Bijlage 5c Jaarrekening Techtnology Base 2024

JAARVERSLAG EN JAARREKENING 2024

Gemeenschappelijke Regeling Technology Base

4 april 2024

Inhoudsopgave

A

JAARVERSLAG ................................................................................... 4

1

Managementsamenvatting ................................................................ 4

1.1 1.2 1.3

Gemeenschappelijke regeling Technology Base ................................................ 4 Korte terugblik op 2024 ................................................................................ 4 Financiële resultaten 2024............................................................................. 6

2

Programmaverantwoording .............................................................. 7

2.1 2.2

Programmaverantwoording grondexploitatie .................................................... 7 Technology Base – bedrijvenpark ................................................................... 7

2.2.1

Werkparken .................................................................................................... 11

2.2.2

Woonparken .................................................................................................... 11

2.2.3

Deelgebied overstijgende thema’s en deelprojecten ............................................. 12

2.2.4

Wat heeft het gekost? ...................................................................................... 15

2.3

Programmaverantwoording Twente Airport .....................................................15

2.3.1

Wat hebben we gedaan in 2024 ......................................................................... 15

2.3.2

Wat heeft het gekost? ...................................................................................... 18

2.4

Programmaverantwoording Vastgoedexploitatie ..............................................18

2.4.1

Wat hebben we gedaan in 2024 ......................................................................... 19

2.4.2

Wat heeft het gekost? ...................................................................................... 19

3

Paragrafen ...................................................................................... 20

3.1

Paragraaf Grondbeleid .................................................................................20

3.1.1

Actuele waardering van de verrichte investeringen ............................................... 20

3.1.2

Verschillen ten opzichte van afgelopen jaar ......................................................... 21

3.1.3

Bij de waardering gehanteerde uitgangspunten ................................................... 23

3.1.4

Gevoeligheidsanalyse grondexploitatie ................................................................ 24

3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Weerstandsvermogen en risicobeheersing ......................................................24 Onderhoud Kapitaalgoederen ........................................................................25 Financiering ................................................................................................26 Bedrijfsvoering ...........................................................................................27 Verbonden partijen ......................................................................................28 Wet open overheid ......................................................................................28

B

JAARREKENING ............................................................................... 29

4

Jaarrekening GR Technology Base 2024 .......................................... 29

4.1 4.2 4.3

Balans per 31 december 2024 (na voorstel resultaatbestemming) .....................29 Overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2024 ....................................31 Toelichting .................................................................................................32

4.3.1

Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling .............................................. 32

4.3.2

Toelichting op de balans (na voorstel resultaatbestemming) .................................. 34

4.3.3

Toelichting op het overzicht van baten en lasten .................................................. 42

4.3.3.1

Baten en lasten grondexploitatie 2024.................................................... 43

4.3.3.2

Baten en lasten luchthavenexploitatie 2024 ............................................ 46

4.3.3.3

Vastgoedexploitatie 2024...................................................................... 48

2

4.4 4.5

Taakveldoverzicht en EMU Saldo ...................................................................49 Wet Normering Topinkomens ........................................................................50

C

OVERIGE GEGEVENS ........................................................................ 53

5

Overige gegevens Technology Base 2024........................................ 53

5.1 5.2 5.3 5.4

Resultaatbestemming 2024 ..........................................................................53 Gebeurtenissen na balansdatum ...................................................................53 Rechtmatigheidsverantwoording ...................................................................53 Controleverklaring .......................................................................................53

3

A JAARVERSLAG 1 1.1

Managementsamenvatting Gemeenschappelijke regeling Technology Base

De gemeenschappelijke regeling (GR) Technology Base (TB) werkt als gebiedsregisseur en eigenaar van het ontwikkelgebied aan de transformatie van het huidige gebied voor een economisch sterker en duurzamer Twente. Veel van de oorspronkelijke opgaven zijn inmiddels gerealiseerd. De aandacht ligt nu bij het zogenaamde noordelijk plangebied (230 hectare) met de ontwikkeling van het bedrijvenpark TB inclusief Twente Airport (TA). 1.2

Korte terugblik op 2024

In het jaar 2024 werkten we verder aan de verbetering van de vestigingsvoorwaarden, waren er diverse lopende leads met nieuwvestigers, waren er verbouwontwikkelingen en maakten we delen van het bedrijvenpark bouwrijp. Verder lag voor de luchthaven TA de focus op voorbereiding van een concessie waarbij we de exploitatie van de luchthaven in de markt zetten. Vestigingsvoorwaarden Het profiel van Advanced Materials and Manufacturing (HTSM/AMM) in het bestemmingsplan “Voormalige Vliegbasis Twenthe – Noord – Herziening 1” is verruimd ten gunste van productieactiviteiten. We geven bedrijfskavels uit met meer marktconforme eeuwigdurende erfpachtvoorwaarden. Tevens besloot het Algemeen Bestuur (AB) tot oprichting van een parkmanagementorganisatie. Er is geen voortgang geboekt in de omgang met de belemmering van stikstof. In 2024 kwam er een nieuw knelpunt bij dat uitgifte van kavels belemmert: de capaciteit van elektranetwerken, ofwel “netcongestie”. Om de periode van netcongestie te kunnen overbruggen besloot het Dagelijks Bestuur (DB) om de looptijd van de grondexploitatie met vijf jaar te verlengen, van 2031 naar 2036. We gaan ervan uit dat tegen die tijd ook een oplossing voor het stikstofvraagstuk is gevonden. Bedrijvenpark In 2024 vestigden drie bedrijven zich op het bedrijvenpark. Spiral RTC huurt tijdelijk Shelter B534.

Demcon-Suster huurt shelter B510 en in 2024 tekende zij de huurovereenkomst voor shelter B511, die eerst nog verbouwd wordt voordat het inhuizen kan plaatsvinden. Daarmee gebruikt DemconSuster twee shelters. Later volgt het gebruik van shelter B512 door Demcon (reserveringsovereenkomst is getekend) en hebben zij plannen voor aanvullende nieuwbouw. Daarmee krijgt het Demcon Circularity Cluster – de drie shelters inclusief nieuwbouw – vorm. Shelter B519 kwam in 2023 vrij nadat Space53 vertrok. Deze shelter verhuren we aan Destinus, dat zich richt op de ontwikkeling van drones. Shelter B535 is in de zomer van 2024 opgeleverd en ingericht. De exploitatie en verhuur van dit ontvangstgebouw met ruimtes voor events en vergaderingen is in handen van people@places dat dat ook elders in Nederland vestigingen heeft. Met Aeronamic sloot TB een verlenging van de kavelreserveringsovereenkomst voor een kavel van 2,5 hectare. We zijn gestart met de eerste fase van bouwrijp maken van deelgebied West. ’t Vaneker/Zuidkamp In het najaar van 2023 brachten we de laatste vrije kavels in verkoop, waarmee alle beschikbare kavels in ’t Vaneker verkocht en onder optie zijn. Dit afgezien van twee kavels; die kunnen we nog niet in verkoop brengen vanwege een nog lopende huurovereenkomst van een vakantiewoning op die kavels.

Werkparken De Raad van State vernietigde het herziene bestemmingsplan van de “Voormalige Vliegbasis Twenthe – Midden” op 6 december 2023 vanwege bezwaren tegen het plan vanwege stikstof. Daarmee vallen de gronden van zowel de Werkparken/ Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie (VTE) als het aangrenzende natuurgebied terug in de oude functies voor vliegveld en militaire doeleinden. Daardoor kan TB niet langer aanspraak maken op het laatste deel van de met van Eck overeengekomen koopsom. Van Eck is met de gemeente Enschede in gesprek over mogelijke oplossingen om het gebruik van het evenemententerrein planologisch geregeld te krijgen. Het DB besloot om een bijdrage te verlenen aan de gemeente Enschede voor reconstructie van de afslag naar VTE. Dit vanuit de opvatting dat er een verantwoordelijkheid voor de GR is om evenementen op de door de GR verkochte locatie mogelijk te maken.

4

Twente Airport Op 8 maart 2023 sloten overheden en marktpartijen een intentieovereenkomst om tot een publiek private samenwerking (PPS) te komen voor de exploitatie van Twente Airport (TA). De looptijd van de intentieovereenkomst en daarmee de verkenning was tot en met 31 oktober 2024. De belangrijkste uitkomsten van de verkenning zijn: • marktpartijen zijn bereid zijn om risicodragend in de exploitatie van TA te stappen; • de exploitatie is gericht op de uitvoering van de operationele taken binnen de daarvoor geldende voorschriften, waaronder op het gebied van veiligheid, en de bijdrage aan de gedefinieerde ontwikkelrichting, zoals onder meer omschreven in het “syntheserapport”. Dat rapport bevat meerdere kansrijke pijlers, waaronder: testluchthaven, zakenverkeer, nieuwe vormen van luchtmobiliteit (waaronder elektrisch vliegen) en vliegtuig-parkeren; • voorwaarden waaraan de exploitatie moet voldoen, zijn de kaders van het Luchthavenbesluit en het omgevingsplan; • de GR blijft eigenaar van het gebied en verzorgt het groot onderhoud van de start- en landingsbaan en het vastgoed; • voorwaarden voor de marktpartijen zijn: er moet zicht zijn op satellietnavigatie en de deelnemers nemen nog een laatste keer de verantwoordelijkheid voor groot onderhoud van de start- en landingsbaan.

TB zet als vervolg op de intentieovereenkomst nu de volgende stappen richting besluitvorming: • we bereiden de aanbesteding van de concessie van de luchthavenexploitatie voor. Inzet is overdracht naar marktpartijen per 1 januari 2026; • om de concessie mogelijk te maken is besluitvorming door de provincie Overijssel nodig over blijvende betrokkenheid bij TA– de provincie Overijssel legde dat vast in het coalitieakkoord in 2023. We streven naar besluitvorming in de tweede helft van 2025, zodat de deelnemers de randvoorwaarden voor en de gevolgen van een geslaagde concessie tijdig in hun begroting kunnen verwerken; • we hebben ook alternatieven in beeld gebracht: (a) voortzetten van de huidige exploitatie door de GR, (b) stoppen met de luchthaven, met als gevolg dat een alternatief plan voor het gebied moet worden ontwikkeld, en (c) verkoop van de luchthaven. We zagen in 2024 een toename van het aantal vliegbewegingen met ongeveer 6%. Met name General Aviation (GA) is gegroeid (+13%). Het zakelijk verkeer (BA) kende echter een afname van ongeveer 13% door het grote aantal dagen met ongunstige weersomstandigheden. Dit benadrukt opnieuw het belang van de mogelijkheid om ook bij verminderde weersomstandigheden te kunnen landen en vertrekken. We bereiden daarom een aanvraag voor ten behoeve van satellietnavigatie (PBN, Performance Based Navigation).

In februari 2024 liet de Directeur Operaties van het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) per brief aan TA weten dat er op dit moment binnen het CLSK geen capaciteit en ruimte is om de PBN-procedure in behandeling te nemen. Het indienen van de aanvraag vereist een zorgvuldig proces. We zetten alles op alles om ervoor te zorgen dat alle betrokken stakeholders die de aanvraag zullen beoordelen, een positieve grondhouding aannemen. Ondanks de toegenomen vliegbewegingen bleven we in 2024 ruim binnen de geluidscontouren. De Feitelijke Geluidsbelasting bedroeg voor beide handhavingspunten ongeveer 15% van de Maximaal Toelaatbare Geluidsbelasting conform het luchthavenbesluit. Met de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) zijn constructieve gesprekken gevoerd ter verbetering van de onderlinge relatie. In 2024 trokken we het beroep bij de Raad van State tegen de ILT over de turnpads voor vliegtuigen categorie D en E (wide-bodies) in. Voor het groot onderhoud aan de start- en landingsbaan, wat naar verwachting rond 2027 uitgevoerd moet worden, is op dit moment nog geen uitgewerkte kostenraming beschikbaar. Om de baan op middellange termijn geschikt te houden voor vliegverkeer is in 2022 een eerste inschatting gemaakt van circa 7 miljoen euro (prijspeil 2022). In 2025 zal een uitgewerkte kostenraming worden opgesteld met behulp van een extern adviesbureau.

De inflatie op wegenbouw is mede door de oorlog in Oekraïne de afgelopen jaren erg hoog. Daarnaast is het mogelijk dat op het gebied van compliance er extra eisen worden gesteld aan een renovatie zoals het verwijderen van overtollige verharding. Door deze effecten verwachten we dat de uitgewerkte kostenraming in 2025 hoger uit zal vallen dan de indicatie van 2022. Afhankelijk van de ontwikkelingen rond een mogelijke komst van Defensie naar TA kunnen de kosten, als gevolg van aanvullende voorwaarden aan de baan vanuit Defensie, verder toenemen. In het voorjaar van 2025 onderzoeken we daarom vanuit verschillende invalshoeken hoeveel de kosten in de tussentijd zijn gestegen en hoe we de kosten zoveel mogelijk

5

kunnen beperken. Dit in de zekerheid dat definitief zicht op de kosten er pas is als in het proces van aanbesteding van het groot baanonderhoud potentiële opdrachtnemers een offerte indienen. In 2024 is een PlanMER-onderzoek gestart ten behoeve van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). De eerste resultaten van het PlanMER-onderzoek wijzen uit dat TA alleen nog in beeld is voor maximaal 1150 sorties van jachtvliegtuigen en als onderdeel van een corridor voor cargo-drones. In de gesprekken met Defensie is helder gemaakt dat voor de deelnemers en de GR de huidige kaders van het bestemmingsplan en het Luchthavenbesluit leidend zijn. In dit verband heeft gemeente Enschede aangegeven dat er geen draagvlak is voor structureel gebruik van TA door jachtvliegtuigen. Dit vanwege de mogelijk negatieve effecten op de verstedelijkingsopgave in Enschede en Twente. In 2024 sloten we een contract met KLM Cityhopper om voor langere tijd een aantal Embraer 195E2 vliegtuigen op de luchthaven te parkeren. Inmiddels zijn vier toestellen geparkeerd. In 2024 zijn de commerciële contacten om TA te positioneren als geschikte locatie voor test, oefeningen en on-demand luchtvaart verder geprofessionaliseerd. Daarnaast is ingezet op kansen om TA onderdeel uit te laten maken van een toekomstig netwerk voor elektrische regionale luchtvaart. 1.3

Financiële resultaten 2024

In de jaarstukken 2024 doen we verslag van het in 2024 door de GR TB gevoerde inhoudelijke en financiële beleid. Daarbij maken we onderscheid tussen de baten en lasten van de grondexploitatie, de luchthavenexploitatie en de vastgoedexploitatie. De baten en lasten in het kader van de grondexploitatie activeren we en worden (uiteindelijk en gedeeltelijk) goedgemaakt door opbrengsten uit verkoop van grond, dan wel subsidies en overige inkomsten. Voor het verwachte verschil tussen de investeringen en opbrengsten treffen beide deelnemers in de GR een verliesvoorziening. De grondexploitatie actualiseren we jaarlijks om inzicht te krijgen in de terugverdiencapaciteit van de geactiveerde investeringen en op basis daarvan stellen de deelnemers de verliesvoorziening bij. De baten en lasten van de luchthavenexploitatie en de vastgoedexploitatie activeren we niet en drukken daarmee rechtstreeks op het saldo van de jaarrekening. De resultaten over 2024 zijn op hoofdlijnen als volgt: Begroting (na wijziging)

Resultaat 2024

jaarschijf

Werkelijke baten en lasten

Voor- of nadeel t.o.v. begroting

2024

2024

2024

Mutatie verliesvoorziening Grex Luchthavenexploitatie Vastgoedexploitatie

0

-6.051.130

-6.051.130

-761.750

-587.179

174.571

187.224

191.070

3.846

Totaal

-574.526

-6.447.240

-5.872.714

Toelichting grondexploitatie Afgelopen jaar werd een tekort van € 19.916.825 begroot, op contante waarde per 1-1-2024. Op prijspeil 1-1-2025 is dat (verhoogd met de disconteringsvoet van 2%) € 20.315.161. De grondexploitatie per 1-1-2025 sluit op een tekort van € 25.967.955 en laat derhalve een verslechtering zien van € 5.652.793. Dit betekent dat de verliesvoorziening opgehoogd moet worden met deze verslechtering van de grondexploitatie, met daaraan toegevoegd de gebruikelijke jaarlijkse disconteringsvoet van 2%. Op basis van de herziene grondexploitatie per 1-1-2025 leidt dit voor de deelnemers tot een verhoging van de verliesvoorziening met in totaal € 6.051.130. De belangrijkste reden voor verslechtering van de grondexploitatie is de bijstelling van het uitgiftetempo om de periode van netcongestie te kunnen overbruggen. Als gevolg is de looptijd van de grondexploitatie met 5 jaar verlengd, van 2031 naar 2036. We gaan ervan uit dat tegen die tijd ook een oplossing voor het stikstofvraagstuk is gevonden.

6

Toelichting luchthavenexploitatie Het resultaat van de luchthaven is in 2024 € 587.179 negatief. De totale baten zijn € 1.103.604 en de totale lasten zijn € 1.690.783. Ten opzichte van de gewijzigde begroting 2024 van TA is het verlies van TA € 174.571 lager. Ten opzichte van 2023 is het resultaat verbeterd. In 2023 was het werkelijke resultaat € 661.009 negatief. Van de lasten is een bedrag van € 190.023 aan te merken als incidentele kosten in 2024 in verband met de kosten voor het uitwerken en realiseren van het nieuwe toekomstperspectief en kosten voor de voorbereiding op het groot-baanonderhoud. Het structurele resultaat van de luchthaven, geschoond voor de incidentele kosten, is € 397.156 negatief. Dit is positiever dan begroot en de oorzaak ligt met name in de lagere algemene kosten en lagere personeelskosten. Toelichting vastgoedexploitatie De vastgoedexploitatie bestaat uit de huurinkomsten en de kosten van de verhuurde panden binnen het bedrijvenpark. Het verhuurde vastgoed binnen het gebied van TA verantwoorden we binnen de luchthavenexploitatie. Het werkelijke resultaat is € 3.846 beter dan de gewijzigde begroting 2024. Het verloop van de resultaten over 2023 en 2024 is als volgt: Resultaten 2024 ten opzichte van 2023

jaarschijf

Werkelijk

Werkelijk

2024

2023

-6.051.130

-1.425.901

Luchthavenexploitatie

-587.179

-661.009

Vastgoedexploitatie

191.070

294.678

Mutatie verliesvoorziening Grex

Totaal

-6.447.239

-1.792.232

Het negatieve resultaat van de grondexploitatie wordt toegevoegd aan de vordering op de deelnemers. De opbouw van de vordering is als volgt: Vordering op deelnemers Jaarschijf

Beginstand Negatief resultaat boekjaar Totaal

2 2.1

Werkelijk 2024

Werkelijk 2023

19.916.826 6.051.130 25.967.956

18.490.925 1.425.901 19.916.826

Programmaverantwoording Programmaverantwoording grondexploitatie

In deze programmaverantwoording gaan we achtereenvolgens per pijler in op de belangrijkste ontwikkelingen in 2024. 2.2

Technology Base – bedrijvenpark

Op basis van het advies van de Commissie van Wijzen uit 2014 en het daaropvolgende Plan van Aanpak uit 2015 zetten we voor de ontwikkeling van TB in op de onderstaande concepten en het faciliteren van nieuwe initiatieven en vestigingen. • HTSM/AMM • Safety & security • Unmanned systems • Luchthaven gerelateerde bedrijvigheid Adviesbureau Berenschot concludeerde in de evaluatie uit 2022 dat het inhoudelijke profiel van TB niet ter discussie staat. In navolging van het advies is het bestemmingsplan voor het profiel van HTSM/AMM in 2023 gewijzigd. Daarmee is het profiel voor het segment HTSM/AMM verruimd ten gunste van productieactiviteiten. De oppervlakte van deze productieactiviteiten van een bedrijf is gemaximeerd op 8.500 m2 bruto vloeroppervlak. TB constateerde dat met de verruimde functieregeling voor HTSM/AMM de publiekrechtelijke toets op het profiel voor TB dermate ruim is 7

geworden dat het wenselijk bleek een aanvullende privaatrechtelijke toetsing te introduceren. Daarvoor gebruikt TB de leidraad ‘selectiecriteria HTSM/AMM’. Het bedrijvenpark en TA valt onder de bestemmingsplannen Voormalige vliegbasis Twenthe Noord en – Zones. Het deelgebied bedrijvenpark (buiten de airside) heeft een oppervlakte van circa 70 hectare. Samen met het voor ontwikkeling bedoelde gebied binnen de airside gaat het om circa 90 hectare bruto ontwikkelgebied. Het vigerende bestemmingsplan biedt ruimte tot 124.000 m2 bebouwing, zie afbeelding 1. Het doel is om bedrijven te faciliteren die passen binnen het profiel van TB. Dit kan zowel in de bestaande gebouwen als in nieuwe gebouwen op in erfpacht uit te geven bouwgronden.

Afbeelding 1: verbeelding profiel concepten Inmiddels is 24.849 m2 footprint ingevuld op TB. Zie ook de grafiek in afbeelding 2. Daarmee is nagenoeg alle beschikbare vastgoed verhuurd.

Afbeelding 2: gerealiseerde hoeveelheid bedrijvigheid op TB (in footprint m2)

8

Sinds 2023 geeft TB bedrijfskavels op het bedrijvenpark uit in eeuwigdurend erfpacht. Met eeuwigdurend erfpacht verbeterden we de vestigingsvoorwaarden voor bedrijven. Tegelijkertijd blijft de regeling in essentie voldoen aan de reden waarom we voor erfpacht kiezen, namelijk: stuur houden op het profiel en het verplicht stellen van de parkmanagement bijdrage, ook voor volgende gebruikers. Stikstof en netcongestie De behoefte aan bedrijfskavels blijft groot, er is nauwelijks nog aanbod in Twente en TB heeft – bouwrijpe en planologisch geregelde - gronden beschikbaar, ook voor bedrijven met een grotere ruimtebehoefte. De knelpunten “stikstof” en “netcongestie” belemmeren de komende periode echter een snelle ontwikkeling van TB. Grootste onzekerheden liggen in het moment waarop we oplossingen voor deze knelpunten mogen verwachten, en welke mogelijkheden er in de tussenliggende periode nog wel zijn. We lichten de huidige status en onze omgang daarmee hieronder toe. Stikstof Op dit moment zijn alleen initiatieven waarbij de stikstofuitstoot onder de drempelwaarde blijft mogelijk. Dat betreft kleinere nieuwbouwplannen tot rond 25 werknemers.

Door de GR zijn de volgende stappen gezet: er is een budget gereserveerd voor de aankoop van stikstofrechten; we hebben een aantal stikstofrechten verworven; we hebben een koepelvergunning aangevraagd op basis van ‘extern salderen’ (Wnbvergunning, Wet Natuurbescherming); we hebben een Wnb-vergunning aangevraagd voor uitbreiding van de milieuvergunning van TA en de beoogde horecafunctie van shelter B534. De provincie Overijssel (bevoegd gezag) besloot om de mogelijkheid tot intern en extern salderen ‘on hold’ te zetten. In de laatste mededeling hierover is intern en extern salderen, en daarmee de beoordeling van de aangevraagde vergunningen, opgeschort tot 1 februari 2026. Tot die tijd kan TB de aangekochte stikstofrechten niet inzetten en is het niet zinvol om nieuwe stikstofrechten te verwerven – tenzij er voor de provincie Overijssel een overtuigende reden is hierop een uitzondering te maken. Nieuw landelijk beleid om ontwikkelingen mogelijk te maken is niet aangekondigd. Wel is de ministeriële commissie Economie en Natuurherstel met dit vraagstuk belast. Met de provincie Overijssel onderzoeken we in de tussentijd welke (uitzonderings-)mogelijkheden er zijn in de omgang met stikstofbeperkingen, met name voor de bedrijven waarmee een reserveringsovereenkomst is gesloten (Aeronamic en Demcon).

Met het oog daarop onderzoekt TB op aanraden van de provincie Overijssel nogmaals de vergunningenstatus ten tijde van gebruik van het gebied door defensie, en de stikstofruimte die er toen was. Onder andere op basis daarvan gaan we verder met de provincie Overijssel in gesprek over uitzonderingsmogelijkheden. Netcongestie In januari 2024 kondigde Enexis aan op korte termijn geen transportcapaciteit voor afname en/of terug levering aan grootverbruik aansluitingen (>3x80 ampère (A)) te kunnen aanbieden, als gevolg van congestie op het netwerk van TenneT. Kleinere aansluitingen zijn nog wel mogelijk. Op dit moment kunnen bedrijven maximaal een aansluiting (met transportcapaciteit) van 3 x 80A verkrijgen. Enexis heeft aangegeven dat dit waarschijnlijk wordt teruggebracht naar 3 x 35A. Actueel beeld is dat grootverbruik aansluitingen pas vanaf 2030/2031 weer mogelijk zijn. Tot die tijd kunnen we alleen bedrijven met een relatief beperkte energiebehoefte faciliteren. We zoeken daarom naar alternatieve oplossingen om, zolang het net niet is versterkt, te kunnen voorzien in de energiebehoefte van bedrijven. We zijn daarbij vanuit drie invalshoeken te werk gegaan: 1) algemeen onderzoek naar oplossingen, 2) gesprekken met Enexis – deels in verband met het onderzoek – en 3) een pilot met een groot bedrijf dat zich wil vestigen (Demcon).

We hebben een algemeen onderzoek laten uitvoeren naar alle mogelijkheden die er zijn in de omgang met het vraagstuk van netcongestie (door de Transitiemakers en CE Delft en met betrokkenheid van Enexis in het onderzoekstraject): zowel oplossingen voor individuele bedrijven als oplossingen voor collectieven. Dat heeft het inzicht opgeleverd dat er: (a) geen algemene/generieke oplossingen zijn voor individuele grootverbruikers. Voor sommige bedrijven kan aanmelden op de wachtlijst een kans bieden. Daarvoor zullen zij ook moeten investeren en zal afgewogen worden of zij kunnen “invoegen” zodra er weer capaciteit op het netwerk te vergeven is. Voor het verwerken van de wachtlijst hanteert TenneT een prioritering (congestieverzachter, maatschappelijk belang, basisbehoefte). 9

(b) Oplossingen voor “collectieven” van bedrijven, zoals groepscontracten en energie-hubs, bieden op dit moment voor TB geen soelaas. De huidige elektra-afname is beperkt tot de huurders in het getransformeerde vastgoed en dat betreft vooral kleinere bedrijven. Groepscontracten en energie-hubs zijn erop gericht om “overschotten” te kunnen uitwisselen om langs die weg piekvragen te kunnen dempen. Die overschotten zijn er nu niet, in elk geval niet om grote nieuwvestigers te faciliteren. Daarnaast vragen alternatieven als een energie-hub om forse investeringen in ondersteunende voorzieningen. Kortom: op dit moment is er ook geen collectieve energie-oplossing voor de verdere ontwikkeling van het bedrijvenpark voorhanden. Tegelijkertijd is de verwachting dat ook na 2030 collectieve maatregelen nodig zijn om de druk op het netwerk aan te kunnen. Om die reden is het van belang die mogelijkheden en ontwikkelingen te blijven volgen, zodat we voorbereid zijn op het moment dat aansluiten van grote vestigers weer mogelijk wordt. Denk daarbij aan de optie van groepscontracten in samenwerking met de Oldenzaalse bedrijventerreinen. Om energiehubs kansrijk te maken zullen naast samenwerking tussen bedrijven aanvullende technieken ingevoegd moeten worden (denk aan accu-opslag en alternatieve opwekking) waarvoor forse extra investeringen nodig zijn.

Daarnaast is het goed om eventuele samenwerking in een energiehub via onze erfpachtregeling juridisch te borgen. Wat tot slot overblijft, zijn maatwerkoplossingen voor de grotere nieuwvestigers om de jaren tot 2031 te kunnen overbruggen. Zo zijn we met Demcon in overleg over bedrijfsvestiging. Binnen Demcon is ook veel kennis over netcongestie en de omgang daarmee. Demcon kiest nu voor een gasturbine om de komende jaren te kunnen overbruggen én voor inschrijving op de wachtlijst van Enexis om zo snel mogelijk voor aansluiting op het net in aanmerking te komen. De oplossing die Demcon nu kiest – en waar hoge kosten mee gepaard gaan – bevestigt ons in de opvatting dat er geen snelle eenvoudige oplossingen voor netcongestie voor handen zijn. En tegelijk dat het zinvol is om de zoektocht naar maatwerkoplossingen voor de overbruggingsperiode tot 2031 te blijven voortzetten. Hierbij geldt vanzelfsprekend ook het gezegde dat “stand verplicht”: TB is een van de vijf Topwerklocaties in Twente, met als adagium “beyond the impossible”. Het aannemen van een afwachtende houding past hier niet bij. Verlenging grondexploitatie Vanwege stikstof en netcongestie als belemmering besloot het DB op 20 december 2024 om de looptijd van de grondexploitatie te verlengen met vijf jaar. Daaraan voorafgaand werkte TB drie scenario’s uit.

Het scenario van vijf jaar verlenging is gebaseerd op de prognose van Enexis over wanneer grootverbruik aansluitingen weer mogelijk zijn. Het financiële gevolg is in de grondexploitatie verwerkt, het betreft een verslechtering van de grondexploitatie van €5,7 miljoen op NCW (Netto Contante Waarde). Het grootste deel van dit negatieve effect ligt in de extra rentelasten die gedragen moeten worden. Daarnaast gaat het om doorlopende beheer- en onderhoudslasten van het bedrijvenpark die sowieso gemaakt moeten worden, maar we in het geval van TB doorberekenen in de grondexploitatie. Het gaat slechts voor een klein deel om de voortzetting van ontwikkelkosten. U leest meer over de grondexploitatie in paragraaf 3.1. Vestigingen In 2024 vestigden drie bedrijven zich op het bedrijvenpark. Spiral RTC huurt tijdelijk Shelter B534. Demcon-Suster huurt B510 en in 2024 tekende zij de huurovereenkomst voor shelter B511, die eerst nog verbouwd wordt voordat het inhuizen kan plaatsvinden. Daarmee gebruikt Demcon-Suster twee shelters. Later volgt het gebruik van B512 door Demcon (reserveringsovereenkomst is getekend) en er worden plannen voorbereid voor aanvullende nieuwbouw daarnaast. Daarmee krijgt het Demcon Circularity Cluster – de drie shelters inclusief nieuwbouw – vorm. Shelter B519 kwam in 2023 vrij nadat Space53 vertrok.

Deze shelter verhuren we aan Destinus, dat zich richt op de ontwikkeling van drones. Shelter B535 is in de zomer van 2024 opgeleverd en ingericht. De exploitatie en verhuur van dit ontvangstgebouw met ruimtes voor events en vergaderingen is in handen van people@places dat dat ook elders in Nederland vestigingen heeft. Met Aeronamic sloot TB een verlenging van de kavelreserveringsovereenkomst voor een kavel van 2,5 hectare. Werken in uitvoering De verbouw van shelter B535 is in 2024 afgerond. Demcon verbouwd shelter B511 binnen de kaders die overeengekomen zijn met de projectorganisatie. We zijn gestart met de eerste fase van bouwrijp maken van deelgebied West. In dit deelgebied liggen de kavelreserveringen van Aeronamic en Demcon. Het werk is beperkt tot het aanleggen van het tracé voor de hoofdinfrastructuur. Daarmee kan ook de ring ten behoeve van het elektra-netwerk worden gesloten waarmee we de leveringszekerheid verbeteren. 10

Parkmanagement Het AB besloot in 2023 tot de instelling van een Coöperatieve Vereniging u.a. Daarbij zijn de financiële aspecten van het parkmanagement opnieuw met het bestuur besproken. We constateerden dat we de toekomstige uitgaven aan beheer en onderhoud van de buitenruimte niet op een marktconforme basis kunnen doorberekenen aan bedrijven. Daarom besloot het bestuur om de parkmanagementbijdrage voor bedrijfsvestiging op het bedrijvenpark en binnen TA vast te stellen op 1,50 euro/m2 footprint, en vanaf 1-1-2024 te indexeren. Deze bijdrage is niet toereikend voor toekomstige groot onderhoud en vervangingsinvesteringen. Beide deelnemers volgen gezamenlijk een routekaart om tot afspraken te komen over het toekomstig onderhoud voor de buitenruimte van het bedrijventerrein van TB (incl. het landzijdige deel van TA). 2.2.1

Werkparken

De Raad van State vernietigde het herziene bestemmingsplan van het “Voormalige Vliegbasis Twenthe – Midden” op 6 december 2023 vanwege bezwaren op het plan vanwege stikstof. Daarmee vallen de gronden van zowel de Werkparken/ VTE als het aangrenzende natuurgebied terug in de oude functies voor vliegveld en militaire doeleinden. Daardoor kan TB niet langer aanspraak maken op het laatste deel van de met van Eck overeengekomen koopsom. Van Eck is met de gemeente Enschede in gesprek over mogelijke oplossingen om het gebruik van het evenemententerrein planologisch geregeld te krijgen. Het DB besloot in december 2024 om een bijdrage te verlenen aan de gemeente Enschede voor reconstructie van de afslag naar VTE. Dit vanuit de opvatting dat er een verantwoordelijkheid voor de GR is om evenementen op de door de GR verkochte locatie mogelijk te maken. 2.2.2

Woonparken

De doelstelling is: een bijdrage leveren aan de sociaaleconomische structuurversterking van Enschede en Twente door unieke woonmilieus te creëren voor de bovenkant van de markt en daarmee de verhouding tussen de goedkope woningvoorraad en de duurdere woningvoorraad te verbeteren. Hierdoor maken we Enschede aantrekkelijker als woonstad. Tabel: Overzicht verkopen kavels en panden woonparken peildatum 1-1-2025 Verkopen kavels en panden woonparken *)

Waarvan verkocht/ geleverd per 01-01-2025 Nog te verkopen/ te leveren per 01-01-2025 Totaal planomvang

Kavels

Panden

Kavels

Panden

Vaneker/ Zuidkamp 113

Vaneker/ Zuidkamp 34

Prins Bernhardpark 21

Prins Bernhardpark 4

3

0

0

1

116

34

21

5

’t Vaneker/ Zuidkamp In het najaar van 2023 brachten we de laatste op dit moment verkoopbare kavels in verkoop, waarmee alle beschikbare kavels in ’t Vaneker verkocht zijn (de laatste kavel leveren we in 2025). Er resteren dan nog twee kavels die we nu nog niet kunnen verkopen, vanwege een nog lopende huurovereenkomst van een vakantiewoning op die kavels. De kavelpaspoorten voor deze twee kavels zijn wel grotendeels afgerond, zodat we te zijner tijd deze kavels onverwijld kunnen verkopen. Voor het centraal gelegen beeldbepalende Z31 (voormalig kantoor TB/ verbouw tot 11 woningen) is de bouw van de 11 woningen bijna afgerond. In 2024 droegen we de delen die woonrijp zijn gemaakt ook over aan Stadsdeelbeheer van de gemeente Enschede. Tevens zijn we gestart met voorbereidingen voor notariële overdracht van openbare ruimte van TB aan Stadsdeelbeheer. Prins Bernhardpark Alle kavels in dit deelgebied zijn verkocht en gepasseerd bij de notaris. In 2024 kwam een van de vijf historische panden vrij uit verhuur. Het pand (PB12) is in verkoop gebracht en is aansluitend verkocht en geleverd. Inmiddels is de huur van een van de andere panden opgezegd. Het laatste pand (PB3) is nog langjarig verhuurd en brengen we na vertrek van de huidige huurder in verkoop.

De openbare ruimten met groen en verhardingen zijn aangelegd en afgerond en droegen we in zowel beheer als eigendom over aan de gemeente Enschede.

11

2.2.3

Deelgebied overstijgende thema’s en deelprojecten

Een aantal deelgebied overstijgende, thematische aandachtsgebieden en deelprojecten maken onderdeel uit van de integrale ontwikkeling van de voormalige militaire basis. De volgende thema’s lichten we hieronder toe. • Stikstof • Infrastructuur • Duurzaamheid en innovatie • Sanering • Communicatie en marketing • Soortenbescherming • Werkgelegenheid Stikstof Door middel van extern salderen vroegen we in 2021 en 2022 een Wet Natuurbeschermingsvergunning (Wnb-vergunning) aan voor uitbreiding van de milieuvergunning van TA en de beoogde horecafunctie van shelter B534, en een ‘koepelvergunning’, waarmee we diverse andere toekomstige activiteiten mogelijk kunnen maken op het moment dat de vergunning is verleend. De provincie Overijssel heeft intern en extern salderen, en daarmee behandeling van de aanvragen, opgeschort tot 1 februari 2026. Daarnaast dienden we bij het ministerie en de provincie Overijssel op 30 april 2021 nadere onderbouwingen in, in het kader van het legaliseren van de PASmeldingen voor de basismilieuvergunning van TA uit 2017 en het Toedelingsbesluit uit 2018. In 2024 zijn op dit punt geen ontwikkelingen geweest. De mogelijkheid tot intern en extern salderen staat voorlopig ‘on hold’. Tot die tijd kan TB enkel kleinere bouwplannen faciliteren (rond 25 werknemers, qua bouwomvang vergelijkbaar met de verbouwde shelters).

Er is nog geen duidelijkheid of en zo ja wanneer intern en extern salderen weer mogelijk wordt. Infrastructuur De 'Commissie van Wijzen' benadrukt in haar rapport de unieke ligging van Twente als poort richting Duitsland en daarmee het belang van een goede infrastructurele invulling en bereikbaarheid. In 2024 zijn de volgende infrastructurele werkzaamheden uitgevoerd. • De openbare ruimte rond de shelters B534 (met horecafunctie) en B535 (functie als ontvangstgebouw) kreeg een semiopenbaar karakter. De wijziging van de hekwerken en toegangscontrole is onderdeel hiervan. In 2024 zijn hiervoor de laatste wijzigingen afgerond. • De huisnummering en bewegwijzering op het terrein pasten we aan. Doel is de opbouw en vindbaarheid te vereenvoudigen en bedrijven op het terrein beter zichtbaar en bereikbaar te maken. Tot nu toe helpt de nieuwe bewegwijzering en nummering om de vindbaarheid te verbeteren. Wel lopen we soms nog tegen verbeterpunten aan waar we mee aan de slag gaan. Vanaf 2024 onderzoeken we de verbetering van de bereikbaarheid en vindbaarheid van de route voor langzaam verkeer tussen Universiteit Twente/ Kennispark en TB. Door het feit dat er nu sprake is van netcongestie en een daardoor vertraagde ontwikkeling is besloten om geen investeringen op dit punt te doen en het project ‘on hold’ te zetten.

Dit geldt ook voor het aanbrengen van een landmark bij de rotonde in de N737 Vliegveldstraat om dit zichtbaarheid en herkenbaarheid van de entree van TB te vergroten. De inzet van de deelauto’s vanuit de Stationsgarage/ Irenegarage in Enschede is in 2023 gecontinueerd en de auto’s waren in 2024 ook nog beschikbaar voor medewerkers van de gemeente Enschede. Voor externe partijen is deze faciliteit niet meer beschikbaar. Duurzaamheid en innovatie TB onderzoekt in samenwerking met de provincie Overijssel en het Waterschap een set van mogelijke maatregelen in het waterhuishoudingssysteem om droogteschade ten gevolge van klimaatverandering tegen te gaan. Nutsvoorzieningen Met het (basis) bouwrijp maken van deelgebied West is de weg vrij gemaakt voor Enexis om de kabels en transformator aan te brengen voor het sluiten van de netwerk ‘ring’. Dit is nodig om een evenwichtig en bedrijfszeker elektriciteitsnet te verkrijgen. Zonder ring zijn grotere aansluitingen zoals B511 Demcon niet mogelijk. De transformator is inmiddels geplaatst en Enexis is gestart met 12

de aanleg van de kabels. Voor deelgebied Oost is eveneens een transformator geplaatst. Hier is geen ring noodzakelijk en laten we de kabels later aanbrengen. Zoals hierboven genoemd is de netcongestie een belemmering voor uitgifte van kavels. Op pagina 9 en onder de paragraaf grondbeleid leest u meer hierover. Sanering Bodemsaneringen voeren we uit afhankelijk van de ontwikkeling van het gebied. We kijken naar maatwerk zodat we per ontwikkellocatie die we bouwrijp maken, werk met werk kunnen combineren. Opslag van bij de ontwikkeling vrijkomende en overtollige gronden die niet binnen de omgeving van de betreffende locatie her-gesitueerd kunnen of mogen worden, vindt plaats op het perceel aan de Grefteberghoekweg. Dit perceel werken we uiteindelijk af als Spottershill. Alle grondverzetswerkzaamheden vinden plaats volgens de Bodembeheernota van 30 januari 2023. Er loopt een tweetal procedures met betrekking tot de Spottershill, zie paragraaf 3.5 Bedrijfsvoering onder het kopje Juridische zaken. Afronding werkzaamheden Defensie De werkzaamheden van Defensie zijn afgerond op 4 juli 2023 waarbij een afspraak is gemaakt over hoe partijen in de nabije toekomst met elkaar omgaan in het geval sprake is van een bodemverontreiniging met PFAS (Per- en plyfluoralkystoffen).

In het kader van het tegengaan van verdroging van het Lonnekermeer zijn verschillende onderzoeken verricht in opdracht van Landschap Overijssel. Bij onderzoek naar de kwaliteit van het oppervlaktewater in het waterstelsel in de omgeving van het Lonnekermeer zijn medio 2024 PFAS aangetroffen ter plaatse van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Hierop is in juli 2024 een Kerngroep PFAS ingesteld onder voorzitterschap van de provincie Overijssel. Overige deelnemers zijn onder meer Landschap Overijssel, Waterschap Vechtstromen, GGD Twente, Gemeente Enschede en TB. De Kerngroep voerde een systeemanalyse uit op basis waarvan onderzoek zal worden uitgevoerd met als doel duidelijkheid te krijgen in de omvang van de verontreiniging en eventuele humane en ecologische risico’s. De uitkomsten hiervan verwachten we medio 2025. Hierna zullen de eerste gesprekken met Defensie gaan plaatsvinden om te bepalen hoe hiermee om te gaan. Communicatie en marketing Marketinginspanningen In 2024 hebben we ons wat betreft de marketinginspanningen vooral gericht op het onder de aandacht brengen van de unieke samenwerkingen die op TB zijn ontstaan, zoals de doorontwikkeling van ChargeHyve met behulp van Dynteq en Twente Safety Campus en de mogelijkheden voor recycling van vliegtuigonderdelen samen met Aircraft End-of-Life Solutions (AELS) en de nieuwe vestiger Spiral RTC.

De ontwikkelingen op met name TA plaatsten we in 2024 niet alleen op de website, maar brachten we net als vorig jaar ook intensief onder de aandacht bij de verschillende internationale en regionale pers. Dit leidde tot meerdere positieve artikelen over de testfaciliteiten van TA. In 2024 is een zogenaamde PBN-procedure opgestart, zodat TA door middel van satellietnavigatie bereikbaar wordt en er ook bij minder zicht gevlogen kan worden. De manier waarop we hierover gaan communiceren met o.a. de omgeving, is vastgelegd in het participatieplan dat we in samenwerking met het Koninklijke Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) opstelden, zodat we alle betrokken partijen op de juiste manier, via de meest geschikte kanalen en op het juiste moment informeren. Het participatieplan is afgerond, maar de gesprekken rondom PBN lopen nog en de communicatie hieromtrent is tijdelijk ‘on hold’ gezet. Acquisitie op TB gaat in samenwerking met Oost NL en het Ondernemersloket van de gemeente Enschede. Specifiek voor het bedrijvenpark zijn er bedrijfsmakelaars actief. In het afgelopen jaar leidde dit tot vestiging van Spiral RTC, Destinus en people@places. Waar mogelijk is hierover gecommuniceerd via de website(s) van TA en/of TB, de social mediakanalen en via persberichten.

Het toekennen van huisnummers op TB en de inspanningen om dit op de juiste manier door te voeren in Google Maps, heeft ertoe geleid dat alle bedrijven beter vindbaar zijn en de bewegwijzering op TB ook beter functioneert.

13

Community building In september 2024 hebben we een TB Run/Walk georganiseerd. De route ging door een aantal bedrijven en was ongeveer vijf kilometer en kon lopend of rennend afgelegd worden. Het was een ludieke manier om bij elkaar binnen te kijken en na afloop kennis te maken met de andere medewerkers op TB en TA, onder het genot van eten en drinken. Soortenbescherming Sinds 2014 beschikt de GR over een Generieke Ontheffing die zorg draagt voor de soortenbescherming flora en fauna binnen de deelgebieden. Medio 2023 is een nieuwe aanvraag ingediend en medio 2024 is deze door de provincie Overijssel verleend. De nieuwe Generieke Ontheffing is specifiek gericht op deelgebied Noord en heeft wederom een looptijd van tien jaar. Werkgelegenheid Om de ontwikkeling van de werkgelegenheid op TB in beeld te brengen is per 1 augustus 2012 gestart met het jaarlijks monitoren van de binnen het gebied van de voormalige militaire Luchthaven Twente en omgeving aanwezige arbeidsplaatsen en vestigingen van bedrijven. We maken onderscheid tussen de werkparken (TB Noord/ Bedrijvenpark en Airside, Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie en Deventerpoort) en de woonparken (Zuidkamp/ Vaneker, Prins Bernardpark, Overmaat en Fokkerweg). In totaal huisvesten de 140 bedrijven in het volledige onderzoeksgebied 531 arbeidsplaatsen.

In onderstaande figuur ziet u het overzicht van werkgelegenheid per deelgebied in 2024.

In de tabel hieronder ziet u de werkgelegenheidscijfers van de afgelopen vijf jaar. Het aantal banen op TB is het afgelopen jaar relatief sterk toegenomen. Ten opzichte van april 2023 nam zowel het aantal banen (+44%) als het aantal bedrijven toe (+16%). De toename van het aantal banen is vooral het gevolg van een sterke groei bij een aantal bedrijven. Hieronder leest u wat het verschil is tussen 2023 en 2024 bij zowel de werkparken als de woonparken. Werkparken Op de werkparken kwamen er per saldo 156 banen en zes bedrijven bij. De voornaamste reden voor de groei van banen op de werkparken is omdat er bedrijven zijn die het afgelopen jaar nieuw op het bedrijvenpark zijn gevestigd (Mecal en Aeronamic) met in totaal een banengroei van +64 bij deze bedrijven. Daarnaast steeg het bedrijf Defendos B.V. (+55 banen, Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie) fors. Bij deze cijfers moeten we echter wel een kanttekening plaatsen. Op basis van de beschikbare statistieken telde het bedrijf de afgelopen jaren één tot enkele banen, maar dit jaar zijn die statistieken voor het eerst bij Defendos B.V. zelf geverifieerd. Daardoor is in deze editie van de monitoring pas het veel hogere, daadwerkelijke aantal banen inzichtelijk geworden. Woonparken Op de woonparken nam het aantal banen toe met zeven en het aantal bedrijven met dertien.

Op de woonparken groeide het aantal bedrijven het sterkst op Zuidkamp/ Vaneker (+7). 14

Tabel: werkgelegenheidscijfers afgelopen vijf jaar Deelgebieden

Werkparken Woonparken Totaal 2.2.4

2020

2021

2022

2023

2024

bedr.

banen

bedr.

banen

bedr.

banen

bedr.

banen

bedr.

banen

20 36 56

164 75 239

27 59 86

222 114 336

25 74 99

285 115 400

31 90 121

257 111 368

37 103 140

413 118 531

Wat heeft het gekost?

De baten en lasten 2024 ten opzichte van de herziene begroting 2024 (welke is gebaseerd op de grondexploitatie per 1-1-2024) zijn als volgt: BATEN & LASTEN 2024* Grondexploitatie

jaarschijf LASTEN: BATEN:

Begroting (na wijziging)

Werkelijke baten en lasten

Voor- of nadeel t.o.v. begroting

2024

2024

2024

4.756.930

3.374.295

1.382.635

2.847.302

2.966.891

119.589

Saldo baten en lasten

-1.909.628

-407.404

1.502.224

Mutatie onderhanden werk

1.909.628

407.404

-1.502.224

Mutatie verliesvoorziening Gerealiseerd totaal saldo van baten en lasten

0

6.051.130

6.051.130

6.051.130

6.051.130

* In bovenstaande staat van baten en lasten zijn financiële voordelen (t.o.v. oorspronkelijke begroting) als positief bedrag weergegeven, een financieel nadeel (t.o.v. oorspronkelijke begroting) negatief. * voor specificatie van bovenstaande baten en lasten verwijzen wij naar de jaarrekening

Toelichting op de baten en lasten van de grondexploitatie TB verwachte dat het in de grondexploitatie geïnvesteerd vermogen (de boekwaarde c.q. het onderhanden werk) zou toenemen met € 1.909.628. In werkelijkheid is sprake van een toename van de boekwaarde met € 407.404. In paragraaf 6.3.3.1 gaan we uitgebreid in op de verschillen ten opzichte van de begroting.

2.3 2.3.1

Programmaverantwoording Twente Airport Wat hebben we gedaan in 2024

Uitkomsten publiek-private samenwerking luchthaven en besluitvorming Op 8 maart 2023 sloten overheden en marktpartijen een intentieovereenkomst om tot een PPS te komen voor de exploitatie van TA. De looptijd van de intentieovereenkomst was tot en met 31 oktober 2024. In een brief van 3 oktober informeerden we gemeenteraad en Provinciale Staten over de uitkomsten van de verkenning. Daarnaast vond hierover op 10 oktober een informatiesessie met Raad en Staten plaats bij TB. De belangrijkste uitkomsten van de verkenning zijn de volgende: • marktpartijen zijn bereid zijn om risicodragend in de exploitatie van TA te stappen; • de exploitatie is gericht op de uitvoering van de operationele taken binnen de daarvoor geldende voorschriften, waaronder op het gebied van veiligheid, en de bijdrage aan de gedefinieerde ontwikkelrichting, zoals onder meer omschreven in het “syntheserapport”.

Dat rapport bevat meerdere kansrijke pijlers, waaronder: testluchthaven, zakenverkeer, nieuwe vormen van luchtmobiliteit (waaronder elektrisch vliegen) en vliegtuig-parkeren; • voorwaarden waaraan de exploitatie moet voldoen, zijn de kaders van het Luchthavenbesluit en het bestemmingsplan; • de GR blijft eigenaar van het gebied en verzorgt het onderhoud van de start- en landingsbaan en het vastgoed; • voorwaarden voor de marktpartijen zijn: er moet zicht zijn op satellietnavigatie en de deelnemers nemen nog een laatste keer de verantwoordelijkheid voor groot onderhoud van de start- en landingsbaan.

15

TB zet als vervolg op de intentieovereenkomst nu de volgende stappen richting besluitvorming: • we bereiden de aanbesteding van de concessie van de luchthavenexploitatie voor. Inzet is overdracht naar marktpartijen per 1 januari 2026; • om de concessie mogelijk te maken is besluitvorming door de provincie Overijssel nodig over blijvende betrokkenheid bij TA– de provincie Overijssel legde dat vast in het coalitieakkoord in 2023. We streven naar besluitvorming in de tweede helft van 2025, zodat de deelnemers de randvoorwaarden voor en de gevolgen van een geslaagde concessie tijdig in hun begroting kunnen verwerken; • we hebben ook alternatieven in beeld gebracht: (a) voortzetten van de huidige exploitatie door de GR, (b) stoppen met de luchthaven, met als gevolg dat een alternatief plan voor het gebied moet worden ontwikkeld, en (c) verkoop van de luchthaven. Vliegverkeer Onderstaand de aantallen vliegtuigbewegingen van 2024 ten opzichte van die van 2023. Vliegtuigbewegingen Jaar General Aviation (GA) Business Aviation (BA) End of Life (EOL) Militair NLR Helikopters Zweefsleepvlucht Overig Totalen

2024 5.585 368 4 169 2 87 89 4 6.308

2023 4.947 424 4 334 6 2001 136 3 5.945

Verschil +638 -56 0 -165 -4 -113 -47 +1 363

% +13 -13 0 -49 -67 -57 -35 +33 +6

In 2024 is het aantal vliegtuigbewegingen met ongeveer 6% toegenomen. Uit de tabel blijkt dat de General Aviation (GA) met 13% is gegroeid. Het aandeel van de GA, waaronder les- en oefenvluchten en privévluchten vallen, blijft veruit het grootst en vormt 89% van het totale aantal vliegtuigbewegingen. Het zakelijk verkeer (BA) kende echter een afname van ongeveer 13% door het grote aantal dagen met ongunstige weersomstandigheden. We constateerden dat circa 40% tot 50% van de aanvragen niet doorging vanwege weersomstandigheden onder de limieten van Visual Flight Rules (VFR). Dit benadrukt opnieuw het belang van de mogelijkheid om ook bij verminderde weersomstandigheden te kunnen landen en vertrekken. Desondanks vonden er dankzij de strategische ligging van de luchthaven 368 zakelijke vliegbewegingen plaats in 2024, wat neerkomt op 184 zakenjets die zijn geland en weer vertrokken. AELS ontving in 2024 vier vliegtuigen voor demontage. Alle vier de toestellen betroffen het type Boeing 737. Verder benoemen we een aantal bijzondere activiteiten. Wheels & Wings keerde terug op TA. Wheels & Wings is een eendaags event op TA waar Stichting Hoogvliegers zieke en gehandicapte kinderen piloot laat zijn door ze rond te vliegen boven Twente. Hoewel deze vluchten van Stichting Hoogvliegers door de wind niet konden doorgaan, bracht een benefiettoerrit op dezelfde dag ruim €8.000 op.

Met dit bedrag kunnen volgend jaar meer dan 40 zieke of gehandicapte kinderen voor één dag piloot zijn! Daarnaast werd de Flying-V van TU Delft | Aerospace Engineering, in samenwerking met KLM en Airbus, getest op onze luchthaven; een unieke gebeurtenis, die ook de nodige positieve publiciteit opleverde. Samen met de Vliegclub Twente (VCT), die zijn 60-jarig jubileum vierde, organiseerden we een goedbezochte Fly-In. De Fly-In is een event waar we vliegend Nederland uitnodigen om op TA te vliegen. Ook FC Twente maakte meerdere keren gebruik van TA voor hun vluchten, wat onze rol als regionale luchthaven benadrukt. Defensie voerde in 2024 diverse oefeningen uit op TA. Het Korps Commandotroepen (KCT) en de Luchtmobiele Brigade oefenden samen met civiele operators een Noncombatant Evacuation Operation, waarbij de luchthaven fungeerde als Forward Operating Base (FOB). Daarnaast diende TA in september als één van de oefenlocaties voor de jaarlijkse internationale airborne oefening ‘Falcon Leap’. Tijdens deze oefening werkte de Luchtmobiele Brigade samen met het 336 Squadron van het Air Mobility Command (vliegbasis Eindhoven) en internationale partners uit elf landen: België, 1

Aantal helikopter bewegingen inclusief militair (of civiel i.o.v. Defensie t.b.v. oefening) 16

Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Italië, Polen, Portugal, Roemenië, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Ondanks de toegenomen vliegbewegingen zijn we in 2024 ruim binnen de geluidscontouren gebleven. De Feitelijke Geluidsbelasting bedroeg voor beide handhavingspunten ongeveer 15% van de Maximaal Toelaatbare Geluidsbelasting conform het luchthavenbesluit. Deze belasting was iets lager dan in 2023. Overige ontwikkelingen Twente Airport Voor TA was 2024 ook verder een dynamisch jaar. We lichten een paar ontwikkelingen toe: a. Herstel relatie ILT en aanleg turnpads vliegtuigen categorie C (narrow-bodies). b. Status aanvraag satellietnavigatie (PBN). c. Ontwikkelingen Defensie. d. Vliegtuig-parkeren. e. Onderhoud aan diverse externe relaties en aansluiten op kansen elektrisch vliegen. Ad a. Verbeteren relatie ILT en aanleg turnpads vliegtuigen categorie C (narrow-bodies) In 2024 is ingezet op verbetering van de relatie met de ILT. Naar aanleiding van een brief van de inspectie over de verplichting tot het aanleggen van turnpads voor vliegtuigen van categorie C, zijn er constructieve gesprekken gevoerd. Uitkomst daarvan was een versnelde, met ILT afgestemde en succesvolle aanleg van de noodzakelijke turnpads. Daarnaast trokken we het beroep bij de Raad van State tegen de ILT over de turnpads voor vliegtuigen van categorie D en E (wide-bodies) in.

Verder is de jaarlijkse audit die ILT uitvoert op het operationeel en veiligheidsniveau van luchthavens in 2024 goed verlopen. Deze leidde slechts tot enkele observaties, die we hebben overgenomen. Ad b. Status aanvraag satellietnavigatie (PBN) De voorbereiding van de aanvraag voor het verbeteren van de luchtzijdige bereikbaarheid middels satellietnavigatie (PBN) is nog in volle gang. Het participatieplan is afgerond door het NLR. In februari liet de Directeur Operaties van het CLSK per brief aan TA weten dat er op dit moment binnen het CLSK geen capaciteit en ruimte is om de PBN-procedure in behandeling te nemen. Het indienen van de aanvraag vereist een zorgvuldig proces. We zetten alles op alles om ervoor te zorgen dat alle betrokken stakeholders, die de aanvraag zullen beoordelen, een positieve grondhouding aannemen. Ad c. Defensie ontwikkelingen In 2024 is een PlanMER-onderzoek gestart ten behoeve van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). TA was daarbij in beeld voor drie functies: (1) gebruik door jachtvliegtuigen (maximaal 2300 sorties), (2) de aanleg van een “dirtstrip” voor tactisch luchttransport en (3) stationering en – onderdeel van – een corridor voor cargo-drones. Defensie geeft voor deze functies aan dat het gaat om “militair medegebruik op een civiele luchthaven”.

We leiden daaruit af dat eventueel toekomstig (mede)gebruik geen belemmering vormt voor het huidig en toekomstig gebruik van de luchthaven en het bedrijvenpark. Eerste resultaten van het PlanMER-onderzoek wijzen uit dat TA niet meer in beeld is als locatie voor een dirtstrip, noch voor de stationering van cargo-drones. Ook een scenario voor 2300 sorties van jachtvliegtuigen is afgevallen. TA is nog wel in beeld voor maximaal 1150 sorties van jachtvliegtuigen en als onderdeel van een corridor voor cargo-drones. De uitkomsten worden neergelegd in een Ontwerp Nationale beleidsvisie NPRD. In de gesprekken met Defensie is helder gemaakt dat voor de deelnemers en de GR de huidige kaders van het bestemmingsplan en het Luchthavenbesluit leidend zijn. In dit verband gaf de gemeente Enschede aan dat er geen draagvlak is voor structureel gebruik van TA door jachtvliegtuigen. Dit vanwege de mogelijk negatieve effecten op de verstedelijkingsopgave in Enschede en Twente. Ad d. Vliegtuig-parkeren In 2024 sloten we een contract met KLM Cityhopper om voor langere tijd een aantal Embraer 195E2 vliegtuigen op de luchthaven te parkeren. Inmiddels zijn vier toestellen geparkeerd en door Cocoon Holland professioneel ingepakt. Ad e.

Onderhouden van externe relaties en aansluiten op kansen elektrisch vliegen In 2024 zijn de commerciële contacten om TA te positioneren als geschikte locatie voor test, oefeningen en on-demand luchtvaart verder geprofessionaliseerd. Daarnaast is ingezet op kansen

17

om TA onderdeel uit te laten maken van een toekomstig netwerk voor elektrische regionale luchtvaart. We namen deel aan verschillende bijeenkomsten, luchtvaartbeurzen en conferenties in binnen- en buitenland die hielpen de zichtbaarheid van TA te vergroten. Sinds medio 2024 is TA ook vertegenwoordigd in de adviesraad van de Electric Flying Connection (EFC), die namens de Nederlandse spelers in de elektrische luchtvaart communiceert met landelijke en regionale overheden. In toenemende mate krijgen we uitnodigingen om presentaties te verzorgen bij bijeenkomsten: een bevestiging van onze relevantie voor de duurzame luchtvaart. Daarnaast onderhouden we nauwe contacten met individuele marktspelers en voeren we gesprekken over testen en oefeningen op TA. Een aantal van die gesprekken gaat over mogelijke permanente vestiging op de luchthaven. 2.3.2

Wat heeft het gekost?

De baten en lasten 2024 ten opzichte van de gewijzigde begroting van de luchthavenexploitatie zijn als volgt: BATEN & LASTEN 2024* Luchthavenexploitatie

Begroting (na wijziging)

Werkelijke baten en lasten

Voor- of nadeel t.o.v. begroting

2024

2024

2024

LASTEN:

1.895.963

1.690.783

205.180

BATEN:

1.134.213

1.103.604

-30.609

Saldo baten en lasten

-761.750

-587.179

174.571

jaarschijf

* In bovenstaande staat van baten en lasten zijn financiële voordelen (t.o.v. oorspronkelijke begroting) als positief bedrag weergegeven, een financieel nadeel (t.o.v. oorspronkelijke begroting) negatief. Alle bedragen in euro's. * voor specificatie van bovenstaande baten en lasten verwijzen wij naar de jaarrekening

Het resultaat van de luchthaven is in 2024 € 587.179 negatief. De totale baten zijn € 1.103.604 en de totale lasten zijn € 1.690.783. Ten opzichte van de gewijzigde begroting 2024 van TA is het verlies van TA € 174.571 lager. Ten opzichte van 2023 is het resultaat verbeterd. In 2023 was het werkelijke resultaat € 661.009 negatief. Van de lasten is een bedrag van € 190.023 aan te merken als incidentele kosten in 2024 in verband met de kosten voor het uitwerken en realiseren van het nieuwe toekomstperspectief en kosten voor de voorbereiding op het groot-baanonderhoud. Het structurele resultaat van de luchthaven, geschoond voor de incidentele kosten, is € 397.156 negatief. Het positieve structurele resultaat ten opzichte van de begroting komt met name door lagere algemene kosten en lagere personeelskosten. 2.4

Programmaverantwoording Vastgoedexploitatie

De panden H7, C40, C39, B510, B514, B515, B516, B517, B518 en C38 verhuren we op dit moment langdurig. De baten bestaan uit opbrengsten uit verhuur. De lasten bestaan uit kapitaallasten van de investering, lasten beheer en onderhoud en overige belastingen en verzekeringen. De kapitaalslasten bepalen we op basis van de beleidsregels vaste activa. De shelter B535 was oorspronkelijk bedoeld om laagwaardig te verbouwen en geschikt te maken als ontvangstgebouw om een breed scala aan bijeenkomsten en workshops te faciliteren voor zowel gebruikers op TB als partijen daarbuiten met activiteiten die aansluiten bij het profiel van TB. Dit plan is later bijgesteld door de verplaatsing van Space53 en de mogelijkheid om deze gebruiker na de huuropzegging van shelter B519 – conform hun vraag – te blijven faciliteren op TB. Het verbouwplan is daarvoor ingrijpend aangepast om ook te kantoorfuncties van Space53 in te kunnen vullen. In het voorjaar van 2023 tekende Space53 de huurovereenkomst hiervoor– met gemeente Enschede als garantsteller - en is de verbouw van de shelter weer opgepakt. Tijdens de verbouw heeft Space53 echter de huur van shelter B535 opgezegd. Desalniettemin liepen de huurverplichtingen door, met de borgstelling van gemeente Enschede daarachter.