Bijlage 5b Ontwerpbegroting Techtnology Base 2026-2027 incl begrotingswijziging 2025

MEERJARENBEGROTING 2026 – 2029 inclusief

GEWIJZIGDE BEGROTING 2025

Gemeenschappelijke Regeling Technology Base

4 april 2024

Inhoudsopgave A Beleidsbegroting ............................................................................... 4 1

Inleiding......................................................................................... 4

1.1 Activiteiten ........................................................................................................... 4 1.2 De begrotingscyclus en algemeen kader (herziene)begroting en meerjaren/ontwerpbegroting ........................................................................................................... 4 1.3 Leeswijzer opbouw begroting ................................................................................... 4

2

Programmaplan .............................................................................. 5

2.1 2.2

Algemeen en stand van zaken totale gebiedsontwikkeling Technology Base ..................... 5 Programmaplan grondexploitatie .............................................................................. 6

2.2.1

Speerpunten Technology Base – bedrijvenpark..................................................... 6

2.2.2

Speerpunten werkparken/evenemententerrein ..................................................... 8

2.2.3

Speerpunten woonparken ................................................................................. 8

2.2.4

Speerpunten deelgebied overstijgende thema’s en deelprojecten ............................. 9

2.2.5

Wat mag het kosten? ..................................................................................... 10

2.3

Programmaplan Twente Airport .............................................................................. 11

2.3.1

Speerpunten luchthaven Twente Airport ............................................................ 11

2.3.2

Wat mag het kosten? ..................................................................................... 12

2.4

Programmaplan vastgoedexploitatie TB ................................................................... 13

2.4.1 2.4.2

3

Speerpunten vastgoedexploitatie TB ................................................................. 13 Wat mag het kosten? ..................................................................................... 13

Paragrafen..................................................................................... 14

3.1 Paragraaf Grondbeleid .............................................................................................. 14 3.1.1

Actuele waardering van de verrichte investeringen .............................................. 14

3.1.2

Verschillen ten opzichte van afgelopen jaar........................................................ 15

3.1.3

Bij de waardering gehanteerde uitgangspunten .................................................. 15

3.1.4

Gevoeligheidsanalyse grondexploitatie .............................................................. 17

3.1.5

Weerstandsvermogen en risicobeheersing ......................................................... 18

3.1.6

Prognose balans 2025-2029 (prognose/ raming) ................................................ 20

3.2 Kapitaalgoederen ..................................................................................................... 20 3.3 Financiering ............................................................................................................ 21 3.3.1

Algemeen .................................................................................................... 21

3.3.2

Renterisico-norm .......................................................................................... 22

3.3.3

Liquiditeitsplanning........................................................................................ 22

3.3.4

Rentetoerekening en renteresultaat .................................................................. 22

3.4 Bedrijfsvoering ........................................................................................................ 23 3.5 Verbonden partijen................................................................................................... 24 3.6 Wet open overheid ................................................................................................... 24

B Financiële begroting ......................................................................... 25

2

4 Meerjarenbegroting Technology Base 2026 – 2029 en gewijzigde begroting 2025 .................................................................................... 25 5

Begrotingsonderdeel grondexploitatie 2025-2029 .......................... 27

5.1 Inleiding ................................................................................................................. 27 5.2 Overzicht van baten en lasten onderdeel grondexploitatie ............................................... 27 5.3 Toelichting baten en lasten ........................................................................................ 27 5.3.1

Toelichting baten .......................................................................................... 28

5.3.2

Toelichting lasten .......................................................................................... 28

5.4 Parameters grondexploitatie ...................................................................................... 31

6

Begroting onderdeel Twente Airport 2025-2029 ............................. 33

6.1 Inleiding ................................................................................................................. 33 6.2 Overzicht van baten en lasten onderdeel Twente Airport ................................................. 33 6.2.1 Toelichting baten en lasten ............................................................................. 33 6.3 Toelichting baten en lasten ........................................................................................ 34 6.3.1 6.3.2

Toelichting baten .......................................................................................... 34 Toelichting lasten .......................................................................................... 35

6.4 Investeringen luchthaven 2025-2029 .......................................................................... 37

7

Begroting onderdeel vastgoedexploitatie TB 2025 - 2029 ............... 37

7.1 Inleiding ................................................................................................................. 37 7.2 Overzicht van baten en lasten vastgoedexploitatie TB .................................................... 37 7.3 Toelichting baten en lasten ........................................................................................ 37 7.3.1

Toelichting baten .......................................................................................... 37

7.3.2

Toelichting lasten .......................................................................................... 38

7.4 Investeringen vastgoedexploitatie TB 2025-2029 .......................................................... 38

Bijlage 1: Totale plangebied gebiedsontwikkeling ............................................. 39 Bijlage 2. Taakveldoverzicht TB .........................................................................40

3

A Beleidsbegroting 1 Inleiding 1.1

Activiteiten

De herziene begrotingen van de grondexploitatie 2024, Twente Airport (TA) en de vastgoedexploitatie van Technology Base (TB) vormen de basis voor de gewijzigde begroting 2025 en de meerjarenbegroting 2026-2029. Deze drie activiteiten hebben we in aparte programma’s ondergebracht, te weten de grondexploitatie, luchthaven en vastgoedexploitatie TB, en de programma’s lichten we in de financiële begroting ook apart toe. Het overzicht van de resultaten per programma en op totaal ziet er als volgt uit:

1.2

De begrotingscyclus en algemeen kader (herziene)begroting en meerjaren-/ontwerpbegroting

Op basis van de Financiële verordening (artikel 212 Gemeentewet/ 216 Provinciewet) en de Controle verordening (artikel 213 Gemeentewet/ 217 Provinciewet) stelde het Algemeen Bestuur (AB) van de Gemeenschappelijke regeling (GR) TB kaders voor het financiële beleid en het financiële beheer als ook de kaders voor de inrichting van de financiële organisatie. TB volgt de termijn en afspraken met betrekking tot de Planning & Control cyclus zoals opgenomen in de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr). Zie ook hoofdstuk 3.4. Per 1 juli 2022 trad de wijziging van de Wgr in werking. Een aantal wijzigingen is 1 juli 2022 van rechtswege van kracht geworden. De overige wijzigingen vragen om een vertaling in de GR van TB voor 1 juli 2024. Het Dagelijks Bestuur (DB) van TB besloot op 30 juni 2023 de GR nu niet te wijzigen. In 2025 gaat TB de kosten, baten en alternatieven en daarmee samenhangende belangen in beeld brengen om op basis daarvan tot een afgewogen besluit over de toekomst van de GR te komen. De financiële functie in de verordening omvat alle directe en indirecte activiteiten en processen ter uitvoering van de onderwerpen die zijn opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) provincies en gemeenten. De kernonderwerpen in het besluit zijn de begroting en jaarrekening, de paragrafen, de financiële positie en in relatie daarmee de balans.

De begroting betreft het vaststellen en toedelen van beschikbare gelden en de programma’s die daarmee gerealiseerd moeten worden en vormt het kader waarbinnen de directie van TB bevoegd is tot het doen van uitgaven en het aangaan van verplichtingen. De begroting en de financiële positie zijn in onderlinge samenhang van belang voor het inzicht in de financiën van TB. Om de financiële positie te beoordelen beantwoorden we de vraag of de financiën van TB voldoende zijn, ook op lange termijn. Het antwoord op deze vraag is voor TB feitelijk altijd positief, omdat de deelnemers garant staan voor het resultaat. In de meerjarenbegroting 2026-2029 leggen we de activiteiten en financiële kaders voor de betreffende planperiode vast. Daarnaast nemen we ook de gewijzigde begroting 2025 in dit document op. Vaststelling van deze begroting betekent dat het DB voor de jaarschijf 2025 en de jaarschijf 2026 geautoriseerd is om tot uitvoering over te gaan van het beleid van TB binnen de grenzen van het programma. Bij het programma geven we ook de geplande investeringen aan. Noodzakelijke financiële afwijkingen voeren we - in het kader van door het AB vast te stellen begrotingswijzigingen - door, met inachtneming van de bevoegdheden van het bestuur zoals opgenomen in de Wgr.

1.3

Leeswijzer opbouw begroting

Deze begroting bestaat uit een beleidsbegroting en een financiële begroting. Beleidsbegroting De beleidsbegroting start met hoofdstuk 2, waarin we het programmaplan van het bedrijvenpark, de luchthaven en de vastgoedexploitatie van TB beschrijven. In het programmaplan van de vastgoedexploitatie van TB zit de verhuur van de panden waarin TB investeerde. In hoofdstuk 3 besteden we aandacht aan de verplichte paragrafen uit het BBV.

4

Financiële begroting De financiële begroting start ten slotte in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5, 6 en 7 nemen we respectievelijk de begroting van de grondexploitatie, luchthaven en de vastgoedexploitatie van TB op. Hierin lichten we onder andere de begroting 2025 en de daarin opgenomen baten en lasten toe. Voor de baten en lasten maakten we ook een doorkijk naar de jaren 2026 t/m 2029.

2 Programmaplan 2.1

Algemeen en stand van zaken totale gebiedsontwikkeling Technology Base

Om alle plannen voor de gebiedsontwikkeling luchthaven Twente e.o. te ontwikkelen en tot uitvoering te brengen, treedt de GR van gemeente Enschede en provincie Overijssel op als gebiedsregisseur en is eigenaar van de grond. De missie van TB is de transformatie van het huidige gebied in een vliegwiel voor een economisch sterker en duurzamer Twente. De afgelopen jaren stonden in het teken van het orde brengen van de randvoorwaarden voor vestiging op TB. Drie knelpunten zijn opgelost; de verruiming van het bestemmingsplan en vaststelling van de erfpacht- en parkmanagement voorwaarden. Er resteren nog twee knelpunten die uitgifte van kavels belemmeren; de capaciteit van elektranetwerken, ofwel “netcongestie” en stikstof. Om de periode van netcongestie te kunnen overbruggen besloot het DB om de looptijd van de grondexploitatie met vijf jaar te verlengen, van 2031 naar 2036. We gaan ervan uit dat tegen die tijd ook een oplossing voor het stikstofvraagstuk is gevonden. In de volgende paragrafen leest u meer over de knelpunten en de effecten op de grondexploitatie. Specifiek voor TA werken we aan de voorbereiding van de aanbesteding van een concessie van de luchthavenexploitatie. Om de concessie mogelijk te maken is besluitvorming door de provincie Overijssel nodig over blijvende betrokkenheid bij TA. De provincie Overijssel legde dat vast in het coalitieakkoord in 2023.

We streven naar besluitvorming over de concessie in de tweede helft van 2025. Overige deelgebieden Een groot deel van de overige deelgebieden hebben we inmiddels gerealiseerd of verkocht. In december 2023 vernietigde de Raad van State het bestemmingsplan ‘Voormalige vliegbasis TwentheMidden’. Daarmee vallen de gronden van het NNN-gebied (Natuurnetwerk Nederland) en de gronden van VTE (Vliegveld Twente Evenementenlocatie) terug in hun oude bestemming “vliegveld” op basis van het bestemmingsplan Buitengebied 1996. Daarnaast geldt voor een gedeelte van het totale terrein nog PAB (projectafwijkingsbesluit) H11 uit 2014 als juridisch kader. Deze biedt ruimte voor 150.000 bezoekers per jaar. Van Eck is met de gemeente Enschede in gesprek over mogelijke oplossingen om het gebruik van het evenemententerrein planologisch geregeld te krijgen. De woonparken komen de komende jaren tot een afronding, inclusief overdracht van woonrijpe delen naar Stadsdeelbeheer van de gemeente Enschede. In onderstaande tabel is zichtbaar dat we nog slechts drie kavels en een pand hoeven verkopen of leveren. Op een kavel na, die we naar verwachting in 2025 leveren, zijn de resterende kavels en het pand langjarig verhuurd. Na vertrek van de huurders brengen we de kavels en het pand in de verkoop. Tabel: Overzicht verkopen kavels en panden woonparken peildatum 1-1-2025 Verkopen kavels en panden woonparken *)

Kavels

Panden

Kavels

Panden

Vaneker/ Zuidkamp 113

Vaneker/ Zuidkamp 34

Prins Bernhardpark 21

Prins Bernhardpark 4

0

1

21

5

Waarvan verkocht / geleverd per 01-01-2025 Nog te verkopen / te leveren per 3 0 01-01-2025 Totaal planomvang 116 34 *) exclusief 14 kavels & 1 pand verkocht in Overmaat & Fokkerweg

5

2.2 2.2.1

Programmaplan grondexploitatie Speerpunten Technology Base – bedrijvenpark

Op het bedrijvenpark is het mogelijkheid om bedrijven te faciliteren die passen binnen het profiel van TB zoals vastgelegd in het vigerende bestemmingsplan. Dit kan zowel in de bestaande gebouwen als in nieuwbouw op de te ontwikkelen bouwgronden waarvoor de deelgebieden Druiventros-Oost en West bouwrijp gemaakt zijn. In 2025 werken we aan de verbouw van de shelters B511 en B512. Daarmee worden de laatste voormalige vastgoedobjecten ontwikkelt tot eigentijdse commerciële bedrijfsruimten. Voor nieuwuitgifte van kavels sloten we in 2024 reserveringsovereenkomsten. De regelgeving rondom stikstof en de netcongestie belemmeren echter de vestiging van bedrijven van enige omvang. Dit neemt niet weg dat we in samenwerking middels maatwerkoplossingen zoeken naar mogelijkheden om wel tot nieuwbouw en vestiging te komen. 2025 Profiel bestemmingsplan In 2023 wijzigde de gemeenteraad van Enschede het bestemmingsplan voor het profiel van TB. In de Herziening 1 is de definitie voor Advanced Materials and Manufacturing (HTSM/AMM) bedrijvigheid aangepast, waarmee er ruimere mogelijkheden zijn voor vestiging van bedrijven met productieactiviteiten in dit segment. Tevens is door het bestuur een Leidraad vastgesteld waarmee we toetsen hoe bedrijven aansluiten binnen HTSM/AMM-profiel.

Parkmanagement en erfpacht In 2023 besloot het AB bedrijfskavels op het bedrijvenpark uit te geven in eeuwigdurend erfpacht met de mogelijkheid de 50-jarige canon af te kopen. Met deze eeuwigdurend erfpacht verbeteren we de vestigingsvoorwaarden voor bedrijven. Tegelijkertijd blijft de regeling in essentie voldoen aan de reden waarom we voor erfpacht kiezen, namelijk: sturing houden op het profiel en het verplicht stellen van de parkmanagement bijdrage, ook voor volgende gebruikers. Bedrijven worden bij uitgifte lid van de parkmanagementorganisatie. Om dit mogelijk te maken besloot het AB tot het oprichten van een parkmanagementorganisatie met de rechtsvorm van een coöperatieve vereniging (u.a.). Stikstof en netcongestie De behoefte aan bedrijfskavels blijft groot, er is nauwelijks nog aanbod in Twente en TB heeft – bouwrijpe en planologisch geregelde - gronden beschikbaar, ook voor bedrijven met een grotere ruimtebehoefte. De knelpunten “stikstof” en “netcongestie” belemmeren de komende periode echter een snelle ontwikkeling van TB. Grootste onzekerheden liggen in het moment waarop we oplossingen voor deze knelpunten mogen verwachten, en welke mogelijkheden er in de tussenliggende periode nog wel zijn. We lichten de huidige status en onze omgang daarmee hieronder toe.

Stikstof Stikstof-uitstoot is een item bij de realisatie van TB vanwege het nabijgelegen Natura-2000 gebied Lonnekermeer. Wijzigingen in de stikstof-kaders door rechtelijke uitspraken en aanpassing van regelgeving leiden ondanks eerder verkregen rechten (toedelingsbesluit) nog niet tot een stabiel en werkbaar fundament. Op dit moment zijn alleen initiatieven waarbij de stikstofuitstoot onder de drempelwaarde blijft mogelijk. Dat betreft kleinere nieuwbouwplannen tot rond 25 werknemers. Door de GR zijn de volgende stappen gezet: er is een budget gereserveerd voor de aankoop van stikstofrechten; we hebben een aantal stikstofrechten verworven; we hebben een koepelvergunning aangevraagd op basis van ‘extern salderen’ (Wnbvergunning, Wet Natuurbescherming); we hebben een Wnb-vergunning aangevraagd voor uitbreiding van de milieuvergunning van TA en de beoogde horecafunctie van shelter B534. De provincie Overijssel (bevoegd gezag)besloot om de mogelijkheid tot intern en extern salderen, en daarmee de behandeling van de vergunningaanvragen, ‘on hold’ te zetten. In de laatste mededeling hierover is intern en extern salderen opgeschort tot 1 februari 2026. Tot die tijd kan TB de aangekochte stikstofrechten niet inzetten en is het niet zinvol om nieuwe stikstofrechten te verwerven – tenzij er voor de provincie Overijssel een overtuigende reden is hierop een uitzondering te maken.

Nieuw landelijk beleid om ontwikkelingen mogelijk te maken is niet aangekondigd. Wel is de ministeriële commissie Economie en Natuurherstel met dit vraagstuk belast.

6

In 2025 onderzoeken we met de provincie Overijssel in de tussentijd welke (uitzonderings)mogelijkheden er zijn in de omgang met stikstofbeperkingen, met name voor de bedrijven waarmee een reserverings-overeenkomst is gesloten (Aeronamic en Demcon). Met het oog daarop onderzoekt TB op aanraden van de provincie Overijssel nogmaals de vergunningenstatus ten tijde van gebruik van het gebied door defensie, en de stikstofruimte die er toen was. Onder andere op basis daarvan gaan we verder met de provincie Overijssel in gesprek over uitzonderingsmogelijkheden. Netcongestie In januari 2024 kondigde Enexis aan op korte termijn geen transportcapaciteit voor afname en/of terug levering aan grootverbruik aansluitingen (>3x80 ampère (A)) te kunnen aanbieden, als gevolg van congestie op het netwerk van TenneT. Kleinere aansluitingen zijn nog wel mogelijk. Op dit moment kunnen bedrijven maximaal een aansluiting (met transportcapaciteit) van 3 x 80A verkrijgen. Enexis heeft aangegeven dat dit waarschijnlijk wordt teruggebracht naar 3 x 35A. Actueel beeld is dat grootverbruik aansluitingen pas vanaf 2030/2031 weer mogelijk zijn. Tot die tijd kunnen we alleen bedrijven met een relatief beperkte energiebehoefte faciliteren. We zoeken vanaf 2024 daarom naar alternatieve oplossingen om, zolang het net niet is versterkt, te kunnen voorzien in de energiebehoefte van bedrijven.

We zijn daarbij vanuit drie invalshoeken te werk gegaan: 1) algemeen onderzoek naar oplossingen, 2) gesprekken met Enexis – deels in verband met het onderzoek – en 3) een pilot met een groot bedrijf dat zich wil vestigen (Demcon). We hebben een algemeen onderzoek laten uitvoeren naar alle mogelijkheden die er zijn in de omgang met het vraagstuk van netcongestie (door de Transitiemakers en CE Delft en met betrokkenheid van Enexis in het onderzoekstraject): zowel oplossingen voor individuele bedrijven als oplossingen voor collectieven. Dat heeft het inzicht opgeleverd dat er: (a) geen algemene/generieke oplossingen zijn voor individuele grootverbruikers. Voor sommige bedrijven kan aanmelden op de wachtlijst een kans bieden. Daarvoor zullen zij ook moeten investeren en zal afgewogen worden of zij kunnen “invoegen” zodra er weer capaciteit op het netwerk te vergeven is. Voor het verwerken van de wachtlijst hanteert TenneT een prioritering (congestieverzachter, maatschappelijk belang, basisbehoefte). (b) Oplossingen voor “collectieven” van bedrijven, zoals groepscontracten en energie-hubs, bieden op dit moment voor TB geen soelaas. De huidige elektra-afname is beperkt tot de huurders in het getransformeerde vastgoed en dat betreft vooral kleinere bedrijven.

Groepscontracten en energie-hubs zijn erop gericht om “overschotten” te kunnen uitwisselen om langs die weg piekvragen te kunnen dempen. Die overschotten zijn er nu niet, in elk geval niet om grote nieuwvestigers te faciliteren. Daarnaast vragen alternatieven als een energie-hub om forse investeringen in ondersteunende voorzieningen. Kortom: op dit moment is er ook geen collectieve energie-oplossing voor de verdere ontwikkeling van het bedrijvenpark voorhanden. Tegelijkertijd is de verwachting dat ook na 2030 collectieve maatregelen nodig zijn om de druk op het netwerk aan te kunnen. Om die reden is het van belang die mogelijkheden en ontwikkelingen te blijven volgen, zodat we voorbereid zijn op het moment dat aansluiten van grote vestigers weer mogelijk wordt. Denk daarbij aan de optie van groepscontracten in samenwerking met de Oldenzaalse bedrijventerreinen. Om energiehubs kansrijk te maken zullen naast samenwerking tussen bedrijven aanvullende technieken ingevoegd moeten worden (denk aan accu-opslag en alternatieve opwekking) waarvoor forse extra investeringen nodig zijn. Daarnaast is het goed om eventuele samenwerking in een energiehub via onze erfpachtregeling juridisch te borgen. Wat tot slot overblijft, zijn maatwerkoplossingen voor de grotere nieuwvestigers om de jaren tot 2031 te kunnen overbruggen. Zo zijn we met Demcon in overleg over bedrijfsvestiging.

Binnen Demcon is ook veel kennis over netcongestie en de omgang daarmee. Demcon kiest nu voor een gasturbine om de komende jaren te kunnen overbruggen én voor inschrijving op de wachtlijst van Enexis om zo snel mogelijk voor aansluiting op het net in aanmerking te komen. De oplossing die Demcon nu kiest – en waar hoge kosten mee gepaard gaan – bevestigt ons in de opvatting dat er geen snelle eenvoudige oplossingen voor netcongestie voor handen zijn. En tegelijk dat het zinvol is om de zoektocht naar maatwerkoplossingen voor de overbruggingsperiode tot 2031 te blijven voortzetten. Hierbij geldt vanzelfsprekend ook het gezegde dat “stand verplicht”: TB is een van de vijf Topwerklocaties in Twente, met als adagium “beyond the impossible”. Het aannemen van een afwachtende houding past hier niet bij. De tussentijdse maatwerkoplossingen kunnen betekenen dat TB extra investeringen moet doen. Waar mogelijk zal dit binnen de financiële kaders plaatsvinden. Er liggen op dit moment geen concrete voorstellen, daar waar oplossingen buiten het mandaat van TB vallen ligt het mandaat bij het bestuur.

7

Nutsvoorzieningen op orde Enexis verwacht begin 2025 de netwerk ring op TB te sluiten. Het laatste stuk loopt langs de bouwrijpe rijbaan door ontwikkelgebied West. Hierdoor worden groter aansluitingen technisch mogelijk, en de bestaande aansluiting bedrijfszekerder. Dat is tevens de afsluiting van de bedrijfsterreinregeling zoals met Enexis is aangegaan. Verlenging grondexploitatie Vanwege stikstof en netcongestie als belemmering besloot het DB op 20 december 2024 om de looptijd van de grondexploitatie te verlengen met vijf jaar. Daaraan voorafgaand werkte TB drie scenario’s uit. Het scenario van vijf jaar verlenging is gebaseerd op de prognose van Enexis over wanneer grootverbruik aansluitingen weer mogelijk zijn. Het financiële gevolg is in de grondexploitatie verwerkt. Het gaat om een verslechtering van €5,7 Miljoen op NCW. Het grootste deel van dit negatieve effect ligt in de extra rentelasten die gedragen moeten worden. Daarnaast gaat het om doorlopende beheer- en onderhoudslasten van het bedrijvenpark die we sowieso moeten maken, maar in het geval van TB worden doorberekend in de grondexploitatie. Het gaat slechts voor een klein deel om de voortzetting van ontwikkelkosten. U leest meer over de grondexploitatie in paragraaf 3.1.

2026 – 2029 De grondexploitatie TB gaat uit van beperkte (kleine) uitgiftes van kavels in erfpacht voor vestiging en nieuwbouw in de periode tot 2031, passend binnen de huidige regelgeving. Vanaf 2031 gaan we ervan uit dat de uitgiften voor grotere bedrijven weer kunnen plaatsvinden. 2.2.2

Speerpunten werkparken/evenemententerrein

In december 2023 vernietigde de Raad van State het bestemmingsplan “Voormalige vliegbasis Twenthe – Midden”. Daarmee vallen de gronden van het Natuurnetwerk Nederland(NNN)-gebied en de gronden van Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie (VTE) terug in hun oude bestemming “vliegveld” op basis van het bestemmingsplan Buitengebied 1996. Daarnaast geldt voor een gedeelte van het totale terrein nog Projectafwijkingsbesluit (PAB) Hangar 11 uit 2014 als juridisch kader. Deze biedt ruimte voor 150.000 bezoekers per jaar. Door deze situatie kan TB niet langer aanspraak maken op het laatste deel van betaling van de met de eigenaar van Eck overeengekomen koopsom. Partijen beëindigen daarmee hun contractrelatie. Van Eck is met de gemeente Enschede in gesprek over mogelijke oplossingen om het gebruik van het evenemententerrein planologisch geregeld te krijgen. Het DB besloot op 20 december 2024 om een bijdrage te verlenen aan de gemeente Enschede voor reconstructie van de afslag naar VTE. Dit vanuit de opvatting dat er een verantwoordelijkheid voor de GR is om evenementen op de door de GR verkochte locatie mogelijk te maken.

Speerpunten woonparken De doelstelling voor de woonparken is; een bijdrage leveren aan de sociaaleconomische structuurversterking van Enschede en Twente door unieke woonmilieus te creëren voor de bovenkant van de markt en daarmee de verhouding tussen de goedkope woningvoorraad en de duurdere woningvoorraad te verbeteren. Hierdoor maken we Enschede aantrekkelijker als woonstad. 2.2.3

Prins Bernhardpark Er is nog een pand in eigendom en verhuur bij de GR TB. Dit pand blijft nog in verhuur en brengen we na vertrek van de huidige huurders in verkoop. De openbare ruimten met groenvoorzieningen en verhardingen hebben we inmiddels aangelegd en overgedragen aan de gemeente Enschede voor regulier beheer en onderhoud. ’t Vaneker/ Zuidkamp Alle kavels zijn verkocht en gepasseerd (de laatste passeert in 2025), op twee na in verband met een nog lopende huurovereenkomst. Dit jaar draagt TB de afgeronde kavels over aan de gemeente Enschede. Delen van ’t Vaneker waar woningbouw is voltooid maken we successievelijk woonrijp. Dat betekent dat we alle straten en de groenstructuren definitief inrichten. In 2025 is het gehele jaar vol gepland met het woonrijp maken van openbare ruimte en overdracht naar Stadsdeelbeheer van de gemeente Enschede. Het woonrijp maken zal nog doorlopen tot 2026.

8

Speerpunten deelgebied overstijgende thema’s en deelprojecten Een aantal deelgebied overstijgende, thematische aandachtsgebieden en deelprojecten maken onderdeel uit van de integrale ontwikkeling van de voormalige militaire basis. De volgende thema’s lichten we hieronder toe. • Duurzaamheid en innovatie • Infrastructuur en bereikbaarheid • Sanering • Soortenbescherming • Marketing, communicatie en acquisitie 2.2.4

Duurzaamheid en innovatie Het thema duurzaamheid en innovatie speelt in alle deelgebieden en nemen we mee in de verschillende projecten. Hergebruik van de meeste aanwezige gebouwen en andere voorzieningen zoals infrastructuur, levert de grootste bijdrage aan de duurzaamheid. Verder zijn de werken en de aard van de voorzieningen gericht op een duurzame ontwikkeling van TB. Zowel bij nieuwbouw als in het reguliere beheer van het grote terrein wordt veel aandacht gegeven aan ecologie en waterhuishouding, de basis voor biodiversiteit en toekomst gericht ontwikkelen. In het kader van duurzaamheid en elektrificatie is er veel aandacht nodig voor het probleem van de netcongestie. In overleg met potentiële vestigers zullen we onderzoeken welke maatwerkoplossingen mogelijk zijn. Infrastructuur en bereikbaarheid Een goede bereikbaarheid en ontsluiting van de verschillende deelgebieden is ook in de nieuwe situatie van groot belang. De commissie van Wijzen benadrukt in haar rapport de unieke ligging van Twente als poort richting Duitsland en verder en het belang van een goede infrastructurele invulling en bereikbaarheid. • In 2024 doen we onderzoek naar het verbeteren van de vindbaarheid van de langzaam verkeersroute van TB naar de Universiteit Twente/Kennispark en vice versa. Vanwege de vertraagde ontwikkeling is in 2024 besloten dit onderdeel voorlopig te parkeren.

• In 2024 en 2025 rijdt buslijn 60 tijdelijk op proef via de N737 en komt daardoor langs de rotonde bij de Entreeweg van TB. Met de gemeente Enschede en provincie Overijssel overleggen we over het continueren van deze lijn en het realiseren van een bushalte ter hoogte van de rotonde en hoe het laatste stuk van de route naar het terrein via openbaar vervoer uitgevoerd kan worden, denk aan de stalling van deelfietsen. Sanering Bodemsaneringen voeren we uit afhankelijk van de ontwikkeling van het gebied. We kijken naar maatwerk zodat we per ontwikkellocatie die we bouwrijp maken, werk met werk kunnen combineren. Opslag van bij de ontwikkeling vrijkomende en overtollige gronden die niet binnen de omgeving van de betreffende locatie her-gesitueerd kunnen of mogen worden, vindt plaats op het perceel aan de Grefteberghoekweg. Dit perceel werken we uiteindelijk af als Spottershill. Alle grondverzetswerkzaamheden vinden plaats volgens de Bodembeheernota van 30 januari 2023. Er loopt een tweetal procedures met betrekking tot de Spottershill, zie paragraaf 3.5 Bedrijfsvoering onder het kopje Juridische zaken. Afronding werkzaamheden Defensie De werkzaamheden van Defensie zijn afgerond op 4 juli 2023 waarbij een afspraak is gemaakt over hoe partijen in de nabije toekomst met elkaar omgaan in het geval sprake is van een bodemverontreiniging met PFAS (Per- en plyfluoralkystoffen).

In het kader van het tegengaan van verdroging van het Lonnekermeer zijn verschillende onderzoeken verricht in opdracht van Landschap Overijssel. Bij onderzoek naar de kwaliteit van het oppervlaktewater in het waterstelsel in de omgeving van het Lonnekermeer zijn medio 2024 PFAS aangetroffen ter plaatse van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Hierop is in juli 2024 een Kerngroep PFAS ingesteld onder voorzitterschap van de provincie Overijssel. Overige deelnemers zijn onder meer Landschap Overijssel, Waterschap Vechtstromen, GGD Twente, Gemeente Enschede en TB. De Kerngroep voerde een systeemanalyse uit op basis waarvan onderzoek zal worden uitgevoerd met als doel duidelijkheid te krijgen in de omvang van de verontreiniging en eventuele humane en ecologische risico’s. De uitkomsten hiervan verwachten we medio 2025. Hierna zullen de eerste gesprekken met Defensie gaan plaatsvinden om te bepalen hoe hiermee om te gaan.

9

Soortenbescherming Medio 2024 is door de Provincie Overijssel een nieuwe Generieke Ontheffing (GO) verleend die zorg draagt voor de soortenbescherming flora en fauna. Deze GO is specifiek gericht op deelgebied Noord en heeft een looptijd van 10 jaar. De ontheffing brengt verplichtingen en voorwaarden met zich mee, waaronder jaarrond flora en fauna onderzoeken. Marketing, communicatie en acquisitie Voor de marketing en communicatie richten we ons in 2025 en verder vooral op de communicatie rondom de kavels die we wel kunnen uitgeven en de communicatie van de huidige vestigers. Wat betreft TA ligt de focus op het nog beter in de markt zetten van TA als kraamkamer voor duurzame luchtvaart en nieuwe mobiliteiten. Twente Airport De website en de corporate film van TA zijn in 2023 vernieuwd, maar hebben door de huidige en toekomstige ontwikkelingen rondom TA een update nodig. In het eerste kwartaal van 2025 breiden we de huidige site uit met doelgroep specifieke informatie, zodat de verschillende gebruikers de voor hen relevante informatie sneller kunnen vinden en hierbij niet “afgeleid” worden door informatie die voor hen niet interessant is. In het tweede kwartaal kijken we of we op basis van het beschikbare beeldmateriaal verschillende doelgroepgerichte filmpjes kunnen laten maken, of dat hier nog extra beeldmateriaal voor nodig is.

Als de website meer opgesplitst is naar doelgroep, zullen we de communicatie ook doelgroep-gerichter maken. Om de kraamkamerfunctie nog verder uit te bouwen, is een betere bereikbaarheid via de lucht onder mindere weersomstandigheden essentieel. Hiervoor hebben we een zogenaamde PBN-procedure (Performance Based Navigation) opgestart, zodat TA door middel van satellietnavigatie bereikbaar wordt en er ook bij minder zicht gevlogen kan worden (zie ook paragraaf 2.3.). Helaas loopt de procedure vertraging op, maar zodra er meer zicht is op de satellietnavigatie, zullen we ook de communicatie met de omwonenden en andere betrokken partijen opstarten. De communicatie verloopt volgens het participatieplan dat we in samenwerking met NLR (Koninklijke Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum) opstelden, zodat we alle betrokken partijen op de juiste manier, via de meest geschikte kanalen en op het juiste moment informeren. Technology Base Op dit moment kijken we welke kavels we eventueel eerder uit kunnen geven, ondanks de stikstof en netcongestie. Als dit mogelijk is, starten we de communicatie hieromtrent ook op. Om te voorkomen dat we helemaal niet meer vanuit TB communiceren, kijken we nog meer naar de gevestigde bedrijven om vanuit hen ons verhaal te blijven vertellen.

Ook brengen we een afgeslankte vorm van het eerder verschenen magazine uit om de unieke verhalen en ontwikkelingen die op TB te vinden zijn, nog beter voor het voetlicht te brengen. Als er nieuws te melden is over nieuwe vestigers, dan delen we dat direct via de website(s) van TA en/of TB, de social mediakanalen en via persberichten. Community building Na de succesvolle community activiteit, de TB Run/Walk, organiseren we in 2025 en verder twee community activiteiten. Dit kan een interessante gastspreker zijn, maar ook een gezellige BBQ. Belangrijk is dat het een laagdrempelige activiteit is, zodat er zoveel mogelijk medewerkers van de bedrijven op TB aan mee willen doen. Topwerklocaties Vanuit de topwerklocaties is een regiodeal-aanvraag gedaan om gezamenlijk Twente beter op de kaart te zetten. TB investeert hier ook in, zowel in een financiële bijdrage als in ‘in kind’ uren. Dit zijn voornamelijk communicatiewerkzaamheden en hiermee geven we de komende jaren een extra impuls aan de topwerklocaties in Twente, waarvan TB er één is. 2.2.5

Wat mag het kosten?

De ontwikkeling en realisatie van de vastgestelde plannen voor het gebied, komen overeen met de uitgangspunten van het te voeren grondbeleid. Het financiële kader voor de periode 2025 – 2029 voor de grondexploitatie ziet er als volgt uit:

10

2.3 2.3.1

Programmaplan Twente Airport Speerpunten luchthaven Twente Airport

Net als afgelopen jaren stellen we de begroting voor TA voor het jaar 2025 op, op basis van de besluitvorming die in gemeenteraad van Enschede en Provinciale Staten van Overijssel plaatsvond over het evaluatieonderzoek van Berenschot over de gebiedsontwikkeling TB en het ontwikkelperspectief van de luchthaven. De hoofdlijnen van het ontwikkelperspectief richten zich op: ➢ Doorontwikkeling van TA als testluchthaven om als kraamkamer de verduurzaming van de luchtvaart mogelijk te maken; ➢ Doorontwikkeling van het faciliteren van zakenverkeer; ➢ Doorontwikkeling van de nieuwe mobiliteit; ➢ Doorontwikkeling van de parkeerfunctie, in combinatie met beperkt onderhoud (MRO); ➢ Benutten van kansen rond evenementen; ➢ Optimaliseren van de vastgoedexploitatie voor luchthavengebonden activiteiten. Sinds eind 2022 werken we samen met enkele grote Twentse bedrijven om te bezien hoe we vanuit dit toekomstperspectief binnen enkele jaren tot een positief jaarlijks exploitatieresultaat kunnen komen. Eerste uitkomsten van de onderzoeken zijn al in 2023 vastgelegd in het document “Verkenning Haalbaarheid PPS Twente Airport”. De verkenning wijst onder meer uit dat elektrisch vliegen (schoon en stil) kansen biedt voor de functie van testluchthaven, maar ook voor de bereikbaarheid van Twente in de toekomst.

Ook vliegtuig-parkeren biedt kansen op inkomsten; met het oog daarop zijn zoals bekend in 2024 twee turnpads versneld aangelegd. Voor al het gebruik van de luchthaven is satellietnavigatie een belangrijke voorwaarde. De komst daarvan schatten we positief in. Afgelopen periode is het inzicht gegroeid dat marktpartijen en overheden niet noodzakelijkerwijs in een gezamenlijke juridische entiteit hoeven te stappen om goed vorm te kunnen geven aan een PPS. Marktpartijen zien steeds meer kansen om de exploitatie van de luchthaven zelf ter hand te nemen: ze zien en ervaren de marktpotentie die op basis van doortastend ondernemerschap ontgonnen kan worden. In de samenwerking kan de rol van de GR vervolgens worden beperkt tot het (groot) onderhoud van het terrein en het vastgoed. Daarnaast houdt de GR de verantwoordelijkheid voor de grondexploitatie; op het terrein van TA gaat het om maximaal 20 hectare die ontwikkeld kan worden. Marktpartijen stellen wel als randvoorwaarde dat de overheden nog een laatste keer de verantwoordelijkheid nemen voor groot onderhoud van de start- en landingsbaan. Voorgaande leidt tot de volgende inzet: aanbesteden van de exploitatie van de luchthaven via een concessie. Deze stap bereiden we in 2025 voor.

Maar: omdat deze nog niet is gezet – en daar nog besluitvorming voor nodig is door Provinciale Staten – kunnen we daar in de begroting nog niet op anticiperen. Kortom: in deze begroting houdt de GR de verantwoordelijkheid voor de luchthavenexploitatie. We nemen daarvoor wel de kosten voor groot onderhoud mee; dat moet naar verwachting in 2027 plaatsvinden. Daarnaast houden we bij de opbrengsten van landingsgelden rekening met de realisatie van PBN in 2027. Daarover leest u meer hieronder. Luchtzijdige bereikbaarheid Bij het aangaan van de Letter-of-Intent tussen marktpartijen, gemeente Enschede en provincie Overijssel, is al wel geconstateerd dat het verbeteren van de luchtzijdige bereikbaarheid, middels PBN, hoge prioriteit heeft. Dit vergt geen fysieke investeringen, maar wel extra plankosten (o.a. voor inzet van NLR) om de aanvraagprocedure voor PBN voor te bereiden en te begeleiden. Voor 2025 hebben we in de post Planvorming TA een stelpost opgenomen voor begeleiding en advieskosten.

11

TA onderzoekt de mogelijkheden om de aanvraag op korte termijn in behandeling te laten nemen. Zodra de aanvraag in behandeling wordt genomen vergt het nog een kleine twee jaar voordat we alle randvoorwaarden ook hebben geïmplementeerd. Defensie In 2024 is een PlanMER-onderzoek gestart ten behoeve van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). De eerste resultaten van het PlanMER-onderzoek wijzen uit dat TA alleen nog in beeld is voor maximaal 1150 sorties van jachtvliegtuigen en als onderdeel van een corridor voor cargo-drones. In de gesprekken met Defensie is helder gemaakt dat voor de deelnemers en de GR de huidige kaders van het bestemmingsplan en het Luchthavenbesluit leidend zijn. In dit verband heeft gemeente Enschede aangegeven dat er geen draagvlak is voor structureel gebruik van TA door jachtvliegtuigen. Dit vanwege de mogelijk negatieve effecten op de verstedelijkingsopgave in Enschede en Twente. Samenvattende punten Luchthaven In 2025 richten we ons op: • de voorbereiding van de concessie gericht op overdracht van de luchthavenexploitatie aan marktpartijen; • business development op het gebied van zakelijk vliegen, testluchthaven, vliegtuig-parkeren en elektrisch vliegen; • vestiging van luchthavengebonden bedrijvigheid. Met het oog daarop openen we een deelgrondexploitatie op het gebied van TA; • de realisatie van PBN.

We gaan in het meerjarenperspectief uit van realisatie van PBN in 2027. De toename van het aantal vluchten is voorzichtig ingeschat; • de voorbereiding van de aanbesteding van groot baanonderhoud. In 2025 betreft dit de afronding van de oriëntatiefase en het opstellen van een programma van eisen; • gesprekken met Defensie naar aanleiding van de uitkomsten van het ontwerp van het NPRD.

2.3.2

Wat mag het kosten?

Het jaarlijkse resultaat van de luchthavenbegroting geven we weer als een resultaat in de exploitatie van TB. Het financiële kader voor 2025 en de periode 2026 – 2029 voor de luchthavenbegroting ziet er als volgt uit:

De uitgangspunten voor de financiële begroting van TA zijn als volgt: • De basis is de vastgestelde meerjarenbegroting over 2025-2028 zoals het DB in 2024 vaststelde. • De afwijkingen vanuit de voortgangsrapportage 2024 en de jaarrekening 2024 hebben we in de prognose verwerkt. De afwijkingen betreffen voornamelijk de hogere parkeerinkomsten van de vliegtuigen waarbij de geraamde opbrengsten voor 2025 €65.000 hoger zijn. Tevens verhuren we een gedeelte van H9 extra wat zorgt voor een positieve bijstelling van €60.000. Daarnaast nemen we voor 2025 ook kosten voor planvorming TA mee voor een bedrag van € 267.800. In de bijgestelde begroting 2025 zijn de structurele kosten op onderdelen naar beneden bijgesteld ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 2025. Dit betreft voornamelijk een bijstelling van de personele en algemene kosten van €60.000. • Alleen voor het jaar 2025 zijn incidentele lasten meegenomen voor de planvorming van TA. De uitwerking van de planvorming van TA is niet in deze begroting meegenomen, omdat hier eerst besluitvorming over moet plaatsvinden in DB/ AB. Wel zijn autonome ontwikkelingen die we zien meegenomen. • Onder de plankosten (€267.800) nemen we een bedrag van € 55.000 op voor de oriëntatiefase voor groot onderhoud van de baan en de kosten voor het opstellen van een programma van eisen.

Dit bedrag was in 2024 begroot maar de werkzaamheden zijn grotendeels naar 2025 doorgeschoven. Om in 2027 groot onderhoud uit te kunnen voeren is het noodzakelijk dat we deze stappen nu al ondernemen. Op basis van deze werkzaamheden

12

• • • •

is het ook mogelijk om tot een goede kostenraming te komen van de verwachte kosten voor groot onderhoud aan de baan. Vanaf jaarschrijf 2027 wordt het resultaat met circa € 100.000 negatiever door hogere rentelasten. De huidige geldlening met een lage rente van € 0,5% loopt begin 2027 af. Vanaf 2027 rekenen we met een rente van 2,5% voor de financiering van de investeringen. Vanaf 2027 is rekening gehouden met de realisatie van PBN en een stijging van het aantal vluchten waardoor de baten toenemen. In het meerjarenperspectief is een eerste schatting uit 2022 meegenomen van de kosten voor groot baanonderhoud. Dit leidt vanaf 2028 tot een aanzienlijke verhoging van de kapitaallasten. TB heeft in 2024 turnpads aangelegd en de kapitaallasten daarvan hebben we verwerkt in de begroting. De kosten van de aanleg bedroegen ca. € 400.000. Dat is € 100.000 minder dan waar we rekening mee hielden in het besluit tot aanleg van de turnpads. Deze investering verdient de GR in korte tijd terug. In de periode 2025-2028 realiseert de GR namelijk 1) extra) parkeerinkomsten en 2) extra daarmee samenhangende inkomsten (zoals de verhuur van ruimte in een hangar). De optelsom daarvan is hoger dan de kosten van de investering in de turnpads.

De raming voor 2025 is € 658.664 negatief. Hierin zit € 267.800 aan incidentele kosten, zie bovenstaande toelichting voor de aard van deze incidentele kosten. Geschoond voor deze incidentele kosten is het resultaat van 2025 € 390.864.

2.4 Programmaplan vastgoedexploitatie TB Speerpunten vastgoedexploitatie TB De baten en lasten in het kader van de vastgoedexploitatie van TB bestaan op dit moment uit de baten uit de verhuur van vastgoed op het bedrijvenpark TB (waarin geïnvesteerd is). 2.4.1

Verhuur vastgoed Bij investeringen in vastgoed dat we langdurend verhuren, hanteren wij de beleidsregel dat we vastgoed verantwoorden binnen de vastgoedexploitatie. De lasten bestaan uit kapitaallasten van de investering, lasten beheer en onderhoud en overige belastingen en verzekeringen. De herziene beleidsregels vaste activa bepalen de kapitaallasten. In 2025 werken we aan de verbouw van shelters B511 en B512. 2.4.2

Wat mag het kosten?

Dit deel omvat de baten en lasten die we niet kunnen toekennen aan de grondexploitatie of de begroting TA en betreft de vastgoedexploitatie van TB. Hieronder vallen: de verhuuropbrengsten en de daaraan gerelateerde kosten en kapitaallasten van investeringen in vastgoed dat niet behoort tot het luchthavengebied, de erfpachtvergoeding van de luchthaven (is een last in de luchthavenexploitatie). De vastgoedexploitatie van TB laat voor de periode 2025-2029 het volgende verloop zien:

In 2025 worden de shelters B511 en B512 verbouwd wat tot een stijging van de kapitaallasten leidt vanaf 2026 en 2027. Hier staat tegenover dat we vanaf 2025 een huursom ontvangen voor deze shelters. Vanaf 2027 dient de activa opnieuw gefinancierd te worden, in verband met de opgelopen rente leidt dit tot hogere kapitaallasten vanaf 2027.

13

3 Paragrafen Artikel 26 BBV schrijft voor dat we in het jaarverslag dezelfde paragrafen moeten opnemen als die we in de begroting opnemen. Voor TB zijn achtereenvolgens de volgende paragrafen van toepassing: • Grondbeleid • Weerstandsvermogen en risicobeheersing • Kapitaalgoederen • Financiering • Bedrijfsvoering • Verbonden partijen • Wet Open overheid

3.1

Paragraaf Grondbeleid

Doel van TB is te komen tot een integrale en toekomstbestendige gebiedsontwikkeling die een belangrijke bijdrage levert aan de economie, ecologie, natuur, woningbouw en leefbaarheid van de regio. Om de doelstelling te realiseren is bij aanvang gekozen voor een actief grondbeleid, resulterend in de aankoop van de voormalige vliegbasis Twenthe. Nagenoeg alle voor de gebiedsontwikkeling benodigde gronden zijn in bezit van de GR. Wel zijn nog aankopen nodig voor o.a. de compensatie van natuurwaarden en stikstofdeposities. Hiermee is rekening gehouden in de grondexploitatie en daarop geven we een nadere toelichting in het (geheime) grondverwerving- en uitgifteplan. In deze paragraaf gaan we in op de actuele waardering van de in het kader van het grondbeleid verrichte investeringen (de grondexploitatie), de belangrijkste verschillen ten opzichte van afgelopen jaar en de bij de waardering gehanteerde uitgangspunten. Tevens voerden we een gevoeligheidsanalyse uit. Dit is een vorm van scenario denken waarmee we inzicht krijgen in het effect van bijstelling van de in de grondexploitatie gehanteerde uitgangspunten. De risicoanalyse en het voor de grondexploitatie benodigde weerstandsvermogen, komt in paragraaf 3.2 aan de orde. 3.1.1

Actuele waardering van de verrichte investeringen

De grondexploitatie richt zich hoofdzakelijk op het uitgeven van bedrijfskavels op het bedrijvenpark en – in de toekomst – ook op TA (en daarnaast nog op afronding van de woonparken). Het bedrijvenpark ligt klaar voor de uitgifte van kavels en deze periode zijn meerdere bedrijven geïnteresseerd in vestiging. Alleen wordt, zoals genoemd, de vestiging van grotere bedrijven in grote mate belemmerd door netcongestie en stikstofbeperkingen. Het tekort van de grondexploitatie kan o.a. verklaard worden door vijf omstandigheden: 1. de keus om in de ontwikkeling van het terrein de waarden van het militaire erfgoed en natuur zoveel mogelijk te beschermen. Als gevolg is 13% van het gebied beschikbaar voor bebouwing op bedrijfskavels. Anders gezegd: een relatief klein deel van de grondpositie levert geld op; 2. de rentelast van het aangekochte terrein is hoog; 3. naast de ontwikkelopgave valt ook het beheer van het terrein onder de grondexploitatie. Het gaat om het beheer en onderhoud van de rond 80 hectare aan bedrijvenpark. Daarnaast is er een juridische beheertaak die onder meer is gericht op flora- en fauna regelgeving en het geluidszonebeheer; 4. met het afronden van de woonparken, werkparken en het natuurgebied drukken de kosten van de gr steeds zwaarder op de resterende onderdelen van de gebiedsontwikkeling, waaronder de ontwikkeling van het bedrijvenpark; 5.

de voorbereidingskosten van tegen de vijf miljoen euro voor een commerciële luchthaven uit de periode voor 2014 drukken ook op de grondexploitatie. In de tabel op de volgende pagina geven we de actuele grondexploitatie vereenvoudigd weer, afgezet tegen de vorig jaar vastgestelde grondexploitatie. In paragraaf 3.1.2. beschrijven we de verschillen ten opzichte van afgelopen jaar. T/m 31-12-2024 is € 26.697.816 geïnvesteerd in de grondexploitatie. Dit betreft het saldo van € 136.968.856 aan gemaakte kosten en € 110.271.040 aan gerealiseerde opbrengsten. Alle investeringen financierden we met vreemd vermogen (geleend geld). De grondexploitatie-begroting actualiseren we jaarlijks, om inzicht te verkrijgen in het eindresultaat van het project c.q. de terugverdiencapaciteit van de verrichte investeringen. Daartoe actualiseren we de berekening met gehanteerde uitgangspunten, zoals de rekenparameters, eenheidsprijzen en de verwachte doorlooptijd.

14

Vorig jaar werd een tekort van € 19.916.825 miljoen begroot op contante waarde per 1-1-2024. Op prijspeil 1-1-2025 is dat (verhoogd met de disconteringsvoet van 2%) € 20.315.161. De actuele grondexploitatie per 1-1-2025 sluit op een tekort van € 25.967.955 en laat derhalve een verslechtering zien van € 5.652.793. In de tabel staat tevens het effect op de verliesvoorziening. Deze wordt met € 6.051.130 opgehoogd. Dit betreft de verslechtering van de grondexploitatie van € 5.652.793 en de discontering met 2% (€ 398.336), waarmee geen rekening werd gehouden in de begroting. 3.1.2

Verschillen ten opzichte van afgelopen jaar

Belangrijkste verschil ten opzichte van het afgelopen jaar betreft de verlenging van de grondexploitatie met 5 jaar. Het fors nadelig financieel effect van dit nieuwe scenario komt met name door extra rentelasten en extra plankosten in de toegevoegde jaren (2032-2036). In de volgende grafiek geven we de 10 belangrijkste verschillen ten opzichte van afgelopen jaar grafisch weer. De verschillen lichten we daarna toe.

1. scenario, effect rente en discontering (negatief) Het verlengen van de looptijd van de grondexploitatie met vijf jaar (vanwege vertraging in de uitgifte van grote bedrijfskavels als gevolg van netcongestie en stikstofbeperkingen, zie ook paragraaf 2.2)

15

heeft een groot effect op de begrote rentekosten. Dit effect is circa -/- € 4,0 miljoen van het totaal en bestaat uit het saldo van nominale rentekosten (negatief) en discontering van deze rente (positief) naar 1-1-2025. 2. scenario, nieuwe plankosten projectorganisatie TB 2032-2036 (negatief) Het verlengen van de looptijd van de grondexploitatie heeft ook effect op de 'plankosten projectorganisatie'. De kosten in de extra jaren 2032-2036 bedragen in totaal circa € 2,6 miljoen. Dit betreft de (fte-)kosten voor directie en secretariaat, project control en projectadministratie, planeconomie, maar ook die van vijf extra jaren huisvesting (en huur) en bijvoorbeeld de kosten van de jaarlijkse accountantscontroles. 3. scenario, nieuwe plankosten TB bedrijvenpark 2032-2036 (negatief) Het verlengen van de looptijd van de grondexploitatie heeft tot slot effect op de 'plankosten project bedrijvenpark TB'. De kosten in de extra jaren 2032-2036 bedragen in totaal circa € 1,3 miljoen. Dit betreft de (fte-)kosten voor de ontwikkeling van het bedrijvenpark zoals projectmanagent, acquisitie, communicatie, uitvoering en VTU, alsmede advies en inhuur van derden. 4. hogere grondopbrengst bedrijfskavels TB (positief) De inflatie en schaarste aan bouwkavels voor bedrijven geeft aanleiding om de uitgifteprijs van bouwkavels te verhogen. De actuele uitgifteprijs begroten we op € 150 per m2.

Dit gebaseerd op advies van Boers en Lem d.d. 7 februari 2025. Boers en Lem adviseert om een bandbreedte van € 145 - € 155 per m2 te hanteren. In de grondexploitatie gaan we uit van het gemiddelde van deze bandbreedte. Bijstelling van de uitgifteprijs heeft een positief effect van € 1,2 miljoen. 5. scenario, effect kostenindex en opbrengstenindex (positief) De toekomstige inflatie (kostenstijging en opbrengstenstijging) begroten we jaarlijks aan de hand van de Nota van Uitgangspunten van de gemeente Enschede. Deze nota is gebaseerd op advies van adviesbureau Metafoor. Verlenging van de looptijd van de uitgifte van bedrijfskavels heeft een positief effect op de totaal begrote inflatie van € 1,2 miljoen. De kosten stijgen weliswaar extra, echter omdat de nog te realiseren opbrengsten hoger zijn heeft de bijstelling een positief effect. Per saldo is dit effect circa € 1,2 miljoen, gerekend over de gehele (nieuwe) looptijd, inclusief het oude begrotingsjaar (2024-2036). 6. bijdrage reconstructie afslag VTE (negatief) Nadat in 2023 het herziene bestemmingsplan voor de ‘Voormalige Vliegbasis Twenthe – Midden” door de Raad van State was vernietigd, kon TB niet langer aanspraak maken op het laatste deel van de met van Eck overeengekomen koopsom.

Tegelijkertijd is, in de grondexploitatie 2024, ook het budget voor reconstructie van de afslag naar VTE (afslag Vliegveldweg – Oude Deventerweg) vrijgevallen. Het DB besloot op 20 december 2024 om maximaal € 317.600 bij te dragen in deze investering. Dit vanuit de opvatting dat er een verantwoordelijkheid voor de GR is om evenementen op de verkochte locatie mogelijk te maken. 7. verkoop pand Prins Bernhardpark 58 (positief) In het Prins Bernhardpark is het karakteristiek pand nummer 58 (in de grondexploitatie PB12) verkocht (€ 925.000, akte juli 2024). Onder andere vanwege de verhuurde staat was voor dit pand in de grondexploitatie een behoudende verkoopwaarde opgenomen (€ 634.000, geïndexeerd na eerdere taxatie). Doordat in het biedingsproces ook de ‘bodemprijs’ (€ 800.000) fors werd overboden, is er een meeropbrengst van € 291.000. 8. minder plankosten in 2024 (positief) In 2024 zijn minder plankosten gemaakt dan begroot, met name voor de deelprojecten met nog de hoogste plankostenramingen ’t Vaneker/ Zuidkamp (minder inzet management, uitgifte, stedenbouw) en TB bedrijvenpark (minder inzet acquisitie, secretariaat, ontwerp). Voor beide deelprojecten is dan ook de post onvoorzien niet nodig gebleken. 9. meer rente in 2024 (positief) Omdat binnen TB in 2024 sprake was van overliquiditeit ontstonden rentebaten vanuit het 'schatkistbankieren'.

Deze rentebaten waren niet voorzien. Tegelijkertijd vallen ook de rentekosten enigszins hoger uit. Per saldo is sprake van een positief effect.

16

10. minder niet-verrekenbare Btw (positief) De niet-verrekenbare-btw over 2024 blijkt lager te zijn dan voorzien. Dit is het gevolg van enerzijds een eerdere globale inschatting van deze verrekening en tevens het gevolg van minder gemaakte kosten dan in de begroting was opgenomen. 3.1.3

Bij de waardering gehanteerde uitgangspunten

Rekenkundige parameters Het resultaat (circa -/- € 26 miljoen op NCW per 1-1-2025) is berekend op basis van een begroting van (op eindwaarde) € 43,9 miljoen aan nog te maken kosten en € 37,7 miljoen aan nog te realiseren opbrengsten. Voor de inschatting van toekomstige inflatie hanteren we de volgende uitgangspunten: a. de kostenstijging is begroot op 4,5% in 2025, 2,5% in 2026 en 2027 en 2% vanaf 2028; b. de opbrengstenstijging voor woningbouw is begroot op 0% in 2025; verwachting is dat de kavels dit jaar worden uitgegeven; c. de stijging van de verkoopprijs van bedrijfskavels is begroot op 0% in 2025 en 2% vanaf 2026; d. de stijging van de opbrengst uit verkoop van vastgoed is begroot op 0% in 2025, 2% in 2026 en 2027 en 1% vanaf 2028. De onder a t/m c genoemde uitgangspunten baseren we op advies van adviesbureau Metafoor aan de gemeente Enschede. Dit advies bevat geen indicatie voor de stijging van de verkoopwaarde van verhuurd vastgoed (d). Met de onder d genoemde percentages hanteren we, in relatie tot de gemiddelde inflatie over het afgelopen decennium en de inflatiedoelstelling van de Europese Centrale Bank, een behoedzaam uitgangspunt. De rentekosten tot en met 2029 zijn begroot op 0,375%, gebaseerd op de voor de grondexploitatie aangetrokken lening, welke doorloopt tot 2029. De rente op lange termijn laat zich lastig voorspellen.

Voor de periode 2030 t/m 2036 hebben we de rente die de gemeente Enschede toerekent aan grondexploitaties gevolgd. Dit is 2,5% in 2030, 3,0% in 2031 en 2032 en 3,5% vanaf 2033. Borgstelling deelnemers en disconteringsvoet Conform artikel 24 van de GR TB staan de deelnemers garant voor het eindresultaat van de grondexploitatie, van naar de huidige inzichten -/- € 32.933.645 per 31-12-2036. Ter bepaling van het resultaat op netto contante waarde hanteren we een disconteringsvoet van 2%, gebaseerd op het maximale meerjarig streefpercentage van de Europese Centrale Bank voor de inflatie binnen de Eurozone, zoals voorgeschreven door de commissie BBV. Verkoop vastgoedportefeuille bij afronding gebiedsontwikkeling Strategie van TB en uitgangspunt in de grondexploitatie is dat TB de verhuurde panden en terreinen op het bedrijvenpark na afronding van de gebiedsontwikkeling verkoopt. Net als voorgaande jaren is de geschatte opbrengst uit verkoop in het laatste jaar van de grondexploitatie ingecalculeerd (2036). De investering in het opknappen van de panden activeren we onder materiële vaste activa (en dus buiten de grondexploitatie) op de balans. Gelet hierop brengen we de (restant) boekwaarde in het jaar van verkoop in mindering op de verkoopwaarde.

De randvoorwaarden voor uitgifte van kavels op het bedrijvenpark brengen we op orde De behoefte aan bedrijfskavels blijft groot: er is nauwelijks nog aanbod in Twente. TB heeft – bouwrijpe en planologisch geregelde - gronden beschikbaar, ook voor bedrijven met een grotere ruimtebehoefte. De afgelopen jaren signaleerden we belemmeringen voor de uitgifte van de gronden op het bedrijvenpark. Dit betrof: 1. de marktconformiteit van de vastgestelde erfpachtregeling en het parkmanagement tarief; 2. de te beperkte definitie zoals voor AMM&HTSM gehanteerd in het bestemmingsplan; 3. het niet kunnen inzetten van aangekochte en aan te kopen stikstofrechten om vestiging mogelijk te maken door grotere bedrijven; 4. en begin 2024 kwam hier nog een nieuw knelpunt bij: de capaciteit van het elektranetwerk. Het DB besloot op 31 maart 2023 de kavels op het bedrijvenpark in eeuwigdurende erfpacht uit te geven en stelde daarnaast de parkmanagementbijdrage vast op een marktconform niveau. De gemeenteraad van Enschede stelde een wijziging op het bestemmingsplan vast, waarin de definitie voor AMM/HTSM is verruimd. Met deze besluiten zijn de twee eerstgenoemde knelpunten opgelost. Op de knelpunten “stikstof” en “netcongestie” heeft TB nauwelijks invloed.

De grootste onzekerheden liggen in het moment waarop we oplossingen voor deze knelpunten mogen verwachten, en welke mogelijkheden er in de tussenliggende periode nog wel zijn. In onderstaande grafiek geven we de

17

uitgifteprognose van het bedrijvenpark grafisch weer. Aanname die we impliciet in de grondexploitatie opnemen is dat uiterlijk in 2030 een oplossing voor het stikstofprobleem is gevonden en grotere elektriciteitsaansluitingen dan weer mogelijk zijn. 20.000 18.000 16.000