmaïs

cHn21

pZn23

pZg23

overig

Absoluut en relatief voorkomen gewassen naar bodemsoort

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 33

3.7

Natuur en landschap In figuur 3.20 wordt het gedeelte van het Natuurlijk Netwerk Nederland dat In het landelijk gebied van Enschede is gesitueerd gepresenteerd. Onderdeel daarvan zijn 2 Natura 2000gebieden, te weten Lonnekermeer (105 ha) en Aamsveen (144 ha).

Figuur 3.20

Natuurgebieden in het landelijk gebied van Enschede

In natuurgebieden worden over het algemeen beperkingen opgelegd aan het landbouwkundig medegebruik. Dat wil niet zeggen dat daar geen landbouw mogelijk is, maar in Enschede gaat het daarbij dan meer om landschapselementen, botanisch beheerd grasland of natte natuur. Landschapselementen en kruidenrijk grasland zijn natuurdoelen die over het algemeen nog wel te beheren zijn door agrarische ondernemers. Natte natuur wordt moeilijker. Specifiek punt van aandacht vormen de Natura 2000 gebieden in (de omgeving van) Enschede. Deze dienen wettelijk gezien beschermd te worden door maatregelen die zorgen voor de afname van de stikstofdepositie op deze gebieden teneinde de natuurkwaliteit en de biodiversiteit in deze gebieden in stand te houden. In Nederland is wetgeving hieromtrent geïmplementeerd in het zogenaamde PAS (Programma Aanpak Stikstof), die er zorg voor moet dragen dat natuurgebied niet te lijden hebben van de depositie (neerslag) van ammoniak vanuit nabijgelegen veehouderijbedrijven. Vandaar dat rond deze natuurgebieden veelal zones van extensieve landbouw gepland en gerealiseerd worden, waardoor die stikstofdepositie afneemt. Voor de Natura 2000 gebieden in de omgeving van Enschede zijn uitwerkingsplannen opgesteld die duidelijk maken dat er in deze zones nog genoeg mogelijkheden zijn voor uitbreiding van de veestapel.

In de gemeente Enschede zijn veel landgoederen gesitueerd. Grotendeels vallen deze onder de hierboven genoemde natuurgebieden, maar voor een klein deel worden de landgoederen ook gebruikt voor landbouwactiviteiten Een overzicht van het grondgebruik van landgoederen in de gemeente Enschede is weergegeven in figuur 3.21. Bijna de helft van het grondgebruik van de landgoederen bestaat uit bos (45%), maar ook grasland komt veel (37%) voor. Hoofdzakelijk gaat dit om blijvend grasland dat in gebruik is door de

34

landbouw. Een klein deel is in gebruik als akkerland (9%) of overig. Een deel van de 4.700 hectare cultuurgrond ligt dus binnen de landgoederen.

Figuur 3.21

Grondgebruik van landgoederen in de gemeente Enschede (bron: Provincie Overijssel)

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 35

Het landelijk gebied kenmerkt zich ook door de vele landschapselementen (figuur 3.22). Dit heeft invloed op de schaal van de landbouw in Enschede en de mogelijkheden voor bedrijfsvergroting, maar biedt ook kansen voor ontwikkelingen richting natuur inclusieve landbouw. In de volgende hoofdstukken wordt hier nader op ingegaan.

Figuur 3.22

3.8

Lijnvormige landschapselementen in het landelijk gebied van Enschede (bron: gemeente Enschede) Samenvatting Van het grondgebied van de gemeente Enschede (14.000 ha) is ruim een kwart (4000 ha) in gebruik door de stad, is bijna de helft in gebruik voor de functie landbouw (6700 ha, waarvan 4700 ha cultuurgrond) en bijna een kwart voor niet agrarische functies zoals landgoed, bos, natuur, wegen, vliegveld en water (3300 ha). De oppervlakte landbouwgrond is de afgelopen jaren afgenomen. De landbouw bestaat in de kern uit veehouderij: 52 melkveebedrijven en 4 intensieve veehouderijbedrijven. Het grondgebruik bestaat uit gras en maisteelt voor de veehouderij. De 56 volwaardige bedrijven hebben bij elkaar nog niet de helft van de landbouwgrond in Enschede in gebruik. De overige ruimte helft is in gebruik bij een groot aantal (108) relatief kleine bedrijven dat de landbouw als neventak uitoefent. Ook hebben veel bedrijven (164) van buiten de gemeente grond in gebruik binnen de gemeente Enschede. Het omgekeerde komt veel minder voor. De veehouderij levert directe werkgelegenheid voor 220 arbeidsjaareenheden (118 in de melkveehouderij; 102 bij de overige graasdierbedrijven). In 2005 was dit nog 254 arbeidsjaareenheden). De landbouw is een bescheiden economische sector in Enschede in verhouding tot de stedelijke economie.

Het aandeel in de Enschedese productiewaarde en werkgelegenheid is relatief klein. De belangrijkste tak, de melkveehouderij doet het ten opzichte van de vergelijkbare bedrijven elders in Nederland redelijk. Het inkomen ligt gemiddeld wel 20% lager. De bedrijven zijn in vergelijking tot het Nederlandse gemiddelde melkveebedrijf relatief klein in oppervlakte en aantal melkkoeien. De gemiddelde veebezetting is iets hoger

36

dan landelijk (1,76 koe per hectare tegen landelijk 1,6). De helft van de melkveebedrijven en overige graasdierbedrijven heeft geen bedrijfsopvolger. Bij de bedrijven in Enschede komt verbreding (zoals agrotoerisme, verkoop aan huis, loonwerk voor derden) beduidend minder voor dan elders in Nederland. De verkaveling in het landelijk gebied van Enschede is in de meeste deelgebieden te classificeren als redelijk en in het deelgebied Boekelo als matig. De grootste concentratie bedrijven en de hoogste gronddruk zit in het deelgebied Lonneker. De grondprijs van landbouwgrond is in de gemeente Enschede lager dan in de omliggende gemeenten, maar hoger dan in de rest van oostelijk Nederland.

Rapport Landbouwanalyse landelijk gebied Enschede 37

4

Relevante ontwikkelingen voor de landbouw in Enschede

4.1

Inleiding In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de relevante ontwikkelingen voor de Nederlandse landbouw en de betekenis daarvan voor de landbouw en het landelijk gebied in de gemeente Enschede. De ontwikkelingen die in dit hoofdstuk worden beschreven gaan over: -

Randvoorwaarden voor de landbouw vanuit het milieubeleid (fosfaat, ammoniak/stikstof, fijnstof en geur)

-

Ontwikkelingen in de landbouw vanuit de wensen van burgers en consumenten (o.a. dierenwelzijn, voedselveiligheid, streekproducten en verbreding)

-

Ontwikkelingen in het landbouwbeleid (kringloop, grondgebondenheid, EU-beleid)

-

Ontwikkelingen in de fysieke omgeving (klimaat, energie, bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit) Voor elk van deze ontwikkelingen wordt in dit hoofdstuk beschreven wat de nationale trend is én wordt ingegaan op de duiding voor de landbouw en het landelijk gebied van Enschede. Het hoofdstuk sluit af met een korte beschouwing over de keuzemogelijkheden van de landbouw in Enschede.

4.2

Randvoorwaarden voor de landbouw vanuit het milieubeleid De veehouderijsector in ons land heeft te maken met randvoorwaarden c.q. plafonds vanuit het milieubeleid, die de productieruimte de komende tijd bepalen. In EU-verband geldt bijvoorbeeld een fosfaatplafond voor al het melkvee in ons land van 84,9 miljoen kg. In 2018 zat Nederland hier met 77,4 miljoen kilo onder (in 2017 er nog boven). Toch blijft het een aandachtspunt voor de sector om onder dit plafond te blijven. Lukt dit niet, dan dient de veestapel op een of andere manier ingekrompen te worden. Een ander plafond betreft de uitstoot van ammoniak door de (intensieve) veehouderij. Voor 2020 geldt voor Nederland volgens Europese richtlijnen het niveau van 42 miljoen kg (dat is het niveau van het jaar 2011 minus 5 miljoen kg). In de jaren 2014-2017 zat Nederland steeds boven de 50 miljoen kg. Dus dit doel lijkt op korte termijn lastig te halen. Wetgeving rond de Natura 2000 gebieden in ons land en de vertaling daarvan in het Programma Aanpak Stikstof (PAS) hangt als een schaduw boven de sector. Dat geldt zeker in regio’s met veel Natura 2000 gebieden, zoals de regio Enschede. De kans bestaat dat de sector de komende jaren in en rond die Natura 2000 gebieden fors zal moeten extensiveren om de schade aan de natuur door de uitstoot van ammoniak te verminderen.

De stikstofexcretie over 2018 voor melkvee ligt in Nederland 4% boven het Brusselse plafond van 281.8 miljoen kg. Dit wordt een probleem voor de sector als maatregelen genomen moeten worden om onder het plafond te blijven. Bovenstaande ontwikkelingen begrenzen de groeimogelijkheden van de landbouwsector op nationaal niveau, maar ook die van de bedrijven in het landelijk gebied van Enschede. Individuele bedrijven kunnen overal nog wel groeien omdat jaarlijks ook bedrijven stoppen.