Definitieve rapportage IJsbaan Twente regiogemeenten 230705

Rapport

Toekomstperspectief IJsbaan Twente Gemeente Enschede

5 juli 2023

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

3

1.1

Aanleiding

3

1.2

Opdrachtformulering

3

2.

Exploitatie IJsbaan Twente afgelopen jaren

4

2.1

Inleiding

4

2.2

Analyse van de resultaten

4

3.

Trends en ontwikkelingen

5

3.1

Sociaal-maatschappelijke trends

5

3.2

Sportparticipatie

5

3.3

Trends en ontwikkelingen schaatsen

6

3.4

Belangrijkste constateringen

8

4.

Omgevingsanalyse en vergelijking

9

4.1

Verzorgingsgebied

9

4.2

De concurrentiepositie van ijsbanen

9

4.3

Benchmarkgegevens

10

5.

Exploitatiebegroting

16

5.1

Basisbegroting

16

5.2

Consequenties van interventies in de exploitatie

17

5.3

Belangrijkste succes- en risicofactoren

22

6.

Mogelijkheden beheer en exploitatie

23

6.1

Inleiding

23

6.2

Eigendom

23

6.3

Exploitatie- en beheervormen

23

6.3.1

Commerciële exploitatiemaatschappijen

23

6.3.2

(Lokale) ondernemers of stichtingen

23

6.3.3

Sportbedrijf of gemeentelijke exploitatie

23

6.4

Afwegingen bij de selectie van een exploitatievorm

24

Bijlage 1 Toelichting energiebesparing

27

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding

IJsbaan Twente is in 2008 als regionale ijsbaan geopend voor het publiek. De investering is destijds gedaan door de gemeente Enschede en regionale gemeenten, met bijdragen vanuit de provincie, de EU en sponsoren. De ijsbaan werd geëxploiteerd door de PCHGroep, een facilitair bedrijf dat onderdeel is van Volker Wessels. In de afgelopen jaren heeft de PCH-Groep aangegeven knelpunten te ervaren bij de exploitatie van de ijsbaan. Sinds 2012 is de PCH-Groep in gesprek met de gemeente voor een bijdrage in de exploitatieverliezen. De afgelopen jaren heeft de gemeente Enschede een exploitatiesubsidie van € 100.000 verstrekt. In het najaar van 2022 is een vaststellingsovereenkomst gesloten met de PCH-Groep inzake de exploitatie van de ijsbaan. De gemeente Enschede heeft de ijsbaan overgenomen. PCH-Groep heeft het lopende schaatsjaar (2022 – 2023) de exploitatie van de ijsbaan nog verzorgd en de exploitatie per 1 april 2023 beëindigd. Daarmee wordt de gemeente Enschede vanaf seizoen 2023 – 2024 verantwoordelijk voor de exploitatie. Voor het komende seizoen wordt een éénjarige opdracht verstrekt aan Optisport om de ijsbaan te exploiteren. Voor de langere termijn wil de gemeente Enschede een definitieve keuze maken over het toekomstperspectief van IJsbaan Twente en de verhouding tussen het maatschappelijk rendement versus de financiële bijdrage en de risico’s die hierbij horen.

Daarvoor heeft de gemeente aan Synarchis gevraagd om dat toekomstperspectief te schetsen.

Maak de financiële effecten hiervan inzichtelijk in scenario’s op de bovengenoemde meerjarenbegroting. Deze scenario’s zijn: 1. De ijsbaan voor langere termijn openhouden en doorgaan met de exploitatie van de ijsbaan met een nieuwe exploitant. 2. Sluiting van de ijsbaan en afstoten a. Verkoop aan een marktpartij. b. Ontwikkellocatie voor de gemeente. Uitgangspunten De volgende onderdelen moeten in het onderzoek naar voren komen: Maak de uitgaven en opbrengsten van de ijsbaan in de afgelopen jaren inzichtelijk. Hoe verhouden de bezoekersaantallen zich in relatie tot het verzorgingsgebied en vergelijkbare ijsbanen? Hoe kunnen de bezoekersaantallen verhoogd worden? Zijn de toegangsprijzen gangbaar vergeleken met andere ijsbanen en hoe kunnen deze worden verhoogd? Zijn de huur en verhuurprijzen gangbaar in vergelijking met andere ijsbanen? Wat zijn de belangrijkste risicofactoren in de meerjarenbegroting van de ijsbaan met een inschatting van de financiële impact? Welke nevenfuncties kan de ijsbaan faciliteren? Met name in de zomermaanden als de ijsbaan dicht is en wat is er mogelijk binnen het bestemmingsplan? Welke mogelijkheden zijn er voor verduurzaming? Vertaal deze naar het effect op de exploitatie? Welke mogelijkheden zijn er voor sponsoring/naamgeving van de ijsbaan.

Welke exploitanten zijn geïnteresseerd in de exploitatie van de ijsbaan? Wat zijn de kritische succesfactoren voor een gezonde exploitatie van de ijsbaan?

1.2

Opdrachtformulering

De opdracht luidt als volgt: Stel een realistische meerjarenbegroting (15 jaar) op voor de ijsbaan op basis van de huidige uitgangspunten (opgesteld door de gemeente Enschede in december 2022). Definieer de knoppen waaraan gedraaid kan worden om het exploitatietekort verder naar beneden te brengen.

3

2.

Exploitatie IJsbaan Twente afgelopen jaren

2.2

Analyse van de resultaten

De analyse van de inkomsten en uitgaven van de afgelopen 5 jaar leidt tot de volgende

2.1

Inleiding

De afgelopen jaren is de exploitatie van IJsbaan Twente verzorgd door de PCH-Groep. In eerste instantie werd de exploitatie zonder exploitatiebijdrage van de gemeente Enschede gedaan. Door de exploitant werd een huur betaald aan de gemeente voor de ijsbaan. Al na enkele jaren na de opening van de ijsbaan constateerde de exploitant dat er exploitatieverliezen werden geleden en zijn gesprekken gestart met de gemeente om (alsnog) een exploitatiebijdrage te ontvangen. De laatste paar jaar is wel een bijdrage van € 100.000 toegekend. Om inzicht te krijgen in het toekomstperspectief van de ijsbaan en de mogelijkheden, is het relevant om de exploitatie van de afgelopen jaren te analyseren. Daarbij moet worden aangetekend dat de exploitatiejaren 2021 en 2022 vanwege COVID-19 bijzondere jaren waren. Met betrekking tot de openstelling zijn er restricties geweest: sportaccommodaties waaronder ijsbanen zijn periodes volledig gesloten geweest (gedurende lockdowns). In andere periodes was de openstelling beperkter voor het publiek of waren andere maatregelen van kracht, rondom bijvoorbeeld de horeca. Er zijn met name voor het inkomstendeel van de exploitatie gevolgen geweest in die periodes (minder bezoekers, minder horeca-inkomsten), waardoor de exploitatiecijfers van die jaren niet representatief zijn geweest.

Het afgelopen seizoen (2022 – 2023) waren er geen beperkende maatregelen rond COVID19, waardoor de exploitatie van dat seizoen beter vergeleken kan worden met de seizoenen / jaren voor COVID-19 (tot en met 2019). Ook daarbij een kanttekening: door NOC*NSF en onder meer het Mulier Instituut is aangegeven dat de sportparticipatie beïnvloed is door de beperkingen tijdens de COVID-19 periode. Verenigingen hebben daarmee te maken (gehad) door dalende ledenaantallen en (recreatieve) sportaccommodaties ook.

belangrijkste constateringen. De bezoekersaantallen zijn onder te verdelen in recreatieve bezoekersaantallen en bezoekersaantallen voor specifieke groepen, zoals verenigingen en schoolschaatsen. Net zoals bij andere ijsbanen worden de bezoekersaantallen voor verenigingen en schoolschaatsen minder specifiek geregistreerd dan voor recreatief schaatsen. De afgelopen jaren zijn in totaal (alle doelgroepen) tussen de 145.000 – 175.000 bezoekers gerealiseerd. De bezoekersaantallen voor recreatief schaatsen zijn de afgelopen jaren afgenomen. In eerste instantie was sprake van zo’n 75.000 – 80.000 recreatieve bezoekers per jaar. Dat aantal is gedaald naar zo’n 70.000 bezoekers per jaar. In het afgelopen exploitatiejaar (2022 – 2023) zijn ongeveer 65.000 recreatieve bezoekers gerealiseerd. Naast de personeelskosten was de afgelopen jaren sprake van een managementfee voor het management van de ijsbaan. De energielasten zijn met name het laatste exploitatiejaar gestegen door de mondiale ontwikkelingen. De verwachting is dat de energielasten, binnen de huidige contractvoorwaarden en zonder verduurzamingsmaatregelen, het komende seizoen verder zullen stijgen. In 2020, 2021 en 2022 was sprake van incidentele steunmaatregelen vanuit het Rijk voor compensatie van negatieve effecten als gevolg van COVID-19, zoals ook bij andere sportaccommodaties in Nederland gebruikelijk was.

De afgelopen jaren is sprake geweest van een negatief resultaat per exploitatiejaar (inclusief de exploitatiesubsidie van de gemeente en inclusief de incidentele steunmaatregelen vanuit het Rijk). In hoofdstuk 4 wordt een vergelijking gemaakt met de exploitatiecijfers van andere ijsbanen in Nederland.

4

3.

Trends en ontwikkelingen

3.1

Sociaal-maatschappelijke trends

geen vanzelfsprekendheid en verruwing van omgangsvormen in de samenleving komt ook in de sport helaas steeds vaker voor. 2 De ontgroening en vergrijzing van de Nederlandse samenleving (lees: minder kinderen en meer ouderen) vormt een bedreiging voor sportaanbieders die zich vooral concen-

Binnen de vrijetijdsbesteding, is de concurrentie voor sport en bewegen de laatste de-

treren op de jeugd, maar biedt tegelijkertijd kansen voor die organisaties die aantrekke-

cennia steeds groter geworden. Vormen van vrijetijdsbesteding als bioscoopbezoek en

lijke programma’s en activiteiten kunnen aanbieden voor senioren. Senioren zijn niet

speelparadijzen concurreren steeds vaker met sportbeoefening. Daarnaast concurreert

alleen langer sportief actief, maar blijven ook tot op steeds hogere leeftijd vrijwilligers-

reguliere sportbeoefening (onder meer bij verenigingen) onder jongeren steeds vaker

werk doen. Dit draagt bij aan een gezondere veroudering. 3

met zaken als gamen, tablets en mobiele telefoons.1

Vanwege de toegenomen mobiliteit zijn mensen in de regel in staat en bereid langer te

Individualisering, diversiteit en nieuwe vormen van communicatie zorgen ervoor dat

reizen voor hun vrijetijdsbesteding. Hierdoor worden inwoners steeds minder afhanke-

maatschappelijke verbanden losser worden. Dat betekent dat sportactiviteiten steeds

lijk van hun wijk/kern. Dit kan betekenen dat bepaalde voorzieningen in een wijk een

meer ongeorganiseerd in plaats van in verenigingsverband plaatsvinden.

groter verzorgingsgebied krijgen. Het kan ook betekenen dat voorzieningen steeds min-

Als tegenhanger van de individualisering is de trend van nieuw collectivisme te zien.

der bezocht worden omdat inwoners hun vertier zoeken buiten de eigen wijk. Dit geldt

Kenmerk van het nieuw collectivisme is dat mensen weer meer op zoek gaan naar een

in mindere mate voor (jonge) kinderen en senioren.

groep waarbij men zich thuis voelt en waartoe men wil behoren. Dit kan het gezin zijn,

Er zal duidelijker onderscheid ontstaan tussen enerzijds verenigingen die er in slagen

maar ook kleine of grotere groepen gelijkgestemden, waaronder sportverenigingen. Dit

leden, vrijwilligers en sponsors aan zich te verbinden en anderzijds verenigingen die te

biedt weer kansen voor sportverenigingen.

kampen hebben met een cumulatie van financiële en organisatorische problemen (lees:

Naast de primaire functie bieden verenigingen aan leden ook andere activiteiten aan en

het onderscheid tussen vitale en minder vitale verenigingen).

worden steeds meer activiteiten ontplooid die toegankelijk zijn voor niet-leden. Dergelijke verenigingen spelen dan ook een belangrijke rol in een gemeenschap. (Sport)verenigingen

nemen

in

toenemende

mate

hun

sociaal-maatschappelijke

3.2

Sportparticipatie Sportbeoefening wordt de laatste jaren steeds individueler en ook vaker in ongeorgani-

verantwoordelijkheid.

seerd verband.4 Hoewel deze vorm van sporten in populariteit stijgt, is de drang om

Door de grote deelname van met name kinderen aan sportactiviteiten in verenigings-

sporten in gezamenlijk verband te doen net zo sterk. Dit betekent dat er enerzijds een

verband speelt de georganiseerde sport een belangrijke rol bij de ontwikkeling van so-

daling is van het aantal leden van sportbonden in het algemeen en zo ook van de KNSB.

ciale vaardigheden. In een samenleving die individualiseert wordt het steeds

De focus op meer ongeorganiseerd sporten biedt echter ook kansen voor met name

belangrijker dat kinderen en volwassenen via sport ‘spelenderwijs’ en aan de hand van

recreatief schaatsen.

normen en waarden (lees: spelregels) leren om samen te winnen en te verliezen, samen te werken en met verschillende mensen om te gaan. Een positieve sportcultuur is echter

1

Mulier Instituut, Factsheet sportdeelname naar leeftijd: https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=8218&m=1510045394&action=file.download

3

Mulier Instituut, Factsheet ouderen in de sportvereniging: https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=9298&m=1546524235&action=file.download

2

Monitor Sportakkoord Sport verenigt Nederland: https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=10049&m=1593589627&action=file.download

4

Brancherapport Zo sport Nederland 2021: https://nocnsf.nl/media/5614/zo-sport-nederland-2021.pdf

5

Jongeren tussen 13 en 18 jaar zien steeds meer drempels om lid te worden van een

3.3

sportclub. Bijvoorbeeld het trainen en spelen van wedstrijden op vaste tijden.5

Nederland is een schaatsland. Er is nergens op de wereld een vergelijkbare situatie en

Bij mensen tussen de 19 en 44 jaar is tijdgebrek de belangrijkste reden om niet te spor-

schaatscultuur. De relatief grote dichtheid van schaatsaccommodaties maakt het mogelijk

ten. 6

dat een groot deel van het jaar veel mensen kunnen schaatsen. In het geval van een kans

Mensen voelen zich minder verbonden aan verenigingen en gaan op zoek naar meer

op natuurijs wordt de schaatsgekte aangewakkerd. De vraag is echter hoe de huidige trend

flexibele, meer individuele vormen van sport en bewegen. Dit is terug te zien in het

rondom schaatsdeelname zich ontwikkelt, ook voor de komende jaren. Deze trends hebben

groeiend aantal leden van fitnesscentra, maar ook in de toename van het gebruik van

consequenties voor de exploitatie van een ijsbaan.

Trends en ontwikkelingen schaatsen

de openbare ruimte (wandelen, hardlopen, fietsen, bootcamp, etc.) .7 Het aantal leden van alle sportbonden samen is in de afgelopen jaren (zonder Covid19) licht dalend geweest. Daar staat tegenover dat de totale sportdeelname al enige tijd

IJsbanen De Vereniging Kunstijsbanen Nederland (VKN) is de branchevereniging voor kunstijs-

vrij stabiel is. Dat betekent dat het aandeel van de ongeorganiseerde sport toeneemt.

banen in Nederland. Bij de VKN zijn 20 van de in totaal 21 ijsbanen aangesloten. De

Als sportaccommodaties hierop weten in te spelen, biedt dat een kans voor ze. Ook bij

VKN heeft inzicht in de bezoekersaantallen bij een groot deel van hun leden. De animo

het schaatsen is deze tendens te zien: ledenaantallen van verenigingen lopen terug,

voor schaatsen blijkt het afgelopen decennium een dalende lijn te vertonen. In de afge-

maar ongeorganiseerd recreatief sporten (zoals recreatief schaatsen) biedt mogelijkhe-

lopen jaren was de daling ongeveer 10 tot 15%.

den voor ijsbanen.

Zowel de VKN, de afzonderlijke ijsbanen als de Koninklijke Nederlandsche Schaatsen-

Er is vanuit de samenleving meer aandacht voor vitaliteit en gezondheid. Dit komt tot

rijders Bond (KNSB) geven aan dat bezoekersaantallen bij het schaatsen sterk beïn-

uiting in verdere aandacht voor sport en bewegen in gemeentelijk beleid, maar ook bij

vloed worden door het weer: een zachte winter leidt tot lagere bezoekersaantallen bij

bijvoorbeeld zorgverzekeraars. Mensen worden daarbij steeds meer gestimuleerd om

de ijsbanen. Een strenge winter laat juist stijgende bezoekersaantallen zien bij ijsbanen.

in beweging te komen en te blijven.

Ook wordt de invloed gemerkt van maatschappelijke ontwikkelingen zoals de ontgroe-

Onderzoeken van het Mulier Instituut8 (en de Radboud Universiteit) wijzen uit dat de

ning (minder aanwas van jeugd) en vergrijzing (meer ouderen). Bij de vrijetijdsbesteding

gemiddelde sportdeelname in Nederland door Covid-19 is gedaald. Tijdens de pande-

hebben ijsbanen voor recreatief schaatsen veel concurrentie van andere vormen van

mie daalde de gemiddelde sportdeelname van 2,8 uur per week naar 2,0 uur per week.

leisure (zoals bioscopen, speeltuinen en speelparadijzen). Schaatsen is relatief duur

Na de pandemie is weer een stijging te zien naar 2,5 uur per week, maar de sportdeel-

ten opzichte van deze andere vormen van vrijetijdsbesteding. Voor de wedstrijdsport

name is nog niet op het niveau van voor de pandemie. Met name de groep lager opge-

speelt mee dat de reistijd naar ijsbanen (ten opzichte van andere sporten) relatief groot

leiden is minder gaan sporten (onderzoek Hogeschool Arnhem – Nijmegen).

is, waardoor de keuze eerder voor andere vormen van sport gemaakt wordt. Andere

De Covid-19 pandemie heeft ook een verschuiving veroorzaakt van het gebruik van

sporten zijn daarmee laagdrempeliger dan schaatsen.

sportaccommodaties. Omdat met name binnensportaccommodaties tijdens de pande-

Het concept van een tijdelijke ijsbaan zoals in Rotterdam (geopend van 1 december tot

mie minder gebruikt konden worden, zijn mensen meer in de openbare ruimte gaan

en met 1 maart) lijkt populairder te worden. De investeringskosten voor een dergelijke

sporten. De vraag is in hoeverre en wanneer het gebruik van sportaccommodaties (waaronder ijsbanen) weer op het niveau van voor de pandemie komt. 5

6

NOC*NSF, Sportgedrag in Nederland 2023: https://nocnsf.nl/media/6776/onderzoeksrapport-sportgedrag-in-nederland-digitaal-2023.pdf NOC*NSF, Sportgedrag in Nederland 2023

7

Brancherapport Zo sport Nederland 2021

8

Zie onder meer www.sportknowhowxl.nl/nieuws-en-achtergronden/column-xl/item/157058/

6

baan zijn aanmerkelijk geringer dan van een reguliere ijsbaan. Andere gemeenten in

het ledenaantal de afgelopen jaren. Wat overblijft zijn daadwerkelijke leden van de

Nederland hebben interesse in het concept.

schaatsverenigingen (circa 650 verenigingen). Zij bieden, veelal het hele jaar door,

Tot een aantal jaren geleden hebben de schaatssport en de ijsbanen niet veel aan pro-

sportaanbod zoals trainings- en wedstrijdactiviteiten in lange en kortebaan, shorttrack,

motie hoeven doen vanwege een gestage en stabiele stroom bezoekers naar de ijsba-

marathon, kunstrijden en/of inlineskaten. De overige natuurijsclubs richten zich op het

nen. Marketing lijkt voor veel ijsbanen (nog steeds) een relatief nieuw onderdeel van de

openstellen en onderhouden van ijsbanen en organiseren van toertochten en wedstrij-

strategie. Meer promotie voor de sport is wel nodig, gezien de negatieve ontwikkelingen

den tijdens natuurijsperiodes. Leden en donateurs van deze ijsbanen werden tot een

in bezoekers- en ledentallen binnen met name het langebaanschaatsen. Er zijn binnen

aantal jaren geleden ook geregistreerd als leden van de KNSB, maar inmiddels niet

het schaatsen diverse ontwikkelingen gaande. Deze richten zich voornamelijk op het

meer.

promoten van de schaatssport en de vele mogelijkheden hierbinnen. Concreet voorbeeld hiervan is het ‘ijstijd’- concept, vanaf 2016 samen met KPN ontwikkeld. Met het

De potentie van schaatsen en innovatie / productontwikkeling

concept, waarbij wordt samengewerkt met grote en kleinere ijsbanen, wil de KNSB meer

Waar sport traditioneel gezien vooral als doel op zich werd gezien – gericht op jeugd,

kinderen aan het schaatsen krijgen. De KNSB wil derhalve ijsbanen graag ondersteu-

training en competitie – wordt sport hedendaags steeds vaker ook als middel gezien.

nen in het aantrekken van bezoekers en het schaatsen (breed) promoten. De KNSB

Sport heeft een positieve werking op welzijn en gezondheid maar ook breder op het

onderstreept het belang en de meerwaarde van samenwerking tussen verenigingen,

gebied van onder meer sociale cohesie, (re)integratie en participatie. Tevens spelen

ijsbanen en de bond. Dit wordt ook door de VKN gesteund en erkend. De samenwerking

maatschappelijke ontwikkelingen als vergrijzing een rol. De meerwaarde van schaatsen

komt de afgelopen jaren beter tot stand, waarbij concepten voor het promoten van het

in dit alles wordt nog weinig gezien of benadrukt. De KNSB ziet wel mogelijkheden voor

schaatsen breder gedeeld worden met de ijsbanen en de VKN. Dit gebeurde tot een

de schaatssport om meer mee te doen met de maatschappelijke waarde van sport,

aantal jaren geleden in mindere mate of niet.

bijvoorbeeld door meer in te zetten op participatie of andere maatschappelijke thema’s. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij zowel de bond als de verenigingen en ijsbanen.

Ledenontwikkeling KNSB

Schaatsen is bij uitstek een sport die tot late leeftijd beoefend kan worden. Het heeft

Naast bezoekersaantallen bij de ijsbanen, is ook gekeken naar de ledenaantallen bij de

een positieve werking op motoriek, coördinatie, stabiliteit en fitheid van het menselijk

KNSB. Er is een dalende trend zichtbaar wat betreft leden bij de KNSB. Deze dalende

lichaam. Schaatsen kan op vele niveaus worden beoefend en er zijn veel verschillende

trend is overigens zichtbaar bij meerdere sportbonden in Nederland. Een verklaring

vormen om te sporten, bewegen of recreëren op het ijs. Het is een gecontroleerde be-

hiervoor is de reeds eerder beschreven wisselende en veranderende sport-/vrijetijdsbe-

weging waar beperkte kracht voor nodig is en in die zin vergelijkbaar met het (toer)fiet-

hoefte van de Nederlander. Mensen zijn bewuster bezig met de wijze waarop zij hun

sen. In de doelgroepenbenadering kunnen ijsbanen meer focussen op bijvoorbeeld

vrije tijd besteden. Daarbij zijn er veel keuzemogelijkheden; sportgerelateerd maar ook

ouderen. Naast het thema gezondheid is het voor het schaatsen een mooie kans om

daarbuiten. De meerwaarde van het beoefenen van een sport via een lidmaatschap bij

nieuwe Nederlanders kennis te laten maken met de Nederlandse cultuur en samenle-

een sportbond is niet meer vanzelfsprekend. Zo kan het zijn dat, ondanks dalende le-

ving.

denaantallen, er nog steeds wel veel Nederlanders schaatsen. Dit gebeurt echter in een

Shorttrack en curling zijn als sport relatief aan het groeien, hoewel dit in absolute zin

andere (organisatie)vorm.

nog kleine sporten zijn. Ook mediatechnisch groeit de aandacht voor deze sporten.

De KNSB heeft de afgelopen jaren zelf ook de definitie van ‘lid’ aangepast. Veel schaat-

Er is meer vraag naar plezier-/speelactiviteiten op het ijs. De meeste ijsbanen hebben

sers die via natuurijsclubs (op natuurijsbanen) per seizoen lid zijn, worden niet meer

een 30x60 meter baan waarop dergelijke activiteiten georganiseerd kunnen worden. Dit

geregistreerd bij de bond. Dat verklaart voor het overgrote groot deel een teruggang in

type baan kan vaak qua seizoen langer openblijven en voegt veel toe aan de 7

mogelijkheden tot ijssport en -recreatie. Nadeel is dat de capaciteit van deze ijspleinen

Nederland (en ook de regio rond Enschede) groter. Schaatsen is een sport die tot op

vele malen kleiner is dan die van een 400 meter baan. De VKN geeft aan dat er onder-

hogere leeftijd beoefend kan worden en waarbij vooral de spieren (en minder de ge-

zocht zou kunnen worden hoe 400 meter banen anders gebruikt kunnen worden, onder

wrichten) worden belast. Aandachtspunt is wel dat schaatsen een technische sport is

meer voor meer recreatieve activiteiten. Daarbij kunnen verschillende doelgroepen (trai-

en dat daarmee vooral ook ervaren schaatsers (kunnen) blijven schaatsen.

ningsgroepen en recreatieve bezoekers) wel met elkaar conflicteren qua gebruik en

De aandacht voor (het beoefenen van) langebaanschaatsen neemt af. Dit komt onder

beleving. Een tweede kanttekening ligt in de vraag in hoeverre het verhogen van het

meer naar voren in het afnemen van minder uren door verenigingen. Daar staat tegen-

aantal activiteiten ook daadwerkelijk de exploitatie zal verbeteren: als er meer bezoe-

over dat sporten als shorttrack en curling populairder worden. Ook ziet de KNSB moge-

kers gerealiseerd worden, zal dat wel gebeuren. Als er meer spreiding van bezoek op-

lijkheden om schoolschaatsen verder onder de aandacht te brengen. Samen met de

treedt, hoeft er niet per se een verbetering van de financiële resultaten tot stand te

VKN wordt verder gekeken naar mogelijkheden om schaatsen verder te promoten.

komen.

Er is meer vraag naar plezier-/funactiviteiten op het ijs. IJsvloeren van 60x30 meter

Verder ziet de KNSB kansen in de ontwikkeling van schoolschaatsprogramma’s. Deze

hebben weliswaar minder capaciteit qua bezoekers, maar zijn wel populair. De combi-

worden in samenwerking met de ijsbanen ontwikkeld en aangeboden. Vanuit de bond

natie tussen een 400 meter baan en een 60x30 baan biedt bredere mogelijkheden dan

wordt ondersteuning verleend in het creëren van publiciteit rond het schoolschaatsen.

solitaire ijsvloeren van 60x30 meter, ook in relatie tot de programmering (bijvoorbeeld

Ook zijn er hoge verwachtingen bij de lancering van een schaatsapp. Daar waar het

ten opzichte van verenigingsuren).

hardlopen en wielrennen sterk hebben kunnen profiteren van de opkomst van wearables en sportevenementen (marathons, toertochten, etc.), heeft de schaatssport hierin

Bedreigingen

nog een stap te maken. Door de beleving rondom het schaatsen te vergroten en het

De bezoekersaantallen van ijsbanen in Nederland zijn de afgelopen jaren 10 tot 15%

delen van data via social media (online ‘wij’-gevoel), hoopt men een impuls te kunnen

gedaald. Voor Covid-19 waren de bezoekersaantallen min of meer gestabiliseerd. Door

geven aan de schaatsdeelname.

de pandemie zijn de bezoekersaantallen verder onder druk komen te staan. De ko-

De KNSB en VKN hebben de laatste jaren geïnvesteerd in hun relatie en zijn meer in

mende jaren moet de exploitatie uitwijzen in hoeverre verdwenen bezoekers weer naar

afstemming dan voorheen. Samen met de ijsbanen en de verenigingen moet men de

de ijsbanen kunnen worden getrokken.

gedeelde verantwoordelijkheid pakken om het schaatsen in Nederland te promoten en

De bezoekersaantallen zijn afhankelijk van het weer: zachte winters leiden tot lagere

aan productvernieuwing werken. De ijsbanen onderling zien elkaar nauwelijks als con-

bezoekersaantallen. Daarnaast ondervinden ijsbanen relatief veel concurrentie van an-

current. Er is bereidheid om informatie te delen omtrent en ten behoeve van de exploi-

dere leisurevoorzieningen. Op het gebied van wedstrijdsport is de concurrentie van

tatie. Gezamenlijk nadenken over energie en inkoop wordt hierbij ook benoemd.

laagdrempeliger sporten die dichter in de buurt zijn groot.

3.4

Belangrijkste constateringen

Met (meer) inzet op marketing en promotie en focus op doelgroepen (bijvoorbeeld fun schaatsen, schoolschaatsen en ouderen) zijn er goede mogelijkheden voor IJsbaan Twente

Kansen Ongeorganiseerd sporten wint aan populariteit. Voor ijsbanen biedt dit kansen, zeker ook in het kader van de verdere aandacht voor vitaliteit.

om het aantal bezoeken van een aantal jaar geleden opnieuw te realiseren. Verenigingsuren en -bezoeken zijn daarbij ook een belangrijke en stabiele stroom van bezoeken voor de ijsbaan.

Zeker onder de doelgroep ouderen in relatie tot ongeorganiseerd sportaanbod zijn er kansen (ook in het kader van vitaliteit). Deze doelgroep wordt door de vergrijzing van 8

4.

Omgevingsanalyse en vergelijking

4.1

Verzorgingsgebied

Groningen, Sittard Geleen, Deventer en Hoorn. De afstand is vergelijkbaar met het directe verzorgingsgebied voor de ijsbanen in Breda en Tilburg. Naast de Nederlandse markt is er voor IJsbaan Twente ook nog een markt over de grens. Er is in Duitsland weliswaar minder historie op het gebied van langebaanschaatsen. Voor recreatief schaatsen c.q. ‘fun-schaatsen’ (een dagje uit) kan de ijsbaan zich echter wel nadrukkelijk richten op Duitsland c.q. het Euregio-gebied, mits er gerichte marketing plaatsvindt (bijvoorbeeld samen met Enschede Promotie).

4.2

De concurrentiepositie van ijsbanen

Concurrentie IJsbanen zijn in de regel regionale voorzieningen en zijn slechts in beperkte mate concurrent van elkaar. Vooral in gebieden waar meerdere ijsbanen in elkaars nabijheid zijn gesitueerd (Noord-Holland, Noord-Brabant) is sprake van overlap van het verzorgingsgebied en concurrentie. Voor IJsbaan Twente is ijsbaan De Scheg in Deventer de dichtstbij gelegen concurrerende ijsbaan. Andere ijsbanen (Nijmegen, Heerenveen, Utrecht) liggen op een grote afstand en zijn daarmee nauwelijks tot niet als concurrerende voorziening aan te duiden. Er zijn wel ontwikkelingen op het gebied van de realisatie van mogelijke nieuwe ijsbanen. In Drenthe en Apeldoorn (en wat verder weg in Ede en Alphen aan den Rijn) worden onderzoeken uitgevoerd om de haalbaarheid van een op- en afbouwbare ijsbaan te realiseren. Het gaat daarbij om een soortgelijke (tijdelijke) ijsbaan als in Rotterdam (opblaasbare overkapte 400 meter baan). Er zijn nog geen besluiten genomen om dergelijke banen te Het verzorgingsgebied van IJsbaan Twente (het achterland in Nederland) telt ongeveer 650.000 inwoners. Dat zijn de inwoners van de regio Twente, in de directe nabijheid van Enschede. Door de KNSB wordt daarbij opgemerkt dat voor minimaal 700.000 mensen (inclusief aanpalende provincies als Drenthe en Gelderland) IJsbaan Twente de dichtstbijzijnde kunstijsbaan is.

Dit is een groter verzorgingsgebied dan bijvoorbeeld Thialf Heerenveen, Alkmaar, Leeuwarden en Hoorn hebben. Voor 270.000 mensen in Nederland is de afstand tot IJsbaan Twente minder dan 10 km. Dit is meer dan voor Thialf, Alkmaar,

realiseren. Mochten dergelijke banen gerealiseerd worden, dan kan dat consequenties hebben voor een deel van het verzorgingsgebied van IJsbaan Twente. Door de VKN wordt aangegeven dat de markt voor 400 meter banen vermoedelijk wel verzadigd is. Wel lijkt er nog groei mogelijk voor recreatief schaatsen en ijspret (30x60m-banen). Dat komt ook naar voren in de tijdelijke (commerciële) ijsvloeren in de winkelcentra van veel gemeenten. Voor reguliere ijsbanen is de combinatie 400 meter met een ijsvloer voor recreatief gebruik qua gebruik en aantrekkingskracht overigens wel belangrijk. De 400 meter is voor bezoekers vaak ook een publiekstrekkende voorziening. 9

De concurrentie van (kleinere) commerciële ijsvloeren rond de kerstperiode is divers. Ver-

Voor de bezoekersaantallen zijn de bezoekcijfers van het afgelopen decennium gebruikt

schillende middelgrote gemeenten hadden de afgelopen jaren een dergelijke ijsbaan. De

(seizoenen).

periode dat die ijsbanen aanwezig zijn, is vaak echter kort. Daarnaast kan het productaanbod van IJsbaan Twente nadrukkelijk onderscheidend zijn ten opzichte van die recreatieve

Nuances bij de gebruikte gegevens

voorzieningen.

Zowel de bezoekersaantallen als financiële gegevens zijn soms lastig met elkaar te vergelijken. IJsbanen leveren niet altijd uitgesplitste bezoekersaantallen aan (verdeeld over doel-

Ontwikkelingen rond de exploitatie van ijsbanen

groepen). Daarnaast betrekken sommige ijsbanen ook niet-schaatsende bezoekers bij de

Sportkoepel NOC*NSF heeft in het najaar van 2022 alarm geslagen over de gestegen ener-

totale bezoekersaantallen, waardoor een vertekend beeld kan ontstaan wat betreft het ge-

giekosten van sportaccommodaties, waaronder ijsbanen. Er is zorg over sportaccommo-

bruik van accommodaties. In een aantal gevallen zijn ijsbanen niet transparant over het

daties die door gestegen lasten noodgedwongen zouden moeten sluiten, waardoor de

totale aantal bezoekers. De bezoekersaantallen zijn gecorrigeerd voor onbedoelde effec-

mogelijkheden om te sporten beperkt kunnen worden en de sportparticipatie onder druk

ten.

kan komen te staan. In dat kader heeft NOC*NSF zowel het Rijk als gemeenten opgeroepen accommodaties te ondersteunen. Voor zwembaden heeft het ministerie van VWS in-

Bij de vergelijking van de financiële gegevens moeten eveneens correcties worden toege-

middels een compensatieregeling ingesteld voor gestegen energiekosten. Voor ijsbanen is

past. Allereerst boeken de verschillende ijsbanen opbrengsten en kosten niet eenduidig.

die regeling niet beschikbaar.

We hebben daarom vooral naar hoofdgroepen gekeken. Daarnaast zorgen verschillende beheer- en eigendomsconstructies voor verschillen in (met name) kosten. In sommige ge-

De KNSB en de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) hebben gezamenlijk een initiatief

vallen worden de totale kapitaallasten en onderhoudskosten meegenomen in de begroting.

genomen om kennis te delen tussen de gemeenten met een ijsbaan, om (versneld) tot

In andere gevallen wordt een gefixeerde huurprijs gehanteerd die niet altijd verband houdt

verduurzaming van ijsbanen te komen. De kosten voor elektra zijn daarbij voor de meeste

met de daadwerkelijke kosten voor de accommodatie op het gebied van kapitaallasten. In

ijsbanen de grootste kostenpost; het gasverbruik van ijsbanen is veel lager dan bijvoorbeeld

weer andere gevallen maakt de ijsbaan onderdeel uit van een aantal vennootschappen of

het gasverbruik van zwembaden. Verder gaat het ook om het CO2 neutraal krijgen van

accommodaties waardoor kosten verdeeld worden over de ijsbaan en andere accommo-

ijsbanen.

daties, waardoor toerekening van kapitaallasten en onderhoudskosten niet eenvoudig is.

4.3

Om de cijfers toch te kunnen duiden, is bij de analyse een combinatie gemaakt van kwan-

Benchmarkgegevens

Voor de duiding van de resultaten van IJsbaan Twente en het potentieel in Twente, verdient

titatieve gegevens (waar nodig gecorrigeerd zodat deze onderling vergelijkbaar gemaakt

het aanbeveling te kijken naar de resultaten die andere ijsbanen realiseren. Voor de verge-

kunnen worden) en ervaringsgegevens vanuit eerdere projecten.

lijking met andere ijsbanen zijn gegevens gebruikt van verschillende ijsbanen. We hebben daarbij primair gekeken naar 400 meter ijsbanen: Utrecht, Groningen, Deventer, Breda,

De ijsbanen hebben desgevraagd aangegeven alleen financiële cijfers beschikbaar te stel-

Hoorn, Alkmaar, Haarlem, Amsterdam, Eindhoven, Sittard-Geleen en Leeuwarden. Voor

len wanneer deze niet herleidbaar in de rapportage zouden worden verwerkt. We hebben

de financiële vergelijkingen zijn primair de gegevens gebruikt van de ijsbanen in Hoorn,

daarom gekozen voor vergelijkingen met gemiddelde cijfers en waar vergeleken wordt met

Breda, Eindhoven, Leeuwarden en Utrecht. Daarnaast is ook een rapport over overheids-

individuele ijsbanen deze anoniem te presenteren. Voor de analyse en de conclusies con-

bijdragen aan ijsbanen betrokken bij het onderzoek (Mulier Instituut, 2013).

stateren wij daar geen belemmeringen.

10

Bezoekersaantallen

(aantal keer schaatsen) per lid, lag het aantal bezoeken van de overige activiteiten de af-

Landelijk

gelopen jaren tussen 78.000 en 95.000. Daarmee zijn de afgelopen jaren (afgelopen 5 jaar)

Uit een analyse van de beschikbare data van ijsbanen omtrent bezoekersaantallen in de

in totaal tussen de 145.000 en 175.000 bezoekers gerealiseerd.

afgelopen 10 jaar blijkt dat de gemiddelde bezoekersaantallen over alle ijsbanen de afgelopen jaren zijn gedaald. In 2011-2012 werden gemiddeld nog ongeveer 218.000 bezoe-

Per 1.000 inwoners (verzorgingsgebied in Nederland) telt IJsbaan Twente ongeveer 207

kers gerealiseerd bij de ijsbanen. In het seizoen 2014-2015 waren dat ongeveer 194.000

tot 250 bezoeken. Bij andere ijsbanen varieert dit van 76 tot 578. Het aantal bezoekers aan

bezoekers (een gemiddelde daling van 10 – 15%). Daarna is min of meer een stabilisatie

IJsbaan Twente ten opzichte van het verzorgingsgebied valt daarmee redelijk in het gemid-

van de bezoekersaantallen te zien. De gerealiseerde bezoekersaantallen in de jaren van

delde (hoewel sprake is van een ruime bandbreedte, als gevolg van de verschillen in dicht-

de COVID-19 pandemie zijn daarbij buiten beschouwing gelaten, omdat die jaren niet re-

heid van kunstijsbanen en verzorgingsgebieden).

presentatief zijn. Tarieven Zoals hiervoor al is aangegeven, worden de totale bezoekersaantallen beïnvloed door een

Recreatieve tarieven

aantal factoren: geen eenduidige registratie van bezoekers en verschillen in gebruik (wel

De tarieven van ijsbanen variëren behoorlijk. Ook de structuur van de tarieven varieert.

of geen schoolschaatsen kan een behoorlijke invloed hebben op de bezoekersaantallen).

IJsbanen hanteren in de regel allemaal meer-rittenkaarten, maar het aantal ritten per kaart

Ook de registratie van verenigingsbezoekers blijkt in sommige gevallen niet en in andere

(en daarmee de prijs) varieert (10, 11, 20 et cetera). De meeste ijsbanen maken ook gebruik

gevallen wel gedaan te worden. We hebben de gemiddelde bezoekersaantallen gecorri-

van schaatsabonnementen, hetzij specifiek voor jeugd, hetzij voor meerdere bezoekers-

geerd voor die afwijkingen.

groepen. Een aantal ijsbanen heeft specifieke tarieven voor schoolschaatsen. De tarieven voor schaatslessen zijn eveneens variabel. Daarnaast zit het entreebewijs bij de ene

Het verzorgingsgebied en de dichtheid van het aantal ijsbanen binnen een verzorgingsge-

schaatsbaan inbegrepen in de les en bij de andere ijsbaan komt de entree bovenop de

bied zijn bepalend voor het totale bezoekerspotentieel. De verzorgingsgebieden (de kortste

lesprijs.

afstand voor een bezoeker naar een ijsbaan) van de verschillende ijsbanen variëren aan-

De meeste ijsbanen maken een onderscheid tussen tarieven voor de jeugd en tarieven

zienlijk: van een verzorgingsgebied van 300.000 inwoners (de ijsbanen in Alkmaar en

voor volwassenen. Daarbij bestempelt de ene ijsbaan t/m 12 als jeugd en de andere t/m 16

Hoorn) tot een verzorgingsgebied van bijna 3 miljoen inwoners (Den Haag, met inmiddels

jaar of 18 jaar.

wel concurrentie van de tijdelijke ijsbaan in Rotterdam).

Het gemiddelde tarief voor entree voor de jeugd is € 5,68 (losse kaart). Voor volwassenen is het gemiddelde € 8,06.

IJsbaan Twente

De tarieven fluctueren behoorlijk: van € 4,50 tot € 6,80 voor jeugd en van € 6,00 tot

Het aantal bezoekers van IJsbaan Twente kan worden onderverdeeld in recreatieve be-

€ 10,50 voor volwassenen. In Deventer en Sittard-Geleen wordt geen apart tarief voor

zoekers en bezoekers van doelgroepen en verenigingsactiviteiten. Het aantal recreatieve

jeugd gehanteerd (en ligt het basistarief op € 7,95).

bezoekers heeft lange tijd tussen de 75.000 en 80.000 bezoekers gezeten. Afgelopen sei-

Sommige ijsbanen hanteren ook nog een aangepast tarief voor 65+.

zoen zijn ongeveer 65.000 recreatieve bezoekers gerealiseerd. Daarbij moet worden opgemerkt dat de marketingkosten (promotie, acties) de afgelopen twee seizoen nihil waren

Tijdens de Covid-19 pandemie zijn ijsbanen overgegaan op het aanbieden van tijdblokken

en er dus geen focus heeft gelegen op het ‘verkopen van de ijsbaan’. Op basis van het

waarop geschaatst kan worden. Na het opheffen van de beperkingen, hebben sommige

aantal verenigingsuren, het aantal leden per vereniging en een aanname voor de frequentie

ijsbanen deze tijdblokken gecontinueerd. 11

Daarnaast valt op dat in Enschede nauwelijks arrangementen worden gehanteerd (zowel Het tarief van een los jeugdticket voor de ijsbaan in Enschede bedraagt € 5,50 en voor een

voor horeca als schaats- en activiteitenarrangementen). De meeste andere ijsbanen zijn

los volwassenen ticket € 6,50. Het tarief voor een los jeugdticket ligt daarmee net iets onder

daar actiever in en bieden zelf verschillende activiteiten in aan (bedrijfsactiviteiten op het

het landelijke gemiddelde. Het tarief voor een los volwassenenticket ligt fors onder het ge-

gebied van ijshockey, curling, schaatsspellen etc) en hebben overeenkomsten met externe

middelde. IJsbaan Twente hanteert ook een systeem van rittenkaarten, met een standaard

partners. Vrijwel alle vergeleken ijsbanen maken daarbij gebruik van de diensten van

tarief voor volwassenen en jeugd. Het gemiddelde tarief per bezoek (11-rittenkaart) ligt met

Relactive, die een soortgelijk aanbod bieden op de verschillende ijsbanen.

€ 5,00 aanmerkelijk onder het landelijk gemiddelde van € 6,69. IJsbaan Twente maakt geen gebruik van schaatsabonnementen.

Kosten, opbrengsten en exploitatiebijdragen Kosten en opbrengsten

Verenigingstarieven

De kosten en opbrengsten per ijsbaan variëren behoorlijk. Dit komt deels doordat een aan-

De meeste ijsbanen hanteren voor verenigingen een apart tarief voor de 400 meter baan

tal ijsbanen nevenvoorzieningen hebben die een behoorlijke impact hebben op de kosten-

en voor de 60x30 ijsvloer; twee ijsbanen kennen een gelijk tarief voor beide voorzieningen.

structuur en de opbrengsten.

Het gemiddelde tarief voor de huur van een 400 meter baan bedraagt ongeveer € 450,00

De kosten en opbrengsten van IJsbaan Twente zijn vergelijkbaar met de kosten van

per uur. Het tarief voor de huur van de 400 meter baan in Enschede bedraagt op dit moment

ijsbanen in Hoorn en Deventer.

€ 447,00. Het gemiddelde tarief voor de huur van een 60x30 meter baan bedraagt ongeveer

Het gemiddelde aandeel van de personeelskosten in de totale kosten lag in Enschede

€ 150,00. Het tarief voor de huur van de 60x30 meter baan in Enschede bedraagt € 166,00.

in eerste instantie rond de 40%, mede als gevolg van doorberekende management fee

De tarieven van IJsbaan Twente vallen daarmee redelijk goed binnen de bandbreedte van

(nog exclusief de doorbelasting voor automatiseringskosten). Dat aandeel is de afgelo-

de gemiddelde tarieven bij de overige ijsbanen.

pen 3 jaar gedaald naar ongeveer 38%. Daarmee liggen de personeelskosten nog wel hoger dan het landelijk gemiddelde van ongeveer 35%.

Met name het afgelopen schaatsseizoen zijn de tarieven voor verhuur door de meeste ijs-

De energielasten van ijsbanen zijn niet goed te deduceren uit de totale kosten. Daar-

banen fors verhoogd, door de energiecrisis en door de fors gestegen inflatie. Er zijn in het

naast is het type baan (volledig overdekt, semi-overdekt en openlucht) medebepalend

land daarnaast grote verschillen te zien tussen de gehanteerde tarieven; voor de 400 meter

voor het energieverbruik van de ijsbanen, evenals het realiseren van zomerijs. In relatie

banen variëren die van ongeveer € 400 tot meer dan € 700 per uur, voor de 60x30 ijsvloeren

tot de met IJsbaan Twente vergelijkbare ijsbanen waren de energielasten van IJsbaan

van iets € 110 tot ruim € 200 per uur.

Twente tot de COVID-19 pandemie en de energiecrisis redelijk in lijn. Inmiddels zijn verschillende ijsbanen gestart met verduurzaming, waardoor de energielasten moeilijk

Schaatsverhuur en arrangementen

te vergelijken zijn.

De tarieven voor schaatsverhuur in Enschede zijn min of meer vergelijkbaar met die van

Een belangrijk verschil met de kostenstructuur van de andere ijsbanen is de in rekening

andere ijsbanen. Een aantal ijsbanen hanteert net als Enschede eenheidstarieven, die in

gebrachte management fee en de doorbelaste kosten. Bij andere (commercieel) geëx-

lijn liggen met die van Enschede (€ 6,50 per paar schaatsen). Andere ijsbanen hanteren

ploiteerde ijsbanen ligt die fee lager dan de afgelopen jaren gebruikelijk was bij IJsbaan

meer diversiteit (verschillende tarieven voor verschillende typen schaatsen) en de tarieven

Twente. In sommige gevallen gaat het om een verschil van € 75.000 - € 100.000 op

liggen ook iets hoger (rond € 7,00 - € 7,50 per schaatspaar en in sommige gevallen nog

jaarbasis.

wat hoger).

De grootste verschillen met andere ijsbanen zitten bij de posten huur / kapitaallasten, onderhoud en afschrijvingen. De afspraken tussen de eigenaar en de exploitant van de 12

ijsbanen over de hoogte van de huren en de bekostiging van het onderhoud zijn divers.

IJsbanen die onderdeel zijn van een groter complex met meerdere functionaliteiten,

Verreweg de meeste ijsbanen ontvangen een exploitatiebijdrage. De ijsbanen die geen

zoals Kardinge (Groningen), De Scheg (Deventer) en Glanerbrook (Geleen) ontvangen

of een relatief lage exploitatiebijdrage ontvangen, hebben vaak specifieke afspraken

een aanzienlijke bijdrage. De hoogte van de specifieke exploitatiebijdrage voor de ijs-

gemaakt met de betreffende gemeente over de te berekenen huren, waardoor sprake

baan van deze complexen is moeilijk toe te rekenen aan het ijsbaan gedeelte.

is van een indirecte exploitatiebijdrage. De huur die dan wordt berekend, ligt aanmer-

De exploitatiebijdrage voor solitaire ijsbanen (zoals Tilburg, Eindhoven en Amsterdam)

kelijk lager dan de huur die opgenomen is voor ijsbanen die wel een kostprijsdekkende

ligt lager, maar varieert nog altijd tussen de € 650.000 en meer dan een miljoen.

huur doorbelast krijgen. Ook de post afschrijvingen (activa, installaties) komt niet bij alle

In Hoorn en Breda is de ijsbaan onderdeel van een bredere exploitatie van sportvoor-

ijsbanen terug. Of er niet wordt afgeschreven, of dat deze kosten bij de eigenaar (veelal

zieningen. Het positieve resultaat van de ijsbaan (exclusief huur en groot onder-

de gemeente) rusten, is niet duidelijk. De exploitatiebijdrage voor de ijsbaan (zie hier-

houd/vervangingsinvesteringen) wordt ingezet voor de exploitatietekorten van de

onder) is beide gevallen vaak gerelateerd aan de hoogte van de huur. Hoe hoger de

overige sportvoorzieningen. Planmatig en dagelijks onderhoud zijn wel opgenomen in

huur (bijvoorbeeld door doorbelasting van het kostprijsdekkende tarief) hoe hoger de

de begroting van de ijsbaan.

explotiatiesubsidie. Alternatieve activiteiten en voorzieningen Exploitatiebijdragen Uit een rapport van het Mulier Instituut (Overheidssteun voor ijsbanen, 2013) komt naar voren dat het merendeel van de ijsbanen in Nederland een exploitatiebijdrage ontvangt van de gemeente. Uitzonderingen zijn de ijsbanen in Den Haag (onderdeel van een groter complex met commerciële voorzieningen als een indoorski en een kartbaan) en Haarlem. Tot 2022 ontving ook De Vechtsebanen in Utrecht geen exploitatiesubsidie (meer). In Den Haag heeft de gemeente nog wel een forse investering gedaan in achterstallig onderhoud en het saneren van de schulden (2003), in Haarlem is de overkapping grotendeels gefinancierd door de gemeente Haarlem en de provincie Noord-Holland (€ 7,2 miljoen in 2006). In Utrecht wordt inmiddels weer een exploitatiesubsidie verstrekt van € 200.000, naast een compensatie voor de erfpacht (ongeveer € 240.000 per jaar). De ijsbanen in Dronten (particuliere ijsbaan) en Assen (onderdeel van het leisurecomplex De Bonte Wever) ontvingen ten tijde van het opstellen van het rapport van het Mulier Instituut evenmin een exploitatiesubsidie, maar deze banen zijn inmiddels gesloten. De gemeente Enschede (ook genoemd in het rapport) heeft een aantal jaar geleden besloten om (alsnog) een exploitatiesubsidie van € 100.000 per jaar toe te kennen.

De hoogte van exploitatiebijdrage voor de ijsbanen fluctueert fors, variërend van € 350.000 tot enkele miljoenen.

13

Maatschappelijke voorzieningen

Aanvullende activiteiten buiten het schaatsseizoen

In een aantal gemeenten maakt de ijsbaan onderdeel uit van een groter complex (in één

Een alternatieve programmering op een ijsbaan in de zomermaanden (april tot en met sep-

fysiek complex of in een vennootschap die ook andere voorzieningen in de directe nabijheid

tember) is in eerste instantie afhankelijk van het bestemmingsplan van de gemeente (en

exploiteert). Bij deze aanverwante voorzieningen gaat het om maatschappelijke sportvoor-

de mogelijkheden die een gemeenteraad bereid is te bieden). In veel gevallen zit de be-

zieningen (sporthallen of zwembaden), onder meer in Groningen, Alkmaar, Deventer, Til-

stemming sport en bewegen (specifiek) op een ijsbaan, waardoor alternatieve exploitatie-

burg, Sittard-Geleen en Dordrecht. In Leiden wordt komend seizoen een nieuw complex

vormen ingewikkelder zijn. In sommige gevallen biedt het bestemmingsplan ruimere

geopend, waarbij de ijsbaan onderdeel is van een complex met meerdere sportvoorzienin-

mogelijkheden, voor bijvoorbeeld evenementen (een aantal keer per seizoen) of voor an-

gen (waaronder een zwembad). In Thialf is een vergadercentrum gesitueerd, waar even-

dere activiteiten. Uit een rondgang onder andere ijsbanen komt naar voren dat het nauwe-

eens zakelijke evenementen georganiseerd kunnen worden.

lijks voorkomt dat ijsbanen in de zomer een andere exploitatie voeren. In voorkomende gevallen worden een aantal maal per jaar evenementen georganiseerd. De inkomsten van

Commerciële voorzieningen en activiteiten

die evenementen dekken de kosten en leveren een (kleine) plus op de begroting op. Op de

In een aantal gevallen gaat het om voorzieningen met een commercieel karakter. In Den

Jaap Eden baan is eerder in de zomer een stadsstrand aangelegd, met activiteiten voor

Haag zijn een indoorski- en kartbaan onderdeel van het complex De Uithof. In Utrecht is

kinderen. Daarmee wordt vooral de gebruiksperiode van het complex verlengd.

sprake van een breder exploitatieconcept rond De Vechtsebanen, met zalen/kantoren waar de KNSB haar bondskantoor heeft, een schaatsshop en een separate fitness van David

Zomerijs

Llloyd (op hetzelfde terrein maar op afstand van de ijsbaan). De huurinkomsten van de

Een aantal ijsbanen in Nederland biedt zomerijs aan. Het gaat hier om een beperkte open-

nevenvoorzieningen dragen bij aan de dekking van het negatieve exploitatieresultaat van

stelling gedurende een aantal dagen, weekenden of weken per (zomer)seizoen. Een fana-

de ijsbaan c.q. aan de reserveringen voor vervangingsinvesteringen van de ijsbaan. In Zoe-

tieke vereniging of andere gebruikersgroep helpt om meer bezoekers te realiseren. IJsbaan

termeer worden ook (indoor) evenementen, beurzen en congressen georganiseerd in de

Twente is in het verleden (2015 – 2019) in de zomer ook een aantal dagen open geweest

Silverdome. Daarnaast maken verschillende horecagelegenheden, een fitnesscentrum en

voor zomerijs. Daarbij werd de ijsbaan gebruikt door een bandenfabrikant (en afgehuurd)

fysiotherapie en culturele ruimten onderdeel uit van het complex. Zowel in Den Haag,

en konden recreanten rond de testmomenten gebruik maken van de ijsbaan. De vraag is

Utrecht als Zoetermeer is sprake van een particuliere eigenaar en exploitant.

of zomerijs met de huidige energietarieven puur voor recreatief gebruik door schaatsers financieel uit kan.

Het grootste deel van de ijsbanen zijn solitaire sportvoorzieningen. De ijsbaan in Rotterdam is een tijdelijke opblaasbare ijsbaan, die tijdens het zaalhockeyseizoen (1 december – 1

Sponsoring van ijsbanen

maart) op hockeyvelden van één van de hockeyclubs in Rotterdam wordt geplaatst en aan

Uit navraag bij de VKN en de KNSB komt naar voren dat er nauwelijks sprake lijkt te zijn

het eind van het seizoen weer wordt afgebroken. Verderop in deze rapportage wordt inge-

van (naam)sponsoring van ijsbanen in Nederland.

gaan op initiatieven elders in het land om ook soortgelijke tijdelijke ijsbanen te realiseren. De investeringskosten van zo’n ijsbaan zijn afhankelijk van het concept dat gerealiseerd

De ijsbaan in Alkmaar heeft wel al een aantal jaar een koppeling met een bedrijfsnaam. In

wordt (op- en afbreekbaar of een permanente variant), maar liggen vermoedelijk tussen de

eerste instantie was sprake van een partnership met Bauerfeind, waarbij een driejarige

€ 4,0 en € 6,5 miljoen, exclusief grondkosten en kosten voor infrastructuur.

overeenkomst is gesloten en de opbrengsten jaarlijks opliepen. Het betreffende bedrijf wilde het partnership daarnaast activeren om haar producten meer exposure te geven onder consumenten. 14

Inmiddels is een nieuw partnership gesloten met een regionaal (social) mediabedrijf. Daarbij is geen sprake van verdere activatie. De nieuwe partner is vooral op zoek naar exposure. Door de locatie van de ijsbaan (zichtbaar van de ring) en doordat het complex De Meent meer faciliteiten kent (onder meer een ROC en andere sportfaciliteiten en daarmee ook een jaarexploitatie met honderdduizenden bezoeken) is een partnership interessant gebleken. Met de nieuwe overeenkomst is overigens een derde van de opbrengst per jaar gemoeid ten opzichte van de eerste overeenkomst. De opbrengsten van het partnership zijn grotendeels toegerekend aan de exploitatie van de ijsbaan, hoewel er dus meer faciliteiten aanwezig zijn in De Meent. Een belangrijke bemerking hierbij is dat ijsbanen in de meeste gevallen een seizoensopening kennen (1 oktober – 1 april), hetgeen beperkter is qua exposure dan een jaarronde exploitatie. Daar staat tegenover dat het partnership met bedrijven in Alkmaar vooral gerealiseerd is als gevolg van de (emotie rond de) ijsbaan. Die emotie wordt minder tot niet gevoeld bij accommodaties als een zwembad of sporthal. Gemeentelijke sportaccommodaties zoals zwembaden of binnensportcomplexen in Nederland kennen inderdaad nauwelijks tot geen (naam)sponsoring. Uitzonderingen zijn voetbalstadions, waar wel vaker sprake is van naamsponsoring. Daar speelt dezelfde emotie.

Bij de meeste ijsbanen is qua sponsoring vooral sprake van reclameborden langs de baan of ijsvloer. Daarvoor kunnen gespecialiseerde advertentiebureaus worden ingeschakeld, vanwege de specifieke expertise en omdat de personele inzet vanuit ijsbanen zelf op dit dossier vaak niet opweegt tegen de opbrengsten. In de meeste gevallen is sprake van enkele duizenden euro’s tot enkele tienduizenden euro’s aan inkomsten per jaar. Er zijn de laatste twee jaar geen sponsorinkomsten gerealiseerd door IJsbaan Twente. In eerdere jaren werden deze wel gerealiseerd, met een piek van ongeveer € 20.000. Gezien de ervaringen bij andere ijsbanen lijkt er rek te zitten in de mogelijkheden om (meer) sponsorinkomsten te realiseren. Zeker een professionele exploitant met een breed netwerk zou hier meer inkomsten moeten kunnen realiseren.

15

5.

Exploitatiebegroting

Toelichting Het prijspeil van de startbegroting is 2023.

5.1

Basisbegroting

Op basis van het historische beeld van de exploitatie van IJsbaan Twente en op basis van de nieuwe ontwikkelingen is een eerste concept startbegroting opgesteld. Op basis van de historie, de afspraken met de gebruikers en actuele kosten kan verwacht worden dat deze begroting voor de komende jaren een beeld geeft van de exploitatie. In de toelichting op de begroting wordt aangegeven op welke wijze de raming van de verschillende posten tot stand is gekomen. In de volgende paragraaf wordt inzicht geboden in de ‘knoppen waaraan gedraaid kan worden’ om het exploitatieresultaat te verbeteren. Daarin wordt meegenomen welke exploitatie verbeterende maatregelen genomen kunnen worden en welke uitgangspunten daarbij gehanteerd moeten worden.

Opbrengsten In de voorgaande jaren werd een recreatief bezoekersaantal gerealiseerd van 75.000 – 80.000 bezoekers. Voor 2023 is een bezoekersaantal recreatief van ongeveer 65.000 gerealiseerd. Tegelijk is geconstateerd dat de marketingkosten (promotie, advertenties) in 2022 en 2023 nihil waren (zie verder onder de toelichting op de kosten). We gaan ervan uit dat met enige, realistische marketing inspanningen het bezoekersaantal van 73.000 – 75.000 recreatief gerealiseerd moet kunnen worden (ten opzichte van het laatste exploitatiejaar terug naar de realisatiecijfers van een paar jaar geleden). Daarbij wordt uitgegaan van een gemiddelde prijs per entree van € 6,50 (conform eerdere jaren). Voor de omzet van groepen wordt uitgegaan van het huidige aantal verhuurde uren aan verenigingen, scholen en andere groepen en de gehanteerde verhuurprijs per uur. Met schoolschaatsen worden ongeveer 6.000 bezoekers gerealiseerd. Bij de verenigingen (schaatsen en ijshockey) zijn ongeveer 1.500 leden aangesloten. Op basis van een gemiddeld bezoek van 2 á 3 per lid, worden daarmee ongeveer 78.000 - 96.000 bezoekers gerealiseerd. Dit aantal wordt overigens niet per se geregistreerd door ijsbanen (bezoekers per verhuurd verenigingsuur worden niet door alle ijsbanen gedetailleerd geregistreerd).

De baancommissie Twente geeft overigens aan dat er mogelijk de komende jaren wat minder uren afgenomen worden bij de ijsbaan. Daarmee is het bezoekersaantal tussen de 143.000 – 171.000 per jaar. Het bezoekersaantal is daarmee te vergelijken met de bezoekersaantallen van vergelijkbare solitaire ijsbanen in Nederland. De horeca inkomsten zijn gerelateerd aan het aantal bezoekers en een gemiddelde opbrengst per bezoeker, op basis van de gemiddelde opbrengst van eerdere jaren. De overige inkomsten zijn eveneens gerelateerd aan de eerdere resultaten. Daarbij zijn zowel 2022 (waarin minder werd gerealiseerd) als 2018 en 2019 (waarin meer omzet dan nu is opgenomen werd gerealiseerd) betrokken. Een groot deel van de inkomsten hebben betrekking op curling.

16

De omzet van de schaatsschool is buiten de exploitatie gehouden, omdat er inmiddels

kostprijsdekkende huur bepaald. Binnen die huurprijs zijn onder meer afschrijvingen en

afspraken zijn met een private schaatsschool. De kosten voor de schaatsschool vallen

rentelasten, groot en dagelijks onderhoud, doorbelastingen, eigenaarslasten op het ge-

eveneens weg in de begroting.

bied van verzekeringen en belastingen en investeringen (waaronder verduurzaming)

Vooralsnog zijn geen sponsorinkomsten opgenomen. Dit is wel een zoekrichting in het

opgenomen. In de begroting van IJsbaan Twente waren een deel van deze lasten op-

kader van de interventies om opbrengsten te verhogen of kosten te reduceren (zie de

genomen (waaronder kosten voor installaties en onderhoud aan de gebouwen). Die

volgende paragraaf).

kostenposten komen te vervallen. Naast de kostprijsdekkende huur is met de interim exploitant voor het komende exploi-

Kosten

tatiejaar overeengekomen dat een post voor dagelijks onderhoud voor de exploitant in

Voor de post personeelskosten wordt de formatie van de ijsbaan van de afgelopen jaren

de begroting wordt opgenomen. Het gaat hierbij om een beperkte post van € 25.000.

als uitgangspunt genomen. Daarbij wordt uitgegaan van management, ijsmeesters, ho-

De posten Belastingen & Verzekeringen (gebruikersdeel) en Overige huisvestingslas-

recapersoneel en personeel voor de receptie. In totaal wordt uitgegaan van 7,3 fte met

ten (schoonmaak, afvalkosten) zijn de afgelopen jaren vrij constant. Voor de basisbe-

een (gemiddelde) personeelslast per fte van € 50.000, inclusief sociale lasten en ove-

groting worden deze bedragen derhalve geëxtrapoleerd.

rige personeelslasten. De personeelslasten zijn daarmee vergelijkbaar met de perso-

Voor de post Verkoopkosten is op voorhand een bedrag voor marketing en promotie

neelslasten van andere solitaire ijsbanen.

opgenomen. Om de ijsbaan (in de basis) te kunnen positioneren en acties te kunnen

Voor administratie en beheer (management fee) vanuit een externe exploitant wordt

uitvoeren om (meer) publiek te trekken, is een minimale post voor marketing noodza-

vooralsnog een post van € 80.000 opgenomen, inclusief accountantskosten voor de

kelijk. In de te nemen maatregelen wordt hier later verder op ingegaan.

lokale vestiging.

Voor kantoorkosten is grotendeels aangesloten bij de eerder gerealiseerde kosten. De

De inkoop van de horeca is een percentage van de omzet. Op basis van de resultaten

opgenomen post van € 20.000 ligt in lijn met soortgelijke posten bij vergelijkbare ac-

van de afgelopen jaren wordt een percentage van 42% gehanteerd.

commodaties.

Voor energie is gekeken naar de huidige verbruikskosten (elektra en gas) en de huidige

Tenslotte is een post Algemene kosten opgenomen. In deze post zit een post “Niet-

bekende tarieven. Vooralsnog is uitgegaan van een gemiddeld (all-in) tarief voor elektra

aftrekbare BTW” verdisconteerd. Wel zal nadrukkelijk naar de fiscale effecten van de

van € 0,2426 per kWh en een gemiddeld tarief van € 1,3256 per m3 gas (op basis van

exploitatie gekeken moeten worden om deze post beter te kunnen specificeren.

de bestaande contracten conform opgave van de gemeente Enschede). Voor 2023 stijgen de kosten fors ten opzichte van eerdere jaren. Op basis van het gemiddelde ver-

Inclusief de kostprijsdekkende huur van € 591.000 komt het exploitatieresultaat, zonder

bruik van de afgelopen jaren (2015 tot en met 2022) wordt uitgegaan van ongeveer 1,5

interventies op opbrengsten of kosten, uit op een bedrag van -/- € 594.000. Exclusief de

miljoen KwH elektra en 38.000 m3 gas. Dat leidt tot een kostenpost van ongeveer

kostprijsdekkende huur, is sprake van een neutrale exploitatie.

€ 416.000 voor energie. De afgelopen jaren is door de ijsmeesters al een slag gemaakt om zuiniger met energie om te gaan. Dit is terug te vinden in een verlaging van de verbruiksgegevens van de afgelopen jaren. Het gemiddelde verbruik van energie (elektra en gas) is daarmee mogelijk nog wat hoger geraamd dan in de praktijk verbruikt wordt. Vooralsnog wordt het gemiddelde verbruik aangehouden. Het Vastgoedbedrijf van de gemeente Enschede heeft de ijsbaan opgenomen in haar portefeuille en binnen de vastgestelde regels voor het maatschappelijk vastgoed een

5.2

Consequenties van interventies in de exploitatie

Binnen de startbegroting zijn er twee opties om het exploitatieresultaat van de ijsbaan te verbeteren: het verhogen van de inkomsten (optimaliseren van de huidige omzet of het creëren van nieuwe omzet) en het verlagen van de kosten. In deze paragraaf worden op basis van ervaringsgegevens bij andere ijsbanen en gesprekken met ondernemers mogelijkheden geschetst om exploitatieverbeterende maatregelen te nemen. Daarnaast wordt 17

ingegaan op de verduurzamingsmogelijkheden van de ijsbaan, de mogelijke kostenbespa-

Focus op de recreatieve markt (funschaatsen), zowel in Nederland als in Duitsland, om

ringen en de benodigde investeringen (inclusief terugverdientijd).

op die manier de ijsbaan verder te positioneren en zichtbaar te maken en nieuw (en vervolg)bezoek te realiseren. Samenwerking met partners, zoals Enschede Promotie is