Dialoognota Een toekomstbestendig sociaal domein
Tekst van het document
Dialoognota Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Inhoudsopgave Voorwoord Doel van deze nota Deel I: Terugblik Landelijke situatie Uitganspunten en verwachtingen decentralisaties Enschedese Koers
Deel II: Evaluatie Evaluatie Enschede
Onze visie op een toekomstbestendig sociaal domein Deel III: Hoe gaan we verder? Wat gaan we doen? De zeven prioritaire opgaven van het college Hoe gaan we dat doen? Aanpassingen aan de uitvoering Wat doen we wanneer? Het spoorboekje met de planning
2
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Voorwoord Voor u ligt de dialoognota een toekomstbestendig sociaal domein. Deze dialoognota is ontstaan vanuit een vraag van uw raad om meer inzicht en overzicht te krijgen in de ontwikkelingen binnen het sociaal domein. Daarnaast wilt u als raad graag weten wat onze gezamenlijke visie op het sociaal domein is en welke koers we de komende periode gaan inzetten met elkaar. Het ROB1 constateert dat in het hele land gemeenteraden worstelen met de vraag waar lokaal de ruimte ligt om te sturen en hoe je deze ruimte kunt benutten. Zij stelt dat het ontbreekt aan kennis van en inzicht in het speelveld van het sociaal domein. Met deze dialoognota beogen we invulling te geven aan de vraag van de Raad om meer overzicht te krijgen op de ontwikkelingen binnen het sociaal domein, hoe deze zich verhouden tot het realiseren van de visie op de toekomst van het sociaal domein en welke keuzes daaraan ten grondslag liggen. Een uitdagende klus. Want het gehele sociale domein samenvatten in enkele pagina's is een complexe taak. Wat we in deze dialoognota vertellen, is niet zozeer nieuw, maar vernieuwend, omdat we geprobeerd hebben meer bij elkaar te brengen. We vragen u dan ook de dialoognota op deze wijze te beschouwen. Daarmee ontkomen we er ook niet aan enigszins op strategische hoofdlijnen te blijven.
Voor meer detailinformatie hebben we in dit document op verschillende plekken verwijzingen opgenomen naar de onderliggende documenten. Als college gaan wij met uw raad graag in gesprek over de dialoognota, waarbij we de nadruk zouden willen leggen op deel 3: hoe gaan we verder met elkaar? Het College van B&W
1
Raad van Openbaar Bestuur: Decentrale taak is politieke zaak
3
Een toekomstbestendig sociaal domein
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Doel van deze nota Als gemeente willen we dat iedereen in Enschede kan meedoen. Waar nodig
Gesprekken over koers sociaal domein
steunen we inwoners tijdelijk, totdat zij weer zelf verder kunnen.
Graag gaan we met uw raad in gesprek over de toekomst. Want wij – de raad en het college - moeten het komende jaar beslissingen nemen over een aantal
In 2015 kregen we extra taken vanuit het Rijk en gingen de drie nieuwe wetten
belangrijke dossiers (zie het spoorboekje). Waarbij een besluit over het één,
van het sociaal domein in: de Participatiewet, Jeugdwet en Wet
regelmatig invloed heeft op het ander. De dialoognota is bedoeld om te helpen
maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Tegelijk ging het budget voor het
bij dit gesprek. In dit gesprek staan wat ons betreft een aantal vragen centraal:
uitvoeren van die wetten omlaag. Gemeente als vangnet: Wat mogen inwoners verwachten van ons Een flinke opgave, die ook maakt dat het sociaal domein veelomvattend is
als gemeente? Wat verwachten wij van inwoners en de samenleving?
geworden. Met deze dialoognota willen we de samenhang schetsen, inzicht
Wat kunnen inwoners zelf doen of organiseren?
geven in de keuzes die de afgelopen periode al gemaakt zijn en de keuzes
Sterke Sociale basis in buurten en wijken: Welk voorzieningenniveau is
voor de komende tijd. Daarmee willen we ook het gesprek over die
voldoende? Welke partners hebben we (extra) nodig om onze sociale basis
toekomstige keuzes faciliteren. Als college vinden we het belangrijk om in dit
te versterken? Welke investeringen vraagt dit? Waarvan nemen we
gesprek de scherpte te zoeken, daarom hebben we geprobeerd om in deel III
afscheid?
een aantal scherpe denkrichtingen te formuleren.
Toegang tot ondersteuning: Hoe willen we ons verhouden tot inwoners met een ondersteuningsvraag? Welke taken leggen we bij de wijkteams en werk en inkomen neer? Welke in het voorliggende veld?
De dialoognota bestaat uit drie delen:
Inrichting zorg- en ondersteuningslandschap: Wat specialistische I. We kijken terug op de opdracht die we in 2015 kregen, de keuzes die gaandeweg zijn gemaakt en de (on)bedoelde effecten daarvan.
ondersteuning moeten we aanvullend nog inkopen? Bij welke partijen? Wat organiseren we lokaal, regionaal of op landelijk niveau?
II. We beschrijven de huidige maatschappelijke situatie en onze huidige visie op een toekomstbestendig sociaal domein. III. We kijken vooruit naar waar we in 2027 willen staan – na tien jaar transformatie - en hoe we daar komen.
4
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Doel van deze nota Passend (be)wonen en meedoen naar vermogen: Wat betekent
totaalplaatje te schetsen, voor samenhang en helderheid. Via de inhouds-
bestaanszekerheid precies? Welke normen voor welvaart en welzijn horen
opgave aan de linkerkant kunt u eenvoudig door deze nota klikken.
daarbij? En wat is de relatie met kansengelijkheid voor een volgende
Bij het opstellen hebben we de volgende bronnen gebruikt:
generatie? Er is fors meer behoefte aan passende woonruimte en arbeidsplaatsen voor kwetsbare inwoners. Hoe en met wie gaan we deze
Landelijk onderzoek. Uit de meest recente2 onderzoeken hebben we de
realiseren?
uitkomsten meegenomen die ook lokaal (kunnen) gelden.
Samenwerking: Met welke en hoeveel partijen willen we in de toekomst
Alle relevante beleidsstukken. Uit al deze kaders en nota’s hebben we de
samen gaan werken? Welke samenwerkingsvormen willen we daarbij
kern gehaald (op hoofdlijnen, zodat deze nota niet te groot wordt). Voor meer
onderscheiden? Welke afspraken horen daarbij?
informatie kunt u op de volgende pagina doorklikken naar de complete
Financieel kader: Welke investeringen willen we de komende periode gaan
beleidskaders:
doen? Welke keuzes moeten we maken met het oog op een beperkt budget? Hoe verhoudt het sociaal domein zich tot andere domeinen? Investeren in de toekomst: Richten we ons op de cliënt van vandaag of kijken we naar de cliënt van de toekomst? Zijn we bereid om de kosten voor
Strategie kansengelijkheid
Coalitie akkoord
Omgevingsvisie
de baten uit te laten gaan? En zijn we bereid om vast te houden aan de ingezette koers op basis van theoretische onderbouwing?
Bestuursopdracht Transformatie
Huis van Sturing
Sportnota
Rondkomen met je inkomen
Meedoen naar vermogen
Mobiliteitsvisie
Totaalplaatje sociaal domein We staan dus voor moeilijke vragen en er zijn geen eenvoudige antwoorden. Daar is het sociaal domein te groot en complex voor, variërend van werk en
Leidende principes
EAA
Bouwstenen visie op sociaal domein
NEW
Woonvisie
opvoeding tot schulden en zorg. Door die grote verscheidenheid is er ook niet één beleidskader waar ‘alles’ in staat. Daarom proberen we met deze nota het
2 Sociaal domein op koers? van het Sociaal Cultureel Planbureau en Stelsel in ontwikkeling van Anderson Elffers Felix.
5
Een toekomstbestendig sociaal domein
LEA
Speerpunten JW & Wmo
Regiovisie MO/BW
Energievisie
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Doel van deze nota Uitkomst gesprekken Wij zien twee mogelijke uitkomsten van onze gesprekken met uw raad. Ofwel u kunt zich niet vinden in de huidige visie op een toekomstbestendig sociaal domein, en wilt fundamentele aanpassingen doen. In dat geval moeten we met elkaar bepalen hoe we verder gaan. Of u kunt zich wel vinden in de huidige visie en we houden de koers aan. Deze vertalen we vervolgens naar concrete opgaven, aanpassingen voor de uitvoering van die opgaven en het spoorboekje voor besluitvorming over de verschillende dossiers.
6
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik Van decentralisaties tot een toekomstbestendig sociaal domein
De staat van zorg 2012 - 2015
In dit deel blikken we terug op de landelijke situatie in de aanloop
Het zorgstelsel is ingewikkeld en duur en wordt steeds duurder. Zelf- en
naar de decentralisaties. Daarnaast komen de verwachtingen van
samenredzaamheid van inwoners wordt niet bevorderd.
de decentralisaties en de uitgangspunten van de wetten aan bod. Tot slot bespreken we hoe de uitgangspunten en verwachtingen zijn
De Sociale Staat van Nederland3, 2015 Het gaat goed met de gezondheid van de Nederlanders, mede door
vertaald in het beleid van de gemeente Enschede.
medische en preventieve zorg.
1. Landelijke situatie
De levensverwachting stijgt nog steeds: het aantal 80+’ers groeit.
Om te begrijpen hoe de uitgangspunten en verwachtingen van de
Ouderen maken vaker gebruik van professionele thuiszorg dan van
decentralisaties zijn ontstaan, is het belangrijk om terug te blikken op
informele zorg, vooral laagopgeleiden.
de maatschappelijke situatie in die periode. We beginnen daarom met
Steeds meer (alleenstaande) ouderen wonen nog zelfstandig thuis; is
de landelijke situatie ten tijde van de decentralisaties.
onze (medische) zorg daarop voldoende is toegerust? De gevolgen van de economische crisis (2007 – 2011) zijn nog
3
Nieuwe definitie gezondheid, 2011
merkbaar; de kosten voor medische zorg stijgen als gevolg van
In 2011 nam arts/onderzoeker Machteld Huber het initiatief om
psychische - en stress-gerelateerde problemen.
een nieuwe definitie van gezondheid te bepalen. Niet meer ‘een toestand
De gemiddelde zorgkosten zullen naar verwachting stijgen van 5.100
van compleet welbevinden’, zoals de Wereld Gezondheids-organisatie tot
per persoon per jaar in 2015, naar 9.600 euro in 2024, als gevolg van
dan toe hanteerde. Maar: ‘Het vermogen van mensen zich aan te passen
innovaties en welvaartsgroei. Slechts een derde van deze toename
en een eigen regie te voeren, in het licht van fysieke, emotionele en
komt door vergrijzing.
sociale uitdagingen van het leven’. Deze definitie gaat uit van wat iemand
Voornamelijk de kosten rond psychische stoornissen zullen hard
wél kan en wordt ook wel ‘positieve gezondheid’ genoemd.
toenemen de komende jaren.
Sociaal Cultureel Planbureau, De Sociale Staat van Nederland 2015, H7: Gezondheid en zorg
7
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik De Jeugdwet gaat uit van de eigen verantwoordelijkheid en eigen
Commissie Dannenberg over zelfstandig wonen, 2015
mogelijkheden van jeugdigen en hun ouders, met inzet van hun eigen sociale
Mensen met psychiatrische en sociaal-maatschappelijke problemen
netwerk. Als een externe verwijzer of de gemeente zelf vindt dat een jeugdige
kunnen vaker zelfstandig blijven als er sneller passende ondersteuning
hulp nodig heeft, moet deze worden geleverd.
in de thuissituatie beschikbaar is (Commissie Dannenberg, rapport Van In de Wmo 2015 staat de eigen verantwoordelijkheid van mensen voorop. Pas
beschermd wonen naar beschermd thuis).
als iemand zelf geen hulp kan regelen, kan hij een beroep doen op ondersteuning vanuit de gemeente.
2. Uitganspunten en verwachtingen decentralisaties De landelijke situatie heeft er mede voor gezorgd dat de volgende
Volgens de Participatiewet zijn mensen verantwoordelijk voor de kosten van
uitgangspunten zijn gehanteerd bij de decentralisaties:
hun eigen leven(sonderhoud). Wie daar niet in kan voorzien, krijgt een inkomen tot de bijstandsnorm. De nadruk ligt op de toeleiding naar werk en
Uitgangspunten decentralisaties, 2015
minder op een inkomen bieden; het is een trampoline in plaats van een
Vanaf 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor het uitvoeren van de
vangnet.
Participatiewet, Jeugdwet en Wmo.
Verwachtingen decentralisaties De Jeugdwet en Wmo zijn kaderwetten: gemeenten hebben binnen de kaders
De rijksoverheid redeneerde als volgt: gemeenten staan dicht bij hun inwoners.
van de wet veel vrijheid om hun ondersteuning in te richten. De Participatiewet
Als gemeenten hun diensten kunnen afstemmen op de vraag, ontstaat er
is een beleidsrijke wet: de uitvoering is in veel regels en procedures uitgewerkt.
ruimte om maatwerk te leveren. Ook kan een gemeente de eigen kracht en het sociale netwerk van inwoners aanspreken. Bovendien kan één professional
Alle drie de wetten hebben eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid als
alle hulpvragen van een huishouden oppakken, wat de omvang en kosten van
uitgangspunt:
de verzorgingsstaat vermindert. Dus kunnen gemeenten deze taken uitvoeren met minder budget dan het rijk.
8
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik De verwachting van het rijk was dat:
Voorbereiding op de decentralisaties, Enschede 2012
gemeenten vroegtijdig (lichte) hulp kunnen bieden, waardoor zwaardere en
Toen de decentralisaties zich rond 2012 aankondigden, stelde Enschede een
duurdere hulp wordt voorkomen.
visie vast: Meedoen naar Vermogen, gedeelde uitgangspunten voor werk,
inwoners zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen, dankzij zorg en
talentontwikkeling en ondersteuning. Deze visie ging uit van samenhang
ondersteuning die aansluit op hun persoonlijke (thuis)situatie, mogelijkheden
tussen de domeinen werk & inkomen, opgroeien & ontwikkelen, zorg & welzijn
en sociale netwerk.
en wijkontwikkeling.
gemeenten (beter dan het rijk) in staat zijn om integraal te werken in het sociaal domein.
Enschede koos dus voor een integrale aanpak, op basis van de ervaring met
Gemeenten (beter dan het rijk) kunnen samenwerken met andere lokale
de wijk-zorgteams4, het stadsdeelgewijs werken en pilotprojecten in Velve
partijen.
Lindenhof (Vogelaarwijk), Pathmos-Stevenfenne en Wesselerbrink. Met als leidend uitgangspunt: één huishouden, één plan, één regisseur. Eigen kracht
3. Enschedese Koers
en zelfraadzaamheid werden centrale begrippen, samen met de menselijke
Vanaf 2015 hebben we de uitgangspunten en verwachtingen van de
maat in de uitvoering en het versterken van de samenleving.
decentralisaties in ons beleid (en de bijbehorende uitvoeringsplannen) opgenomen. Hoe stond Enschede er toen voor? Welke keuzes hebben we
Stand van zaken sociaal domein Enschede 2015 – 2020
gemaakt bij het inrichten van onze ondersteuning? En welke doelen hebben
In 2015 verscheen er een artikel in de Tubantia: ‘Enschede scoort hoog op de
we onszelf gesteld?
verkeerde lijstjes’5. Bij een vergelijking tussen de 50 grootste gemeenten kwamen we niet goed uit de bus: 56,4% van de inwoners had geen betaalde baan; 58% van de laagopgeleiden had geen betaalde baan; 4,5% van de inwoners had een AWBZ-indicatie.
Dit was de voorloper van de wijkteams, Enschede was een van de eerste gemeenten die met wijkteams is gaan werken. Tubantia, Enschede scoort hoog op de verkeerde lijstjes, 23-1-15, https://www.tubantia.nl/enschede/enschede-scoort-hoog-op-de-verkeerde-lijstjes~acb43293/ 6 Tubantia, Zorg in Twente gaat knellen, vergrijzing is fors, 10-6-20, Zorg in Twente gaat knellen, vergrijzing is fors | Enschede | tubantia.nl 4 5
9
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik Bovendien hadden we veel inwoners met een Wajong-uitkering, kinderen die
Enschedees beleid sociaal domein 2015 -2020
naar speciaal onderwijs gingen en inwoners in de bijstand en WW. Een van de
Sinds de decentralisaties zijn verschillende beleidskaders (opnieuw) door onze
oorzaken is volgens onderzoekers dat een groot aantal Enschedeërs geen
gemeenteraad vastgesteld (klik op een bouwsteen om naar het onderliggende
startkwalificatie heeft. In 2020 bleek 55% van onze inwoners minder
document te gaan):
zelfredzaam (tegenover 45% landelijk, cijfers 2020) , waarmee we wederom 6
hoog scoorden op de ‘verkeerde lijstjes’. We hebben niet alleen relatief veel Enschedeërs met een ondersteuningsvraag, maar voeren ook een aantal regionale zorgtaken uit. Zo zijn we Centrumgemeente op het gebied van beschermd wonen & maatschappelijke opvang, en voor vrouwenopvang & huiselijk geweld.
Strategie kansengelijkheid
Bestuursopdracht Transformatie
Huis van Sturing
Daarnaast hebben we (grote) zorginstellingen binnen onze gemeentegrenzen, voor het uitvoeren van de Wmo en Jeugdwet. Dit alles heeft een aanzuigende werking op mensen met een lagere sociaal economische status.
Coalitie akkoord
Leidende principes
Omgevingsvisie
Sportnota
EAA
Bouwstenen visie op sociaal domein
Prognose bevolkingssamenstelling tot 2030 In 2030 heeft Twente 40% meer 80-plussers (tegenover een landelijke groei
Rondkomen met je inkomen
LEA
Speerpunten JW & Wmo
Meedoen naar vermogen
NEW
Mobiliteitsvisie
Woonvisie
Regiovisie MO/BW
Energievisie
van 56%, cijfers 2020). De vergroening, het aantal jongeren tussen 0-17 jaar, neemt tot 2030 af met 9% (tegenover een landelijk afname van 0%, cijfers 2020).3 De verandering van het sociaal domein is deels een fysieke opgave. De openbare ruimte is van invloed op bijvoorbeeld sociale veiligheid, werkgelegenheid, et cetera. De rode bouwstenen zijn beleidskaders die van invloed zijn op de sociale opgave.
10
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik Onze uitgangspunten voor het sociaal domein
Onze doelen voor het sociaal domein
De volgende uitgangspunten lopen als rode draad door al deze beleidskaders
Daarnaast komen deze doelen steeds terug, om samen met inwoners en
en -nota’s:
andere partijen aan te werken:
1. We gaan uit van de eigen kracht van onze inwoners, waar nodig aangevuld
1. We vergroten de participatiegraad. Iedereen moet mee kunnen doen in de
met professionele ondersteuning.
samenleving, met een bijdrage naar vermogen.
2. We leveren zo gewoon mogelijke ondersteuning, bij voorkeur vanuit een algemene voorziening of betaald werk.
beginnende schulden en bieden inwoners handvaten om hun financiën zelf
3. We ondersteunen zo vroeg en dichtbij mogelijk.
(weer) op te pakken.
4. Onze ondersteuning is zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig. 5. We stimuleren integrale samenwerking, zodat inwoners niet steeds hun verhaal hoeven te doen en de diverse partijen hun ondersteuning op elkaar afstemmen.
2. We vergroten de (financiële) zelfredzaamheid van inwoners. We signaleren
3. We focussen op talentontwikkeling voor onze jeugd. De jeugd is de toekomst en iedereen verdient gelijke kansen. 4. We helpen onze inwoners naar een zo zelfstandig mogelijke (duurzame) toekomst, met (meer) onafhankelijkheid van een uitkering of zorg. 5. We stimuleren gezondheid en beweging, wat leidt tot meer sociale contacten, het ontwikkelen van eigen kracht en een sterkere samenleving. 6. We stellen inwoners in staat om langer zelfstandig te kunnen wonen, met aandacht voor mantelzorgers en vrijwilligers. Hiervoor zetten we welzijnswerk in en zorgen we voor een goede samenwerking met het fysieke domein. 7. De gemeente Enschede is een inclusieve samenleving, waarin iedereen kan meedoen.
11
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik Onze inrichtingskeuzes
Toegang tot lichte ondersteuning en specialistische zorg
De uitgangspunten en doelen zoals hierboven geschetst, zien we terug in
Vanaf 2015 vormen negen stadsdeelgerichte wijkteams de toegang tot
beleidsdocumentatie van vrijwel alle gemeenten. Toch zijn er wel degelijk
ondersteuning. Elke inwoner (0-99) kan bij hen terecht. Het algemeen
verschillen. Deels door de maatschappelijke context van een gemeente, maar
maatschappelijk werk en het grootste deel van de taken van het Centrum
ook door de inrichtingskeuzes. Zoals de manier waarop we de toegang
Jeugd & Gezin (CJG) werden overgeheveld naar de wijkteams. Ook de rollen
organiseren, de afspraken die we met aanbieders maken en de financiering
werden aangepast: er kwamen generalistische professionals met een
van ondersteuning. Dit zijn de inrichtingskeuzes die wij vanaf 2015 hebben
specialisme. Medewerkers van Bureau Jeugdzorg zijn opgenomen in het
gemaakt, om onze doelen te kunnen halen:
wijkteam, specialistische zorgaanbieders niet. In de opdracht aan de wijkteams stond dat de wijkcoaches zich richten op regie en het zelf leveren van
Versterken sociale basis per stadsdeel
(ambulante) begeleiding en ondersteuning. Zo nodig konden ze doorverwijzen
De stadsdelen en wijkteams werken samen aan het versterken van de
naar specialistische zorg en ondersteuning. Aandacht voor (overbelaste)
algemene voorzieningen in wijken en buurten. Deze voorzieningen kunnen per
mantelzorgers is later als taak toegevoegd, omdat de mantelzorgontvangers
wijk/buurt verschillen, afhankelijk van de specifieke problemen. Met deze
met meer intensieve ondersteuningsbehoeften al in beeld waren bij het
aanpak willen we er vroeg bij zijn, en mensen zo gewoon mogelijk mee laten
wijkteam.
doen in hun eigen wijk of buurt. We betrekken maatschappelijke organisaties - zoals welzijnswerk, vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties - bij de
Voor jeugdigen tot 18 jaar zijn niet alleen de wijkteams een toegang tot
ondersteuningsvragen van inwoners. We stimuleren de samenleving om
jeugdhulp, maar ook huisartsen, medisch specialisten, jeugdartsen en
initiatief te nemen, bijvoorbeeld met behulp van buurtbudgetten. Dit alles heeft
gecertificeerde instellingen.
gezorgd voor minder specialistische ondersteuning. De rol van de wijkteams bij inkomensondersteuning en de aanpak van schulden vloeit doorgaans voort uit de regie op meervoudige problematiek van huishoudens.
12
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel I: Terugblik De Wijkwijzer als verbinding tussen zorg en welzijn
Gezamenlijke inkoop specialistische zorg met twaalf Twentse gemeenten
In 2017 maakten we een begin met de Wijkwijzer, vanuit de nota Nieuw
We kopen jeugdzorg en (veel) Wmo-ondersteuning in via het Twents Inkoop
Enschedees Welzijn (NEW); een digitaal én fysiek loket in de stadsdelen.
Model (TOM), samen met elf andere Twentse gemeenten. Via het OZJT7 zijn
Dit was de aanzet om ‘welzijn’ (algemene voorzieningen, wijkwerk en
we tot deze samenwerking verplicht. De Wmo-ondersteuning gebeurt via
jongerenwerk, vrijwilligersinzet) beter te verbinden met zorg- en
Samen14, waar we vrijwillig deel van uitmaken. We hebben een vierjarig
ondersteuningsvragen van de inwoners.
contract met aanbieders (tot 1 januari 2023), dat met twee jaar verlengd kan worden. Tijdens de contractperiode kunnen wel nieuwe aanbieders toetreden,
Meedoen naar vermogen: Enschedese arbeidsmarkt aanpak
want we zetten niet ons aanbod centraal maar de vraag vanuit inwoners.
Ingegeven door de tekorten op het BUIG-budget is de uitvoering van Werk & Inkomen gedomineerd door de opdracht ‘BUIG naar NUL’. De kern van die
Eén budget sociaal domein; integrale samenwerking door drie
opdracht was: kansrijke werkzoekenden snel naar werk begeleiden, en
beleidsterreinen
zodoende uit de bijstand (in dit geval: uit het BUIG-budget) helpen. Met het
In het coalitieakkoord 2018-2022 is afgesproken dat alle budgetten in het
afnemen van financiële tekorten besloot het nieuwe college om dit los te laten.
sociaal domein worden samengevoegd. Zo staat niets een integrale aanpak meer in de weg en hebben we meer armslag om het budget sluitend te krijgen.
In 2019 werd een nieuw beleidskader voor de Enschedese Arbeidsmarkt
Een meevaller op het ene terrein kan een tegenvaller ergens anders
Aanpak vastgesteld: meer ruimte om aandacht te besteden aan inwoners met
compenseren. Pas als het totale sociale domein een positief resultaat heeft,
een (middel)lange afstand tot de arbeidsmarkt én aan het stimuleren van een
vallen er middelen vrij. Op deze manier wil het college het geld behouden
Leven Lang Ontwikkelen (om aan het werk te blijven).
waarvoor het bedoeld is: onze inwoners ondersteunen.
Er komt steeds meer aandacht voor verschillende vormen van participatie en de invloed die andere leefgebieden hierop hebben. In de onlangs vastgestelde beleidsnota Rondkomen met je Inkomen is de verbinding verstevigd tussen de aanpak van schulden, armoede en inkomen. 7
OZJT = Samenwerkingsverband van de Twentse gemeenten op het gebied van zorg en jeugdhulp.
13
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel I: Terugblik Leidende principes Samen met de organisatie zijn er drie principes opgesteld, die leidend zijn in onze uitvoering en de manier van handelen. Deze leidende principes komen ook terug in de gemeentebegroting: 1. De bedoeling van ons handelen in het sociaal domein is inwoners te helpen duurzaam perspectief voor zichzelf te ontwikkelen en zo hun zelf- en samenredzaamheid vergroten. Daarbij stemmen we ons handelen af op de mate waarin inwoners hun eigen verantwoordelijkheid (kunnen) nemen. We zorgen ook dat misbruik en oneigenlijk gebruik niet loont. 2. Waar onze ‘standaard instrumenten’ niet voldoen gaan we over op een aanpak op maat, waarbij we een bewuste afweging maken tussen de rechtmatigheid, de kosten en de eigen inzet van de inwoner. Dit betekent dat we bij aanpak op maat zoeken naar de ruimte binnen regelgeving en, waar die ruimte er niet is maar wel nodig, zoeken naar alternatieven om te doen wat nodig is. 3. We werken vanuit de denk- en leefwereld van de inwoners. Om dit te bereiken bedenken we oplossingen samen met inwoners. En werken we samen: intern als één organisatie en extern met andere organisaties
14
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie Waar staan we nu: zes jaar na de decentralisaties Het is 2021; zes jaar na de decentralisaties. De maatschappij is veranderd sinds 2015. In dit hoofdstuk maken we de balans op van onze koers tot nu toe. Wat werkt goed (sterkten) en wat niet (zwakten)? Welke kansen en bedreigingen zijn er?
Evaluatie Enschede We analyseren de huidige Enschedese situatie aan de hand van het SWOT-model: Strengths
=
Sterkten
Weaknesses
=
Zwakten
Opportunities
=
Kansen
Threats
=
Bedreigingen
In het tabel op de volgende pagina ziet u de belangrijkste conclusies, gebaseerd op verschillende lokale en landelijke rapportages8. Onder de tabel lichten we elk punt kort toe.
8
Lokale rapportages: Huis van Sturing, P&C producten, Landelijke rapportages: SCP, Sociaal Domein op Koers?, AEF, stelsel in groei.
15
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie
Interne factoren
Externe factoren
16
Sterkten (wat we hebben gerealiseerd)
Zwakten (onvoorziene effecten)
1. Uitvoering werkt meer vraag-gestuurd en kostenbewust. 2. Verschuiving van zware naar lichte ondersteuningsvormen. 3. Samenwerking verstevigd met zorgverzekeraar en woningcorporaties, voor onder meer vroegsignalering. 4. Mogelijkheden om snel hulp te krijgen zijn toegenomen. 5. Meer laagdrempelige toegang en aandacht voor vroegsignalering. 6. Rendement transformatie aangetoond. 7. Minder inwoners afhankelijk van inkomensondersteuning.
1. Opdracht wijkteams is breder geworden 2. Meer inwoners maken gebruik van Wmo/Jeugd ondersteuning. 3. Aantal zorgaanbieders sterk gegroeid, groter risico op frauderende aanbieders. 4. Doorlopend debat over budgetten. 5. Effectiviteit interventies moeilijk aantoonbaar en pas zichtbaar op langere termijn. 6. AVG en verschillende uitgangspunten achter wetgeving staan integraal werken en maatwerk in de weg.
Kansen
Bedreigingen
1. Initiatieven uit de samenleving benutten en verbinden. 2. Digitale ontwikkelingen beter benutten. 3. Heroverweging wet- en regelgeving door het rijk.
1. Gevolgen van de dubbele vergrijzing. 2. Gevolgen COVID-19 (middel)lange termijn. 3. Toenemende gezondheidsverschillen. 4. Toenemende krapte op de woningmarkt. 5. Afhankelijkheid overheidsbeleid. 6. Budgettaire tekorten sociaal domein. 7. Vertrouwen in de overheid daalt. 8. Toenemende flexibilisering arbeidsmarkt.
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie Sterkten: wat we hebben gerealiseerd Voorbeeld collectieve voorziening 1. Uitvoering werkt meer vraag-gestuurd en kostenbewust
Pension Vredenberg (een particuliere organisatie) biedt bewoners een
Circa 18% van de inwoners met een ondersteuningsvraag heeft complexere
eigen gestoffeerde en gemeubileerde kamer, inclusief drie maaltijden
problemen, die om maatwerk vragen. Onze uitvoeringsprofessionals kregen
per dag en een wasgoedservice. Waar mogelijk helpen de pen-
nieuwe instrumenten om dit maatwerk te bieden, zoals de ‘doorbraakmethode’,
sionhouders hun bewoners bij diverse zaken en bieden ze een
de maatwerkroute en de Citydeal Eenvoudig Maatwerk. Als gevolg konden we
luisterend oor.
meer vraag-gestuurde zorg en ondersteuning bieden en meer kostenbewustzijn creëren bij de uitvoering. Ook het Twents ondersteuningsmodel
Sinds 1 januari zijn twee ambulante hulpverleners van Humanitas Onder
gaat uit van de inwonersvraag in plaats van het bestaande aanbod.
Dak actief in het pension. Zij kunnen elke bewoner van Vredenberg zonder indicatie ondersteunen bij een hulpvraag. Naar verwachting
2. Verschuiving van zwaar naar lichte ondersteuning
bevordert deze lichte ondersteuning de kwaliteit van leven en de
Meer inwoners vinden de ondersteuning die ze nodig hebben in eigen wijk of
zelfredzaamheid, wat problemen na de uitstroom voorkomt. En door
buurt. Onder meer dankzij het versterken van de kracht van verenigingen9 en
deze vorm van ondersteuning hebben cliënten geen duurdere
het realiseren van meer algemene voorzieningen. Als gevolg zien we een
geïndiceerde zorg nodig, zoals beschermd wonen.
verschuiving naar lichte(re) ondersteuning. Zoals 11% minder Wmoondersteuning (ondersteuningsbehoefte 1) vergeleken met 2019. Verder
Er wordt nog gewerkt aan het omzetten van lopende indicaties
hebben we steeds meer aanbod kunnen collectiviseren, waardoor het aantal
ondersteuning huishouden naar een vast aantal uren, dat naar behoefte
individuele voorzieningen is verminderd.
ingezet kan worden voor meerdere bewoners.
9
Infographic kracht van verenigingen.
17
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie 3. Samenwerking verstevigd met zorgverzekeraar en woningcorporaties
6. Rendement transformatie aangetoond.
Het combineren van wonen en zorg werkt voor een aantal doelgroepen heel
De financiële verdieping in het huis van sturing laat zien dat de inspanningen
goed, met een positief effect op alle leefdomeinen. Zo hebben we ‘Woonstap’;
die we doen direct tot sociaal rendement en (op termijn) tot financieel
een samenwerking met corporaties, gericht op kwetsbare inwoners die een
rendement leidt. Door o.a. meer, vroegtijdig ondersteunen, kostenbewust
(speciale) woning zoeken. En we hebben drie ‘tussenvoorzieningen’
werken en ontwikkeling van voorzieningen in wijk of buurt, dalen de
gecreëerd, waar jongeren leren zelfstandig te leven. Hierin komen wonen
gemiddelde kosten en hebben we een substantieel deel van de financiële
en zorg bij elkaar. Vanuit deze tussenvoorzieningen willen we mogelijkheden
taakstelling gerealiseerd of denken we te realiseren. De afgelopen jaren
voor nieuwe, kleinschalige wooninitiatieven onderzoeken en initiëren.
heeft het sociaal domein een positief resultaat laten zien bij de jaarrekening.
Woonvoorzieningen voor onder meer jongeren en inwoners met enige
Bovendien zien we een procentuele daling van de bijdrage uit de algemene
psychische aandoeningen. We zijn meer aandacht gaan besteden aan
middelen.
jongeren en statushouders. Bij deze groepen is een integrale aanpak belangrijk, omdat er vaak problemen zijn op meerdere leefgebieden. Een coach kijkt met hen mee en vraagt dóór om te achterhalen welke inzet nodig is. Die coach heeft vervolgens contact met alle benodigde partijen. We gebruiken voor deze groepen hetzelfde instrumentarium als voor andere inwoners. 4. Mogelijkheden om snel hulp te krijgen zijn toegenomen. Snel (lichte) hulp krijgen is makkelijker geworden, doordat we in wijken en buurten aanwezig zijn en wijkteams goed te vinden zijn. 5. Meer laagdrempelige toegang en aandacht voor vroegsignalering. We hebben de laagdrempelige toegang in buurten/wijken verbeterd, bijvoorbeeld met de wijkwijzers. Met projecten als vroeg-erop-af en kansrijke start zetten we in op vroegsignalering. Dat doen we samen met partijen als woningcoöperaties en zorgverzekeraar Menzis.
18
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie 7. Minder inwoners afhankelijk van inkomensondersteuning.
2. Meer inwoners maken gebruik van Wmo en jeugdondersteuning.
Het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering daalde tussen 2017 en
Van 2015 tot 2018 kregen meer jongeren in Enschede jeugdzorg dan landelijk.
2019 met circa 7,9%. Dankzij de sterke economie konden meer mensen aan
Inmiddels lopen we het verschil in en daar mogen we trots op zijn. Het aantal
het werk. Als gevolg van COVID-19 is het afwachten of deze trend doorzet.
lichte ondersteuningsvormen neemt af, mede dankzij de kracht van verenigingen, een betere aansluiting tussen jeugdzorg en onderwijs, en de
Met de inzet van loonkostensubsidie voor inwoners met een beperkte
inzet van POH Jeugd bij huisartsenpraktijken. Toch hebben we 18% meer
loonwaarde en een regionale werkgeversbenadering, hebben we een fors
toewijzingen jeugdzorg dan in 2015.
aantal inwoners van betaald werk kunnen voorzien. Voor jongeren is er een integrale en intensieve aanpak gericht op het creëren van een goede start op de arbeidsmarkt, waarbij jongerencoaches worden ingezet.
Zwakten: de onvoorziene effecten 1. Opdracht wijkteams werd breder. Aan de oorspronkelijke opdracht van de wijkteams zijn in de afgelopen jaren verschillende extra taken toegevoegd, waaronder: aandacht voor zwaar- en overbelaste mantelzorgers, vroegsignalering van schulden, woonoverlast en verwarde personen. Bovendien moest elke afgegeven indicatie opnieuw verwerkt worden, als gevolg van een nieuw inkoopmodel. Al met al namen de administratieve en juridische druk op de wijkteams toe. Het SCP bevestigt het beeld dat wijkteams te druk zijn. Zij signaleren dat de teams onvoldoende toekomen aan outreachend werken en dat op verschillende plekken wachtlijsten ontstaan.
19
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie Bij de toename in de Wmo speelt vooral de invoering van het abonnements-
vraag of inwoners wel adequate hulp krijgen [ zie ook het rapport 10 jaar
tarief een belangrijke rol. Het tarief is even hoog voor iedereen, ongeacht je
financieel beleid van De Kruijff]. Meer welzijn (maatschappelijk rendement),
inkomen. Mede hierdoor stijgen onze uitgaven rondom de ondersteuning
vernieuwing en financieel rendement (op de korte termijn) gaan niet hand in
huishouden (OH). De uitgaven voor maatwerkvoorzieningen voor 18+ gaan
hand. Het SCP stelt dat innovatie door zorgaanbieders achterblijft als gevolg
juist omlaag, wat (deels) veroorzaakt kan worden door algemene
van budgetteringsvraagstukken en kortdurende contracten. Bovendien heeft
voorzieningen voor deze doelgroep.
het tekort aan Rijksmiddelen voor de taken in het Sociaal Domein gevolgen de totale gemeentebegroting en daarmee voor investeringen in de stad vanuit
3. Aantal zorgaanbieders sterk gegroeid, groter risico op frauderende
andere domeinen (economisch, fysiek).
aanbieders. Het aantal aanbieders van specialistische zorg is gegroeid tot 366, doordat aanbieders tussentijds kunnen toetreden. Waarbij circa 20% van de aanbieders, 80% van de zorg leveren. Inwoners hebben dus veel keuzevrijheid, maar dat heeft ook een keerzijde. Het zorglandschap wordt onoverzichtelijker, de administratieve lasten groter en ook het aantal frauderende zorgbureaus groeit. Aan de hand van het barrièremodel10 houden we regionaal toezicht op de kwaliteit van de zorg, maar onderzoek naar zorgfraude is tijdrovend en signalen zijn vaak lastig uit te wisselen. 4. Doorlopend debat over budgetten. Om een sluitende meerjarenbegroting te realiseren, hebben we een forse financiële opgave in het sociaal domein. Tot 13,2 miljoen euro in 2023, waarvan 10 miljoen is verbonden aan de transformatie. De lokale en landelijke politiek debatteert doorlopend over budget-beheersing, tekortschietende rijksmiddelen, ingeleverde lokale investeringsambities, bezuinigingen en de
20
Het barrièremodel brengt de stappen in kaart die een crimineel moet zetten om een delict te kunnen plegen en welke partijen en gelegenheden het delict mogelijk maken. Met die kennis kunnen we barrières opwerpen om het delict te voorkomen/verstoren.
10
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie 5. Effectiviteit interventies: moeilijk aantoonbaar en pas zichtbaar op
Kansen: willen we benutten
langere termijn. Bepaalde interventies die we doen zijn investeringen voor de lange termijn,
1. Initiatieven uit de samenleving benutten en verbinden.
bijvoorbeeld op het gebied van preventie of kansengelijkheid. Daarnaast weten
Ideeën over het anders/beter organiseren van zorg en ondersteuning zijn er
we dat het financiële resultaat van deze investeringen vaak elders landt, zoals
volop. Niet alleen van onszelf, maar ook van inwoners, zorgaanbieders,
bij een zorgverzekeraar. Bovendien zijn de resultaten niet makke-lijk meetbaar;
verenigingen en professionals in het sociaal domein. Maar het ontbreekt ons
bij preventie is het een (onderbouwde) gok over wat er is voorkomen qua
aan tijd, middelen en mankracht om deze in de praktijk te brengen. Het be-
kosten. En gezondheidsvoordelen door iets als ‘minder stress’ zijn kwalitatief
nutten van deze ideeën en het verbinden van partijen zien wij als een grote
meetbaar, in plaats van kwantitatief.
kans op verbetering.
6. AVG en uitgangspunten wetgeving staan integraal werken en maatwerk
2. Digitale ontwikkelingen.
in de weg.
Het (sneller/beter) benutten van digitale ontwikkelingen kan ons veel
De privacy wetgeving bepaalt dat we alleen informatie mogen delen als de
opleveren. Aan de hand van de zoekwoorden die mensen online gebruiken,
inwoner daar expliciet toestemming voor heeft gegeven. Doordat we niet altijd
kunnen we bijvoorbeeld behoeftes in kaart brengen. Daarnaast kunnen we
weten wat er (nog meer) speelt, is deze expliciete toestemming vragen
inwoners helpen door beschikbare informatie beter vindbaar te maken. Maar
ingewikkeld. Wat het weer moeilijker maakt om integraal samen te werken of
ook de inzet van e-health en technieken die we nu nog niet kennen kunnen
maatwerk toe te passen.
van meerwaarde zijn. Tot slot kunnen we als gemeente door middel van data gedreven werken ook beter strategische sturing geven aan onze opgaven en de keuzes hierin.
21
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel II: Evaluatie 3. Heroverweging wet- en regelgeving door het rijk.
2. Gevolgen COVID-19 (middel)lange termijn.
In 2021 komt er een nieuw kabinet met ambities voor de komende vier jaar.
In 2019 kreeg de wereld te maken met COVID-19 en alle gevolgen van dien,
Het rijk zal in elk geval verschillende onderdelen van de Participatiewet,
zowel op korte als lange termijn. Dit heeft gevolgen voor de economische
Jeugdwet en Wmo heroverwegen. Vooral naar aanleiding van het rapport van
groei, waarvan we al zien dat deze begint af te nemen. De verwachting is dat
de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, de on-
het afbouwen van de ondersteuningspakketten vanuit het rijk voor ver-dere
derzoeken naar de jeugdzorg en de evaluaties van de gedecentraliseerde
economische krimp gaat zorgen. Dit zal gevolgen hebben voor de sociaal
wetten. Voor gemeenten ligt er belangrijke kans in de lobby; het aan de
maatschappelijke vraagstukken die op ons af komen.
voorkant meedenken bij het (her)ontwerp van wet- & regelgeving. Enschede speelt een actieve rol als deelnemer aan verschillende landelijke netwerken en
3. Toenemende gezondheidsverschillen.
overlegtafels.
De gezondheidsverschillen tussen rijk en arm worden (nog) groter. Tijdens de pandemie zijn hoogopgeleiden bijvoorbeeld juist méér gaan sporten, terwijl de gezondheid
Bedreigingen: bekende en nieuwe uitdagingen
van laagopgeleiden eerder achteruit ging. Hierdoor ontstaat een ongewenste kloof.
1. Gevolgen van de dubbele vergrijzing.
4. Toenemende krapte op de woningmarkt.
De vergrijzing neemt toe en daardoor daalt tegelijkertijd het aantal
De vraag naar woningen is onverminderd groot en dringend. Ook in Twente
zorgprofessionals, mantelzorgers en vrijwilliger. Bovendien worden we steeds
en Enschede ontstaat steeds meer krapte op de woningmarkt. De vraag
ouder. Hierdoor verwachten we een groei in zorgvragers en minder mensen
naar alternatieve woonvormen en betaalbare woningen voor kwetsbare
die deze zorg kunnen geven.
doelgroepen groeit.
Daarnaast zien we een toename van eenzaamheid, maar zien we ook dat eenzaam zijn veel normaler wordt omdat meer mensen er last van hebben.
22
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie 5. Afhankelijkheid overheidsbeleid. De transformatie van het sociaal domein vraagt een andere rol van alle betrokkenen: inwoners, partners waar we mee samenwerken en van onszelf als gemeente. We willen bijvoorbeeld dat inwoners minder afhankelijk worden van de gemeente, en dat wij zelf meer ondersteunen dan overnemen. 6. Budgettaire tekorten sociaal domein. De begroting van het merendeel van de Nederlandse gemeenten staat onder druk, wat dwingt tot scherpe keuzes en meer innovatie. Het rapport van AEF11 toont aan dat het beschikbare budget voor jeugdzorg fors tekortschiet. 7. Vertrouwen in de overheid daalt. Er is minder vertrouwen in de overheid, ook als gevolg van de toeslagenaffaire. 8. Toenemende flexibilisering arbeidsmarkt. De afgelopen jaren zijn arbeidscontracten vaker tijdelijk en werd flexwerken populairder. Dat betekent: meer risico voor werknemers, wat zich in economisch slechtere tijden zal wreken.
11
Andersson Elffers Felix. Stelsel in groei, een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg
23
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie op een toekomstbestendig sociaal domein Sinds 2017 zetten we dus met een omvangrijk programma koers naar een toekomstbestendig sociaal domein. Een koers waar we nog steeds achter staan. Onze huidige visie is een optelsom van: De uitgangspunten van de Participatiewet, Jeugdwet en Wmo, vertaald naar onze situatie; De doelen wie we ons hebben gesteld; De inrichtingskeuzes die we hebben gemaakt; De ervaringen van de afgelopen zes jaar (SWOT); De verwachtingen voor de komende zes jaar. Het totaalplaatje van deze visie wordt verbeeld in onderstaande illustratie. Het beginpunt is altijd: de inwoner die een ondersteuningsvraag heeft. U ‘leest’ de plaat van links naar rechts, met uiterst links de inwoner die zich prima redt en uiterst rechts de inwoner met zware (meervoudige) problematiek. Van boven naar beneden ziet u per stadium wat elke betrokkene doet (inwoners, partners, gemeente).
24
Een toekomstbestendig sociaal domein
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? In gesprek over onze opgave
Wat gaan we doen?
Als we het geschetste toekomstbestendige sociaal domein willen bereiken,
Zoals gezegd moeten we focus aanbrengen om te komen waar we in 2027
zullen we een aantal dingen (extra) moeten doen én een aantal dingen moeten
willen zijn. Als college zien we zeven prioritaire opgaven waar de komende tijd
laten. Dit betekent dat we de ingezette koers blijven volgen, maar meer focus
onze focus op moet komen te liggen:
gaan leggen en andere accenten aanbrengen. Om onze inzet te bepalen willen
Stimuleren van gezond gedrag en preventie
we u in dit hoofdstuk drie zaken voorleggen:
Versterken van de sociale basis in buurten en wijken Versterken van de toegang
Wat gaan we doen?
Ondersteuningslandschap
Het college ziet zeven prioritaire opgaven om tot een toekomstbestendig
Wonen en zorg
sociaal domein te komen. Deze hangen allemaal met elkaar samen.
De keten van dagbesteding naar werk
De focus zou de komende tijd hier naar uit moeten (blijven) gaan.
Digitalisering en data gedreven sturing
Hoe gaan we dat doen?
Deze opgaven zijn hieronder beschreven op hoofdlijnen. Verdere inkleuring
Om de zeven opgaven te kunnen realiseren, moeten we onderdelen van ons
geven we op de dossiers die genoemd staan op het spoorboekje. Daarnaast
uitvoeringsprogramma veranderen. Daar zijn moeilijke keuzes voor nodig,
hebben we op deze opgaven ook al ingezet. Meer informatie over de
waarbij we ook een aantal dingen moeten laten. Een aantal concrete
activiteiten die wel al ondernemen, is terug te lezen in het Huis van Sturing.
voorbeelden hebben we opgenomen in de vorm van denkrichtingen. We horen graag welke richting u ons hiervoor wilt meegeven.
Wat doen we wanneer? In het spoorboekje ziet u welke dossiers op de planning staan en wanneer. Op deze momenten zullen we u onderbouwde keuzes voorleggen, waarmee u wel of niet kunt instemmen.
25
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel III: Hoe gaan we verder? Bij deze zeven prioritaire opgaven zijn we als gemeente aan zet. Hiernaast hebben we ook de lobby richting Den Haag en de samenwerkingsagenda met Menzis waar we op in willen blijven zetten. In de lobby vragen we aandacht voor de aansluiting met de WLZ en het fysieke en economische domein. We zien namelijk dat vraagstukken in het sociaal domein vragen om oplossingen die het domein van zorg en ondersteuning overstijgen. Als gemeente Enschede sluiten we aan bij verschillende werkgroepen en themagroepen om hier aandacht voor te vragen. Binnen de samenwerkingsagenda met Menzis en de 14 Twentse gemeenten ligt de focus op een viertal themalijnen: Preventie, GGZ en Ouderenzorg en Inclusieve samenleving. Hierbij is het gezamenlijke uitganspunt ‘Eerst mensen, dan regels’. Met de integrale samenwerkingsagenda bepalen we een gezamenlijk doel en definiëren we verantwoordelijkheden, resultaatafspraken en beheren we een gezamenlijk preventiebudget.
26
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? 1. Stimuleren van gezond gedrag en preventie
Deze opgaven kleuren we verder in op de volgende momenten:
Q4 - Ambitiedocument sport, bewegen en gezondheid Q1 '22 - Uitvoeringsprogramma ambitiedocument Thema: de opdracht van sportaal wordt hierin ook vastgesteld
Om zelfstandigheid bij inwoners te bevorderen blijven we investeren in het voorkomen van problematiek of het verergeren daarvan, zodat inwoners regie op hun eigen leven kunnen (her) pakken. Dit doen we door mensen bewust te maken van een gezonde levensstijl een gezond huishoudboekje en ze voor te bereiden op de toekomst. Maar ook door het bestrijden van laaggeletterdheid en kansenongelijkheid. Hier hebben we het maatschappelijk middenveld hard bij nodig. Denk aan onderwijs, sportverenigingen, de bibliotheek etc. Maar ook de samenwerking met zorgverzekeraar, GGD en het consultatiebureau. We investeren in de cliënten van de toekomst en inwoners die op dit moment nog geen ondersteuningsvraag hebben.
27
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? 2. Versterken van de sociale basis in buurten en wijken Daarnaast volgen we een gebiedsgerichte aanpak, waarbij het aanbod wordt afgestemd op de wensen en behoefte van buurtbewoners. De wensen en behoeften moeten we de komende periode scherper in beeld krijgen.
Deze opgaven kleuren we verder in op de volgende momenten:
Q3 - Evaluatie Nieuw Enschedees Welzijn (NEW) - Informatief Voor inwoners met een lichte ondersteuningsvraag kan een luisterend oor, een
Thema: O.a. bespreken rekenkameronderzoek
zinvolle dagbesteding of een plek voor informatie, advies en ontmoeting net dat steuntje in de rug geven. Liefst zo normaal mogelijk, in eigen netwerk of
Q3 - Vervolg NEW - Meningsvormend
omgeving. Daarom gaan we bestaande voorzieningen versterken, nieuwe
Thema's: hoe gaan we vervolg geven aan NEW?
realiseren en werken aan ‘normalisering’, zodat inwoners het gewoon vinden
Welke rol krijgt welzijn in de Sociale basis?
om even binnen te lopen en laagdrempelig hun problemen kunnen bespreken. Hiermee zijn er natuurlijke vindplaatsen voor ondersteuning in de wijk en
Q2/Q3 - Evaluatie kracht van verenigingen - Meningsvormend
vergroten we het bereik van deze vindplaatsen. Daarnaast hebben deze voorzieningen een preventieve functie; door er op tijd bij te zijn voorkomen we dat een hulpvraag uitgroeit tot zware ondersteuningsvraag. Afgelopen periode zijn er verschillende initiatieven ontwikkeld. De uitdaging voor de komende periode is om partijen in de wijken en buurten meer met elkaar te verbinden.
28
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? 3. Versterken van de toegang
Deze opgaven kleuren we verder in op de volgende momenten:
Reeds behandeld - Wijkwijzers - Evaluatie volgt n.t.b. - Debat wijkteams n.t.b. - Uitvoeringsplannen rondkomen met je inkomen We willen de werkdruk van de wijkteams verlichten door de toegang via de (online, telefonische en fysieke) wijkwijzers te regelen. Inwoners kunnen hier terecht met allerlei vragen, ook op het gebied van schulden en welzijn. Een aantal van onze partners kan zich ook vestigen in een wijkwijzer-locatie vestigen, waardoor de toegang nog eenvoudiger wordt. Niet alleen toegang tot professionele ondersteuning, maar ook gewoon van inwoners onder elkaar. Daarnaast kan er vanuit de wijkwijzers verwezen worden naar voorliggende voorzieningen die in de sociale basis aanwezig zijn. Zo komen de wijkteams weer toe aan outreachend werken.
29
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? 4. Ondersteuningslandschap De gemeente bepaalt wél wie als aanbieder wordt toegelaten tot de lijst waaruit inwoners kunnen kiezen. Met een andere relatie met zorgaanbieders en beperking van die lijst waaruit kan worden gekozen wordt de keuzevrijheid weliswaar beperkt maar blijft de mogelijkheid om te kiezen. De bestuurlijke opgave waar we voor staan: hoe realiseren we een overzichtelijk en dekkend zorglandschap met een beperkt aantal aanbieders. Aanbieders die betrouwbaar zijn, kwaliteit leveren en de inwoner centraal stellen. Aanbieders die daarbij zorgen voor onderlinge afstemming en adequate overdracht, en met de gemeente inhoudelijke en financiële verantwoordelijkheid nemen voor een duurzaam en betaalbaar stelsel. Zowel in Enschede als in de andere Twentse gemeenten is er een grote
Deze opgaven kleuren we verder in op de
behoefte aan een overzichtelijk zorglandschap met voldoende aanbod
volgende momenten:
van zorg en ondersteuning op de verschillende onderdelen. In het hoog specialistische ontbreekt het soms aan voldoende capaciteit. Met als gevolg wachtlijsten en/of geen plek kunnen vinden. Bij de lichtere ondersteuning
Q3 - Ondersteuning Huishouden
komt soms voor dat de nadruk licht op het verdienmodel en niet op
Dit dossier hangt ook samen met de sociale basis en anders
betrouwbaarheid en kwaliteit. In de uitgangspunten voor het huidige
organiseren van de toegang
ondersteuningsmodel is veel waarde toegekend aan de keuzevrijheid voor inwoners. Niet de gemeente bepaalt van wie onze inwoners zorg en
Q3 - Regiovisie Jeugdzorg
ondersteuning krijgen, dat bepalen inwoners zelf.
30
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? 5. Wonen en zorg
(Wlz). Dit betekent dat de cliënten binnen beschermd wonen een gemiddeld lagere ondersteuningsvraag hebben. Ook zij moeten zo normaal mogelijk mee kunnen doen, bijvoorbeeld via de versterkte sociale basis. Als er toch extra ondersteuning nodig blijkt kunnen we die wellicht aan de sociale basis toevoegen, of alsnog op een andere manier organiseren.
Deze opgaven kleuren we verder in op de volgende momenten:
7 juni - Technische sessie meer wonen minder zorg De vergrijzing, woningkrapte en kwetsbare inwoners met een woonbehoefte
28 juni - Technische sessie huisvestegingsverordening
nemen toe. De behoefte aan wonen met zorg en een passend woonaanbod is groot. Als inclusieve stad kunnen we inwoners met een ondersteuningsvraag
13 september -Technische sessie woningcoöperaties
niet op locaties buiten de wijken plaatsen. Dit betekent dat we in onze wijken en buurten gaan kijken naar geschikte plekken hierbij ook rekening moeten
Q3 - Woondebat & behandeling vooortgangsrapport Woonvisie
houden met de inrichting van de openbare ruimte. Ook gaan we onderzoeken bij welke woonvormen de combinatie met zorg makkelijk te maken is.
Q4 - Regiovisie Huiselijk geweld en kindermishandeling
Bijvoorbeeld voor jongeren die op hun 18e uit jeugdzorg stromen en
Dit dossier hangt ook samen met de sociale basis en anders
zelfstandig willen gaan wonen.
organiseren van de toegang
Daarnaast heeft een wetswijziging per 1 januari 2021 als gevolg dat cliënten
n.t.b. - Regiovisie Mensenhandel
vanuit beschermd wonen zijn doorgestroomd naar de Wet langdurige zorg
31
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder? 6. De keten van dagbesteding naar werk
Deze opgaven kleuren we verder in op de volgende momenten:
Q3/Q4 - Uitkomsten onderzoek keten dagbesteding naar werk - Informatief Q4 - Evaluatie en uitvoeringsplan EAA '22
We willen dat onze inwoners kunnen participeren naar vermogen. Voor de één is dagbesteding het hoogst haalbare, terwijl een ander kan doorstromen naar werk. De keten moet goede doorstroming faciliteren, maar ook een vangnet bieden voor wie terugvalt. Daarin spelen zowel onze instrumenten als onze partners een belangrijke rol. We zijn gestart met een onderzoek om de keten en mogelijke verbeterpunten in beeld te brengen. De uitdagingen voor de komende periode zijn het verbinden van bestaande initiatieven en het invullen van ontbrekende schakels in de keten. Daarnaast willen we de drempels binnen de keten verder verlagen.
32
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel III: Hoe gaan we verder? 7. Digitalisering en data gedreven sturing
Met datagedreven werken kunnen we beter sturen op het sociaal domein. Daarom willen we investeren in zowel de techniek (IT) als de kennis van medewerkers. Hiervoor zijn heldere doelen nodig en duidelijke afspraken met onze zorgaanbieders en partners. Als straks meer inwoners beschikkingsvrij worden geholpen (via de sociale basis/laagdrempelige toegang) krijgen we minder data tot onze beschikking. Vanwege de privacy wetgeving kunnen we alleen gegevens verzamelen van inwoners die daar specifiek toestemming voor geven. Dat is bij collectieve voorzieningen niet mogelijk.
33
Een toekomstbestendig sociaal domein
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? Hoe gaan we dat doen?
3. Ruimte creëren voor meer vernieuwing/innovatie.
Uit de SWOT-analyse blijkt dat we ook onze uitvoering moeten veranderen, om
De kansen op het gebied van e-health en digitale ontwikkelingen benutten.
de zeven prioritaire opgaven te kunnen realiseren. Als we de zwakten, kansen
Innovatie door zorgaanbieders stimuleren door onze contractduur te verlengen.
en bedreigingen uit de SWOT-analyse bundelen, zien we vier hoofddoelen. Elke verandering aan onze uitvoering moet bijdragen aan minstens één van
4. Bedreigingen die op ons af komen dempen of het hoofd bieden.
deze hoofddoelen:
Bedreigen zoals vergrijzing en krapte op de woningmarkt zijn landelijke tendensen, die we als gemeente niet of nauwelijks kunnen voorkomen. We
1. Organisatorische belemmeringen wegnemen.
moeten ze daarom zoveel mogelijk dempen en alvast voorsorteren op de
De administratieve last van de wijkteams verminderen en (onze dienst-
gevolgen, zodat we die het hoofd kunnen bieden.
verlening) verder digitaliseren. Toekomstige heroverwegingen van wet- en regelgeving kunnen leiden tot (systeemtechnisch) makkelijker integraal
Fundamentele keuzes voor de uitvoering
samenwerken. Indien hier tot besloten wordt, vraagt dit aanpassingen in
Voor het aanpassen van ons uitvoeringsprogramma moeten we keuzes
de uitvoeringen om belemmeringen weg te nemen.
maken. Soms ook pijnlijke keuzes. Om het gesprek hierover op gang te brengen, schetsen we hieronder mogelijke aanpassingen. De geschetste
2. Het vergroten van de financiële beheersbaarheid.
mogelijke aanpassingen geven deels antwoord op de vragen die gesteld zijn in
De druk op de financiën neemt toe, door een stijgend aantal inwoners dat
de inleiding. We gaan graag met u op zoek naar de best mogelijke aanpak en
gebruikmaakt van ondersteuning, de toenemende flexibilisering van de
de antwoorden op de gestelde vragen.
arbeidsmarkt en de tekorten in het sociaal domein. Dit vraagt om keuzes in wat we wel of niet oppakken als gemeente en welke prioriteiten we zien.
Het volgende gedeelte is dus niet bedoeld als voorstel, maar als denkrichting. De meeste aanpassingen gaan over het vergroten van de financiële beheersbaarheid (hoofddoel 2), aangezien dat het meest urgente probleem is.
34
Een toekomstbestendig sociaal domein
Inhoudsopgave
Voorwoord
Doel van deze nota
Deel I: Terugblik
Deel II: Evaluatie
Onze visie
Deel III: Hoe gaan we verder?
Deel III: Hoe gaan we verder? Denkrichting 1 : Meer voorzieningen beschikkingsvrij maken.
Denkrichting 2 : Een bijdrage naar draagkracht invoeren.
Principekwestie : Is lichte ondersteuning een garantie?
Principekwestie : Is bijdragen naar draagkracht rechtvaardig?
Draagt bij aan : Hoofddoel 1, organisatorische belemmeringen wegnemen.
Draagt bij aan : Hoofddoel 2, het vergroten van de financiële beheersbaarheid.
Stel: we maken ondersteuning in de eigen wijk/buurt beschikkingsvrij, om de druk op de wijkteams te verlagen. Iedere inwoner kan dan vrij binnen lopen
Het Sociaal cultureel planbureau stelt dat we realistisch moeten zijn over de
bij de beschikbare voorzieningen. Inwoners die nu via hun beschikking recht
redzaamheid en de zorgzame samenleving. Niet iedereen kan een oplossing
hebben op bijvoorbeeld x uur dagbesteding, verliezen deze juridische
vinden in zijn/haar eigen netwerk. Toch kunnen we als gemeente ook niet alles
zekerheid en zijn afhankelijk van de beschikbare voorzieningen in de buurt.