Eindrapport Roots AnalyZus

Vandaar dat ook in de komende jaren veel (beleids)aandacht naar de binnenstad zal uitgaan.91 Externe doelgroepen vragen daarbij vooral aandacht voor een goede binnenstadsorganisatie.92 Deze is op dit moment versnipperd en leunt sterk op de inzet van de gemeente Enschede en Enschede Promotie. Met de inzet van een specifiek traject gericht op een betere organisatie van de binnenstad zijn de verwachtingen op dit vlak positief. Maar duidelijk is ook dat de structuur van de binnenstad niet eenvoudig zal zijn aangepast. Voor wat betreft de bedrijventerreinen vormt het organiserend vermogen tevens een aandachtspunt.93 Maar nog belangrijker is het bieden van voldoende ruimte en flexibiliteit voor de vestigings-, uitbreidings- en relocatiemogelijkheden van bedrijven.94 Hoewel dit geen specifiek beleidsdoel vormt, brengt de huidige schaarste van bedrijfskavels beperkingen met zich mee om het vestigingsklimaat zich in de gewenste richting te laten ontwikkelen. Het tijdig realiseren van voldoende ruimte vormt dan ook een belangrijke opgave. Daarbij speelt in het bijzonder dat de gemeente Enschede de afgelopen jaren steeds meer afhankelijk is geworden van incidentele middelen om extra impulsen aan het economisch vestigingsklimaat te geven.

Deze middelen zijn gemakkelijker te verbinden aan de ontwikkeling van toplocaties dan aan de ontwikkeling van reguliere werklocaties en bijvoorbeeld investeringen in de economische structuur.95

Bron: interviews met vertegenwoordigers van de binnenstad, vertegenwoordigers van de bedrijventerreinen, Enschede Promotie, de koepelorganisaties MKB, KHN en VNO NCW, Twente Board en Oost NL. 87 Bron: interviews met VNO NCW en Twente Board. 88 Bron: diverse interviews maar ook de stukken uit de planning & control cyclus van de gemeente Enschede. 89 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede en vertegenwoordigers van de binnenstad. 90 Bron: interview met vertegenwoordigers van het ondernemersloket. 91 Bron: interview met beleidsambtenaren economie en wethouder Economie. 92 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de binnenstad en de koepelorganisaties MKB en KHN. 93 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de bedrijventerreinen. 94 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede, beleidsadviseurs regionale programmering bedrijventerreinen en vertegenwoordigers van de bedrijventerreinen. 95 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede en Oost NL. 86

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

46

Dit terwijl het creëren van voldoende werkgelegenheid, die aansluit op de beoogde bevolkingsgroei en het profiel van de Enschede beroepsbevolking, om aandacht voor de volle breedte van de lokale (en regionale) economie vraagt. De afgelopen jaren, toen het economisch goed ging, bleef de banengroei in de stad als geheel wat achter bij het gestelde beleidsdoel. Hoewel er afgelopen jaar een inhaalslag lijkt te zijn gemaakt, is het de vraag of Enschede haar banenambities kan waarmaken op het moment dat de economische omstandigheden verslechteren. In ieder geval blijft het binden van talent voor de stad een belangrijke opgave.96 Hetzelfde geldt voor het verbeteren van de bereikbaarheid van banen van buiten Enschede. Hoewel er goede stappen zijn gezet in de realisatie van een betere treinverbinding tussen Zwolle, Enschede en Münster zullen effecten hiervan pas op langere termijn zichtbaar (kunnen) worden.97

5.4 Conclusie In dit hoofdstuk is geanalyseerd wat de resultaten van het gevoerde beleid omtrent het economische vestigingsklimaat zijn en welke resultaten in de toekomst zijn te verwachten. Bij de analyse is gebruik gemaakt van drie normen: Onderdeel

Resultaten

Norm • Met het gevoerde beleid is aantoonbaar bijgedragen aan het economisch vestigingsklimaat van Enschede. • De gemeente heeft inzicht in gewenste en eventueel ongewenste effecten van het gevoerde beleid. • Interne en externe stakeholders verwachten richting de toekomst positieve resultaten van het gevoerde beleid.

Uit de analyse kan worden geconcludeerd dat de gemeente Enschede met haar beleid aantoonbaar heeft bijgedragen aan het economisch vestigingsklimaat van de stad. Dit zien we onder andere terug in de ontwikkeling de toplocaties (Binnenstad, Kennispark, Technology Base) en de bereikbaarheid van de stad. In brede zin blijft de werkgelegenheidsontwikkeling in Enschede echter een aandachtspunt. Enschede heeft nog altijd relatief weinig banen ten opzichte van het aantal inwoners. Er is sprake van een zekere discrepantie tussen de op kennis en technologie gedreven economie versus de relatief lage arbeidsparticipatie en het relatief lage opleidingsniveau van de eigen bevolking. Voor Enschede is er mede daarom veel aan gelegen werkgelegenheid te creëren, banen beter bereikbaar te maken en talent aan de gemeente (en regio) te binden. Met name op dit laatste punt liggen er nog de nodige uitdagingen voor de stad. De gemeente is zich hiervan bewust en blijkt een goed inzicht te hebben in de effecten van het beleid. Ook heeft zij in het verleden laten zien daadkrachtig op te treden indien ontwikkelingen daarom vragen. Voorbeelden zijn de inzet tijdens de coronacrisis en het aanpassen van bestemmingsplannen. In die zin zijn de meeste doelgroepen ook positief over de toekomstige ontwikkeling van het economische vestigingsklimaat in de toekomst.

De vraag is echter wel of de gemeente ook over alle middelen beschikt om de grote opgaven voor de stad aan te gaan. Een goede regionale samenwerking is daarvoor in elk geval een must.

96 97

Bron: interviews met zowel vertegenwoordigers van de gemeente Enschede als externe stakeholders. Bron: interviews met vertegenwoordigers van Twente Board en de Euregio.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

47

6.

Regionale context In dit hoofdstuk staat de beantwoording van de volgende deelvragen centraal: 5. Hoe werkt Enschede samen met de Regio Twente en de Euregio (grensgebied Nederland-Duitsland), in het bijzonder met Hengelo en Almelo, als het gaat om vestiging van de diverse doelgroepen van het economische vestigingsbeleid? 6. Zijn er verschillen in hoe het vestigingsklimaat zich in Enschede, Hengelo en Almelo sinds 2016 heeft ontwikkeld? Deze vraag is beantwoord op basis van een combinatie van dossieranalyse, deskresearch en interviews. Daarbij zal in paragraaf 6.1 worden ingegaan op de regionale samenwerking en in paragraaf 6.2 op de ontwikkeling van het economisch vestigingsklimaat. Het hoofdstuk besluit in paragraaf 6.3 met de belangrijkste conclusies.

6.1 Invulling samenwerking De gemeente Enschede werkt vanuit diverse regionale samenwerkingsverbanden aan het verbeteren van het economisch vestigingsklimaat. In dit hoofdstuk geven wij een beschrijving van de belangrijkste samenwerkingsverbanden en het beleid dat hieraan ten grondslag ligt.

Van gemeenschappelijke regeling naar Twente Board Ten behoeve van de sociaaleconomische structuurversterking van de regio werken de veertien Twentse gemeenten sinds 2021 samen met onderwijs en ondernemers in de Twente Board.98 Dit betreft een geformaliseerd overleg dat sindsdien geen onderdeel meer uitmaakt van de gemeenschappelijke regeling Regio Twente. De gedachte bij het 3O-sturingsmodel is dat men elkaars kennis en kunde optimaal kan inzetten en benutten en gezamenlijk meer successen kunnen worden geboekt. Ontwikkeling triple-helix samenwerking Twente

Vanuit de overheid, het onderwijs en de ondernemers nemen per geleding drie vertegenwoordigers met stemrecht zitting in de Twente Board. Daarnaast zijn er een kwaliteitszetel met stemrecht die altijd wordt ingevuld door de gemeente Enschede en een advieszetel voor de Provincie Overijssel. De Twente Board wordt voorgezeten door een onafhankelijk voorzitter.

98

Zie voor meer informatie: https://twente.com/twente-board/over-ons/de-twente-board.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

48

De Agenda voor Twente is de basis onder de activiteiten van Twente Board. In 2018 stemden de veertien Twentse gemeenten in met dit investeringsprogramma voor de periode 2018-2022. Daarmee kwam voor vijf jaar een bedrag van in totaal €20 miljoen beschikbaar voor uitvoering van regionaal beleid. In de evaluatie van het programma wordt aangegeven dat tot dan toe €15 miljoen publieke middelen hadden geleid tot in totaal €169 miljoen aan investeringen in Twente.99 Het belangrijkste deel daarvan komt uit de Regio Deal Twente, een investeringsprogramma van in totaal €150 miljoen, waaraan het Rijk (€30 miljoen), de provincie Overijssel (€20 miljoen), veertien Twentse gemeenten (10 miljoen), het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen in Twente (samen 90 miljoen euro) fors bijdragen. Algemeen is de conclusie dat de Regio Deal er niet was gekomen zonder de Agenda voor Twente.100 Regio Deal Bij het sluiten van een Regio Deal komen de regio’s zelf met plannen en ideeën om complexe opgaven aan te pakken. Bijvoorbeeld om de leefbaarheid van een gebied te vergroten, om opleidingen beter te laten aansluiten bij de arbeidsmarkt of om bedrijventerreinen te verduurzamen. Het Rijk financiert maximaal de helft van de benodigde investering.

Regio’s investeren zelf ook.101 Eind 2022 is er een nieuwe aanvraag ingediend die is gebaseerd op onderdelen uit de regionale investeringsagenda, de Agenda voor Twente 2023 - 2027. De aanvraag is inmiddels (buiten de onderzoeksperiode) gehonoreerd en zal impulsen gaan geven aan o.a. het verduurzamen van de energievoorziening, het vergroten van de instroom van het aantal technische studenten en het zo goed mogelijk gebruik maken van het beschikbare arbeidspotentieel in de regio en grensregio door een nog betere samenwerking met Duitsland.102

In de Agenda voor Twente 2018-2022 is gefocust op de volgende vier actielijnen: • Techniek als motor: versterken van de technische kracht van Twente, de motor achter de economische groei van Twente; • Arbeidsmarkt & talent: voldoende talent op alle niveaus aantrekken, opleiden en behouden voor de regio om deze motor in Twente draaiende te houden; • Bereikbaarheid & vestigingsklimaat: een goed woon-, werk- en leefklimaat creëren om het talent en bedrijven aan te trekken naar en te behouden voor de regio; • Circulaire economie & duurzaamheid: oplossingen bieden voor de toenemende vraag naar duurzame producten en een toekomstbestendige landbouw. Deze vier actielijnen vormden tevens de onderlegger voor de aanvraag van de Regio Deal.103 Het doel van de actielijn ‘Bereikbaarheid & vestigingsklimaat’ was het creëren van een goed woon-, werk- en leefklimaat om het talent en bedrijven aan te trekken en te behouden voor de regio. De topwerklocaties spelen een grote rol in de profilering van Twente als mogelijke vestigingslocatie. Zij trekken hierin steeds meer gezamenlijk op. De bereikbaarheid van en binnen de regio heeft zich in die periode toegespitst op het verbeteren van de hoofdverbindingen: de A1/A35 corridor, de verbetering van de N18, de N35 en het opwaarderen van de spoorlijn Zwolle-Twente-Münster. Bron: Twente Board (2023), Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022.

Bron: Twente Board (2023), Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022. 101 Bron: Rijksoverheid (2023), De Regio Deals: hoe werkt het? 102 Bron: Twente Board (2023), Agenda voor Twente – Samenwerken aan Bruto Twents Geluk in een groene technologische topregio. Investeringsprogramma 2023-2027. 103 Bron: Diverse partijen (2019), Regio Deal Twente. 99

100

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

49

Ook was bij elk van de vier actielijnen aandacht voor de kansen van (meer) grensoverschrijdende samenwerking met Duitse partners. In december 2018 hebben Regio Twente en provincie Overijssel het memorandum Oost-NederlandMünsterland getekend met doelen en concrete acties op de thema’s economie, arbeidsmarkt, onderwijs en bereikbaarheid. Met de Regio Deal Twente werd ingezet op het versnellen van een aantal in het memorandum opgenomen acties. Dit heeft onder andere geresulteerd in partnerovereenkomst tussen Enschede en Münster en een samenwerkingsovereenkomst tussen de Universiteit Twente en Westfälische Universität Münster.104 Ook heeft de Twente Board onlangs een grensoverschrijdende strategie vastgesteld.105 Twente Board, Oost NL en de Kamer van Koophandel en Industrie van Noordrijn-Westfalen onderstrepen hiermee hun gemeenschappelijke missie om de regionale economie en het midden- en kleinbedrijf te ondersteunen. In de strategie zijn vier strategische thema’s geformuleerd: Advanced Manufacturing & Robotics, Energie, Medtech en Circulaire Economie.

Voor elk thema is de grensoverschrijdende ambitie gekoppeld aan de nationale agenda's in Duitsland en Nederland en aan relevante Europese programma's.106 Hoewel de bovenregionale samenwerking met deze initiatieven is toegenomen, wordt in de Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022 aangegeven dat Twente nog altijd een redelijk gesloten ecosysteem is en de blik meer naar buiten zou mogen richten. Volgens diverse externe stakeholders zou de gemeente Enschede hierin ook meer haar rol kunnen en moeten pakken.107 Die rol is volgens hen nodig om Twente als regio sterker op de kaart te zetten en talent aan te trekken/behouden voor de regio. Twente Marketing Sinds 2023 maakt ook de vrijetijdseconomie onderdeel uit van de integrale benadering van een toekomstbestendige economie van Twente. Waarbij Twente Marketing de Twentse samenwerking zoekt en bevordert dat de vrijetijdseconomie als belangrijk middel bijdraagt aan de grote Twentse opgaven.108 De plannen worden beschreven in het meerjarenplan Perspectief Vrijetijdseconomie Twente. Daarbij ligt de focus op de (toekomstige) bewoner van Twente. Twente Board ondersteunt de nieuwe strategie. Vanuit de begroting van Twente Board wordt de beleidscapaciteit op vrijetijdseconomie gefinancierd die in dienst is van de Gemeenschappelijke Regeling Recreatie. Ook is Twente Board vertegenwoordigd in het bestuurlijk overleg vrijetijdseconomie (VTE).

Goede toeristisch recreatieve voorzieningen worden door Twente Marketing gezien als essentieel voor het aantrekken en behouden van mensen en bedrijven. Daarnaast zorgt een sterke toeristische positionering ervoor dat mensen sneller een studie of een baan in Twente in overweging nemen en daarmee heeft het direct impact op het behoud en aantrekken van talent, aldus Twente Marketing.

Bron: Twente Board (2022), Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022. Bron: Memorandum of Understanding strategie Oost-Nederland Nord-Westfalen (2023). 106 Bron: Persbericht Twente Board, 25 mei 2023. 107 Bron: interviews met vertegenwoordigers van Twente Board en Euregio. 108 Twente Marketing (2022), Perspectief Vrijetijdseconomie Twente 2030 – De sprong naar een nieuwe realiteit in 2030. 104 105

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

50

Bedrijventerreinenprogrammering Waar de samenwerking in Twente Board gericht is op het economische vestigingsklimaat in algemene zin, zijn er ook andere, relevante samenwerkingsverbanden op een meer specifiek thema gericht. Zo maken de Twentse gemeenten (colleges van B&W) en de provincie Overijssel (college van GS) sinds 2017 prestatieafspraken over bedrijventerreinen in de Regionale Bedrijventerreinen Programmering (RBP) Twente.109 Daarnaast is er een regionaal accountmanagersoverleg van de veertien gemeenten waarin onder andere gesproken wordt over bedrijven die een locatie zoeken en over specifieke ontwikkelingen op bedrijventerreinen.110 Het afsprakendocument “Regionale Bedrijventerreinen Programmering Twente 2017-2020” had tot doel om binnen drie jaar toe te werken naar een ‘100% ladderproof programmering’. Concreet betekende dit dat op 1 juli 2020 de vraag en het aanbod van bedrijventerreinen voor een periode van 10 jaar (tot 2030) in balans zouden moeten zijn. Daarnaast streefden de gemeenten in Twente naar onderprogrammering om flexibiliteit te houden voor goede zachte plannen. Hierdoor kan beter worden ingespeeld op de actuele vraag vanuit de markt, wat de economie van de Twentse regio ten goede zou komen.

In het afsprakendocument “Regionale Bedrijventerreinen Programmering Twente 2019-2022” werd geconstateerd dat Twente voor de periode 2019-2030 een overschot aan bedrijventerreinen had van 85,7 hectare. In het document zijn daarom voorstellen gedaan voor het schrappen van bestemmingsplancapaciteit. Inmiddels plaatsen meerdere gemeenten (grote) vraagtekens bij deze voorstellen en zijn gemeenten en provincie in overleg over de eventuele bijstelling van de programmering om de huidige schaarste niet verder te doen laten oplopen.111

Winkelplanning Provincie Overijssel stimuleert regionale afstemming in de drie deelregio’s Twente, regio Zwolle en Stedendriehoek (Deventer e.o.). Leidend hierbij is een manier van werken waarbij partijen in een vroeg stadium rond tafel zitten. Initiatieven met een regionale impact behoren conform de provinciale Omgevingsverordening afgestemd te worden met regiogemeenten. In de Overijsselse Omgevingsverordening is specifiek beleid opgenomen over grootschalige detailhandel en weidewinkels.112 In de verordening zijn artikelen opgenomen die het vestigen van volumineuze en grootschalige detailhandel buiten de kernwinkelgebieden niet toestaan, tenzij is aangetoond dat het voorzieningenniveau in de regio er niet onder lijdt en dat er regionale afstemming over de voorgenomen vestiging heeft plaatsgevonden met buurgemeenten en Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel (GS).113 Dit resulteert in overleggen over toekomstige ontwikkelingen met een (boven)regionaal belang en impact.

Spoorzone Hengelo Enschede Binnen de regio Twente werken met name Enschede en Hengelo steeds nauwer samen.114 De colleges van beide gemeenten hebben inmiddels een gezamenlijke Zie: Afspraken Regionale Bedrijventerreinen Programmering Twente 2017-2020 en 2019-2022. Bron: interview met beleidsadviseurs regionale programmering bedrijventerreinen. 111 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede en beleidsadviseurs regionale programmering bedrijventerreinen. 112 Bron: https://retailland.nl/regionale-afstemming-door-provincie-overijssel/ 113 Bron: Leegstand Overijssel, Nota van bevindingen. Rekenkamer Oost-Nederland, 2021. 114 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede, Twente Board, VNO NCW en de Euregio. 109 110

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

51

visie op de Spoorzone Hengelo Enschede (SHE) aangenomen. In de visie staat beschreven hoe de twee steden samen willen bouwen aan de spoorzone HengeloKennispark-Enschede. Het is daarbij de bedoeling om in het tussenliggende gebied dé economische slagader van Twente te creëren waar “knappe knoppen, vernieuwende ideeën en de volgende generatie technologische bedrijven samenkomen en willen blijven”.115 De visie is een belangrijke stap in het gezamenlijke proces van Hengelo en Enschede om doelen van de steden te versnellen. De opgaven in het gebied zijn groot en gemeente-overstijgend. Deze visie geeft richting voor de lange termijn op het vlak van o.a. mobiliteit, wonen, hightech bedrijvigheid, kennis en onderwijs. Dit zijn belangrijke thema’s voor het aantrekken en behouden van talent voor de regio. De visie is daarom ook een belangrijke bouwstenen voor de Omgevingsvisie van Enschede zoals die nu wordt voorbereid.116 Meerdere gesprekspartners gaven aan dat de samenwerking tussen de Twentse steden niet eerder zo concreet was als nu rondom de spoorzones. De visie is op 5 juni jl. als richtinggevend beleidskader door de Enschedese raad vastgesteld.

Netwerkstad Twente Voorheen werd er binnen Netwerkstad Twente - vooral projectmatig – samengewerkt tussen Almelo, Hengelo, Enschede, Borne en Oldenzaal. Netwerkstad werd in 2001 opgericht met steun van de provincie Overijssel en de Regio Twente. In 2012 stelden de gemeenten samen een kantorenvisie vast117 en in 2013 een ontwikkelagenda.118 De afspraken binnen Netwerkstad Twente golden tot 2022. De burgemeester van Enschede was de voorzitter van het samenwerkingsverband. Op dit moment lijkt er (in formele zin) nauwelijks nog actieve aandacht voor het verbond te bestaan. De buurgemeenten werken primair met elkaar samen vanuit de in deze paragraaf beschreven samenwerkingsverbanden en zoeken elkaar, waar relevant, binnen projecten op.

EUREGIO De EUREGIO is een Nederlands-Duitse publiekrechtelijke Gemeenschappelijke regeling met een speciale binationale structuur. Het doel van de EUREGIO is om de economische kracht en de leefbaarheid in de regio te vergroten en de integratie van het gebied te bevorderen.119 Bij de EUREGIO zijn 128 gemeenten, steden, (Land-) Kreise en Waterschappen aangesloten. De EUREGIO-Raad is het hoogste politieke orgaan. In de EUREGIO-Raad worden in grensoverschrijdende fracties problemen aan de orde gesteld, mogelijke oplossingen aangedragen en projecten besproken en goedgekeurd. Voor de inhoudelijke behandeling van grensoverschrijdende vraagstukken en INTERREG-projecten zijn drie commissies verantwoordelijk. Binnen de Euregio is voor Enschede vooral de relatie en verbinding met Münster en Osnabrück van belang.120 Met name rondom het thema arbeidsmarkt en de bereik-

Bron: Gemeente Hengelo, Gemeente Enschede, Fakton, SITE, Must (2023), YES SHE CAN! Bron: Gemeente Enschede (2023), Spoorzone Hengelo-Enschede, dé toekomstige economische slagader van Twente. 117 Zie Kantorenvisie Netwerkstad Twente (2013). 118 Bron: Provincie Overijssel en regio Twente Netwerkstad (2013), Ontwikkelagenda Netwerkstad Twente. 119 Zie voor meer informatie: https://www.euregio.eu/. 120 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede en de Euregio. 115 116

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

52

baarheid van banen komt de verbinding met deze Duitse steden aan de orde.121 Maar ook met Gronau heeft Enschede onlangs de banden verstevigd door middel van een “Letter of Intent” waarin de steden afspreken om op zes thema’s intensiever te gaan samenwerken.122 Tot dat moment was de samenwerking al positief, maar een nieuw ontwikkelingsgebied direct over de grens bij Glanerbrug vormde aanleiding van een verdere versterking van de banden.123 Dit Euregio Kwartier moet onder andere ruimte gaan bieden aan bedrijven en organisaties die zich bezighouden met Nederlands-Duitse grensoverschrijdende samenwerking. Een ander belangrijk speerpunt in de grensoverschrijdende samenwerking is de beoogde directe treinverbinding tussen Zwolle en Münster.124 Op dit moment rijdt de intercity niet verder dan Enschede. Het doel is om de reistijd te verkorten en het aantal overstappen te verminderen, wat ten goede moet komen aan zowel het onderwijs als de economie aan beide zijden van de grens. Om de gewenste directe treinverbinding te realiseren, zal in ieder geval het spoor tussen Enschede en Gronau geëlektrificeerd moeten worden.

Het Rijk heeft inmiddels €30 miljoen voor de verbinding toegezegd.125 Vanuit Enschede kreeg de samenwerking met Duitsland met name onder de vorige Burgemeester veel aandacht.126 In maart 2017 presenteerde de gemeente Enschede een Duitslandagenda die in 2019 ook door de raad werd vastgesteld.127 Het doel van de inzet is om van de halve cirkel om de stad (het Nederlandse deel) een hele cirkel (inclusief Duitsland) te maken en daarmee de sociaaleconomische positie van de stad en de omringende grensregio te versterken. In de Duitslandagenda staat hoe Enschede de samenwerking in de grensregio vorm wil geven op het gebied van onderwijs, arbeidsmarkt, bedrijvigheid, bereikbaarheid, veiligheid, duurzaamheid en toerisme.

6.2 Ontwikkeling vestigingsklimaat In deze paragraaf kijken we hoe het economisch vestigingsklimaat van Enschede zich heeft ontwikkeld. Hiervoor hebben we een aantal indicatoren geselecteerd die een indruk geven van de aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat. We vergelijken Enschede daarbij met Almelo en Hengelo en de regio Twente als geheel. Hierbij kijken we allereerst naar de economische structuur en de ontwikkeling van werkgelegenheid. Vervolgens gaan we specifiek in op een aantal indicatoren dat het vestgingsklimaat van de binnenstad en van overige werklocaties weerspiegelt.

Economische structuur Enschede, Almelo en Hengelo hebben elk hun eigen economisch profiel binnen de regio Twente. In Enschede zijn onderwijs, gezondheidszorg, zakelijke diensten en ICT in relatieve zin dominante sectoren. Almelo en Hengelo onderscheiden zich van Enschede met hun grote aandeel industriële werkgelegenheid (zie figuur 6.1).

Zie ook raadsbesluit Partnerschap Stadt Münster, 14 februari 2020. Zie Gemeente Enschede & Stadt Gronau (2023), Letter of intent. 123 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede en Stadt Gronau. 124 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede, Twente Board en de Euregio. 125 Bron: Ministeries van I&W en VRO (2022), Afsprakenlijst bestuurlijke overleggen MIRT 9, 10 en 11 november 2022. 126 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede, Twente Board en de Euregio. 127 Zie: Gemeente Enschede (2019), Enschede, meest Duitse stad van Nederland. Ambities voor samenwerking met Duitsland 2019-2027. 121 122

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

53

Terwijl Enschede in absolute zin veruit de meeste werkgelegenheid in Twente biedt, is het aantal banen ten opzichte van de beroepsbevolking128 relatief klein. Vaak zijn het juist de grootste steden die een belangrijke werkgelegenheidsfunctie vervullen. Binnen Twente hebben Almelo en Hengelo echter een verhoudingsgewijs grotere werkgelegenheidsfunctie dan Enschede. De beperkte werkgelegenheidsfunctie zien we ook terug als we Enschede vergelijken met andere steden met een grensligging, Zwolle en Eindhoven (zie figuur 6.2). Op regionaal niveau ligt de werkgelegenheidsfunctie van Twente redelijk in lijn met die van grensregio’s Noord- en Zuid-Limburg en Arnhem/Nijmegen.129 De werkgelegenheidsfunctie van Twente blijft wel achter bij die van Zuidoost-Brabant (Brainport) en regio Zwolle. Die regio’s hebben echter niet te maken met een grensligging. Wel is duidelijk dat de centrumfunctie van Enschede in Twente minder prominent is dan die van de grootste stad in andere (grens)regio’s. Dit bemoeilijkt een leidende rol in visie- en beleidsvorming op regionaal niveau. Ook in diverse interviews is dit onderkend.130 Figuur 6.1: Economische structuur (o.b.v. aantal

Figuur 6.2: Aantal banen per 1.000 leden van de

banen) Twentse gemeenten (2022)

beroepsbevolking (2022)

Bron: LISA/CBS, bewerking Roots Beleidsadvies

Kijkend naar de ontwikkeling van het aantal banen zien we dat Enschede in de onderzoeksperiode min of meer even snel groeide als Almelo en Hengelo. De groei bleef echter achter bij het Twentse en Nederlandse gemiddelde (figuur 6.3). Binnen Twente waren het vooral de landelijke gemeenten (Haaksbergen, Rijssen-Holten en Wierden) die een sterke banengroei realiseerden. Ten opzichte van de benchmarksteden deed Enschede het gemiddeld. In Arnhem en Nijmegen groeide het aantal banen sneller; in Venlo en Maastricht minder snel (figuur 6.4).

Overeenkomstig het CBS gedefinieerd als personen die betaald werk hebben (werkzame beroepsbevolking) of die geen betaald werk hebben, recent naar betaald werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn (werkloze beroepsbevolking). Personen zonder betaald werk die niet recent naar werk hebben gezocht of daarvoor niet direct beschikbaar zijn (waaronder studenten) behoren niet tot de beroepsbevolking. Zie voor meer informatie: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardberoepsbevolking/beroepsbevolking. 129 Bron: Roots Beleidsadvies o.b.v. LISA/CBS. 130 Bron: interviews met vertegenwoordigers van de gemeente Enschede, Oost NL en de Euregio. 128

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

54

Figuur 6.3: Ontwikkeling aantal banen 2016-2022,

Figuur 6.4: Ontwikkeling aantal banen 2016-2022,

(Index: 2016=100)

(Index: 2016=100)

Bron: LISA, bewerking Roots Beleidsadvies

Passend bij het landelijke beeld nam de werkloosheid de afgelopen jaren in Enschede fors af. In Almelo, Hengelo en de regio in algemene zin was de daling nog groter dan in Enschede (zie figuur 6.5), maar Twente onderscheidt zich met deze ontwikkeling ook van veel andere regio’s.131 Ten opzichte van andere grenssteden was de daling in Enschede immers bijzonder. Aan het begin van de onderzoeksperiode onderscheidde Enschede zich nog in negatieve zin; aan het eind was de werkloosheid in enkel Venlo lager (figuur 6.6). Figuur 6.5: Ontwikkeling werkloosheid 2016-2022

Figuur 6.6: Ontwikkeling werkloosheid 2016-2022

Bron: CBS - Arbeidsdeelname, bewerking Roots Beleidsadvies

Winkellocaties Als we specifiek naar de branchering van de Enschedese binnenstad kijken, valt de relatief sterke vertegenwoordiging van de horeca op (zie figuur 6.7). Het aantal horecavestigingen nam daarbij tussen 2016 en 2022 ook relatief sterk toe. Het aantal vestigingen in de detailhandel, cultuur en diensten nam daarentegen in de Enschedese binnenstad (evenals in Almelo en Hengelo) af. Per saldo bleef het aantal vestigingen met een publieksfunctie vrijwel ongewijzigd. Deze ontwikkeling ligt in lijn met die van Almelo en Hengelo.

131

Bron: Roots Beleidsadvies o.b.v. CBS – Arbeidsdeelname.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

55

Figuur 6.7: Branchering (o.b.v. aantal vestigingen)

Figuur 6.8: Ontwikkeling vestigingen publieksfuncties

publieksfuncties Twentse binnensteden (2022)

in Twentse binnensteden 2016-2022 (index)

Bron: Binnenstadsmonitoren Kennispunt Twente, bewerking Roots.

Het aandeel leegstaande panden in de binnenstad ligt in Enschede al geruime tijd lager dan in de andere twee Twentse binnensteden. Hoewel de leegstand in de Enschedese binnenstad tussen 2018 en 2021 toenam, is er inmiddels weer een dalende tendens zichtbaar. In de binnenstad van Almelo is sinds 2019 een forse daling van de leegstand gerealiseerd. In Hengelo ligt de leegstand nog altijd op een relatief hoog niveau. Dit heeft onder meer te maken met de transformatie die daar plaatsvindt. Wel is de WOZ-waarde van de panden met een winkelfunctie in Enschede de afgelopen twee jaar relatief sterk gedaald. De WOZ-waarde van panden met een werkfunctie (niet in de figuur) laat in Enschede een meer geleidelijke afname zien. Dit verduidelijkt dat diverse panden een andere werkfunctie (met een lagere waarde) hebben gekregen. Figuur 6.9: Ontwikkeling leegstaande panden (%) in

Figuur 6.10: Ontwikkeling WOZ-waarde panden met

Twentse binnensteden, 2010-2022

winkelfunctie in Twentse binnensteden (Index: 2016=100)

Bron: Binnenstadsmonitoren Kennispunt Twente, bewerking Roots Beleidsadvies

Van de drie Twentse binnensteden is de waardering voor de Enschedese binnenstad op vrijwel alle onderwerpen het hoogst.132 Enschede scoort juist het minst goed op de bereikbaarheid per auto. Deze is sinds 2015 ook iets gedaald. Dit geldt tevens voor de waardering voor de stallingsmogelijkheden voor de fiets. Op andere onderdelen is de consumentenwaardering van de Enschedese binnenstad tussen 2015 en 2019 juist toegenomen.

132

I&O Research en AnalyZus (2019), Koopstromenonderzoek Oost-Nederland 2019.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

56

Figuur 6.11: Consumentenwaardering Twentse binnensteden (2019)

Bron: KSO 2019, bewerking Roots.

Overige werklocaties Voor wat betreft de ontwikkeling van de overige werklocaties is het interessant om de ontwikkeling van de toplocaties in Enschede te vergelijken met de toplocaties in Almelo en Hengelo (zoals Kennispunt Twente deze onderscheidt). Hieruit blijkt dat Kennispark veruit de belangrijkste werkgelegenheidsfunctie vervult, maar dat de andere terreinen zich (ook) gestaag ontwikkelen (zie figuur 6.12). Relatief gezien was de groei vooral in XL Businesspark en Technology Base groot. Belangrijk om aan te tekenen is dat de werkgelegenheidsfunctie van diverse reguliere bedrijventerreinen groter is dan die van deze toplocaties. Ook springt de ontwikkeling van Marssteden en Rigtersbleek-Tubantia in het oog waar het aantal banen in de periode 2016-2021 met respectievelijk 920 en 1040 toenam. Dit laatste had overigens vooral te maken met de verhuizing van DCW naar deze locatie.133 Figuur 6.12: Ontwikkeling werkgelegenheid topl-

Figuur 6.13: Ontwikkeling werkgelegenheid

ocaties Almelo-Hengelo-Enschede, 2016-2022

bedrijventerreinen Enschede, 2016-2021

Bron: LISA, bewerking Roots Beleidsadvies

133

Kennispunt Twente (2022), Economische ontwikkeling Enschede 2021 – Monitor.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

57

6.3 Conclusie In dit hoofdstuk is geanalyseerd hoe Enschede samenwerkt binnen de regio en welke verschillen er zijn in de ontwikkeling van het vestigingsklimaat in Enschede, Hengelo en Almelo. Bij de analyse is gebruik gemaakt van twee normen: Onderdeel

Regio

Norm • De gemeente werkt samen in de Twentse stedenband, de Regio Twente en de Euregio t.b.v. een complementair en onderscheidend vestigingsklimaat. • Het vestigingsklimaat in Enschede ontwikkelt zich positief ten opzichte van het vestigingsklimaat in Hengelo en Almelo

Uit de analyse blijkt dat de gemeente Enschede binnen Twente en de (steden in de) Duitse grensstreek actief samenwerkt ten behoeve van een complementair en onderscheidend vestigingsklimaat. De samenwerkingsverbanden krijgen inhoudelijk vorm op basis van de vraagstukken en kansen die op dat moment relevant zijn (zoals het partnerschap met de Stadt Münster en de recent aangehaalde banden met Stadt Gronau). De samenwerkingen ontwikkelen zich daarnaast naar gelang de verwachte effectiviteit van de samenwerking (wat onder meer tot de vorming van Twente Board heeft geleid). In de samenwerkingsverbanden ten behoeve van het economisch vestigingsklimaat gaat de aandacht vooral uit naar bedrijventerreinen, gebiedsontwikkeling in brede zin, arbeidsmarktvraagstukken en de bereikbaarheid van de regio. Daarin hebben recentelijk ook positieve ontwikkelingen plaatsgevonden zoals de versnelling in de ontwikkeling van XL Businesspark en Technology Base, de afspraken over o.a. de Spoorzone Hengelo-Enschede en het EUREGIO-kwartier (met resp. Hengelo en Stadt Gronau), de fondsenwerving voor de versterking van de treinverbinding Zwolle-Twente-Münster, de grensoverschrijdende samenwerking op het vlak van de arbeidsmarkt, etc. Het vestigingsklimaat van Enschede heeft zich dan ook gunstig ontwikkeld en toont een onderscheidend profiel binnen Twente.

Enschede heeft als kraamkamer voor innovaties en startups een zekere aanjaagfunctie voor de economische ontwikkeling van de regio. En ook de Enschedese binnenstad vervult een dergelijke rol binnen het Twentse winkellandschap. Ook zijn hier belangrijke stedelijke voorzieningen en relatief veel grotere werkgevers (in kantoren) geconcentreerd. Dit stedelijke profiel vertaalt zich echter slechts ten dele in werkgelegenheid. De werkgelegenheidsfunctie van Enschede blijft achter bij die van veel steden van vergelijkbare omvang. Duidelijk is dat binnen Twente ook Almelo en Hengelo een belangrijke werkgelegenheidsfunctie vervullen. Op regionaal niveau valt tevens op dat er in Twente meer banen per inwoner zijn dan in andere grensregio’s. Dit maakt duidelijk dat de centrumfunctie van Enschede in Twente minder prominent is dan die van de grootste stad in andere (grens)regio’s. Dit bemoeilijkt een leidende rol in visie- en beleidsvorming op regionaal niveau. Tegelijkertijd is een dergelijke rol wel noodzakelijk om Twente als technologische topregio sterker te ontwikkelen en niet alleen de beleidsambities van Enschede maar ook die van Twente als geheel te realiseren.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

58

7.

Conclusies en aanbevelingen

7.1 Conclusies De Rekenkamer Enschede heeft Roots Beleidsadvies gevraagd een onderzoek uit te voeren naar het beleid dat is gericht op de versterking van het economisch vestigingsklimaat. De belangrijkste bevindingen worden hieronder per onderwerp aangegeven. Invulling beleid De beleidsanalyse heeft verduidelijkt dat de gemeente beleid heeft geformuleerd voor het verbeteren van het vestigingsklimaat voor winkeliers, mkb, startups, hightechbedrijven, grootschalige activiteiten en zware industrie. Daarbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen het overkoepelend beleid, het beleid ten aanzien van winkellocaties en het beleid ten aanzien van overige werklocaties. In algemene zin is in het (recente) beleid omtrent het economisch vestigingsklimaat ingezet op het aantrekken en vasthouden van meer talent, een betere bereikbaarheid van banen en een betere verbinding van kennis en innovatie met het mkb en de (grote) maatschappelijke vraagstukken. We zien in het beleid een duidelijke samenhang die op het bereiken van deze doelen is gericht. De economische visies van 2011 en 2019 fungeerden daarbij als kapstok, waarbij de economische visie van 2019 enerzijds de koers uit 2011 bestendigde en anderzijds nieuwe accenten legde op basis van gewijzigde (markt)omstandigheden.

Met betrekking tot de instrumenten kan worden gesteld dat de gemeente een onderbouwde keuze maakt voor de instrumenten die zij voor het verbeteren van het vestigingsklimaat inzet. De gemeente maakt daarbij gebruik van een breed palet aan instrumenten, uiteenlopend van accountmanagement, marketing en acquisitie tot ruimtelijke en financiële instrumenten. Ook zijn specifieke instrumenten ingezet om het functioneren van de arbeidsmarkt te verbeteren. Tenslotte zien we dat de gemeente een onderbouwde keuze heeft gemaakt voor de middelen die zij voor het verbeteren van het vestigingsklimaat inzette. Het college is daarbij creatief omgegaan met de bezuinigingsopgaven waarvoor de gemeente in de onderzoeksperiode stond en heeft waar mogelijk met incidentele middelen het economisch vestigingsklimaat gestimuleerd. Deze betreffende keuzes maken wel duidelijk dat er structurele opgaven bestaan om te blijven investeren in het economisch vestigingsklimaat. Op het moment dat incidentele baten wegvallen, kan de inzet immers niet zonder meer vanuit de structurele begroting worden gepleegd. Tegelijkertijd is het positief hoe Enschede in een periode van bezuinigingen steeds weer incidentele middelen heeft kunnen verwerven om in het economisch vestigingsklimaat te investeren. De bijdragen aan het economisch vestigingsklimaat konden daarmee op peil blijven en zelfs iets toenemen.

De bijdragen liggen bovendien op een relatief hoog niveau (vergeleken met het Nederlands gemiddelde). Ervaring doelgroepen Uit de analyse van de ervaring van doelgroepen kan worden geconcludeerd dat de diverse doelgroepen het beleid en de inspanningen van de gemeente t.a.v. het vestigingsklimaat in algemene zin positief hebben ervaren. Bezuinigingen op de dienstverlening naar ondernemers zijn niet of nauwelijks gevoeld en specifiek op bedrijventerreinen was de extra ambtelijke en bestuurlijke aandacht voelbaar. Ook

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

59

de lijnen tussen ondernemerscollectieven en gemeente lijken in de onderzoeksperiode te zijn versterkt. Hierdoor zijn beleid en inspanningen van de gemeente ook meer zichtbaar dan voorheen. Aandachtspunten schuilen vooral op het vlak van (de beleidsaandacht voor) het organiserend vermogen van ondernemers. Hoewel de context per gebied verschilt, is op zowel de toplocaties als overige werklocaties behoefte aan extra impulsen op dit vlak. Specifiek voor de binnenstad geldt dat ondernemers graag een betere (communicatie van de) onderbouwing zien als van beleid wordt afgeweken. Voor ondernemers op bestaande bedrijventerreinen vormt de dienstverlening vanuit de gemeente een aandachtspunt. Voor deze ondernemers is minder capaciteit en deskundigheid beschikbaar dan voor de ondernemers in de binnenstad en overige toplocaties. Invloed (externe) ontwikkelingen Uit de analyse van (externe) ontwikkelingen kan worden geconcludeerd dat de gemeente haar beleid ten aanzien van het economisch vestigingsklimaat heeft bijgesteld op basis van relevante (externe) ontwikkelingen. We hebben bovendien gezien dat deze ontwikkelingen een belangrijke onderlegger vormen voor dit beleid. Visies zijn in algemene zin vanuit een lange termijnontwikkeling opgesteld en dus niet vanuit incidenten en/of kortstondige ontwikkelingen.

Dergelijke incidenten en/of ontwikkelingen hadden hoogstens effect op de beschikbaarheid van specifieke regelingen en/of voorzieningen. Uit de gesprekken met stakeholders van het economisch vestigingsbeleid kwamen drie duidelijke (externe) ontwikkelingen naar voren met een invloed op visie, beleid en/of regelingen. Het ging daarbij om Corona, veranderde situaties bij de gemeente Enschede en verander(en)d economische tij. Hoewel deze niet zo zeer hebben geleid tot een andere visie vanuit de gemeente, zijn hierdoor in de uitvoering wel accenten verschoven. Dat geldt in het bijzonder voor Corona. Successen die daarmee aanvankelijk tijdelijk werden geboekt, zijn in sommige gevallen ook structureel in beleid geborgd. Dit geldt bijvoorbeeld voor het beleid ten aanzien van terrassen. Tegelijkertijd heeft ook deze majeure ontwikkeling niet geleid tot een andere koers in het beleid omtrent het economisch vestigingsklimaat. De drie hoofddoelen van dit beleid134 staan nog steeds overeind en de inzet van instrumenten en middelen is hierop nog steeds primair gericht. Als gevolg van het veranderde economische tij zijn bovendien bekende lange termijnopgaven op het vlak van ruimte en arbeidsmarkt nog duidelijker zichtbaar geworden. De urgentie voor de uitvoering van dit beleid is daarmee vergroot.

Resultaten van het beleid Op basis van de relevante beleidsdoelen kunnen we concluderen dat de gemeente Enschede met haar beleid aantoonbaar heeft bijgedragen aan het economisch vestigingsklimaat van de stad. Dit zien we onder andere terug in de ontwikkeling de toplocaties (Binnenstad, Kennispark, Technology Base) en de bereikbaarheid van de stad. In brede zin blijft de werkgelegenheidsontwikkeling in Enschede een aandachtspunt. Enschede heeft nog altijd relatief weinig banen ten opzichte van het aantal inwoners. Er is sprake van een zekere discrepantie tussen de op kennis en technologie gedreven economie versus de relatief lage arbeidsparticipatie en het relatief 1) het aantrekken en vasthouden van meer talent, 2) een betere bereikbaarheid van banen en 3) een betere verbinding van kennis en innovatie met het mkb en de (grote) maatschappelijke vraagstukken. 134

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

60

lage opleidingsniveau van de eigen bevolking. Voor Enschede is er mede daarom veel aan gelegen werkgelegenheid te creëren, banen beter bereikbaar te maken en talent aan de gemeente (en regio) te binden. Met name op dit laatste punt liggen er nog de nodige uitdagingen voor de stad. De gemeente is zich hiervan bewust en blijkt een goed inzicht te hebben in de effecten van het beleid. Ook heeft zij in het verleden laten zien daadkrachtig op te treden indien ontwikkelingen daarom vragen. Voorbeelden zijn de inzet tijdens de coronacrisis, het deprogrammeren van bedrijventerreinen en het aanpassen van bestemmingsplannen. In die zin zijn de meeste doelgroepen ook positief over de ontwikkeling van het economische vestigingsklimaat in de toekomst. De vraag is echter wel of de gemeente ook over alle middelen beschikt om de grote opgaven voor de stad aan te gaan. Een goede regionale samenwerking is daarvoor in elk geval een must. Regionale samenwerking en verschillen Een analyse van deze regionale samenwerking heeft verduidelijkt dat de gemeente Enschede zowel binnen Twente als met de (steden in de) Duitse grensstreek actief samenwerkt ten behoeve van een complementair en onderscheidend vestigingsklimaat.

De samenwerkingsverbanden krijgen inhoudelijk vorm op basis van de vraagstukken en kansen die op dat moment relevant zijn en ontwikkelen zich naar gelang de verwachte effectiviteit van de samenwerking. In de samenwerkingsverbanden ten behoeve van het economisch vestigingsklimaat gaat de aandacht vooral uit naar bedrijventerreinen, gebiedsontwikkeling in brede zin, arbeidsmarktvraagstukken en de bereikbaarheid van de regio. Daarin hebben recentelijk ook positieve ontwikkelingen plaatsgevonden zoals de versnelling in de ontwikkeling van XL Businesspark en Technology Base, de afspraken over o.a. de Spoorzone Hengelo-Enschede en het EUREGIO-kwartier (met respectievelijk Hengelo en Stadt Gronau), de fondsenwerving voor de versterking van de treinverbinding Zwolle-Twente-Münster, de grensoverschrijdende samenwerking op het vlak van de arbeidsmarkt, etc. Het vestigingsklimaat van Enschede heeft zich dan ook gunstig ontwikkeld en toont een onderscheidend profiel binnen Twente. Enschede heeft als kraamkamer voor innovaties en startups een aanjaagfunctie voor de economische ontwikkeling van de regio. En ook de Enschedese binnenstad vervult een dergelijke rol binnen het Twentse winkellandschap. Ook zijn hier belangrijke stedelijke voorzieningen en relatief veel grotere werkgevers (in kantoren) geconcentreerd.

Dit stedelijke profiel vertaalt zich echter slechts ten dele in werkgelegenheid. De werkgelegenheidsfunctie van Enschede blijft achter bij die van veel steden van vergelijkbare omvang. Duidelijk is dat binnen Twente ook Almelo en Hengelo een belangrijke werkgelegenheidsfunctie vervullen. Op regionaal niveau valt tevens op dat er in Twente meer banen per inwoner zijn dan in andere grensregio’s. Dit maakt duidelijk dat de centrumfunctie van Enschede in Twente minder prominent is dan die van de grootste stad in andere (grens)regio’s. Dit bemoeilijkt een leidende rol in visie- en beleidsvorming op regionaal niveau. Tegelijkertijd is een dergelijke rol wel noodzakelijk om Twente als technologische topregio sterker te ontwikkelen en niet alleen de beleidsambities van Enschede maar ook die van Twente als geheel te realiseren.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

61

7.2 Aanbevelingen Uit het voorgaande kunnen de volgende aandachtspunten worden gedestilleerd: • • • •

•

De structurele opgave om te (kunnen) blijven investeren in het economisch vestigingsklimaat. De analyse heeft verduidelijkt dat de huidige inzet niet zonder meer vanuit de structurele begroting kan worden gepleegd. De beleidsaandacht voor het organiserend vermogen van ondernemers. Hoewel de context per gebied verschilt is op zowel toplocaties als overige werklocaties behoefte aan extra impulsen op dit vlak. De dienstverlening vanuit de gemeente aan bedrijven op reguliere bedrijventerreinen. Voor ondernemers op toplocaties bestaat meer aandacht, terwijl ook deze terreinen van groot belang zijn om beleidsambities te realiseren. De uitvoering van het beleid omtrent de arbeidsmarkt (binden van talent) en het gebruik van werklocaties (balans in vraag en aanbod en voorkomen van schaarste). Door het economisch tij is de urgentie van de uitvoering van dit beleid vergroot. De rol van Enschede in visie- en beleidsvorming op regionaal niveau. Een leidende rol is gewenst om Twente als technologische topregio sterker te ontwikkelen en de beleidsambities van Twente als geheel te realiseren.

Anticiperend op deze aandachtspunten hebben wij de volgende aanbevelingen geformuleerd: •

Vergroot de structurele ruimte op de begroting danwel begroot meerjarig de incidentele uitgaven ten behoeve van het economisch vestigingsklimaat. Op deze manier wordt geborgd dat beschikbare budgetten ook aan de realisatie van lange termijndoelen van het beleid worden besteed. Daarnaast kan het meerjarig begroten onderbouwing geven aan de werving van aanvullende fondsen ter versterking van het economisch vestigingsklimaat.

•

Vergroot de beleidsaandacht voor het organiserend vermogen van ondernemers – te beginnen in de binnenstad maar zeker ook op andere werklocaties met een belangrijke werkgelegenheidsfunctie in de stad. De verwachting is dat daarmee het bereik en de meerwaarde van impulsen in het economisch vestigingsklimaat toeneemt.

•

Vergroot de capaciteit bij het ondernemersloket voor de dienstverlening aan bedrijven op reguliere bedrijventerreinen. Op die manier komt er meer kennis en expertise beschikbaar voor de ontwikkeling van deze gebieden en kunnen relevante gebiedsagenda’s sneller tot uitvoering worden gebracht.

•

Versterk de regionale samenwerking (verder) om de grote opgaven van de stad op het vlak van ruimte (schaarste) en arbeidsmarkt (binden van talent) aan te gaan. Nergens worden deze opgaven zo sterk gevoeld als in Enschede. Andere gemeenten verwachten ook een leidende rol van de stad.

•

Toon meer ambitie in regionaal verband. Een leidende rol van Enschede in de visie- en beleidsvorming op regionaal niveau is gewenst om Twente als technologische topregio sterker te ontwikkelen en de beleidsambities van Twente als geheel te realiseren.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

62

Tot slot Wij hopen dat de opvolging van de aanbevelingen de resultaten van het omtrent het economisch vestigingsklimaat nog verder vergroot en (dus) leidt tot het aantrekken en binden van (nog) meer talent, een betere bereikbaarheid van banen en een betere verbinding van kennis en innovatie met het mkb en de (grote) maatschappelijke vraagstukken in ons land.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

63

Bijlagen Bijlage A: Geraadpleegde bronnen ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

BBE, D66, VVD, PvdA en CU (2018), Coalitieakkoord 2018-2022 – Trots, Lef, Bouwen, Kansrijk. BBE, VVD, PvdA en CU (2022), Coalitieakkoord 2022-2026 – Samen trots op Enschede. BCI (2016), Binnenhavenvisie Twentekanalen 2017-2030. BCI (2020), Groeipotentie & ruimtevraag Kennispark Twente. BCI (2020), Meer inzicht in de kantorenmarkt van Enschede, Hengelo en Almelo voor een gezonde, toekomstgerichte kantorenmarkt. BCI (2021), Kantorenvisie Enschede – Voorsorteren op marktperspectief en kwaliteit van kantorenlocaties. Berenschot (2020), Regionaal Bedrijventerrein Twente: maatschappelijke meerwaarde en toekomst – Evaluatie en toekomstoriëntatie. Berenschot (2022), Evaluatie gebiedsontwikkeling Technology Base. Birch (2022), Enschede – Factbook ter ondersteuning van SWOT Netwerk Kennissteden. BRO (2019), Enschede, analyse detailhandel, horeca en leisure stedelijk gebied. Bureau Buiten (2020), Gebiedsagenda Josink Es. Bureau Buiten (2020), Toekomstvaste bedrijventerreinen Overijssel. Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd (2020), Vitaliteitsonderzoek Verblijfsrecreatie Overijssel. CBS (2023), Statistieken Arbeidsdeelname. D66, BBE, CDA, VVD en CU (2014), Coalitieakkoord 2014-2018 - Duurzaam, samen, sterker! Diverse partijen (2019), Regio Deal Twente. Diverse partijen (2023), Memorandum of Understanding strategie OostNederland Nord-Westfalen (2023).

Ecorys (2001), Internationale benchmark regionaal investeringsklimaat. Ecorys (2013), Herijking bedrijventerreinenvisie Netwerkstad Twente – Actualisering ruimtebehoefte en programmering bedrijventerreinen. Enschede Promotie (2011), Strategische Visie Citymarketing Enschede 2020. Enschede Promotie (2023), Brandbook Enschede. EUREGIO (2020), Strategie Euregio 2030. FCE (2016), De positie van de binnenstad van Enschede en de betekenis van de FCE. Findo (2023), Data Financiën Decentrale Overheden. Gemeente Enschede & Kennispark Twente (2019), Kennispark Twente – Structuurvisie 2030. Gemeente Enschede & Ministerie van Economische Zaken (2017), Overeenkomst Meerwaarde RetailDeal. Gemeente Enschede & Stadt Gronau (2023), Letter of Intent Gemeente Enschede en Stadt Gronau. Gemeente Enschede (2001), Ruimtelijke Ontwikkelingsvisie 2015 – Enschede biedt ruimte voor de toekomst. Gemeente Enschede (2003), Selectieve gronduitgifte op bedrijventerreinen – vestigingscriteria bij selectieve gronduitgifte op bedrijventerreinen. Gemeente Enschede (2005), Ontwikkelingskader Horeca 2005-2015. Gemeente Enschede (2009), Algemene Plaatselijke Verordening (APV) gemeente Enschede 2009.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

64

➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

Gemeente Enschede (2009), Herijking Ruimtelijke Ontwikkelingsvisie – Binnenstadsvisie – Mobiliteitsvisie; Meer kwaliteit en realistische doelen. Gemeente Enschede (2009), Hotelnota Enschede 2009-2014. Gemeente Enschede (2011), Beleidsregel kleine binnenstedelijke werklocaties. Gemeente Enschede (2011), Enschede in sterk Twente – Onze visie op krachtig economisch beleid. Gemeente Enschede (2011), Structuurvisie Enschede. Gemeente Enschede (2011), Subsidieverordening Actieprogramma Binnenstad 2011-2015 (vervallen per juni 2017). Gemeente Enschede (2012), Cultuurplan Enschede – Culturele hotspot van het Oosten. Gemeente Enschede (2012), Detailhandelsstructuurvisie Enschede 2012. Gemeente Enschede (2013), Parkeervisie Enschede 2013-2020 – Parkeren in Balans. Gemeente Enschede (2013), Verdiepingsslag Binnenstad 2013-2025. Gemeente Enschede (2014), Evenementenbeleid in Enschede. Gemeente Enschede (2014), Mobiliteitsvisie Enschede 2014-2020. Gemeente Enschede (2014), Regels behorende bij het voorbereidingsbesluit Stadscentrum 2014. Gemeente Enschede (2014), Voorbereidingsbesluit Stadscentrum 2014. Gemeente Enschede (2015), Geactualiseerd cultuurplan in uitvoering. Gemeente Enschede (2015-2022), Programmabegrotingen 2016 t/m 2023. Gemeente Enschede (2016), Aanscherping van het beleid voor citymarketing, evenementen en vrijetijdseconomie.

Gemeente Enschede (2016), Beleidskader Arbeidsmarktaanpak (EAA) 20162018. Gemeente Enschede (2016), Concernopdracht Versterken Vestigingsklimaat. Gemeente Enschede (2016), Op weg naar een strategische bereikbaarheidsagenda. Gemeente Enschede (2016), Plan van aanpak concernopdracht vestigingsklimaat, onderdeel Bereikbaarheid. Gemeente Enschede (2016-2021), Zomernota’s 2016-2021. Gemeente Enschede (2017), Agendaformulier B&W-vergadering – Concernopdracht vestigingsklimaat – bereikbaarheid. Gemeente Enschede (2017), Agendaformulier B&W-vergadering – Ondertekenen retaildeal met ministerie van EZ en Provincie Overijssel. Gemeente Enschede (2017), (gewijzigd) Bestemmingsplan Binnenstad 2016. Gemeente Enschede (2017), Economische en verkeerskundige analyse als basis voor keuzes. Gemeente Enschede (2017-2022), Gemeenterekeningen 2016 t/m 2021. Gemeente Enschede (2018), Broedplaatsen - ateliers juni 2018. Gemeente Enschede (2018), Ruimtelijke Ontwikkelkoers – Enschede groeit vanuit het hart. Gemeente Enschede (2018), Tussenrapportage 2018. Gemeente Enschede (2018), Vaststelling plannen voormalige vliegbasis Twenthe. Gemeente Enschede (2019), Deprogrammeren 48 hectare bedrijventerreinen en Usseler Es. Gemeente Enschede (2019), Economische Visie Enschede – Naar versterking van het structureel groeivermogen van de Enschedese economie.

Gemeente Enschede (2019), Enschede kiest voor kwaliteit ‘Toekomstbestendige duurzame werklocaties’. Gemeente Enschede (2019), Enschede, meest Duitse stad van Nederland – Ambities voor samenwerking met Duitsland 2019-2027.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

65

➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

Gemeente Enschede (2019), Mobiliteitsvisie Enschede – Leefbaar, aantrekkelijk en bereikbaar. Gemeente Enschede (2019), Regiodeal Fiche – Creatieve Broedplaatsen. Gemeente Enschede (2019), Uitvoeringsprogramma Enschedese Arbeidsmarktaanpak 2019 ‘Iedereen werkt naar vermogen’. Gemeente Enschede (2020), Beleidskader Retail in Enschede. Gemeente Enschede (2020), Coronanota 2020. Gemeente Enschede (2020), Evaluatierapport Evenementenbeleid. Gemeente Enschede (2020), Tijdelijke Subsidieverordening creatieve broedplaatsen regio Twente. Gemeente Enschede (2020), Voorstel Partnerschap Stadt Münster. Gemeente Enschede (2020), Citymarketingvisie Enschede 2020. Gemeente Enschede (2021), Circulaire Economie & Circulair Ondernemen. Gemeente Enschede (2021), Koersdocument Eschmarkerveld ‘Groen, gezond en gemengd’. Gemeente Enschede (2021), Voorstel vaststellen zoekopdracht Locatie(s) Nieuw Bedrijventerrein in Enschede. Gemeente Enschede (2022), Aanzet tot een koersdocument Enschede 2022. Gemeente Enschede (2022), Agenda vrijetijdseconomie Enschede 2022-2030. Gemeente Enschede (2022), Ambitie & Actie Agenda Binnenstad Enschede. Gemeente Enschede (2022), Bestemmingsplan ‘Voormalige Vliegbasis Twenthe’. Gemeente Enschede (2022), Kantorenvisie Enschede 2022. Gemeente Enschede (2022), Nota aanpassing selectie- en toewijzingscriteria zakelijke kabels i.v.m. Didam-arrest.

Gemeente Enschede (2022), Ontwerp bestemmingsplan Terrassen Stadserf. Gemeente Enschede (2023), 1ste Tussenrapportage 2023. Gemeente Enschede (2023), Evenementenbeleid Enschede 2023 – Nota van Uitgangspunten. Gemeente Enschede (2023), Spoorzone Hengelo-Enschede, dé toekomstige economische slagader van Twente. Gemeente Enschede en Verwey Jonker Instituut (2020), Arbeidstoeleiding in Enschede voor mensen met en zonder niet-westerse migratieachtergrond. Gemeente Enschede, Technology Base en Provincie Overijssel (2018), Nota Proces heroriëntatie ontwikkelstrategie Technology Base. Gemeente Hengelo, Gemeente Enschede, Fakton, SITE en Must (2023), YES SHE CAN! GoudappelCoffeng (2018), Verkeersonderzoek mobiliteitsvisie Enschede. Hekkelman & Sweco (2022), Uitgiftekader Kennispark Twente. I&O Research & AnalyZus (2019), Koopstromen Oost-Nederland 2019 ‘Naar een nieuwe realiteit’. Kennispunt Twente (2022), Binnenstadsmonitor Enschede – Jaarbeeld 2021. Kennispunt Twente (2022), Economische ontwikkeling Enschede – Monitor. Kennispunt Twente (2022), Factsheet 4de ondernemerspeiling 2022. Kennispunt Twente (2022), Resultaten vierde peiling OndernemersPanel Enschede. Kennispunt Twente (2022), Twentse Arbeidsmarktmonitor. Kennispunt Twente (2023), Binnenstadsmonitoren Almelo, Enschede en Hengelo. Kennispunt Twente (2023), Cijfers & Trends. LISA (2023), Werkgelegenheidsregister.

Ministerie van I&W en Ministerie van VRO (2022), Afsprakenlijst Bestuurlijke Overleggen MIRT 9, 10 en 11 november 2022. Ministerie van LNV (2019), Aanbieding Regio Deal Twente. Netwerkstad Twente (2012), Kantorenvisie Netwerkstad Twente.

20230914 Eindrapport Economisch vestigingsklimaat Enschede

66

➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

➢

➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

Netwerkstad Twente (2013), Herijking Visie bedrijventerreinen Netwerkstad Twente. Netwerkstad Twente (2013), Ontwikkelagenda Netwerkstad Twente. Oost NL (2023), Activiteitenplan Oost NL 2023. Oost NL (2023), Jaarverslag Oost NL 2022. PBL (2014), De relatie tussen vestigingsplaatsfactoren en de concentratie van de topsectoren. Platform31 (2022), Enkele trends, ontwikkelingen, opgaven en aandachtspunten voor Enschede. Provincie Overijssel (2022), De Overijsselse Aanpak – Bouwen aan beweging – Evaluatiedocument 2022. Provincie Overijssel en de 14 gemeenten in Twente (2017), Afspraken Regionale Bedrijventerreinen Programmering Twente 2017-2020. Provincie Overijssel en de 14 gemeenten in Twente (2019), Afspraken Regionale Bedrijventerreinen Programmering Twente 2019-2022. Provincie Overijssel, Gemeente Almelo, Gemeente Borne, Gemeente Enschede en Gemeente Hengelo (2005), Gemeenschappelijke Regeling Regionaal Bedrijventerrein Twente. Provincie Overijssel, Gemeente Almelo, Gemeente Borne, Gemeente Enschede en Gemeente Hengelo (2019), Wijziging Gemeenschappelijke Regeling Regionaal Bedrijventerrein Twente. Rabobank Nederland (2021), Twente naar de top – Hoe benutten we de economische potentie van Twente? Regio Twente (2014), Economische Agenda Regio Twente. Regio Twente (2017), Regionale samenwerkingsagenda Regio Twente 20172020.

Regio Twente (2017), Agenda voor Twente 2018-2022 ‘Investeren in de toekomst’. Regio Twente (2020), Wensen en bedenkingen mede oprichten stichting Twente Board. Rekenkamer Oost-Nederland (2021), Leegstand Overijssel – Nota van Bevindingen. Rijksoverheid (2023), De Regio Deals: hoe werkt het? Rijksvastgoed-en ontwikkelingsbedrijf, Provincie Overijssel en Gemeente Enschede (2009), Structuurvisies Gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente e.o. Roots Beleidsadvies (2023), Database Vastgoedbarometer. RPB (2007), Verhuizingen van bedrijven en groei van werkgelegenheid Stadsbeweging (2021), Lerende Evaluatie Crisisarrangementen – Monitor december 2020 – juni 2021. STEC (2018), Aan het werk voor kwalitatief sterke werklocaties – Bouwstenen voor een nieuwe visie werklocaties. STEC (2019), Ruimte voor economische groei in Overijssel. STEC (2020), Vraag naar grootschalige kavels in Twente. STOGO (2012), Bouwstenen voor een kantorenvisie Netwerkstad Twente. Topteam Technology Base Twente (2018), Technology Base Twente (eind-) advies aan provincie en regio. Twente Board (2020), Strategisch plan 2020-2025 ‘Toonaangevende groene technologische topregio’. Twente Board (2022), Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022. Twente Board (2022), Programmatisch aanbod aanvraag Regio Deal Twente. Twente Board (2022), Samenwerken aan bruto Twents geluk in een groene technologische topregio.