Document · PDF

Hof te Twekkelo_Bijlagen toelichting_compressed (1)

Raadsvergadering 20 juni 2022, gemeente enschedeBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan en beeldkwaliteitsplan Hof te Twekkelo16.201 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Nieuwe landgoederenregeling versus gebiedsontwikkeling

Een deel van de gronden zijn gerangschikt onder de Natuurschoonwet (NSW). Voor nog niet gerangschikte landgoederen is er een regeling waarbij landbouwgrond kan worden omgezet naar de landgoedstatus in ruil voor een huis van maximaal 1.500 m3. Voor landgoederen die al onder de NSW zijn gerangschikt is geen eigen ontwikkelingsmogelijkheid binnen de Gids Buitenkans. Wel is er de mogelijkheid om middels diverse beleidsrichtlijn en als Regeling Buitenplaatsen, Nieuwe landgoederenregeling, Rood voor Rood of VAB een bijdrage te leveren aan maatschappelijke meerwaarde en op die manier in aanmerking komen voor nieuwe ontwikkelingen in de vorm van gebiedsontwikkeling. Aan de privé kant biedt dit ruimte voor nieuwe woningen. Aan de publieke kant van de balans staat hier sloop van landschapsontsierende bebouwing, realisatie en instandhouding van natuur en recreatief medegebruik tegenover. De komende hoofdstukken gaan in op de voorgestane rode en groene ontwikkelingen. In hoofdstuk 6. KGO, wordt nader ingegaan op hoe binnen dit plan de balans tussen privébelang en maatschappelijk belang wordt behaald.

Richtlijnen en inspiratie voor ruimtelijke kwaliteit

Een van de onderdelen van dit plan is een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. De ruimtelijke kwaliteit van een ontwikkeling wordt bepaald door de

gebruikswaarde, de landschappelijke, de ecologisch en cultuurhistorische waarde. In de Gids Buitenkans zijn enkele ansichten opgenomen als richtlijn en ter inspiratie voor met name het landschappelijke deel, dat nauw samenhangt met cultuurhistorische en natuurwaarden. Het plangebied ligt in het Oude hoevenlandschap. Een nadere beschrijving van dit landschapstype volgt in hoofdstuk 3. Landschapsanalyse. Gewenste ontwikkelingen zijn: • Herstel oude groenstructuren; • Pleksgewijs randen essen / kampen verdichten; • Verbetering historische erfinrichting/beplanting; • Verrassende doorkijkjes; • Verbetering toegang en beleving; • Beheer en onderhoud van landschapselementen; • Veiligstellen oude karakteristieke bebouwing; • Kamp/es met graan Inheemse boomsoorten en korte gewassen; • Steilranden herstellen; • Versterken manifestering es door groenrand; • Huizen die bij het platteland horen. Ongewenste ontwikkelingen zijn: • Grote volumes bos & grote open ruimtes; • Egalisering / vergraven es; • Rechttrekken percelen; • Lange rechte lijnen; • Huizen die in de stad thuis horen; • Overdadige versiering; • Grote bouwvolumes naast het hoofdgebouw; • Verwijderen coulissenstructuur; • Kanaliseren beken; • Bomen, kwekerij, bebouwing of waterpartij op es; • Afsluiting van wegen over erven. Met deze uitgangspunten wordt in de verdere uitwerking van de plannen rekening gehouden.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

tlas

G.J. Roerink

................................................................................................................................................................................................................. Atlas Adviseur: Berend van der Zwaan

Projectnummer: 3670.2

Adviseur: Berend van der Zwaan

Datum: 03-10-2017

Projectnummer: 3670.2

Datum: 03-10-2017

G.J. Roerink Landgoed Hof te Twekkelo

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

Legenda 0

100 Meters

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

Bouwvlak Open Topo

100

Bouwvlak

200 Meters

Afbeelding 38. Bestemmingsplan met aanduiding plangebied.

100

Legenda

200 Meters

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl

Open Topo

Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl

II.3 Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving Hengelo en Enschede In de bestaande Structuurvisie Hengelo wordt met name ingegaan op het thema recreatie als het om Twekkelo gaat. De gemeente kent geen specifiek beleid gericht op het landelijk gebied. Men is wel onlangs begonnen met het opstellen hiervan. Voor nu is het beleid Investering Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving leidend. Het KGO-beleid gaat er vanuit dat er ruimte is voor grootschalige ontwikkelingen en nieuwe functies in het buitengebied, indien er is aangetoond dat het verlies aan ecologische of landschappelijke waarden in voldoende mate wordt gecompenseerd door investeringen ter versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de omgeving. De gemeente Enschede heeft een vergelijkbaar KGObeleid weergegeven in de Gids Buitenkans. Om te kunnen beoordelen of nieuwe initiatieven, die niet passen binnen het geldende bestemmingsplan, wenselijk zijn, biedt deze Gids Buitenkans een kader. Hierbij wordt een vergelijkbare weegschaal gehanteerd als in Hengelo. Twee principes zijn leidend bij KGO; • Elke ontwikkeling dient bij te dragen aan een versterking van de ruimtelijke kwaliteit; • De ontwikkelingsruimte die men krijgt dient in evenwicht te zijn met investeringen in de ruimtelijke kwaliteit. Bij elke ontwikkeling hoort een basisinspanning in de vorm van een goede ruimtelijke inpassing.

Voor het bepalen van de hoogte van aanvullende kwaliteitsprestaties zijn drie variabelen te hanteren: • Is de ontwikkeling gebiedseigen of gebiedsvreemd; • Wat is de schaal van de ontwikkeling en de impact op de omgeving; • Dient het initiatief een eigen belang of ook maatschappelijke belangen.

II.3.1 Waar kunnen extra kwaliteitsinvesteringen uit bestaan?

Voor nieuwvestiging en grootschalige uitbreidingen van functies wordt een meer gebiedsgerichte benadering gevraagd met substantiële investeringen in de ruimtelijke kwaliteit buiten de eigen locatie. Die kwaliteitsinvesteringen kunnen ook bestaan uit prestaties die niet direct in geld zijn uit te drukken, zoals maatschappelijke waarde, belevingswaarde en/of toegankelijkheid. Dit laat zich vertalen in een aantal voorbeelden van KGO-investeringen: • Landschap (patronen, elementen, reliëf etc); • Cultuurhistorie en archeologie (behoud en herstel); • Natuur en bos; • Recreatie kwaliteitsverbetering; • Waterdoelstellingen – kwaliteit en kwantiteit; • Sanering landschapsontsierende opstallen en functies; • Investeringen voor beheer op langere termijn.

II.4 Bestemmingsplannen

In afbeelding 38 is een uitsnede van de verbeeldingen van de van toepassing zijn bestemmingsplannen weergegeven (bron: www.ruimtelijkeplannen. nl). Het voorliggende plan past op meerdere aspecten niet binnen deze bestemmingsplannen. Om het plan planologisch mogelijk te maken, is een bestemmingsplanherziening noodzakelijk (in beide gemeenten).

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

III

G.J. Roerink

Projectnummer: 3670.2

Datum: 03-10-2017

zEZ23-VII

pZg23-II

Hn21t-III

fpZg23-V* cHn21-V* Hn21-VII

fpZg23-V*

Hn21-VII

pZg23-III Hn21-VI

Hn21t-V*

zEZ23-V*

Hn21-V*

fpZg23-III pZn23-VI

zEZ23-VII

cHn21-V* pZg23-III Hn21-VI

G.J. Roerink

Hn21-VI

Landgoed Hof te Twekkelo

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

zEZ23-VII

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

fpZg23-III

zEZ23-V*

zEZ23-VII

Hn21-V*

zEZ23-VI zEZ23-V* zEZ23-VI Hn21-V*

zEZ23-VI zEZ23-VI

fpZg23-III

zEZ23-V* fpZg23-III

Legenda zEZ23-V*

Hn21-V

Bodemkaart

100 Meters

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

zEZ23-VI

pZg23g-III

100

200 Meters

Hn21-V Hn21-III

Afbeelding 39. Bodemkaart met grondwatertrappen.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Hn21-V

zEZ23-VI

Legenda

Hn21

Bodemkaart leemarm en zwak lemig fijn zand Veldpodzolgronden;

pZg23

zEZ23-VII Beekeerdgronden; lemig fijn zand

pZn23

Gooreerdgronden; lemig fijn zandlemig fijn zand pZn23 Gooreerdgronden;

cHn21

cHn21 Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand

zEZ23

Hoge zwarte enkeerdgronden; lemig fijn zand

Hn21

pZg23

Open Topo

zEZ23

zEZ23-VII Veldpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Beekeerdgronden; lemig fijn zand

Hoge zwarte enkeerdgronden; lemig fijn zand

Open Topo

cHn21-V Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl

II.5 Landschapsanalyse Twekkelo II.5.1 Natuurlijke laag

Twekkelo kent qua ondergrond een duidelijk onderscheid tussen het oostelijk deel en het westelijk deel. Oostelijk liggen hoofdzakelijk enkele esgronden / enkeerdgronden. De westkant van het gebied bestaat uit hoofdzakelijk vlakke en schralere podzolgronden. Een gemeenschappelijke factor is de doorsnijding van heel Twekkelo met lager gelegen beekdalgronden. Zie de bodemkaart. De verschillende gronden kennen een eigen grondgebruik, en daarmee een eigen landschapsstructuur. Op de hoogtekaart zijn de huidige grenzen van de verschillende eenheden nauwkeuriger te onderscheiden. Uitgangspunten Natuurlijke laag • De voorgestane ontwikkeling biedt kansen deze structuur te behouden en waar mogelijke te versterken; • Door plantsoorten te kiezen die passen bij de bodem en waterhuishouding kan het lokale karakter worden versterkt.

II.5.2 Agrarisch cultuurlandschap

Eerste ontginning woeste grond Op de kaart uit omstreeks 1900 zijn de eerste structuren in de woeste grond zichtbaar van de latere, grootschalige en rechtlijnige ontginning. De wegen vormen een grofmazig netwerk, de beekdalen (Elsbeek en Twekkelerbeek) worden ontwaterd en de eerste singels zijn geplant. De oostkant bestaat uit een mozaïek van essen op de hogere gronden en weilanden in de lager gelegen beekdalen. Ook is de spoorlijn voor het eerst op kaart te zien, die hier tot circa midden jaren ‘50 van de vorige eeuw heeft gelegen. Restanten van deze rechte lijn door het kleinschalig verkavelde landschap zijn tot op vandaag in het landschap herkenbaar. Landbouw versus natuur Typerend zijn de vele poelen in het gebied. Deze komen duidelijk terug in het kaartbeeld van rond 1950. Ook is hierop te zien dat nog niet alle woeste grond in gebruik is. De zuidkant van Twekkelo blijft tot op heden een bosrijk gebied met enkele statige landgoederen.

Historische ontwikkeling Dit verschil in ondergrond uit zich in verschillende aspecten waaronder de ontginningsgeschiedenis. Op de reeks historische kaarten op de volgende pagina’s is deze ontwikkeling duidelijk te zien. Beginnend met het kaartbeeld van 1850, waarbij de Lutje Es duidelijk in gebruik was en de westelijke delen nog woeste grond betrof. Heijmer / het latere Den Haimer wordt voor het eerst genoemd in 1284. Verder zijn er diverse andere oude landgoederen waaronder: Het Stroot (1338), Christinalust, Het Overbeek als diverse nieuwe NSWlandgoederen. De grote lijnen van de landschapsstructuur aan de oostkant van het plangebied zijn nog steeds intact en herkenbaar.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

G.J. Roerink Landgoed Hof te Twekkelo

100 Meters

Afbeelding 40. Hoogtekaart AHN.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

G.J. Roerink Landgoed Hof te Twekkelo

100 Meters

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

Afbeelding 41. Massa-ruimte kaart.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

G.J. Roerink

Projectnummer: 3670.2

Datum: 03-10-2017

G.J. Roerink

Landgoed Hof te Twekkelo

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Projectnummer: 3670.2

Landgoed Hof te Twekkelo

Datum: 07-06-2018

100 Meters

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

100 Meters

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

Legenda

´ G.J. Roerink 0

100

Datum: 03-10-2017

G.J. Roerink

Projectnummer: 3670.2

Open Topo

200 Meters

Legenda

´ G.J. Roerink 0

Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl; Herziening Alg. Kaart Nederland (t/m 1:192.000), TMK 1850 (t/m 1:6.000)

Projectnummer: 3670.2

Datum: 03-10-2017

100

Open Topo

200 Meters

Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), Bonnebladen (t/m 1:6.000)

Projectnummer: 3670.2

Datum: 03-10-2017

G.J. Roerink Landgoed Hof te Twekkelo

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Projectnummer: 3670.2

´ ´

100 Meters

Open Topo

100

200 Meters

Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), Bonnebladen (t/m 1:6.000)

Afbeelding 43. Historische kaart 1900.

Projectnummer: 3670.2

Datum: 07-06-2018

100 Meters

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

Legenda

Landschapsontwerper : S.J. Roeters

Datum: 07-06-2018

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Legenda

Open Topo

100

200 Meters

Afbeelding 45. Historische kaart 1980.

Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000); Esri Nederland, Jan-Willem van Aalst - www.imergis.nl

Industrialisatie van het gebied Enkele gronden worden nooit ontgonnen voor bos- of landbouw maar worden begin jaren 1990 ontwikkeld tot de vuilstort van Twence. Verder blijft het landgebruik in Twekkelo nog lang gerelateerd aan de ondergrond: Akkers op de essen, weide op de podzolen en in de beekdalen. Het areaal akkers neemt eind 20e eeuw af. Hier komt weiland voor in de plaats. Ten noorden van Twekkelo in het jonge ontginningenlandschap zien we een tegengestelde beweging en ontstaan verspreid in het landschap (mais)akkers. Met de schaalvergroting van de landbouw zijn enkele landschappelijke structuren vervallen. De massa-ruimte kaart laat de huidige staat duidelijk zien. Uitgangspunten agrarisch cultuurlandschap • Het onderscheid tussen de oost- en westkant dient versterkt te worden. • Vervallen landschapsstructuren dienen te worden hersteld.

II.5.3 Stedelijke laag

De kern van Twekkelo wordt gevormd door een drietal essen: de Twekkelo Es, de Lutje Es en de Groote Es. Deze essen liggen dicht bij elkaar. Rondom liggen de boerenerven. Het plangebied ligt op de overgang van de Lutje es naar het jonge ontginningenlandschap in het Twekkeloveld. Enkele bestaande landgoederen zijn Den Haimer, Het Mensink, Het Overbeek, Het Gerink en De Horste en Het Stroot. Deze laatste is nu nog het meest prominent aanwezig.

De Zuivelhoeve De Zuivelhoeve kent haar oorsprong in het landbouwbedrijf van de familie Roerink. Recent zijn enkele nieuwbouwplannen goedgekeurd waarmee ook enkele landschappelijke ingrepen worden uitgevoerd om de landschappelijke en ecologische kwaliteit in het gebied te versterken. Er is dus al veel op dit thema gedaan in het gebied. Cultuurhistorie / Monument Deze heeft in een ver verleden dienst gedaan als kerk. Veel elementen zijn in de loop der tijd vervangend door modernere materialen (zoals de kalk-stenen metsellaag). Daarnaast kan de schuur enig onderhoud gebruiken. Door er een nieuwe functie aan toe te kennen behoud het object nut en blijft de motivatie voor degelijk onderhoud sterker. Ook de karakteristieke bebouwing op het erf aan de Elkemanweg blijft behouden. Uitgangspunten stedelijke laag • Het gebied landschappelijk, ecologisch en economisch versterken; • Behoud en versterking monumentale schuur; • Behoud karakteristieke bebouwing op het erf aan de Elkemanweg en versterking van het erfensemble.

Recente ontwikkelingen In het kader van de realisatie van de afvalstort zijn er diverse natuurontwikkelingsprojecten geweest in het gebied. Waaronder enkele beekherstelprojecten waarbij de Twekkelerbeek weer een meanderend verloop heeft gekregen, ten behoeve van het vertraagd afvoeren van het water en het verhogen va de natuurwaarde. Met de trend van stoppende agrariërs vindt vaak daarmee samengaande leegstand op erven plaats. Met de voorgestane landgoedontwikkeling kunnen enkele landschapsontsierende gebouwen worden opgeruimd. Met de hierdoor verkregen ontwikkelingsmogelijkheden kunnen landschap en natuurwaarden worden versterkt.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Afbeelding 46. Risicokaart met sinkholes (rood), gasleiding (groen), geluidszone Zuivelhoeve (zwart) en de geluidszone Twence (oranje.).

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

II.6 Risicokaart

Zoutwinning Iets dat niet direct opvalt vanaf kaart maar wat zeker aanwezig is in het gebied is de zoutwinning. Er wordt op veel plaatsen in de omgeving zout gewonnen uit diepe lagen in de ondergrond. Op enkele (vroege) locaties is hierdoor risico ontstaan op verzakkingen / vorming van zinkgaten (sinkhole). Enkele van deze locaties liggen binnen of vlakbij het plangebied. Zie afbeelding 46 voor deze en de andere hieronder toegelichte risico’s en hinderzones. Hindercirkel Twence Twence kent een geluidszone waar met realisatie van nieuwbouwwoningen rekening mee moet worden gehouden. Het betreft de oranje vlek aan de westkant op afbeelding 46. Hindercirkel Zuivelhoeve Onderdeel van de nieuwbouw van de Zuivelhoeve is een nieuw gebouw met laad en losplaats voor vrachtwagens. Vanaf de route van deze vrachtwagens gaat een geluidshindercirkel uit van 80 meter (grijze vlak). Hierbinnen mogen geen woningen liggen. Gasleiding Door het gebied loopt een gasleiding (groene lijn). Hier moet een zone omheen worden vrijgehouden van bebouwing. Uitgangspunten risicokaart • Rekening houden met hindercirkels van Twence, Zuivelhoeve, gasleiding en potentiële sinkholes;

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Legenda Projectgrens Bebouwing Wegen Beek Water/poeltjes Nieuwe Laanbomen Nieuwe Houtwallen nieuw Bos Weiland/akkerbouw Spoorlijn Oude spoorlijn Versterken houtwallen

Afbeelding 47. Recente ontwikkelingen.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

II.7 Natuurpotentie

Zoals op afbeelding 47 is te zien, is er al veel gedaan aan natuur en landschapsherstel in Twekkelo. Onder andere in middels het Bekenplan, dat tot stand gekomen is middels een samenwerking van Twence, Waterschap en Zuivelhoeve. En waarvoor zelfs de Groene Twinkeling werd uitgereikt. In lijn hiermee kunnen nog meer nieuwe landschapselementen worden aangelegd en bestaande elementen worden versterkt. Waaronder herstel van houtwallen waarmee bijgedragen kan worden aan het versterken van verbindingen. Aanleg van nieuwe en versterking van enkele bestaande poelen waarmee extra stapstenen worden gerealiseerd voor met name amfibieën en insecten. En omvormen van regulier weiland naar bloemrijk grasland waarmee voedselaanbod voor insecten, (en daarmee vogels) en biodiversiteit wordt versterkt. Uitgangspunten natuur • Ecologische verbindingen versterken door herstel houtwalen; • Nieuwe poelen aanleggen als stapstenen; • Omvormen regulier weiland naar natuur ter versterking biodiversiteit.

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

BIJLAGE III INRICHTINGSPLAN DORPSPLEIN USSELO

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

USSELO PLEIN

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Colofon Het Gebiedsontwikkelingsplan Hof te Twekkelo is een uitgave van Eelerwoude. Projectgegevens: Projectnummer: Bestandsnaam:

3670.2 210208_SJR_3670_Rapport_Landgoedontwikkeling_HofTeTwekkelo.indd

Projectteam Eelerwoude: Projectleider: Mark Elshof Landschappers: SijtseJan Roeters en Stephan Schorn Projectsecretaresse: Josee Gijsbers Eelerwoude heeft vestigingen in Goor, Diever, Culemborg en Wassenaar. © Eelerwoude 2020, niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden zonder schriftelijke toestemming van Eelerwoude, Mossendamsdwarsweg 3, 7470 AB Goor. www.eelerwoude.nl

Landgoedontwikkelplan Hof te Twekkelo

Bijlage 4 Hof van Twekkelo cultuurhistorische verkenning

bestemmingsplan Hof te Twekkelo (vastgesteld)

Hof van Twekkelo

Cultuurhistorische verkenning Nieuw landgoed aan de Haimersweg te Twekkelo Res nova Monumenten www.resnovamonumenten.nl

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Inhoudsopgave 1

Inleiding ............................................................................................................................... 4 1.1 Opmaat ....................................................................................................................... 4 1.2 Opbouw van het rapport ........................................................................................ 4 1.3 Bronnen en opname ................................................................................................. 5 1.4 Productie en regie ..................................................................................................... 5 1.5 Samenvatting vooraf ................................................................................................ 5

Beschrijvende analyse ...................................................................................................... 7 2.1 Ligging projectgebied .............................................................................................. 7 2.2 Beschrijving gebied: landschap ............................................................................. 8 2.3 Beschrijving bebouwing ......................................................................................... 20 2.4 Beschrijving elementen .......................................................................................... 31

Verhaal van de plek ....................................................................................................... 33 3.1 Opmaat ..................................................................................................................... 33 3.2 Het hoeven- en kampenlandschap .................................................................... 33 3.3 De marke en de oudste boerderijen ................................................................... 34 3.4 Projectgebied op oude kaarten. ......................................................................... 35 3.4.1 Kadastrale minuutkaart van 1811-1830 .................................................... 35 3.4.2 Situatie rond 1900 ......................................................................................... 39 3.4.3 Interbellum ..................................................................................................... 43 3.4.4 Jaren vijftig ..................................................................................................... 46 3.4.5 Jaren zeventig ............................................................................................... 47 3.4.6 1977 tot heden .............................................................................................. 48

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

3.5 Dateringskaarten ..................................................................................................... 49 4

Ruimtelijke waardenkaart .............................................................................................. 51

Aanbevelingen ................................................................................................................ 55

Bronnen ............................................................................................................................. 58

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Inleiding

hoek bevindt zich een naoorlogs woonhuis. De intentie is om de bestaande bebouwing grotendeels te ruimen, waarbij de

1.1 Opmaat

historisch waardevolle panden blijven behouden (de boerderij Het Elkeman en de schuur/noodkerk van De Haimer), en enkele

Opdrachtomschrijving

nieuwe volumes te realiseren. Hierbij is de insteek dat er meer rood verdwijnt dan er terugkomt en dat de nieuwbouw wordt

Gelegen tussen Enschede en Hengelo ligt het eeuwenoude

gerealiseerd in een bij de omgeving passende typologie en

buurtschap Twekkelo. Het gebied dat ruwweg tussen de

esthetica.

Haimersweg, Twekkelerweg, Bruninksweg, Grote Veldweg en Twekkelerveldweg is gelegen, is eigendom van de familie Roerink,

Het plangebied strekt zich over de gemeentegrens van Enschede

eigenaar en oprichter van de aan de Bruninksweg gelegen

en Hengelo. Vanwege de beoogde ontwikkeling wensen de

Zuivelhoeve.

gemeenten dat er inzicht komen in de cultuurhistorische waarden die in het gebied aanwezig zijn. Doel van het onderzoek is om een

De familie Roerink heeft de intentie om binnen de contouren van

onafhankelijke waardenkaart op te voeren op basis waarvan de

de planlocatie en nieuw landgoed te stichten. Een gedeelte van

voorgestelde plannen getoetst kunnen worden. Tevens kunnen de

dit gebied, namelijk de erve De Haimer met de bijbehorende

bevindingen van het rapport als inspiratiebron dienen voor de

landerijen, is al als NSW landgoed aangemerkt.

uitwerking of verfijning van de plannen.

De intentie is om binnen het nieuwe landgoed, dat de naam Hof van Twekkelo zal dragen, enkele woonmogelijkheden voor

1.2 Opbouw van het rapport

familieleden te realiseren en de natuur- en landschapswaarden van het gebied te versterken. Binnen de contour van dit nieuwe landgoed ligt een tweetal historische erven: De Haimer en Het

In het rapport worden de volgende onderdelen behandeld:

Elkeman. Laatstgenoemde wordt momenteel gerestaureerd en



Beschrijvende analyse (hoofdstuk 2)

verbouwd. Naast deze twee erven is er nog een tweetal



Verhaal van de plek (hoofdstuk 3)

bebouwde locaties. In de zuidwest hoek bevindt zich een grote



Ruimtelijke waardenkaart(hoofdstuk 4)

stal (deel uitmakende van een bebouwingscluster dat buiten de



Aanbevelingen (hoofdstuk 5)

contour van het betreffende gebied valt) en in de noordwest



Bronnenlijst (hoofdstuk 6).

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Beschrijvende analyse — In hoofdstuk 2 worden de karakteristieke

1.3 Bronnen en opname

aspecten waaruit het landschap is opgebouwd, omschreven en in een cultuurhistorisch kader geplaatst.

Op 14 juni 2019 heeft een opname ter plaatse plaatsgevonden. Voor het bureauonderzoek is gebruik gemaakt van diverse

Verhaal van de plek — Hoofdstuk 3 kan worden beschouwd als

websites en literatuur (zie bronnenlijst, hoofdstuk 5). Er heeft geen

een beknopte zoektocht naar het ‘verhaal van de plek’, oftewel

archiefonderzoek plaatsgevonden.

de ‘genius loci’. Het betreft een beschrijving van de ontwikkelingsgeschiedenis, die aan de hand van historisch kaarten beeldmateriaal inzichtelijk wordt gemaakt.

1.4 Productie en regie

Ruimtelijke waardering— Hoofdstuk 4 vormt de basis voor de

Dit rapport is van de hand van drs Don Rackham. Het is collegiaal

beoordeling van toekomstige werkzaamheden aan het pand. Het

getoetst door drs Margreeth Bangert.

geeft in woord en beeld (waardenkaart) inzicht in de elementen en aspecten die het behouden en/of versterken waard zijn. 1.5 Samenvatting vooraf Aanbevelingen — In hoofdstuk 5 wordt aan de hand van de bevindingen van het onderzoek een aantal aanbevelingen

In deze paragraaf wordt in het kort ingegaan op de karakteristiek

gedaan met betrekking tot zowel de ontwikkeling van het

van het Hof te Twekkelo. In hoofdstuk 4 is een ruimtelijke

landschap als de bouw van een nieuw volume.

waardenkaart en een uitgebreid overzicht van de waardevolle ruimtelijke structuren, bebouwing en elementen opgenomen.

Bronnenlijst — Het rapport eindigt met een overzicht van de gebruikte literatuur, archiefstukken, beeldmateriaal en websites.

Het nieuwe landgoed Hof van Twekkelo bevindt zich op de grens van de middeleeuwse landbouwgronden en de voormalige woeste gronden van de marke. Binnen de contour van het nieuwe landgoed zijn deze landschappelijke karakteristieken naast elkaar aanwezig: kampen en licht meanderende (historische) houtwallen in het oosten en een rechtlijnige verkaveling (en rechtlijnige wallen) in het westen. Landschappelijk

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

gezien is hierdoor sprake van een bijzonder geheel dat de

boerderij op de straat; twee, zich als woonhuis presenterende

ontwikkelingsgeschiedenis van dit gebied duidelijk beleefbaar

volumes, elk met een eigen toegang en beide fysiek van elkaar

maakt.

gescheiden. De volumes an sich hebben, met uitzondering van de schuur, een lage bouw- en architectuurhistorische waarde.

Binnen het projectgebied bevindt zich een tweetal tot de Middeleeuwen terug te voeren boerenhoven, de Haimer en het

Een karakteristiek element binnen het gebied vormt de bakstenen

Elkeman. Grenzend aan het nieuwe landgoed ligt ten noorden

brug over de Elsbeek. Dit bruggetje vormt het enige fysieke relict

het, ook tot de middeleeuwen te herleiden, Brunink. Deze hof is

van een spoorlijn (1884-1942) die over het westelijke deel van het

eveneens eigendom van de familie Roerink. Met name bij het

nieuwe landgoed liep. In de afgelopen jaren is een deel van dit

Brunink en het Elkeman is nog sprake van een ensemble historisch

tracé door de eigenaar weer inzichtelijk gemaakt.

waardevolle gebouwen. Kenmerkend hierbij is dat de voorhuizen op de agrarische gronden zijn georiënteerd (en niet op de weg). Beide boerderijcomplexen kenmerken zich in de huidige verschijningsvorm als rijk-gedetailleerde volumes uit de late negentiende eeuw (evenals een groot aantal in de nabijheid gelegen boerderijcomplexen). Bij de Haimer is de oorspronkelijke boerderij verdwenen. Uit de bronnen blijkt dat de Haimer van oorsprong een zeer welvarende boerderij is geweest en als enige boerderij in Twekkelo in de hoogste klasse wat betreft vermogensbelastingheffing werd aangeslagen. De nog aanwezige zeventiende-eeuwse schuur, die als schuilkerk heeft gediend, is als rijksmonument aangewezen. Hieromheen is in de loop van de twintigste eeuw een aantal volumes opgericht (en meerdere malen herbouwd/uitgebreid). Hoewel de bebouwing op een voor Twente karakteristieke wijze willekeurig op het erf zijn geplaatst, is er geen sprake meer van een historisch waardevol boerenerf: oriëntatie van de huidige

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Beschrijvende analyse

de buitenplaatstraditie die zo kenmerkend is voor de regio en onlosmakelijk verbonden is met de regionale (textiel)industrie.

2.1 Ligging projectgebied Het projectgebied is gelegen in het buurtschap Twekkelo. Twekkelo vormt samen met Driene het zogenaamde ‘Middengebied’ tussen Enschede en Hengelo.1 Het gebied is ingesloten in het stedelijk weefsel. Ten noordoosten wordt het begrensd door het Twentekanaal, ten zuidwesten door de A35. Vanuit het zuidoosten en noordwesten zijn de bedrijven- en industrieterreinen in de periferie van de steden steeds meer naar ‘binnen’ toe opgeschoven. In de huidige situatie vormt het Middengebied een bijzondere groene enclave in een sterk verstedelijkt gebied. Het gebied rondom Twekkelo wordt gekenmerkt door de kleinschaligheid van het landschap. We zien een lappendeken aan kavels met grillige contouren, omzoomd door houtwallen. Verspreid over het landschap liggen kleine clusters gebouwen. Het

Afb. 1 Luchtfoto van Twekkelo. Het beoogde nieuwe landgoed ‘Hof van

merendeel hiervan bestaat uit boerderijen. Daarnaast is sprake

Twekkelo’, is rood omcirkeld.

van enkele buitenplaatsen, zoals het Stroot (grote buitenplaats) en de op een steenworp afstand van Haimersweg 225 gelegen interbellumvilla Haimersweg 238. Deze gebouwen sluiten aan op

In het hart van het Middengebied ligt het beoogde nieuwe landgoed ‘Hof van Twekkelo’. Het landgoed omvat een groot gedeelte van het gebied tussen de Haimersweg, Twekkelerweg,

▄▄▄▄▄▄▄ 1

Bruninksweg, Grote Veldweg en Twekkelerveldweg. Het boerenerf in de zuidoosthoek, inclusief een nu als weiland gebruikt kavel

Top, M. van den (Alterra), et al, Een structuurvisie voor het Middengebied Enschede Hengelo. Landschappelijk startkapitaal van de netwerkstad, Wageningen 2002.

(voormalige kamp), valt buiten het gebied. Aan de noordzijde is het complex van de Zuivelhoeve buiten de contour gehouden. In

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

de zuidwest hoek tot slot is, met uitzondering van een schuur, het

2.2 Beschrijving gebied: landschap

boerenerf aan de Grote Veldweg niet opgenomen. Daarnaast hoort het grote akkerperceel aan de Grote Veldweg niet tot het

In deze paragraaf wordt in het kort de huidige situatie omschreven.

projectgebied.

In hoofdstuk 3 wordt de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied behandeld. Hieruit komt ook voort uit welke periode de nu

Naast het primaire gebied, waarbinnen de historische boerenerven

aanwezige elementen en structuren te dateren zijn. Op basis van

De Haimer en Het Elkeman zijn gelegen, maakt een drietal

de omschrijving in deze paragraaf en hoofdstuk 3 wordt de

gebieden aan de overzijde van de Twekkelerveldweg, de Grote

ruimtelijke waardenkaart opgesteld.

Weg en de Bruninksweg deel uit van het nieuwe landgoed. Agrarisch gebied — Het projectgebied is momenteel grotendeels in gebruik als weiland. Een uitzondering hierop is een groot Lvormig jong bos. Dit bos is ongeveer een decennium geleden aangelegd in de oksel van een tweetal houtwallen. Deze aanleg maakt deel uit van de ontwikkeling van het NSW-landgoed De Haimer. Essen en kampen — Wat meteen opvalt is het niveauverschil in het landschap. Dit is kenmerkend voor het Twentse landschap. Twekkelo had van oorsprong drie grote, gezamenlijke essen, te weten de Grote Es, Lutje Es en Twekkeler Es. Hieromheen lag een groot aantal eenmansessen of kampen. Binnen de contour van het projectgebied is een tweetal percelen zichtbaar (en één pal ernaast) die de karakteristieke bolvormige opzet vertonen die kenmerkend is voor het ten behoeve van de landbouw met plaggen ophogen van het terrein. Kijkende naar de omvang van deze terreinen, lijken we hier te maken hebben met kampen. Dit waren, in tegenstelling tot de essen, landbouwgronden die werden

Afb. 2 Luchtfoto met daarop in rood het nieuwe landgoed Hof van Twekkelo aangeduid.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

gebruikt door één of een klein aantal boeren. De kampen zijn

direct omliggende gebied circa 1,5 meter is (op hoogste punt

fysiek van elkaar gescheiden door houtwallen en greppels.

25,45 meter boven NAP). Bij de twee andere kampen ligt het

De kampen bevinden zich:

hoogste punt op circa 25,15 meter (aangrenzend) en 24,8 meter



meteen ten zuidoosten van het projectgebied.



ten zuidwesten van Het Elkeman.



in de noordoost hoek, ten oosten van de erve Brunink.

(noordzijde).

Afb. 5 Afb. 6

Afb. 4 Actuele hoogtekaart. Op deze kaart is het reliëf van de drie kampen duidelijk herkenbaar. Bron: www.ahn.nl Afb. 3 In rood, de in het landschap herkenbare kampenstructuur.

Het net buiten het projectgebied gelegen kamp is de hoogste, en daarmee ook de oudste kamp. Als we kijken op de Actuele hoogtekaart, dan zien we dat het verschil tussen deze kamp en het

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Heideontginningen aan westzijde — Aan het eind van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw worden de heidegebieden die rondom de essen zijn gelegen, geleidelijk aan ontgonnen. De directe aanleiding hiervoor is de deling en privatisering van de oude marke.2 De marken waren van oorsprong van groot belang bij de ontginning van het landschap. Binnen de landbouwcultuur van de essen speelden de ‘woeste’ gronden een essentiële rol. Vanwege deze afhankelijkheid ontstonden de zogenaamde marken. Deze rechts- en organisatievorm dateert uit de Hoge Middeleeuwen (11e-14e eeuw) en was met name ingesteld om te zorgen dat de

Afb. 5 De bolvormige opzet van het landschap en het niveauverschil tussen de kavels. Foto genomen op de begrenzing tussen de twee zuidoostelijke kampen. Op de achtergrond Twekkelerweg 360.

woeste gronden als cultuurgrond in gebruik werden genomen. De marken waren aaneengesloten gebieden van niet in cultuur gebrachte woeste grond die gezamenlijk werden beheerd. Iedere bewoner kreeg daarbij een aantal waardelen toegedeeld. Het aantal waardelen gaf aan in welke mate men aanspraak kon maken op de gemeenschappelijke bezittingen. De marken waren van groot belang voor de landbouwgronden vanwege de heideplaggen en de mest van de daar gehouden schapen.

▄▄▄▄▄▄▄ 2

Afb. 6 Hoogteverschil in percelen. Rechts ligt enkele decimeters hoger en wordt gescheiden door een greppel.

Informatie over de marke afkomstig van: www.wikipedia.com; Beeldkwaliteitplan Buitengebied, gemeente Hengelo, 2010; http://www.twekkelo.nl/historie/geschiedenis.html.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

De macht van de boermarken kwam in het nauw door de Bataafse Revolutie in 1795 en werd door invoering van nieuwe

Staatsregelingen in 1801, 1805 en 1806 steeds meer beperkt. Koning Willem I stimuleerde de scheiding (verdeling) van de markegronden, door wettelijk vast te leggen dat één waardeelhouder een scheiding van de gehele boermarke kon eisen. Met de Markewetten van 1847 en 1886 werden alle gronden naar hoeveelheid waardelen juridisch verdeeld onder de waardeelhouders. In Twekkelo gebeurde dit in 1866-1867. Het duurde nog even voordat de heidegronden op grote schaal werden ontgonnen. De belangrijkste factor voor het uitbreiden van het landbouwareaal was de introductie van de kunstmest aan het Afb. 7 Topografische kaart (1898) van het gebied rondom De Haimer, met uiterst links de nog als heide in gebruik zijnde gronden. In hoofdstuk 3 komt de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied uitgebreid aan bod. Bron: topotijdreis.nl.

eind van de negentiende eeuw. Boeren waren nu in staat om de heidegebieden intensief te gaan bewerken. Uit de topografische kaarten is te herleiden dat rondom Twekkelo aan het eind van de negentiende eeuw een begin werd gemaakt met het ontginnen van de heidegebieden. Zo ook binnen het projectgebied. De grotere, meer rechtlijnige kavels ten oosten van

Houtwallen — Langs een groot deel van de contouren van het 3

de Grote Veldweg (en het driehoekige perceel ten westen van de

projectgebied zijn houtwallen gelegen. Ook binnen het

Grote Veldweg), maken deel uit van de heideontginningen van

projectgebied is een aantal (relicten) van houtwallen aanwezig.

rond 1900.

▄▄▄▄▄▄▄ 3

Burm, P. & Haartsen, A., Boerenland als natuur. Verhalen over historisch beheer van kleine Landschapselementen, Utrecht 2003.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Een houtwal is een aarden wallichaam die is begroeid met bomen

akkers afhield) is grotendeels verdwenen. Ook is bij de meeste

en struiken. Het wallichaam is opgeworpen met plaggen uit het

wallen geen sprake meer van een doorlopende rij eikenbomen.

aanliggende perceel of door aan weerskanten een greppel te

Daarnaast is op een aantal plaatsen de aarden wal niet meer

graven en de uitkomende grond hiervoor te benutten.

aanwezig. Deels is dit als gevolg van het wegspoelen van de

Voor de aanplant is over het algemeen gebruik gemaakt van

aarde (mede door het verdwijnen van de aanplant), deels omdat

inlandse eik, berk, zoete kers, vuilboom of lijsterbes. De aanplant

het aangrenzende terrein in de loop van de tijd is opgehoogd.

moet, om de dichtheid te waarborgen, in een voortdurend hakhoutbeheer worden gehouden. De wallen zijn primair

Niettemin zijn de structuren van deze houtwallen duidelijk

aangelegd om vee en wild te keren, dus om de akkers tegen

herkenbaar en bepalend voor het aanzicht van het gebied.

ongewenste eters te beschermen. Daarnaast dienen ze als eigendomsgrens. Een derde belangrijke functie is het tegengaan

Het interessante binnen het projectgebied is, dat we te maken

van verstuiving van de bodemdeeltjes. Als laatste dient de houtwal

hebben met houtwallen uit twee specifieke perioden. De

als leverancier van hak- en geriefhout, en vruchten.

houtwallen met onregelmatig verloop aan de oostzijde zijn relicten van de oudste geschiedenis van het gebied. De rechtlijnige

De oudste wallen zijn geplaatst langs essen, kampen en aan

houtwallen aan de westzijde maken deel uit van de

weerszijden van veedriften. De wallen werden gebruikt als

heideontginningen die aan het eind van de negentiende eeuw en

scheiding. De oudste wallen volgen veelal het natuurlijke verloop

het begin van de twintigste eeuw plaatsvonden.

en hebben daardoor vaak een bochtig karakter. Aan het eind van de negentiende eeuw, als de marken (zie ook onderdeel hiervoor)

De grens tussen het weiland en de hoger gelegen kamp, gelegen

worden gedeeld en geprivatiseerd, wordt de heide ontgonnen en

achter De Haimer, is in het afgelopen decennium voorzien van een

ontstaan er grote percelen. Ook deze worden omzoomd door

nieuwe aanplant, bestaande uit een rij jonge eiken. Tussen de

wallen. Deze zijn in tegenstelling tot de oudere houtwallen erg

bomen is geen struikgewas aangeplant (zie afbeelding 18).

rechtlijnig. Als gevolg van prikkeldraad verloren de wallen hun functie. Het intensieve hakhoutbeleid eindigde en vele houtwallen groeide uit tot boomwallen met grote, zware bomen. Het struweel dat van oorsprong tussen de eiken heeft gezeten (wat vee en wild van de

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Afb. 9 Houtwal langs de noordgrens van het L-vormige bos.

Afb. 8 In groen zijn de aanwezige houtwallen binnen en langs de begrenzing van het projectgebied aangeduid. De blauwe lijnen geven overige waardevolle boomstructuren aan.

Afb. 10 Houtwal langs de oostgrens (ten oosten van De Haimer).

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Afb. 11 Houtwal ten zuiden van het buiten het projectgebied horende akkerland.

Afb. 13 Houtwal tussen de Twekkelerweg en de erve Elkeman (rechtsboven).

Afb. 12 Solitaire eik in de ‘oksel’ van het L-vormige bosje. Relict van een verdwenen wal.

Afb. 14 Houtwal langs de westzijde van het L-vormig bosje. Deze loopt niet over de gehele lengte van het bos door.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Afb. 15 Houtwal langs de zuidelijke grens, aan de zuidoever van de Elsbeek.

Afb. 17 Houtwal tussen de Zuivelhoeve en de ten westen gelegen parkeerplaats.

Afb. 16 Relict van een houtwal tussen de Twekkelerveldweg en de Elsbeek.

Afb. 18 Jonge eiken aanplant langs de westelijke kamp (rechts van de greppel).

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Overige boomstructuren — Behalve de houtwallen, is er nog een aantal karakteristieke boomstructuren herkenbaar (afbeelding 6, blauwe lijnen). Vanaf de Twekkelerweg loopt een brede laan naar Het Elkeman. De laan is in het laatste kwart van de negentiende eeuw aangelegd. Veel ouder is de structuur ten noorden van Elkeman. Hier zien we een rij oude knotwilgen in een breed lopende bocht staan. Tussen de wilgen staat een tweetal eiken. De knotwilgen vormen de overgang tussen de oorspronkelijke kamp aan het noorden en een tweetal lager gelegen kavels die fungeerde als weiland en hakhoutbos aan de zuidzijde.

Afb. 20 In een bocht geplaatste rij knotwilgen ten noorden van Elkeman, gezien vanuit het oosten.

Afb. 21 In een bocht geplaatste rij knotwilgen ten noorden van Elkeman, gezien vanuit het westen.

Afb. 19 Laanbeplanting richting erve Elkeman.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Bossages — Binnen het gebied is op een tweetal locaties sprake van een kleinschalige bosaanleg. Het betreft het L-vormige bos in het hart van het projectgebied en een bossage ten zuiden van de Twekkelerveldweg. Beide bossages zijn in de afgelopen twintig jaar aangeplant op een locatie waar, na de ontginning van de heide in de loop van de negentiende eeuw, geen bos meer is geweest. De aanplant bestaat uit een variatie aan boom- en struiksoorten, waaronder met name eiken en berken. Bij het L-vormige bosje is sprake van een geleidelijk opgaande kruinhoogte, waarbij aan de zuidzijde lagere struikgewassen zijn geplant. Bij de aanleg van dit

Afb. 23 Aan de oostzijde van het nieuwe bos, bevindt zich, bij de oorspronkelijk aansluiting van de twee paden uit het westen, een klein geriefbosje. Dit in het interbellum aangelegd bosje is nog herkenbaar aan de concentratie eiken.

bos zijn de aanwezige houtwallen als uitgangspunt genomen. Verder is een in het interbellum ontstaan kleinschalig geriefbosje aan de oostzijde bij de aanleg van het nieuwe bos opgenomen.

Afb. 22 Het L-vormige bos, gezien vanuit de Twekkelerveldweg.

Afb. 24 De zuidelijke bossage (rechts), gezien vanuit het zuidoosten.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Een ander karakteristiek boselement vormt de kleinschalige

Haimer nog het geval. Daarbij dient wel vermeld te worden dat de

houtopslag (voor geriefhout) die meestal in de directe nabijheid

locatie van het hoofdhuis pas in de jaren twintig van de vorige

van een erf is gelegen. Bij De Haimer bevindt dit perceel bossage

eeuw is ontstaan. Het oorspronkelijke gebouw bevond zich ten

zich tussen de Twekkelerveldweg en de Haimersweg. Echter, ook

noordwesten van de nog aanwezige zeventiende-eeuwse schuur.4

ten noorden van de Twekkelerveldweg, vóór de zeventiendeeeuwse schuur en de garage, is sprake van een cluster

Bij Het Elkeman, die in de huidige situatie aan het eind van de

eikenbomen.

negentiende eeuw is ontstaan, is, sprake van een situatie waarbij de boerenvolumes allemaal parallel aan elkaar (en naast elkaar zijn gelegen). Dit is een duidelijke indicatie voor de latere ontstaansgeschiedenis van deze boerderij. De boerenerven bevinden zich aan de voet van de kampen. Traditioneel gezien is er sprake van een transparante verbinding tussen het erf en het landschap. Dit is vandaag de dag vooral nog het geval bij de erve Elkeman. Bij De Haimer is langs de westelijke en noordelijke grens een hoge haag aangelegd, welke een duidelijke scheidslijn vormt tussen erf en agrarisch gebied. Bovendien is aan de noordzijde een hoge aarden wal opgeworpen die een fysieke barrière tussen het erf en het landschap vormt. Alleen ter plekke van de boerderij is sprake

Afb. 25 Concentratie eikenbomen op het zuidelijke deel van het erf van De Haimer. Aan de overzijde van de Twekkelerveldweg (foto links), is een klein bosperceel zichtbaar.

van een open verbinding. Vanaf hier had men tot voor kort echter geen uitzicht op de weilanden en de kamp, maar op de

Erfinrichting — Het traditionele Twentse agrarische erf kenmerkt zich

▄▄▄▄▄▄▄

door de ogenschijnlijk willekeurige plaatsing van de gebouwen. Binnen de contouren van het projectgebied is dit met name bij De

De bebouwing op de diverse erven komt in paragraaf 2.3 aan bod.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

paardenbak en stampmolen die achter de boerderij lagen. Beide zijn vorig jaar verwijderd.

Afb. 27 Solitaire eik, meteen ten noordoosten van het woonhuis.

Afb. 26 Hoge haag en aarden wal ten noorden van De Haimer (ten noorden van het woonhuis).

Bij de erve Elkeman is langs de noordoostgevel een viertal volwassen bomen geplaatst die fungeren als windvang. Het gebruik van bomen, solitair dan wel geclusterd kwam regelmatig voor en had als primair doel de wind te breken en te voorkomen

Op beide boerenerven is sprake van enkele karakteristieke solitaire

dat het dak van de boerderij of schuur zou worden getild.

of clusters bomen. Deze hadden vaak een doel als windvang of windsingel. Bij De Haimer betreft het een grote solitaire eik ten noorden van het woonhuis. Deze eik is het enige overgebleven exemplaar van een klein bosperceel en houtwal die tot het interbellum ten noordwesten van De Haimer heeft gelegen.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

vermogensbelasting en werd het hoogste aangeslagen.5 Hieruit blijkt dat De Haimer een zeer voorname boeren hof is geweest. Op het erf staat een aantal volumes, daterend uit verschillende periodes. De huidige opzet van het erf is pas in de loop van de twintigste eeuw ontstaan. Schuur — Het oudste volume is de houten schuur. Deze schuur, een rijksmonument (nummer 15322) gaat naar alle waarschijnlijkheid terug tot het begin van de zeventiende eeuw. De schuur heeft een ankerbalkgebintconstructie, bestaande uit een zestal gebinten. De horizontaal liggende ankerbalken zijn geschoord met een korbeel.

Afb. 28 Vier als windvang geplaatste oude bomen, langs de noordoostgevel van de Elkeman (recent geknot).

De gebintplaat, welke de stijlen van de individuele gebinten verbindt, is geschoord. Op de gebintplaten rust een sporenkap. De sporen worden bovenin verbonden door hanenbalken. De kap is de smalle zijbeuken (oorspronkelijk stallen) naar beneden toe

2.3 Beschrijving bebouwing

doorgetrokken, alwaar ze rusten op de eenvoudige wandconstructie (vloerbalk en muurplaat, waartussen stijlen zijn

Verspreid over het projectgebied ligt een aantal boerenerven en

geplaatst.

een woonhuis. De verschillende gebouwen worden hier kort omschreven.

De schuur is beschoten met verticale betimmering. Deze is niet authentiek, zij het wel conform de oorspronkelijke afwerking van de

Erve De Haimer

schuur. De plint van de schuur en de poeren van de wandstijlen

De oudste kern van het gebied wordt gevormd door de erve De

zijn opgetrokken in een kalkzandsteen. Dit betekent dus dat een

Haimer. De geschiedenis van De Haimer gaat terug tot de dertiende eeuw, waarbij de oudste vermelding dateert uit 1284. De Haimer verschijnt onder diverse toponiemen (Hademering,

▄▄▄▄▄▄▄

Haymynk eb Maymink) in oorkonden en registers. In 1830 valt de Haimer als enige boerderij in Twekkelo in klasse 1 van de

5 http://www.twekkelo.nl/erven/boerenerven/95-de-haimer.html.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

deel van de stijlen aan de onderzijde is afgezaagd en er een nieuwe vloerbalk op de plint is geplaatst. Het dak is gedekt met rode, holle pannen. De schuur heeft gedurende een tweetal perioden in de zeventiende eeuw (september 1665 - april 1666 en juni 1672 - april 1674) gefungeerd als schuilkerk voor de Enschedese Doopsgezinde gemeenschap.6 Enschede was in deze periode bezet door de troepen van de bisschop van Münster en, met uitzondering van de roomskatholieke godsdienst was het niet toegestaan een andere godsdienst te belijden. Afb. 29 De rijksmonumentale schuur.

Ter herinnering aan deze geschiedenis werd al in 1926 door de Ring Twente van Doopsgezinde Gemeenten een gedenksteen naast de schuur geplaatst.

Afb. 30 Ankerbalkgebintconstructie van de schuur.

▄▄▄▄▄▄▄ 6

http://www.twekkelo.nl/historie/doopsgezinden.html; https://cultureelerfgoedenschede.nl/wordpressnew/vakwerkschuurhaimersweg-225-enschede/.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

van de oude hoeven in het algemeen, waarbij het voorhuis op de landbouwgronden (de es of de kamp) was gericht. Het voorhuis is in hoofdopzet nog karakteristiek voor de jaren twintig: het kettingverband, de trapsgewijs uitkragende rollagen ter afsluiting van de gevel, de strekse rollagen boven de vensters en de kopse rollaag als plintlijst zijn alle kenmerkende elementen. Een bijzonder waardevol relict is de gevelsteen in de geveltop. Deze staan, daterende uit 1849 is geplaatst door H.J. Weernink. Weernink is de knecht van de laatste telg uit de Haimersfamilie en verkrijgt de boerderij als Enneker Haimer in 1839 overlijdt. De gevelsteen is Afb. 31 Gedenksteen naast de schuur, geplaatst in 1926.

bij de bouw in de jaren twintig herplaatst. Het achterhuis is in de jaren zeventig opgetrokken en kenmerkt zich door haar sobere, doelmatige architectuur, waarbij gebruik is

Boerderij — Ten oosten van de schuur staat de voormalige

gemaakt van machinale steen, stalen spantconstructie en

boerderij. Deze boerderij is gebouwd in de jaren twintig. In de jaren

standaard betonvensters. De aanbouw tegen de zuidwest hoek

zeventig brandt de schuur opnieuw af en wordt deze opnieuw

van het voorhuis is van nog latere datum en is, kijkende naar de

opgetrokken.7 Hierbij blijft het voorhuis van de boerderij uit 1920

architectuur en het gebruikte materiaal uit de jaren tachtig

bestaan en wordt aangepast.

dateren. Deze aanbouw is wat betreft typologie lichtjes geïnspireerd door de traditionele voorkamer (ook wel bovenkamer

Het voorhuis van de boerderij is georiënteerd op de straat. Hiermee

genoemd), een kleine aanbouw onder eigen dak die soms tegen

wijkt ze sterk af van de oorspronkelijke boerderij en de typologie

de voorgevel van boerderijen werd geplaatst. Deze traditionele bovenkamers waren echter meestal kleiner van opzet.

▄▄▄▄▄▄▄ 7

Al met al is in de huidige context sprake van een boerderijvolume met een lage bouwhistorische waarde. De gevelsteen heeft een

www.cultureelerfgoedenschede.nl; http://www.twekkelo.nl/erven/boerenerven/95-de-haimer.html.

hoge relictwaarde.

Hof van Twekkelo Cultuurhistorische verkenning nieuw landgoed 5-september-2019

Afb. 32 Het vooraanzicht. Rechts het jaren twintig voorhuis (met latere aanpassingen), links de aanbouw uit de jaren tachtig.

Afb. 34 Noord- en oostgevel van het achterhuis uit de jaren zeventig.

Afb. 33 De schuur uit de jaren zeventig en rechts de aanbouw uit de jaren tachtig.

Afb. 35 Voorhuis uit de jaren twintig, waarbij in de jaren zeventig de vensteropeningen zijn aangepast.

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=enschede&id=2b60c1a3-a534-4216-bf80-d4e10059322c