B1. BP Toelichting

Toelichting Bestemmingsplan Voormalige Vliegbasis Twenthe - Midden 2021

Status: Vastgesteld

Voormalige vliegbasis Twenthe - Midden 2021

Inhoudsopgave

Toelichting

3

Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 Aanleiding bestemmingsplan 1.2 Doorstart 1.3 Ligging en begrenzing plangebied 1.4 Geldende juridische regelingen 1.5 Wettelijk kader 1.6 Procedurestappen

3 3 6 9 10 11 11

Hoofdstuk 2 Gebiedsbeschrijving 2.1 Ruimtelijke structuur 2.2 Functionele structuur 2.3 Cultuurhistorie

14 14 18 23

Hoofdstuk 3 Planbeschrijving 3.1 Voorgenomen gebiedsontwikkeling in het MER 3.2 Bestemde ontwikkelingen 3.3 Ruimtelijke kwaliteit

28 28 30 36

Hoofdstuk 4 Planologisch beleidskader 4.1 Ruimtelijk beleid en regels van het Rijk 4.2 Ruimtelijk beleid en regels van de provincie Overijssel 4.3 Gemeentelijk ruimtelijk relevant strategisch beleid

37 37 39 41

Hoofdstuk 5 Omgevingsaspecten 5.1 Milieu 5.2 Water 5.3 Verkeer 5.4 Archeologie 5.5 Natuur

48 48 65 67 71 72

Hoofdstuk 6 Economische uitvoerbaarheid 6.1 Exploitatieplan 6.2 Ladder Duurzame Verstedelijking 6.3 Uitvoerbaarheid binnen planperiode

78 78 78 79

Hoofdstuk 7 Juridische planopzet 7.1 Algemeen 7.2 Indeling planregels 7.3 Beschrijving van het plan 7.4 Handhaving

80 80 80 81 85

2 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Toelichting Hoofdstuk 1 1.1

Inleiding

Aanleiding bestemmingsplan

Oorspronkelijke aanleiding In 2003 heeft het kabinet besloten om de militaire luchtmachtbasis Twenthe te sluiten. Met het daadwerkelijk beëindigen van de functie van militaire luchtmachtbasis Twenthe op 1 januari 2008 zijn naar schatting 2.500 (directe en indirecte) banen verloren gegaan in Twente en is een gebied van ruim 500 hectare in het hart van het stedelijke gebied Twente beschikbaar gekomen voor nieuwe functies. Het gebied is sinds 2008 in ontwikkeling van een besloten militair terrein naar een grotendeels open en toegankelijk gebied met nieuwe functies. Planontwikkeling In de plannen van het Rijk, provincie en gemeenten staat het compenseren van het banenverlies, het realiseren van natuur en het realiseren van een acceptabele opbrengst van de grond voor het Rijk centraal. Voor de woongebieden 't Vaneker, Prins Bernhardpark, Overmaat en Fokkerweg en het noordelijke deel van de vliegbasis zijn de bestemmingsplannen inmiddels onherroepelijk. Deze toelichting is opgesteld voor het middendeel binnen de voormalige hekwerken van Defensie, dat beoogd is als terrein voor nieuwe natuur die onderdeel uitmaakt van het NatuurNetwerk Nederland (NNN), evenementen en behoud van het bestaande MASS-radarsysteem.

Het gebied wordt -grofweg- begrensd door de Vanekerhoek in het zuiden, de Weerseloseweg en de vliegveldstraat in het westen, het Snijdersveld en Schaddersveld in het noorden en de Oldenzaalsestraat in het oosten. De historische vliegbasis Twente bestaat uit verschillende, niet direct aan elkaar grenzende deelgebieden. De kern wordt gevormd door het Prins Bernard Park in het oosten, Kamp Overmaat en Zuidkamp en het centrale deel. Dit centrale deel is in het bestemmingsplan gesplitst in het noordelijk terrein met unieke bedrijvigheid gekoppeld aan de landingsbaan en ten zuiden ervan een middendeel waarop het evenemententerrein wordt gerealiseerd. Dit deel van de voormalige vliegbasis wordt bedrijfsmatig geëxploiteerd onder de naam 'Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie', in deze toelichting ook aangeduid als 'VTE".

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 3

Het bestemmingsplan dat voor dit middendeel wordt opgesteld moet de ruimte creëren om gebruik te maken van de unieke mogelijkheden van dit uitgestrekte gebied. Het plan heeft betrekking op het evenemententerrein Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie (VTE), de nieuw aangelegde natuur (als onderdeel van het natuurnetwerk Nederland, NNN) en de MASS-radar van Defensie. In het plangebied worden ook de directe ontsluitingswegen meegenomen. De aanwezige hangars, shelters, taxibaan en munitiebunkers in een ruime groene setting, maken het tot een locatie die uitdaagt om nieuwe gebruiksvormen voor de bestaande bouwwerken te zoeken. Met respect voor de bijzondere waarden in het gebied, heeft VTE een concept ontwikkeld voor een evenementen- en leisurebestemming. Onder meer die bestemming wordt in het bestemmingsplan gereguleerd en verankerd. Beleidsvisie Met de vaststelling van de structuurvisie 'Luchthaven Twente e.o.' in 2009 is de ambitie vastgelegd om een vliegwiel te creëren voor de Twentse economie, dat ertoe leidt dat het verlies van werkgelegenheid door het vertrek van de militaire basis meer dan goed wordt gemaakt. Versterking van de ruimtelijke kwaliteit maakt van die ambitie nadrukkelijk onderdeel uit. Nadien is die ambitie in diverse gemeentelijke en provinciale nota's herbevestigd en nader uitgewerkt.

De belangrijkste uitgangspunten voor de invulling van het NNN en het evenemententerrein zijn in 2016 door de gemeenteraad als een nadere uitwerking van de eerdere structuurvisie vastgesteld. De inhoud van deze uitwerking geldt nog onverkort als beleidskader voor de ontwikkelingen in het middendeel. PlanMER Op basis van het in februari 2015 in de gemeenteraad van Enschede besproken Plan van Aanpak 'Implementatie Advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente' is vervolgens verder invulling gegeven aan de planontwikkeling. In het ruimtelijk domein zijn de eerste stappen gezet door de Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor de milieueffectrapportage (MER) als ontwerp ter inzage te leggen en vervolgens vast te stellen door de gemeenten Dinkelland en Enschede en de provincie Overijssel. Hierbij is ook de keuze gemaakt om de tot dat moment opgesplitste MER-procedures voor het noordelijk deel en het middengedeelte samen te voegen, zodat één integrale effectbeoordeling mogelijk werd. Voor het plangebied van het middendeel zie onderstaande afbeelding.

4 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Situering plangebied MER

Bij de uitvoering van de verschillende onderzoeken zijn de volgende activiteiten als uitgangspunt gekozen: De ontwikkeling in plangebied Midden bestaat uit de realisatie van natuur in aansluiting op het Natuurnetwerk Nederland en een gebied waar ruimte is voor de herontwikkeling van de Werkparken De Strip, Oostkamp en Deventerpoort (zie voor een nadere beschrijving paragraaf 2.2). Plangebied Noord bestaat uit het luchthavengebied, een gedeelte dat wordt ingericht voor bedrijvigheid in de AMM/HTSM-sector (High Tech Systemen en Materialen (HTSM) en Advanced Materials and Manufacturing (AMM), Safety & Security (o.a. de Twente Safety Campus)) en een stuk van de ontsluiting op de N737. Ook is er ruimte voor het testen en vliegen met drones (Unmanned Systems). Binnen het luchthavengebied is, naast de ruimte die nodig is voor de vliegfunctie ten behoeve van Business Aviation en General Aviation, ruimte voor luchthavengebonden bedrijvigheid. In het MER zijn vervolgens de milieueffecten van de volledige gebiedsontwikkeling en de alternatieven voor de verschillende deelopgaven in de plangebieden Noord en Midden in beeld gebracht met als doel een keuze te kunnen maken voor het voorkeursalternatief (VKA). Bij het bepalen hiervan is natuurinclusief ontwikkeld en is gezocht naar een goede balans tussen economie, landschap, natuur en recreatie.

Het zoveel mogelijk behouden van de ruimtelijke kwaliteit gekoppeld aan een realistische marktverwachting van de beoogde ontwikkelingen in combinatie met een neutrale grondexploitatie, vormde het vertrekpunt van het VKA. Op hoofdlijnen bestaat het VKA uit een combinatie van: de voorkeursvariant voor het plangebied Midden, gebaseerd op de uitgangspunten vastgesteld door de gemeenteraad van Enschede (april 2015); de Campusvariant met een bebouwingspercentage van 13% in plangebied Noord; de Trendvariant voor de vliegtuigbewegingen in plangebied Noord. Meer informatie over dit VKA en de MER is opgenomen in paragraaf 5.1.1, de MER zelf is als bijlage opgenomen bij deze toelichting. Vernietigd bestemmingsplan Als onderdeel van de gebiedsontwikkeling van de voormalige vliegbasis Twenthe zijn in maart 2018 de bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 5

bestemmingsplannen voor de nieuwe functies door de gemeenteraad vastgesteld. De bestemmingsplannen voor de noordzijde (Technology Base/luchthaven) en de meeste beperkingenzones zijn inmiddels onherroepelijk. Medio 2019 is het bestemmingsplan voor het middendeel (evenemententerrein met bijbehorende geluidszone vanuit het bestemmingsplan met de beperkingenzones, bedrijvigheid op Deventerpoort en de nieuw aangelegde natuur) echter door de Raad van State vernietigd. Het bestemmingsplan was voor de toets aan het Natura 2000-gebiedsbeschermingsrecht gebaseerd op de landelijke Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Op 29 mei 2019 heeft de Raad van State de uitspraak gedaan dat het PAS niet als basis mag worden gebruikt voor toestemming voor activiteiten die extra stikstofuitstoot veroorzaken. Alle vergunningen en plannen in Nederland die hierop waren gebaseerd en waartegen beroepszaken liepen, zijn vervolgens vernietigd. Dat geldt ook voor het bestemmingsplan voor het middendeel.

1.2

Doorstart

Inleiding Aan de ambitie om de aantrekkingskracht van de regio Twente te verhogen en de werkgelegenheid in deze regio uit te breiden heeft de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State niet afgedaan. De gemeente Enschede wil nog steeds inzetten op een herontwikkeling van het middengebied van het voormalige Vliegveld Twenthe, tot een gebied voor evenementen en leisure met een landelijke uitstraling. Ofschoon aan de doelstellingen van het bestemmingsplan ten opzichte van het oorspronkelijke plan uit 2018 niets is veranderd, is het voorliggende plan met een grote mate van zorgvuldigheid voorbereid. Bij de voorbereiding van het vorige bestemmingsplan was nog slechts op hoofdlijnen bekend hoe de activiteiten op het terrein zich zouden kunnen ontwikkelen. Inmiddels zijn er ervaringsfeiten bekend over de exploitatie gedurende een aantal jaren, waardoor in het bestemmingsplan van meer gedetailleerde uitgangspunten over de bedrijfssituatie kon worden uitgegaan voor de verdere doorontwikkeling. Dat heeft geleid tot een nadere precisering van de bouw- en gebruiksmogelijkheden van het terrein en de in acht te nemen waarden en belangen van de omgeving voor het nieuwe bestemmingsplan. Deze uitgangspunten vallen overigens geheel binnen de eerder door de gemeente en provincie vastgestelde beleidskaders.

Ter onderbouwing van de keuzes in het bestemmingsplan is uitvoerig onderzoek verricht. Deels kon worden volstaan met eerder uitgevoerd onderzoek, dan wel met een actualisatie daarvan. Anderzijds is ook veel nieuw onderzoek verricht, zoals bijvoorbeeld naar de natuureffecten en naar de verstedelijkingsdruk. Hierna wordt meer in detail ingegaan op de voorbereiding van het bestemmingsplan. Stikstofdepositie Als gevolg van de hiervoor genoemde PAS-uitspraak dienen plannen en projecten die kunnen leiden tot een toename van stikstofdepositie op voor stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebieden en waarvan significante effecten om die reden niet op voorhand kunnen worden uitgesloten, te worden onderworpen aan een passende beoordeling. In het kader van de passende beoordeling die voor het bestemmingsplan 'Voormalige Vliegbasis Twenthe - Midden 2021' is uitgevoerd, is rekening gehouden met de recente jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak en met de Beleidsregels intern en extern salderen van de provincie Overijssel. Aan de hand van deze kaders is een oplossingsrichting geformuleerd om de op het VTEterrein beoogde activiteiten planologisch mogelijk te maken.

Allereerst wordt in het bestemmingsplan voorzien in het treffen van een verkeersmaatregel in de vorm van een zogenaamde Middengeleider, waardoor de verkeersafwikkeling van gemotoriseerd verkeer van en naar het VTE-terrein via de Oude Deventerweg en de provinciale weg N733 Oldenzaalsestraat wordt afgewikkeld. Daaraast wordt gebruik gemaakt van externe saldering. VTE heeft in het kader van externe saldering stikstofdepositierechten verworven van een training- en pensionstalling voor paarden aan de Roolvinkweg 30 te Enschede. Van de verworven rechten is, conform de provincie beleidsregels, 70% ingezet voor externe saldering. Gelet op het voorgaande is in de passende beoordeling geconcludeerd dat significante effecten zijn uitgesloten. Planvergelijking Het oorspronkelijke bestemmingsplan uit 2018 bood een passend kader voor de beoogde ontwikkelingen op het deelgebied Midden. Het voorliggende bestemmingsplan wijkt naar aard, strekking en inhoud dan ook niet wezenlijk af van het vernietigde bestemmingsplan. Toch zijn op de geëigende plaatsen in de regels, verbeelding en toelichting van het plan aanpassingen doorgevoerd. Deels vanwege tijdsverloop en deels vanwege gewijzigde inzichten. De opgedane ervaringen met de activiteiten die vanaf 2018 op het terrein van 6 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

VTE zijn ondernomen hebben daaraan bijgedragen. De aanpassingen hebben in hoofdzaak betrekking op het volgende.

Onderwerp

Bestemmingsplan 2018 (vastgesteld raad)

Bestemmingsplan 2021 (ontwerpbestemmingsplan)

Milieucategorie

- De Strip en Oostkamp milieucategorie 4.2 - Bunkerstrip milieucategorie 3.2 - P bij Deventerpoort milieucategorie 2

- De Strip en Oostkamp mileucategorie 4.2 - Bunkerstrip milieucategorie 3.1 en milieucateogorie 2 voor de noordelijke punt van de Bunkerstrip - P bij Deventerpoort milieucategorie 2

Plangebied

Met Deventerpoort

- Zonder Deventerpoort, omdat ontwikkeling nog niet bekend is, dus vigerende bestemming. - Minimale verruiming bij de terreinentree ten behoeve van de verkeersvoorziening, de zogenaamde middengeleider.

Bebouwing

Maximaal bebouwd oppervlak 63.000 m 2. Bestaand circa 38.500 m 2. Dus uitbreiding mogelijk met circa 24.500 m 2 bebouwd oppervlak.

Maximale uitbreiding 11.000 m 2 bvo waarvan: - 6.500 m 2 bvo op de "Oostkamp" - 3.500 m 2 bvo op de oostzijde van "De Strip" - 1.000 m 2 op de westzijde van "De Strip" - Geen uitbreiding op de Bunkerstrip of P bij Deventerpoort.

Bouwhoogte

Bouwhoogte voor nieuwe gebouwen: - aan de westzijde van De Strip grenzend aan de nieuwe natuur maximaal 20 meter - oostzijde van De Strip en Oostkamp maximaal 20 meter - Bunkerstrip 12 meter

Bouwhoogte voor nieuwe gebouwen: - aan de westzijde van De Strip grenzend aan de nieuwe natuur maximaal 4 meter - oostzijde van De Strip en Oostkamp maximaal 15 meter - Bunkerstrip 8 meter (is alleen voor de bestaande gebouwen)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 7

Automotive

Karts, quads en crossmotoren met verbrandingsmotoren buiten gebouwen is niet toegestaan (behoudens de 12 evenementendagen met hogere geluidbelasting).

Alle automotive bij leisure (permanente activiteiten) met verbrandingsmotoren is geheel uitgesloten, zowel binnen als buiten gebouwen. Evenementen met voertuigen met verbrandingsmotoren zijn toegestaan en beperkt tot 100 uur per jaar met motoren, 200 uur per jaar met personenwagens en 100 uur per jaar met vrachtwagens.

Horeca

Zelfstandige horeca in bestaande brandweerkazerne

Geluidzone

Geluidzone wettelijk verplicht, Geluidzone is wat kleiner als beschermt de omgeving tegen gevolg van lagere milieucategorie geluidoverlast. Via een geluidzone op de Bunkerstrip. wordt geborgd dat alle activiteiten gezamenlijk aan de norm van de geluidzone moeten voldoen. Zonder geluidzone worden bedrijven los van elkaar beoordeeld, wat kan leiden tot een hogere geluidsbelasting.

Evenementendagen

Op 12 dagen per kalenderjaar mag Geen veranderingen, nog steeds worden afgeweken van de 12 dagen per jaar mag worden geluidzone afgeweken van de geluidzone met dezelfde beperkingen ter bescherming van flora en fauna.

Verkoop evenementen

Maximaal 3 grote verkoopevenementen per jaar.

Maximaal 3 grote verkoopevenementen per jaar.

Vuurwerk

Maximaal 12 dagen per jaar.

Nu gekoppeld aan de 12 evenementendagen met hogere geluidbelasting, met een maximum van 15 minuten per dag.

8 1 (vastgesteld)

Geen zelfstandige horeca

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Stikstof

1.3

Bestemmingsplan was voor de toets aan het Natura 2000 gebiedsbeschermingsrecht gebaseerd op de landelijke Programmatische Aanpas Stikstof (PAS)

Bestemmingsplan nu gebaseerd op stikstofdepositie van 0 (nul). Oplossing door een externe saldering (verwerving door VTE van de stikstofrechten van de Roolvinkweg 30) en verkeersmaatregel om aan- en afrijdend gemotoriseerd verkeer via de provinciale weg N733 Oldenzaalsestraat af te wikkelen. Verkeer van en naar het evenemententerrein kan niet meer via de Vliegveldweg, maar moet via de Oude Deventerweg.

Ligging en begrenzing plangebied

Het plandeel 'Midden' van de voormalige militaire vliegbasis Twenthe ligt in de driehoek Enschede - Hengelo Oldenzaal (zie ook de afbeelding 'Situering plangebied MER' in paragraaf 1.1). Het terrein is gelegen tussen agrarische gronden en natuurgebieden en wordt ontsloten via (met korte tussenliggende lokale wegen) de provinciale wegen N733 en N737. Meer informatie over het plangebied is te vinden in hoofdstuk 2 van het MER en in hoofdstuk 2 van deze toelichting. Naast de gronden die vallen onder de gebiedsontwikkeling wordt in dit bestemmingsplan ook het perceel in eigendom van Defensie meegenomen waarop de MASS-radar is gelegen.

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 9

Plangebied bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Twenthe – Midden 2021

Voor het bestemmingsplan geldt een verplichting om een geluidzone op te nemen vanwege het gegeven dat er in het kader van evenementen gedurende meer dan 8 uur in een week met gemotoriseerde voertuigen gereden kan worden. De geluidzone is mede bepalend voor de begrenzing van het plangebied. De geluidzone en de nieuwe natuur bepalen samen de begrenzing van het plangebied, waarbij in tegenstelling tot het vernietigde bestemmingsplan het deelgebied Deventerpoort geen onderdeel uitmaakt van het plangebied.

1.4

Geldende juridische regelingen

Voor het plangebied geldt momenteel het volgende ruimtelijke regime:

Naam

Beschrijving

Besluitdatu m

Type

Buitengebied 1996

Bestemd voor vliegveld en militaire doeleinden 08-09-1997

Bestemmingsplan

Buitengebied Noordwest

Actualisatie van het buitengebied

09-11-2015

Bestemmingsplan

Hangar 11

Het houden van sportevenementen (behoudens gemotoriseerde sporten), besloten bijeenkomsten, beurzen, tentoonstellingen, fairs en vergelijkbare activiteiten

07-01-2014

Projectafwijkingsbesluit

Bedrijven met milieuzones (vuurwerk, risicovol geluid)

Uitsluitend vestiging van risicovolle inrichtingen

18-11-2014

Bestemmingsplan

Buitengebied zonnepanelen

Mogelijk maken van zonnepanelen op maaiveld in het buitengebied

02-07-2018

Bestemmingsplan

Parkeren Enschede

Het realiseren van voldoende parkeerplaatsen 11-03-2019 bij nieuwe ontwikkeling op basis van de gemeentelijke parkeernormennota

Bestemmingsplan

Cultuurhistorie

Beschermen van cultuuhistorische waarden

06-02-2016

Bestemmingsplan

Voormalige vliegbasis Twenthe - Zones

Voorziet in zonering van een radar, alsmede een geluidszonering gekoppeld aan het vliegveld

12-03-2018

Bestemmingsplan

Lonnekerveldweg 30 en Vliegveldweg 299

Mogelijk maken van een zorginstelling voor de 15-12-2020 opvang van jongeren op een deel van het perceel Lonnekerveldweg 30. Mogelijk maken van een zelfstandig kantoor op het perceel Vliegveldweg 299.

Bestemmingsplan

Aan de gebieden waarop de bestemmingsplannen 'Bedrijven met milieuzones (vuurwerk, risicovol, geluid)', 'Buitengebied Noordwest', 'Cultuurhistorie', 'Buitengebied - zonnepanelen', 'Parkeren Enschede' en 'Lonnekerveldweg 30 en Vliegveldweg 299' betrekking hebben wordt een gebiedsaanduiding ten behoeve van de geluidszone toegevoegd. De overige bepalingen uit de genoemde bestemmingsplannen blijven van toepassing en worden met dit bestemmingsplan niet gewijzigd.

10 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

1.5

Wettelijk kader

Het wettelijk kader van een bestemmingsplan is de Wet ruimtelijke ordening (hierna Wro) en het Besluit ruimtelijke ordening (hierna Bro). Wet ruimtelijke ordening (Wro) De Wro schrijft voor dat de gemeenteraad 'voor het gehele grondgebied van de gemeente een of meer bestemmingsplannen vaststelt, waarbij ten behoeve van een goede ruimtelijke ordening de bestemming van de in dat plan begrepen grond wordt aangewezen en met het oog op die bestemming regels worden gegeven'. Besluit ruimtelijke ordening (Bro) In het Bro is geregeld aan welke eisen een bestemmingsplan en andere ruimtelijke plannen moeten voldoen, wat vastgelegd moet worden en wat meegewogen moet worden (artikelen 3.1.2 t/m 3.1.7 en artikelen 3.2.1 t/m 3.2.4 Bro). Een bestemmingsplan bestaat uit planregels en een verbeelding. In artikel 3.1.6 van het Bro is bepaald dat elk bestemmingsplan vergezeld gaat van een toelichting. In de toelichting moet worden vermeld wat de uitkomsten zijn van onderzoeken over omgevingsaspecten, wat de gevolgen zijn voor de waterhuishouding, of de Wet milieubeheer van toepassing is, inclusief een milieueffectrapportage (MER), of sprake is van archeologische/cultuurhistorische waarden, welke milieukwaliteitseisen wat betreft lucht, bodem, geluid bij het plan betrokken zijn en welk beleid van gemeente, provincie en Rijk een rol speelt.

Een bestemmingsplan is een juridisch ruimtelijk beleidsdocument, waarin de bestemming van de gronden met inbegrip van de daarop van toepassing zijnde gebruiks- en bouwregels en de daarop aanwezige bebouwing worden vastgelegd, maar waarin ook ruimtelijke ontwikkelingsmogelijkheden kunnen zijn opgenomen. Op basis van een bestemmingsplan is een bepaald gebruik toegestaan en kunnen omgevingsvergunningen worden verleend. Digitalisering Alle ruimtelijke plannen moeten voor iedereen digitaal beschikbaar en raadpleegbaar zijn. Daarvoor is een landelijke voorziening in het leven geroepen: www.ruimtelijkeplannen.nl . Er moet gewerkt worden via landelijk vastgestelde uniforme regels (artikel 1.2.1 en 1.2.2 Bro, nader uitgewerkt in de ministeriële Regeling standaarden ruimtelijke ordening). Kosten In de wet is bepaald dat de kosten voor het maken van een bestemmingsplan verhaald kunnen worden op de aanvrager voor zover het plan bouwplan mogelijk maakt. Die kosten worden vastgesteld in een exploitatieplan, maar ze kunnen ook op een andere wijze verhaald worden bijvoorbeeld door het sluiten van een overeenkomst (afdeling 6.4 Wro).

1.6

Procedurestappen

Voordat een bestemmingsplan onherroepelijk wordt, moeten diverse stappen worden doorlopen. Hieronder worden de belangrijkste stappen toegelicht. Gedurende de totstandkomingprocedure zal deze paragraaf verder worden aangevuld met de informatie uit de op dat moment doorlopen stappen. 1. Vooraankondiging Als eerste stap in een bestemmingsplanprocedure moeten burgemeester en wethouders het voornemen om een bestemmingsplan voor te bereiden, publiceren in het gemeentelijk huis-aan-huisblad en op internet. Er wordt geen gelegenheid geboden om hierover zienswijzen naar voren te brengen (artikel 1.3.1 Bro), deze mogelijkheid wordt later in de procedure wel geboden. De mededeling dat het bestemmingsplan in voorbereiding wordt genomen is op 29 juli 2020 gepubliceerd in het gemeentelijke huis-aan-huisblad en op de website van de gemeente Enschede. 2. Adviezen lokale organen Voorafgaand aan het formele vooroverleg vragen burgemeester en wethouders van de gemeente Enschede aan het binnen het plangebied werkzame erkende wijk- of buurtorgaan advies uit te brengen over het in

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 11

voorbereiding zijnde bestemmingsplan. Dit is geen wettelijke procedurestap maar een binnen de gemeente Enschede gehanteerde werkwijze, die is vastgelegd in de Regeling Wijkorganen 2008 en nader uitgewerkt in de notitie Wijkorganen en Adviesafspraken. 3. Vooroverleg In het Bro is voorgeschreven (artikel 3.1.1) dat burgemeester en wethouders voorafgaand aan het in procedure brengen van een nieuw bestemmingsplan overleg moeten plegen met (voor zover er belangen spelen) andere gemeenten, het waterschap, de provincie en het Rijk. In het voorjaar van 2016 zijn diverse overheidsinstanties en vaste overlegpartners benaderd om over drie bestemmingsplannen van de voormalige vliegbasis Twenthe te adviseren. Namelijk over de bestemmingsplannen: -

Voormalige Vliegbasis Twenthe – Noord

-

Voormalige Vliegbasis Twenthe – Midden

-

Voormalige Vliegbasis Twenthe – Zones

De reacties op de bestemmingsplannen alsmede de gemeentelijke beantwoording van het vooroverleg zijn opgenomen in het rapport “Nota samenvatting en beantwoording reacties vooroverleg” van juni 2016 zie bijlage 1. Voor voorliggend bestemmingsplan zijn de volgende overlegpartners geraadpleegd: Gemeente Losser Gemeente Dinkelland Gemeente Hengelo Gemeente Haaksbergen Gemeente Oldenzaal Gemeente Hof van Twente Gemeentelijke monumentencommissie Waterschap Vechtstromen Ministerie van Defensie Regieteam Technology Base Noaberoverleg Stichting Lonnekerberg Stichting Lonnekerland Dorpsraad Lonneker Landschap Overijssel Natuur en Milieu Overijssel Oversticht Stichting milieuraad Enschede Veiligheidsregio Twente Provincie Overijssel

Van de binnengekomen reacties en het gemeentelijk commentaar daarop is een verslag opgesteld, dat als bijlage 2 aan de plantoelichting is toegevoegd. 4. Terinzagelegging ontwerpplan De Wro bepaalt dat op de procedure van een bestemmingsplan de uniforme openbare voorbereidingsprocedure uit afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing is. Dit betekent dat het ontwerp van een bestemmingsplan gedurende een periode van zes weken ter inzage moet worden gelegd. Na ter inzage legging kan een ieder gedurende die periode zienswijzen naar voren brengen bij de gemeenteraad. In het kader van de voorbereiding van het in 2018 vastgestelde bestemmingsplan zijn meerdere onderzoeken verricht die hebben bijgedragen aan de onderbouwing van het bestemmingsplan. Enkele van de onderzoeken zijn door tijdsverloop niet meer actueel en om die reden geactualiseerd ten behoeve van het voorliggende bestemmingsplan. Enkel de rapporten die de planologische ontwikkeling onderbouwen zijn bij dit bestemmingsplan als bijlage opgenomen. De overige rapporten uit het verleden zijn verzameld en beschikbaar gesteld. Ze zijn inzichtelijk via de gemeentelijke website www.enschede.nl. Zienswijzen Het bestemmingsplan heeft tezamen met de gecoördineerde besluiten van 3 juni 2021 tot en met 14 juli 2021

12 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

voor een ieder ter inzage gelegen. De ter visie legging van deze besluiten is van te voren aangekondigd in het plaatselijke Huis-aan-Huis blad en de Staatscourant.Gedurende de inzagetermijn zijn 7 zienswijzen ingediend. Van de ingekomen zienswijzen en de gemeentelijke beantwoording daarvan is een verslag gemaakt dat als bijlage bij het vaststellingsbesluit van het bestemmingsplan wordt gevoegd. De ingediende zienswijzen geven deels aanleiding tot wijziging van het bestemmingsplan. In de nota is per indiener aangegeven of dat het geval is. 5. Vaststelling Nadat de zienswijzen zijn behandeld wordt een bestemmingsplan ter vaststelling aangeboden aan de gemeenteraad. Daarbij kan het voorkomen dat op basis van de naar voren gebrachte zienswijzen voorgesteld wordt om het bestemmingsplan gewijzigd ten opzichte van het ontwerp vast te stellen. Ambtshalve kan ook worden voorgesteld om op een aantal onderdelen van ondergeschikte aard het plan gewijzigd vast te stellen. Beide gevallen (ambtshalve en naar aanleiding van een zienswijze) is op het onderhavige bestemmingsplan van toepassing. Alle wijzigingen zijn opgenomen in een overzicht dat bij de besluitvorming zal worden betrokken.

6. Coordinatieregeling Naast een nieuw bestemmingsplan is een omgevingsvergunning voor milieu nodig om gebruik te kunnen maken van de ruimte die het bestemmingsplan voor onder meer evenementen en leisure gaat bieden. Deze procedures worden tezamen met het verkeersbesluit aan elkaar gekoppeld door een zogenaamd coördinatiebesluit. Daardoor wordt de totale doorlooptijd verkort en worden eventuele beroepsprocedures gezamenlijk behandeld. Daarnaast kunnen veel onderzoeken voor beide procedures worden gebruikt, wat leidt tot een besparing in kosten en doorlooptijden.

7. Instellen beroep Na vaststelling van het bestemmingsplan door een gemeenteraad staat voor belanghebbenden de mogelijkheid open om bij de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State beroep in te stellen tegen het bestemmingsplan. Deze informatie wordt uitgelegd in de publicatie waarin het besluit bekend wordt gemaakt. Deze publicatie vindt op dezelfde wijze plaats als bij de ontwerpfase. Indieners van een zienswijze krijgen een afschrift van het besluit van de gemeenteraad en de Nota beantwoording zienswijzen, beide als bijlage bij een brief waarin de kennisgeving van het besluit is opgenomen. Belanghebbenden krijgen een periode van zes weken om hun beroepsgronden kenbaar te maken. Crisis- en herstelwet van toepassing Op het besluit tot vaststelling van het bestemmingsplan is afdeling 2 van hoofdstuk 1 van de Crisis en Herstelwet van toepassing. In verband hiermee dienen beroepsgronden in het beroepschrift te worden opgenomen. Na afloop van de beroepstermijn kunnen geen nieuwe beroepsgronden worden aangevoerd. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State doet binnen zes maanden na afloop van de beroepstermijn uitspraak over de ingestelde beroepen.

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 13

Hoofdstuk 2

Gebiedsbeschrijving

In dit hoofdstuk wordt een algemene beschrijving van de huidige situatie in het plangebied in samenhang met de omgeving rond het plangebied gegeven. Daarbij zal voornamelijk worden ingegaan op de huidige ruimtelijke structuur met een beschrijving van de ruimtelijke kenmerken en karakteristieken.

2.1

Ruimtelijke structuur

Landschappelijke context Het plangebied is te typeren als een patchwork van essen, bossen, beken en open velden. Heel kenmerkend voor het landschap tussen Hengelo, Oldenzaal en Enschede is het contrast tussen cultuur en natuur, mede op basis van de karakteristieken van de ondergrond (geomorfologie en waterstructuur). Landschappelijke/ruimtelijke structuur en historisch geografische waarden zijn nauw aan elkaar verbonden.

Ligging plangebied in het landschap, plangebied rood omlijnd

Geomorfologie Het plangebied en de bossen in de omgeving liggen op de westelijke flank van een noord-zuid georiënteerde stuwwal. Het stuwwallencomplex bevat, met name ten noorden en oosten van Oldenzaal, verschillende bijzondere elementen, zoals Tertiaire afzettingen en periglaciale dalen, waardoor het geologisch en geomorfologisch van grote waarde is. Ook in het plangebied ligt een deel van stuwwal die variabel is van hoogte. De grote variatie in hoogte en het sterke hoogteverschil ten opzichte van de directe omgeving, maken het reliëf tot een belangrijk kenmerk van het plangebied. Het gebied ten westen van de stuwwal bestaat uit een verspoelde gordeldekzandvlakte met enkele ruggen en 14 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

wordt doorsneden door diverse dalvormige laagten (beekdalen). De meeste beekdalen komen voor in het zuidelijk deel van het plangebied. Door de aanwezige keileem en de relatief vlakke ligging, was de gordeldekzandvlakte van nature een vrij slecht ontwaterd drassig gebied. Dit verklaart ook de late ontginning van het gebied en het huidige gebruik van een groot deel van het gebied als bos. Daar waar de omgeving een vrij sterk microreliëf heeft, ontbreekt dit op de voormalige luchtmachtbasis, waar het terrein is afgevlakt.

Hoogtekaart, plangebied zwart omlijnd

Waterstructuur De waterstructuur in het plangebied hangt sterk samen met de geomorfologie van het omliggende gebied. Het meest in het oog springend is de oost-west georiënteerde bekenstructuur. Zuidelijk liggen de Drienerbeek, Eschbeek, Vinkebeek en Elsbeek. Meer noordelijk liggen nog de Deurningerbeek en de Hasselerbeek. Een aantal natuurlijke watergangen die door het plangebied liepen zijn niet meer zichtbaar. Zo is het stelsel van beken dat aan de Lonnekerberg ontspringt en naar het zuiden en westen afwatert, grotendeels onzichtbaar ondergebracht in leidingen en overkluizingen. Vooral de natuurlijke beken zijn waardevolle waterelementen. Behalve de beken komt in het plangebied op verschillende plaatsen geïsoleerd water voor. Verspreid liggen er in de bosachtige omgeving diverse natuurlijke vennen, waarvan het Lonnekermeer één van de grootste is. Ook zijn diverse gegraven kleine wateren aanwezig.

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 15

Omliggende waterstructuren, plangebied rood omlijnd

Ruimtelijke karakteristiek De omgeving rond het plangebied is bosrijk en heeft een kleinschalig en groen karakter. Wel zijn er verschillende ruimtelijke eenheden op hoofdlijnen te onderscheiden: De band van stedelijke bebouwing van Enschede richting Borne. Een aantal min of meer noord-zuid georiënteerde bosgordels (landschapstype boslandschap). Meer besloten kleinschalige landschapsdelen met veel houtsingels, lanen etc., vaak voormalige kampontginningen (landschapstype oude hoevenlandschap en essenlandschap). Meer open landschapsdelen op de voormalige open woeste gronden / heidegebieden (landschapstype veld- en broekontginningen).

16 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Visualisering ruimtelijke karakteristiekplangebied en omgeving rond het plangebied

Er zijn geen scherpe grenzen tussen de verschillende ruimtelijke eenheden, waardoor ze veelal in elkaar overlopen. Het plangebied is grotendeels ontwikkeld op de tot 1940 nog steeds onontgonnen heide. Deze gronden waren door hun slechte ontwatering niet in trek voor landbouw en zijn daarom steeds open gebleven. Het gebied vormt daardoor nog steeds één van de grotere open ruimten in Twente. Het is juist vanwege deze natuurlijke openheid, dat dit gebied (mede) geschikt was voor de ontwikkeling van de vliegbasis. Het afwisselende groene, vaak kleinschalige karakter van het landschap wordt vaak gezien als belangrijke waarde van het gebied. Deze kwaliteit is ook in het plangebied nadrukkelijk nog aanwezig, niet alleen ruimtelijk (afwisseling grotere en kleinere ruimtelijke eenheden), maar ook ten aanzien van de landschappelijke elementen: bosschages, poelen, beken, houtsingels etc., die deze ruimtelijke structuur vormgeven. Bebouwing is niet dominant in het gebied aanwezig en altijd zeer groen ingepast.

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 17

Landschapstypenplangebied en omgeving rond het plangebied

De beplanting in het plangebied bestaat veelal uit relatief jong bos. Op sommige plaatsen is door de zeer natte condities sprake van moerasbos of van bomen die op rillen zijn geplant. Daarnaast lijken op een aantal plaatsen hakhoutbeplantingen aanwezig.

2.2

Functionele structuur

Omgeving van het plangebied De voormalige vliegbasis Twenthe ligt verscholen tussen de bossen. Het militaire karakter bracht dat met zich mee. Het terrein, dat een paar honderd hectare groot is, heeft een ongedwongen functionele ruimtelijke samenhang op basis van een centrale open ruimte met daaromheen in de bosrijke randen gegroepeerde, weinig opvallende, vaak geclusterde bebouwing. In het centrum van de luchthaven liggen de start- en landingsbanen. Deze zijn door middel van een netwerk van verharde (taxi)banen verbonden met de omgeving. Dit netwerk van lijnen en verbinden vormt het hart van de luchthavenstructuur en vormt daarom naast de centrale open ruimte een belangrijke ruimtelijke kwaliteit. De beleving van de centrale open ruimte kan echter grotendeels slechts vanuit de randen ervaren worden, doordat het terrein zelf vanwege veiligheids- en ecologische redenen beperkt toegankelijk is. Ruimtelijk heeft de luchthaven dan ook niet een duidelijke rand. Het hele terrein loopt over / is zeer sterk ingebed in de omgeving.

18 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Situering plangebied in de omgeving

Zo loopt de open ruimte van de start- en landingsbaan over in de omliggende open ruimtes. Evenzo zijn de bosgebieden en kleinschalige open ruimtes gekoppeld aan de omgeving. Er is ook geen hoofdentree die ruimtelijk als zodanig herkenbaar is. Via landelijke wegen zijn er meerdere formele en informele toegangen naar het terrein. De entrees van het terrein zelf zijn ook niet nadrukkelijk aanwezig. De ongedwongen opzet is ook te zien in de beeldkwaliteit. De functionele inrichting van het terrein en de kwaliteit van de architectuur is divers en heeft zijn eigen niet prestigieuze "doe maar gewoon" charme, waarbij de tijd even stil gestaan lijkt te hebben. De bebouwing op het terrein betreft zowel kleinere objecten (shelters, keetachtige gebouwen etc., meestal ca. 1 bouwlaag) als grotere (hangars, loodsen etc.). Het plangebied Het bestemmingsplan heeft betrekking op het evenemententerrein 'Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie' (VTE), de nieuw aangelegde natuur (als onderdeel van het natuurnetwerk Nederland, NNN), en de MASS-radar van Defensie. In het plangebied worden ook de directe ontsluitingswegen meegenomen (in deze paragraaf niet nader uitgewerkt). Hierna worden de onderdelen die tezamen het plangebied Midden vormen, nader toegelicht.

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Tussen het evenemententerrein en het plangebied Noord ('Technology Base') is als onderdeel van de totale gebiedsontwikkeling een circa 134 hectare groot natuurgebied aangelegd. Deze gronden zijn opgenomen in het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en versterken de verbinding tussen de Lonnekerberg en hof Espelo. Het Natuurnetwerk Nederland is het Nederlands netwerk van bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden. Het netwerk moet natuurgebieden beter verbinden met elkaar en met het omringende agrarisch gebied. Sinds de start van de herinrichting van het natuurgebied in november 2014 zijn er wandel-, ruiter- en fietsroutes aan het gebied toegevoegd. Zie de onderstaande afbeelding.

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 19

Natuur Netwerk Nederland, plangebied groen weergegeven

Vliegveld Twenthe Evenementenlocatie (VTE) Het evenemententerrein VTE omvat het platform, de Strip en Oostkamp. Na de toelichting op deze onderdelen is een overzichtskaart opgenomen. Platform / verharding voor parkeren Aan de zuidzijde bevindt zich een groot verhard parkeeroppervlak. Vanuit de omgeving is dit gebied beperkt zichtbaar, maar ruimtelijk is het sterk verbonden met het open middengebied. Het verharde terrein met taxibanen en platform heeft een oppervlakte van circa 8 ha en biedt ruime mogelijkheden voor parkeren. De Strip De Strip omvat de voormalige taxibaan met bijbehorende gebouwen, waaronder enkele bijzondere panden, zoals een ensemble uit de bezettingstijd met verkeerstoren, oude brandweerkazerne en een commandobunker. Net als de lijn van de munitiestraat, sluit de lijn van De Strip aan op de historische ontginningsstructuur. Alleen aan de noordzijde loopt De Strip over in de centrale open ruimte en ligt een aantal shelters ook zichtbaar in de open ruimte. Oostkamp Het gebiedsdeel Oostkamp is een bijna 24 hectare groot terrein, waarop zich enkele grote, merendeels vernieuwde, hangars en bouwwerken bevinden. Voor een deel zijn het unieke objecten, zoals Hangar 11 en de munitiebunkers. Het gebied wordt ontsloten via de Vliegveldweg/Oude Deventerweg. Richting het noorden loopt de Grefteberghoekweg.

Het noordelijk deel van de Grefteberghoekweg is afgesloten voor doorgaand autoverkeer. Fietsers en wandelaars kunnen wel van deze route gebruik maken. Oostkamp is aan de noordzijde ingebed in bosgebied en aan de zuidzijde enkel afgeschermd van het omliggende landschap door middel van, vooral, houtsingels, waardoor er nog enigszins een ruimtelijke zichtrelatie tussen omgeving en Oostkamp bestaat. Een bijzondere lijn is de oude munitiestraat (Bunkerstrip) die als afgesloten lijn geheel in

20 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

het bosgebied is ingebed.

Het evenemententerreinVTE

MASS-radar Defensie Een klein gedeelte van het plangebied is nog in eigendom gebleven van Defensie. Het gaat om een MASS-radarsysteem (Military Approach Surveillance System), dat onderdeel uitmaakt van een landelijk dekkend radarnetwerk. Op onderstaande kaart is de MASS-radar aangeduid met een oranje vlak.

MASS-radar Defensie bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 21

Verkeer Het plangebied is per auto en fiets goed bereikbaar. Ten noorden van het gebied ligt de spoorlijn van Hengelo naar Duitsland en direct noordelijk daarvan ligt de autosnelweg A1 Amsterdam-Duitsland. Deze stroomweg vormt een schakel in de internationale verbinding met Osnabrück, Hannover, Magdenburg, Berlijn en verder richting Oost-Europa. Oostelijk van het gebied sluit de provinciale weg N733 (Oldenzaalsestraat) bij Oldenzaal direct aan op de A1. Aan de westzijde ligt de provinciale weg N737 (Weerseloseweg), die de spoorlijn Hengelo-Oldenzaal en de A1 ongelijkvloers kruist en vervolgens aansluit op de provinciale weg Hengelo-Oldenzaal (N342). De genoemde provinciale wegen zijn aangewezen als gebiedsontsluitingswegen met een maximum snelheid van 80 km/u. Het plangebied is vervolgens via het onderliggend wegennet (erftoegangswegen met maximum snelheid 60 km/u) met de omringende gebiedsontsluitingswegen verbonden.

Regionale bereikbaarheid

Openbaar vervoer Via de N733 Oldenzaalsestraat zorgen buslijndiensten 60 en 62 voor openbaar vervoer tussen Enschede en Oldenzaal. Haltes liggen echter niet in de directe nabijheid van het plangebied. Ook treinstations liggen op grotere afstand, te weten in Enschede, Oldenzaal en Hengelo. Fietsverkeer Langs de gebiedsontsluitingswegen N733 Oldenzaalsestraat en N737 zijn aparte fietsvoorzieningen aanwezig in de vorm van vrijliggende fietspaden. Via diverse erftoegangswegen in het onderliggend wegennet is het plangebied per fiets goed bereikbaar. 22 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Parkeren In het plangebied is op maaiveld, al dan niet als zodanig gemarkeerde, parkeerruimte beschikbaar bij bedrijfsgebouwen, kantoren en de voormalige luchthavenvoorzieningen.

2.3

Cultuurhistorie

Historie en ontstaansgeschiedenis plangebied Twentse landschap De bewoningsgeschiedenis van het plangebied hangt nauw samen met het ontstaan van het landschap, zoals hiervoor beschreven. Op de hogere gronden, voornamelijk op de flanken van de stuwwallen en op de dekzandruggen is vanaf de Vroege Middeleeuwen een essen- en oude hoevenlandschap ontstaan. De essen vormden open akkercomplexen rond de esdorpen en - gehuchten of lagen meer verspreid in de vorm van kleine eenmansessen of kampen, hier vaak erven genoemd. Ze hadden functionele relaties met de graslanden in de beekdalen en de heidevelden op de arme zandgronden. Rond de 11 e eeuw ontstonden de marken in het gebied. Een marke is een verbond van boeren om gezamenlijk akkers, weides, bossen en heidevelden te beheren. Het plangebied viel onder meerdere marken. De gebieden tussen de oude ontginningen, op de hogere en/of slecht doorlatende gronden, zijn later ontgonnen, volgens een veel rechtlijniger ontginningspatroon. Deze jonge broek- en veldontginningen zijn in het huidige landschapspatroon veelal bebost of in gebruik als grasland.

Historische kaart plangebied en omgeving

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 23

Binnen het gebied waren rond 1900 diverse boerderijen aanwezig, met door houtwallen omgeven bouwlanden en bospercelen. Ook waren diverse historische landschappelijke lijnen aanwezig, zoals deels beplante wegen, paden en een beekje. Het grootste gedeelte van het gebied bestond destijds nog uit 'woeste grond'; onontgonnen heidevelden en drassige terreinen. De luchthaven De geschiedenis van de vliegbasis begint in 1921, het jaar waarin enkele Twentse notabelen een stuk heidegrond tussen Enschede, Hengelo en Oldenzaal geschikt begonnen te maken voor de sportvliegerij: dit gedeelte lag ter plaatse van de zuidelijke ringweg. In 1931 werd het sportvliegterrein omgevormd tot een volwaardig civiel vliegterrein. Na egalisatie van het terrein werd een grote grasmat van 64 hectare aangelegd aan de oude handelsweg, de Oude Deventerweg. Dit gebied werd begrensd door de Fokkerweg in het oosten, de Oude Deventerweg in het zuiden, de Panderweg in het westen en de Korhaanweg in het noorden. In 1932 werden op het terrein een stationsgebouw en een hangar gebouwd. Er was onder andere tot 1939 een dagelijkse lijnvlucht per KLM naar Amsterdam.

Graff Zeppelin in Twente

In mei 1940 werd het vliegveld door de Duitse Luftwaffe in bezit genomen. Hun 'Fliegerhorst' maakte deel uit van een stelsel van luchtverdediging dat de hele westkust van het Europese vasteland omvatte. De basis voor dat stelsel werd gevormd door de mogelijkheden die de radar bood voor vluchtleiding en gevechtsleiding. Voor dit nieuwe doel werden de bestaande startbanen vergroot en werden er nieuwe banen aangelegd: hiermee kwam de nog steeds bestaande 'Duitse' A tot stand. Om de startbanen kwam een ringweg te liggen. Deze ringweg stond in verbinding met de 55 vliegtuighallen die door de Duitsers werden gebouwd. De Duitsers breidden het vliegveld sterk uit: boeren werden onteigend en landgoed het Slottelmös werd in beslag genomen: het nieuwe hoofdgebouw werd op dit voormalige landgoed gesitueerd. De luchtverkeersleiding kreeg een plaats op het Centrum (Rollfeld). Aan de Lonnekerveldweg werd een gebouw voor de technische dienst opgericht en aan de Fokkerweg verrezen onderkomens voor de manschappen. Onderkomens voor officieren en onderofficieren werden gebouwd op het Prins Bernardpark (Nordlager), Zuidkamp (Südlager) en kamp Overmaat. Ten noorden van het Prins Bernardpark werd een radiostation gebouwd.

24 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

Toen na 1942 de vooral overdag opererende Amerikaanse luchtmacht in het Nederlandse luchtruim verscheen, werden twee enorme rolbaanlussen aangelegd: één liep tot aan de grens met Oldenzaal en de ander tot aan het huidige terrein van de Universiteit Twente. Op 1 april 1945 werd het vliegveld door Engelse troepen bezet, waarna het in november 1945 werd overgedragen aan de Nederlandse luchtmacht. Op 31 maart 1946 werd vervolgens de vliegbasis Twenthe opgericht. Na de oorlog werd het terrein van het vliegveld teruggebracht van ruim 1800 tot minder dan 500 ha. Vanaf deze periode werden voortdurend functionele verbeteringen en veranderingen doorgevoerd. Die hingen bijvoorbeeld samen met wijzigingen in gestationeerde vliegtuigtypen (Starfighter, NF-5, F-16) en met veranderende functies (opleiding, parate eenheid, etc.). Een grote ingreep betekende in 1974 de vervanging van de oude vliegtuigparkeerplaatsen door zogenoemde 'shelters', vliegtuigbunkers met een landelijk uiterlijk. Zij waren een uitvloeisel van de ervaringen van de Israëlische luchtmacht, die in één keer veel in de open lucht geparkeerde Egyptische gevechtsvliegtuigen uitschakelde. Er is in verband met vernieuwing en kostenbesparing in de afgelopen jaren door Defensie veel van de 'Duitse' bebouwing gesloopt: van de 55 oude verwarmde hangars is er bijvoorbeeld nog maar één, in sterk veranderde toestand over.

Ook het pand C(entrum) 1, het Duitse hoofdgebouw, is enkele jaren geleden afgebroken. Het legeringscomplex aan de Fokkerweg is in 2003 in zijn geheel verdwenen. In 2003 werd door het Ministerie van Defensie besloten Vliegbasis Twenthe af te stoten. Nog voor de zomer van 2004 zijn de meeste eenheden van de vliegbasis vertrokken en in 2007 hielden ook onderhoud en reparatie hier op. Monumenten in het plangebied In het plangebied zijn geen rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten aanwezig. Dit wil echter niet zeggen dat er geen cultuurhistorische waarden of monumentale bebouwing, bouwelementen en/of bebouwingsensembles aanwezig zijn. Er is een reeks van waardebepalingen opgesteld, die ingaan op de cultuurhistorische waarden op het terrein. Voorstellen tot bescherming van diverse objecten op het terrein werden ook meegenomen in een raadsvoorstel van de gemeente Enschede in 2002, maar dit voorstel en ook aanvragen richting de minister hebben niet tot registratie als rijks- of gemeentemonument geleid. Waardestelling - cultuurhistorisch waardevolle structuren en elementen in het plangebied In 2008 werd in een nota aan de gemeenteraad van Enschede aangegeven dat een intensievere aanpak vereist was om de culturele waarde in beeld te brengen en veilig te stellen. Het Oversticht kreeg de opdracht bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 25

om voor het gehele terrein van het voormalige vliegveld Twente een waardenstelling op te stellen en aan te geven welke structuren en elementen te behouden zijn en waar ontwikkelkansen liggen. Waarde landschap / historische geografie Alle landschappen in het plangebied vertegenwoordigen een zekere cultuurhistorische waarde. Dit geldt vooral voor de es- en beekdalontginningen. Deze komen vooral voor ten zuiden van het plangebied. In het plangebied komen vooral de jongere veld- en broekontginningen voor. Deze zijn minder waardevol, maar in grote delen van het plangebied wel weinig aangetast. Ter plaatse van het plangebied is het oorspronkelijke landschapspatroon verdwenen (verkaveling en voorkomend reliëf). De cultuurhistorische waarde van het landschap is hierdoor gering. Daarnaast zijn er in de nabijheid van het plangebied diverse landgoederen aanwezig die opgenomen zijn op de cultuurhistorische waardenkaart van de Provincie Overijssel. Hoewel houtwallen niet direct bij een ontginningstijd of een type landschap horen zijn ze heel kenmerkend voor de streek. Als veekering zijn op veel plaatsen tussen percelen houtwallen aangelegd. Deze houtwallen vertegenwoordigen een belangrijke waarde. Binnen het plangebied is de hoeveelheid houtwallen zeer beperkt. De meeste beken en wegen in de omgeving van het plangebied vertegenwoordigen cultuurhistorische waarde.

Dit geldt voor de wegen in het (oude) es- en beekdalontginningslandschap, waar het nog bestaande patroon van lokale verharde- en zandwegen een sterke samenhang vertoont met de aanwezige verspreide bebouwing en met het lokale microreliëf. Juist het contrast met het rechte verkavelings- en wegenpatroon van de broek- en veldontginningen wordt gezien als waardevol. In de inventarisatie van het Oversticht worden ten aanzien van de context van het Twentse Landschap de volgende waardevolle patronen, structuren of elementen aangegeven:

Uitsnede waardestelling Oversticht

Het bosachtige gebied ten zuiden van het terrein was tot 1940 onderdeel van het voormalige landgoed van de familie Tattersall, een Enschedese fabrikantenfamilie. De lanenstructuur op dit landgoed is nog ten dele in de huidige aanleg terug te vinden. Ten westen van de hoofdtoegangsweg bevindt zich op de hoek met de oude klinkerrolbaan het nieuwe hoofdgebouw (begonnen in 2000), verbonden met een bunker aan de oostzijde. De zuidelijk rolbaan heeft zijn oude klinkerdek deels, met name in het westelijke deel, behouden en is voorzien van geëmailleerde markeringsstenen. Vanaf deze rolbaan is in het noordoosten de bebouwing op de westelijke flank van de Lonnekerberg zichtbaar, waar ondermeer de verkeerstoren, de commandobunker en de brandweergarage staan. De ringrolbaan vormt aan de noordwest- en de oostzijde de begrenzing, dat door een afrastering van het omringende landschap wordt afgescheiden. Aan de noordwestzijde bevindt zich een gebied met 'shelters', overdekte parkeerplaatsen voor vliegtuigen uit 1974. Het noordwestelijke deel van het sheltercomplex staat vanwege zijn vorm bekend als de 'druiventros'. In het daarnaast gelegen Noordcomplex staan twee (na de Tweede Wereldoorlog geplaatste) Britse hangars uit de oorlogsperiode. Deze hangars zijn in de jaren '90 van de twintigste eeuw ingrijpend vernieuwd, maar bezitten nog de oude constructie.

Bij de noordoosthoek van het terrein takt de voormalige schietbaan in noordoostelijke richting af. Hier werden de boordwapens van vliegtuigen na reparatie of montage 'ingeschoten'. Aan het einde van deze baan bevindt zich nog het restant van de zogenoemde kogelvanger: een berg aarde omhuld door een bakstenen omlijsting. Tegen de westelijke flank van de Lonnekerberg, de oostelijke begrenzing, bevindt zich het oude

26 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

commandocentrum van het vliegveld. Hier staan de verkeerstoren, enkele bunkers, de brandweergarages en het stafgebouw. Ten oosten van het oude commandocentrum ligt het kamp Oost of Oostcomplex. Hierin bevinden zich enkele grote, voor het merendeel vernieuwde hangars en bouwwerken. De grootste hangar van dit complex, nummer 11, is een Britse hangar die van een nieuwe beplating is voorzien, maar nog wel de oorspronkelijke constructie bezit. In de cultuurhistorische waardenstelling van Het Oversticht uit 2009, worden ten aanzien van de luchthaven als militaire basis de volgende waardevolle patronen, structuren of elementen aangegeven:

Uitsnede waardestelling Oversticht

Uitsnede kaart waardenstelling Oversticht

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 27

Hoofdstuk 3

Planbeschrijving

Zoals bij de inleiding (paragraaf 1.1) is omschreven is er op basis van de vastgestelde (beleids)kaders een voorkeursalternatief bepaald in de milieueffectrapportage voor de totale gebiedsontwikkeling. In dit hoofdstuk zal allereerst op de inhoud van dit voorkeursalternatief worden ingegaan. Vervolgens wordt toegelicht welke delen van dit voorkeursalternatief meegenomen zijn in het bestemmingsplan.

3.1

Voorgenomen gebiedsontwikkeling in het MER

De omgeving van de gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente bestaat uit deelgebied Noord met een oppervlakte van circa 230 hectare en deelgebied Midden met een oppervlakte van circa 200 hectare. Beide deelgebieden kennen eigen specifieke deelopgaven en gebiedskenmerken. Het MER uit 2016 brengt voor zowel deelgebied Noord als deelgebied Midden de milieueffecten van de beoogde ontwikkelingen in beeld. De ontwikkelingen in beide deelgebieden zijn uitgewerkt in twee afzonderlijke bestemmingsplannen. Het bestemmingsplan 'Voormalige vliegbasis Twenthe - Noord' is inmiddels onherroepelijk. Algemene profilering De gebiedsontwikkeling is een modern Twents landgoed met monumentale structuren en een sfeer van robuustheid. De bosranden van de omliggende landgoederen omarmen het gebied. In het open middengebied domineert de landingsbaan en de woeste grond. De start- landingsbaan wordt als ruimtelijke structuur in zijn geheel behouden. Landschap en gebouw lopen in de toekomst in elkaar over op een natuurlijke en vanzelfsprekende wijze. Het gebied dient goed bereikbaar en herkenbaar te zijn. Door een fysieke verbinding tussen verschillende bedrijven en activiteiten op de locatie zelf krijgt het gebied een goede oriëntatie en kunnen de activiteiten elkaar versterken.

Geprobeerd wordt om het gebied open te houden door bijvoorbeeld zo min mogelijk toepassing van hekwerken, echter is dit niet altijd te voorkomen (bijvoorbeeld vanwege veiligheidseisen of bepaalde bedrijfsactiviteiten). Qua verlichting wordt de natuur in de nacht zo min mogelijk verstoord. Meer dan voorheen wordt gebruik gemaakt van bestaande voorzieningen en gebouwen. Bij de vaststelling van het vorige bestemmingsplan in 2018 was er nog geen exacte invulling bekend van de beleidsmatig beoogde organische invulling van het terrein. Ook voor het nieuwe bestemmingsplan geldt dat er geen gedetailleerd eindbeeld is, maar VTE heeft in de afgelopen jaren meer zicht gekregen op het type evenementen dat op de locatie plaats kan vinden. Bestaande gebouwen worden gekoesterd en (eerst) benut of herbestemd. Aanpassingen aan bestaande gebouwen zijn mogelijk wanneer de ingrepen ondergeschikt zijn aan de oorspronkelijke vorm en uitstraling. Nieuwe gebouwen en toevoegingen worden zo veel mogelijk flexibel en aanpasbaar ontworpen met bij voorkeur gebruik van duurzame milieuvriendelijke materialen en materialen uit het gebied zelf. Het is daarmee een gebied van eenheid, waar wordt gewerkt met spelregels voor alle ontwikkelingen om sfeer en landschap te behouden en te versterken en om een vestigingsmilieu te creëren dat past bij het beoogde gebruik.

Dit betekent ontwikkelen met duurzaamheid, innovatie en ecologie als centrale begrippen. In hoofdlijnen wordt het gebied daarmee gebruikt voor: een 'gelaagd' natuur- en recreatiegebied, geladen met verhalen; een leisure-locatie met faciliteiten, activiteiten en evenementen voor een breed publiek. Een uitgebreide beschrijving van het voorkeursalternatief is opgenomen in hoofdstuk 7 van deel A van de milieueffectrapportage (zie bijlage 3). Hieronder is een samenvatting opgenomen. Deelgebied Midden In april 2015 heeft de gemeenteraad van Enschede het kader van de beoogde ontwikkeling voor het middengebied uitgewerkt en vastgelegd in een Nota van Uitgangspunten. Deze Nota bevat voorstellen voor de randvoorwaarden, zoals ten aanzien van geluid en evenementen, van het bestemmingsplan Voormalige Vliegbasis Twenthe Midden. Het plangebied omvat de ontwikkeling van natuur als onderdeel van het Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de ontwikkeling van de werkparken Oostkamp, De Strip en het platform. Uit de Nota van Uitgangspunten volgde dat de ontwikkeling en toevoeging van circa 137 ha natuur aan het Natuur Netwerk Nederland (NNN) een belangrijk onderdeel uitmaakt van de integrale gebiedsopgave waarin 28 1 (vastgesteld)

bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 202

rode functies en natuurontwikkeling hand in hand gaan en elkaar kunnen versterken. Natuurinclusiviteit is hierbij de basis: het integreren van de natuur in de inrichting van het terrein. Het watersysteem is daarin een belangrijke factor. De beleefbaarheid is essentieel en daarnaast draagt natuur bij aan regionale identiteitsversterking. Bij de ontwikkeling van de natuur wordt ingespeeld op de bestaande zichtlijnen in het gebied. Er is gezocht naar een goede locatie voor de Gradiëntlijn die loopt vanaf de Lonnekerberg (stuwwal, hoog, besloten) naar het open lager gelegen gebied. De verstoring van leefgebieden van beschermde soorten wordt zoveel mogelijk voorkomen. Dit is mogelijk door recreatief medegebruik te beperken (tijd en locatie routes). Daarnaast is een duidelijke hiërarchie gebruikt bij het bepalen van de inrichting: 1. 2. 3.

herstel van het watersysteem; creëren van natuurbeheertypen in de natuurontwikkeling; cultuurhistorie en recreatief medegebruik.

Definitief ontwerp voor de ontwikkeling van natuur en toevoeging aan het NNN

Het kader voor de ontwikkeling van de werkparken wordt gevormd door het Ontwikkelingsplan 2012 (zie paragraaf 4.3.2). Voor Oostkamp en De Strip worden de bestaande voorzieningen en vastgoed stap voor stap ontwikkeld tot 'technologische proeftuin', hét evenemententerrein waar techniek en innovatie zich thuis voelen. Dit concept omvat een combinatie van technologie en innovatieve bedrijvigheid, leisure met zakelijke events en hoogwaardige publieksevenementen, een economische kansenzone. In de Nota van Uitgangspunten, in april 2015 vastgesteld door de gemeente Enschede, is vervolgens het kader voor de beoogde ontwikkeling uitgewerkt. De beoogde ontwikkelingen worden beschreven in paragraaf 3.2. Nota van Uitgangspunten In september 2020 heeft de initiatiefnemer (GR-TB) de gemeente Enschede gevraagd om op basis van de bestemmingsplan Voormalige vliegbasis Tw enthe - Midden 2021 (vastgesteld) 29

geactualiseerde versie van de Nota van Uitgangspunten het bestemmingsplan te herzien. De uitgangspunten van de Nota van Uitgangspunten uit 2015 zijn leidend gebleven, maar op initiatief van VTE kon op enkele terreinen worden volstaan met minder ontwikkel-/gebruiksruimte. De Nota van Uitgangspunten voldoet aan de kaders die de raad heeft gesteld bij de vaststelling van het oorspronkelijke bestemmingsplan Midden in 2018. Wel zijn enkele programmatische beperkingen gesteld ten opzichte van het voormalige bestemmingsplan. Daartoe behoort het verbod op de inzet van voertuigen met verbrandingsmotoren bij leisure-activiteiten. De aanpassing heeft verder geleid tot het terugbrengen van het maximaal bebouwd oppervlak van 63.000 m² naar 50.000 m². Dat betekent een beperkte uitbreidingsmogelijkheid ten opzichte van de al bestaande gebouwen met 11.000 m 2.