Agenda VTE concept

H EEL E N SC H E D E B EL E V E N A G E N D A V R I JE T I J D S E C O N O M I E E N S C H E D E 20 21-20 5 0

I N H O U D S O P G AV E HEEL ENSCHEDE BELEVEN

4

3. ONZE AMBITIE

18

Vrijetijdseconomie in Enschede is toe aan nieuwe stappen

4

Onze ambitie met de vrijetijdseconomie

18

Samen met ondernemers, instellingen en vrijwilligers

5

Sterkere positionering van een uniek profiel

19

Meer aanbod beleefbaar, nieuwe doelgroepen, langer verblijf

5

Nieuwe (extra) doelgroepen

19

Verbonden (en beleefbaar) aanbod

20

1. ENSCHEDE ALS VRIJETIJDSSTAD

7

4. ACTIEAGENDA

22

Vrijetijdsbeleid in Enschede vanaf 2008

7

Gestage ontwikkeling aantal banen Recreatie en Toerisme

8

Een dynamische actieagenda

22

Overnachten in Enschede

8

Hand in hand, ieder vanuit zijn eigen rol

22

Imago en bezoekersmotief: winkelen hoog, museumbezoek laag

9

Drie financiële varianten

23

Centrumstad in een prachtige gevarieerde omgeving

11

10 actielijnen in een schema

25

Actielijn 1: Bestaand aanbod beter beleefbaar

26

Actielijn 2: Meer variatie in overnachtingsmogelijkheden (binnen)stad

26

Actielijn 3: Verblijfsrecreatie kwaliteit en beleving toevoegen

26

Actielijn 4: Verbindingen fietsen, wandelen

27

2. ONTWIKKELINGEN MET KANSEN VOOR ENSCHEDE

14

Nederland na corona

14

Toerisme ten dienste van eigen inwoners en leefbaarheid

15

Populariteit fietsen en wandelen neemt verder toe

16

Korte binnenlandse vakanties populair

17

Vergrijzing

17

Actielijn 5: wandelverbindingen tussen binnenstad en ‘tweede ring’

28

2

I N H O U D S O P G AV E Actielijn 6: Openbare Ruimte Binnenstad en 2e ring

28

Actielijn 7: Rondje Enschede/landelijk gebied

29

Actielijn 8: marketing voor een verbrede doelgroep en breder aanbod

29

Actielijn 9: thematische routes en arrangementen

30

Actielijn 10: Versterkte positionering met spraakmakend evenement

30

BIJLAGE A: VISIES EN BELEID WAAR DEZE AGENDA OP AANSLUIT

31

BIJLAGE B: TOELICHTING LEEFSTIJLGROEPEN

38

Gebruikte schriftelijke bronnen

40

Stakeholders en overige informanten

41

COLOFON

42

3

H E EL E N S C H E D E B EL E V E N VRIJETIJDSECONOMIE IN ENSCHEDE IS TOE AAN NIEUWE STAPPEN De sector vrijetijdseconomie is belangrijk voor Enschede en zorgt inmiddels voor 6000 arbeidsplaatsen, levendigheid in de stad en draagvlak voor de kunst-instellingen, horeca en winkels. Ook is deze economie sterk verweven met het vestigingsklimaat voor inwoners, bedrijven en studenten. Een aantrekkelijke stad met een positief imago en een aanbod dat past bij de gekozen doelgroepen, trekt bedrijven, nieuwe inwoners en studenten en bindt mensen aan de stad.

W AT V E R S TA A N W E O N D E R V R I JE T I J D S E C O N O M I E ?

(Gastvrij Nederland en anderen, 2021).

‘Vrijetijdseconomie’ is de sector van ondernemers, instellingen en vrijwilligers die zorgt voor

buiten en bestedingen vooral afspeelt in de binnenstad. Daar is de afgelopen 15 jaar een grote

bruikbaar en beleefbaar aanbod in de vrijetijdsbesteding buitenshuis: (mid)dagjes uit, korte en

prestatie geleverd. De binnenstad heeft een marktaandeel veroverd van 10 procent van de

lange vakanties, voor bezoekers van buiten, maar ook voor de inwoners van Enschede zelf. Bezoek

aankopen in Oost-Nederland en het rapportcijfer van de bezoekers is door de jaren heen gestaag

aan attracties, cultuur en evenementen, overnachten, horeca, winkelen en excursies vormen de

gestegen van een 7 naar een 8.

Vrijetijdseconomie in Enschede is op dit moment nog een fenomeen dat zich, qua bezoekers van

belangrijkste componenten. De Agenda Vrijetijdseconomie is geen vervanging van het gemeentelijk beleid voor horeca en retail,

Maar Enschede is meer dan de binnenstad en de stad heeft veel meer potentie dan het

cultuur, evenementen of de openbare ruimte. Hij doet wel uitspraken over die onderwerpen en legt

aantrekken van dagjesmensen die in de binnenstad komen winkelen. Het is daarom tijd voor een

verbindingen. Steeds, redenerend vanuit de recreant (vanuit stad en regio) en de toerist/bezoeker

sprong naar voren, waarbij Enschede een verbrede doelgroep laat kennismaken met een breder

(van elders) die haar/zijn vrijetijd in Enschede besteedt. Iedereen is welkom; we werken dan ook

aanbod en hen vasthoudt met een langer verblijf. Een gezonde en voorspoedige verdere

aan toegankelijkheid en inclusiviteit.

ontwikkeling van de vrijetijdseconomie gaat niet vanzelf. Zonder extra inspanningen lopen stad

Vrijetijdseconomie heeft niet alleen een economische maar ook een maatschappelijke waarde. Ze

en landelijk gebied kansen mis en bestaat risico op achterstand en opzichte van andere steden.

verbindt namelijk natuur en landschap, erfgoed, kunst, cultuur, sport en landbouw met elkaar en

Toeristen en recreanten willen steeds meer beleven, waarbij ze op zoek zijn aar authenticiteit,

ook steden en dorpen met natuurgebieden en landelijk gebied. Ze draagt bij aan trots van de eigen

verhalen en bijzondere ervaringen. Ondernemers moeten steeds sneller schakelen om

inwoners op hun stad, ontmoetingen tussen mensen, sociale cohesie, diversiteit en inclusiviteit.

4

goed faciliteren, onder andere met procedures en vergunningen. Qua

EEN GEMEENTELIJKE AGENDA MAAR OOK BEDOELD ALS UITNODIGING

verblijfsmogelijkheden is er in Enschede ook nog werk aan de winkel. Effectieve

Deze Agenda Vrijetijdseconomie verschijnt onder verantwoordelijkheid van de Gemeente

toeristische marketing moet de juiste doelgroepen op het juiste moment (ook buiten het

Enschede. De agenda beschrijft welke kant de gemeente op wil en wat de gemeente

seizoen) aantrekken. Dat vraagt extra inspanningen en investeringen. Op basis van

daaraan wil en kan doen. De Agenda is ook bedoeld als uitnodiging en inspiratie aan de

diverse gesprekken met stakeholders, maar ook op basis van cijfers en trends zijn we

hiervoor genoemde partijen om mee te doen. De ontwikkeling van de vrijetijdseconomie

overtuigd dat Enschede die sprong kan maken. Bovendien geldt: stilstand is

is immers een zaak van overheid, ondernemers en vrijwilligers samen. Hand in hand,

achteruitgang. Bezoekers willen nieuwe belevenissen en ervaringen en verlangen

ieder vanuit zijn eigen rol.

te kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen in de vraag. De gemeente moet hen daarbij

kwaliteit. Enschede is in dat opzicht altijd in concurrentie met andere steden en regio’s. Met nieuw elan wil de gemeente samen met de partners de sector Vrijetijdseconomie daarom een impuls geven. Deze Agenda geeft daar richting aan.

MEER AANBOD BELEEFBAAR, NIEUWE DOELGROEPEN, LANGER VERBLIJF Wat willen we met deze Agenda? We betrekken een breder aanbod binnen en buiten het

SAMEN MET ONDERNEMERS, INSTELLINGEN EN VRIJWILLIGERS

centrum en aanbod in het landelijk gebied. Er is al veel in Enschede dat de potentie heeft

De gemeente Enschede wil zich voor dat alles inspannen. Maar we willen dat niet alleen.

gepresenteerd. Om bekender en geliefder te worden. De cultuurvoorzieningen van

Daarom hebben we vanaf het begin ondernemers, instellingen en

topkwaliteit, Roombeek, de mooiste synagoge van Nederland, de Twentsche Foodhall en

vrijwilligersorganisaties bij deze agenda betrokken. We willen ruimte bieden aan hun

de Performance Factory. Maar ook de parken, de bijzondere stadswijken en de

initiatieven en ideeën. Bovendien: we kunnen dat niet alleen. Succes boeken we alleen

universiteitscampus met hun bijzondere verhalen en architectuur. En dat alles

samen met betrokken ondernemers, instellingen en vrijwilligers. Ieder draagt een

gecombineerd met een landelijk gebied, met zijn idyllische buurtschappen, prachtige

onmisbare bijdrage vanuit zijn eigen rol. Ondernemers en instellingen investeren en

landschap, met landgoederen, natuur en militair erfgoed. Doordat we een breder aanbod

exploiteren; Enschede Promotie en Twente Marketing doen de marketing en promotie.

in de etalage zetten en beleefbaar maken wordt Enschede aantrekkelijk voor langer

Vrijwilligers zorgen voor extra gastvrijheid en het kunnen beleven van onze mooiste

verblijf en voor een bredere doelgroep. Daar profiteert ook de binnenstad van. De

locaties met de mooiste verhalen.

binnenstad is bovendien ook niet ‘klaar’. Ook hier is veel in beweging en blijft het een

om bezoek te binden. Maar daarvoor moet het beter met elkaar te worden verbonden en

voortdurende uitdaging om het centrum vitaal en aantrekkelijk te houden. De verbreding van onze doelgroep bestaat uit personen die geïnteresseerd zijn in dit verbrede aanbod en de bijbehorende verhalen van de stad. Verhalen die verleden, heden 5

en toekomst verbinden. Verhalen over Enschede als stad van technologie, innovatie en

vindbaar is en met elkaar verbonden. En waar de betreffende doelgroep passende

creativiteit. Die doelgroepen zijn er, juist ook in de herstelperiode na de coronacrisis.

overnachtingsmogelijkheden vindt.

Doelgroepen die minder ver op vakantie gaan en met de auto en de trein – sommigen op fietsvakantie - vanuit Nederland, Duitsland en België komen voor een week-einde in

Met dat alles werken we ook aan de positionering van Enschede als technologische,

Enschede en omgeving. Of ze komen voor een langere periode naar Twente en bezoeken

innovatieve en creatieve stad waar het door de Enschedese mentaliteit fijn ondernemen,

daarin Enschede. Ook een jonge doelgroep die graag voorop loopt en houdt van het

studeren, recreëren en wonen is. We zoeken de groei in extra kwaliteit en beleving en

experiment, wil Enschede mogelijk ontdekken dankzij het creatief-culturele klimaat, het

doen dat op een duurzame manier.

groot aantal jongeren en vernieuwen¬de festivals. De inwoners van Enschede en de regio plaatsvinden in de eigen gemeente. Daarom willen we dat alles wat we doen

ANALYSE, KANSRIJKE ONTWIKKELINGEN EN BESTAANDE VISIES ALS BASIS

(verbindingen, cultuur, informatievoorziening, nieuw aanbod) ook interessant is voor

Dit document is een agenda. Het is geen visie: we hebben vier visies en een aantal

hen. Met inwoners bedoelen we alle inwoners dus ook degenen die nu nog minder

strategische opgaven waarop we voortbouwen. Het is ook geen projectplan, waarin

gebruik maken van het aanbod, zoals mensen met andere culturele achtergronden of

projecten precies zijn uitgewerkt. Het zit ertussenin.

vergeten we niet. Al was het maar omdat in Nederland vier op de tien vrijetijdsactiviteiten

inwoners met een beperking. Deze agenda begint met een aantal cijfers en ontwikkelingen waar Enschede mee te maken heeft (hoofdstuk 1 en 2). In hoofdstuk 3 presenteren we de ambitie die Enschede met deze agenda Vrijetijdseconomie heeft. In het vierde hoofdstuk werken we de ambitie uit in een aantal actielijnen.

We mikken op langer verblijf van onze bezoekers, met een of meerdere overnachtingen. We denken aan bezoekers die bijvoorbeeld een avondvoorstelling bijwonen, uit eten gaan en blijven slapen. Daarvoor is het wel nodig dat de stad een complete belevenis kan bieden, waar een rijk aanbod aan attractieve plekken, zowel buiten als in de stad goed

6

1. E N S C H E D E A L S V R I JE T I J D S S TA D

aandacht voor de culturele programmering. De binnenstad bloeit langzaam maar zeker op en krijgt een gestaag hogere waardering en bezoekersaantallen.

VRIJETIJDSBELEID IN ENSCHEDE VANAF 2008 In 2007 had Enschede zijn eerste samenhangende vrijetijdsbeleid in de vorm van de Koers en het Actieprogramma Enschede als Belevenis. De stad stelde voor om te komen tot een geïntegreerde aanpak van productontwikkeling (Enschede Versterken), Evenementenbeleid (Enschede Vieren) en Marketingcommunicatie (Enschede verkopen). De voorganger van Enschede Promotie werd opgericht om de promotie van de hele stad te verzorgen; er kwam een evenementenbeleid

Stijgend rapportcijfer voor de binnenstad. Bron: Binnenstadsmonitor Enschede 2020

waarmee Enschede ook aan zijn bekendheid werkte en er werd fysiek ontwikkeld. In het ‘oogstjaar 2008’ werden de IJsbaan Twenthe, het Nationaal Muziekkwartier; en de Twentse Welle (nu

Vanaf 2016 krijgt het onderwerp vrijetijdseconomie minder aandacht van het college. Er wordt

Museumfabriek) opgeleverd. Cultuurcentrum het Rozendaal opende haar deuren en bezegelde de

geen nieuw beleid meer ontwikkeld en het is geen collegeprioriteit. Na de totstandkoming van het

wederopbouw van Roombeek.

Rondje Enschede investeert de gemeente niet meer in grotere voorzieningen of infrastructuur voor vrijetijdseconomie. Er komen minder gemeentelijke middelen voor promotie en er wordt bezuinigd

Het beleid moest in 5 jaar tijd 750 nieuwe banen opleveren. Dat is gelukt en de groei zette ook de

op cultuur. Het onderhoud van het routenetwerk voor fietsen en wandelen blijft achter.

jaren erna verder door. Heeft de stad in 2007 nog 4.000 banen in de sector recreatie en toerisme; in 2020 zijn dat er 6000. De promotie is opgezet, evenals het evenementenbeleid en er is veel

In april 2016 voert de gemeente toeristenbelasting in: een heffing op overnachtingen in hotels en andere verblijfsaccommodaties. De meeropbrengsten van de jaren 2017 en 2018 gingen naar Enschede Promotie om samen met de leisure partners te besteden aan activiteiten ter verhoging van de kwaliteit van het toerisme. Vanaf 2019 gaan de opbrengsten naar de algemene middelen van de gemeente, en bedragen dan rond de €300.000,- Met ingang van 2021 zijn de tarieven voor hotel, conferentieoord, bed en breakfast, vakantiewoning, zomerhuisje, appartement en pension verdubbeld naar € 2,65 per overnachting. De opbrengst werd (zonder rekening te houden met coronamaatregelen) begroot op 600.000 euro per jaar.

7

G E S TA G E O N T W I K K EL I N G VA N H E T A A N TA L B A N E N R E C R E AT I E E N T O E R I S M E

zakelijke overnachtingen. Dat is een hoog percentage. De hotelovernachtingen kenden in 2020 een

De sector recreatie & toerisme in Enschede kent in 2019 ongeveer 6000 banen¹. Dat is het hoogste

Enschede. De gemiddelde bezetting in Nederland zakte van 78 (in 2019) naar 34 procent in 2020 ².

aantal van alle Overijsselse gemeenten. Zwolle staat op 2 en heeft er ruim 5.000. Vanaf 2014 zat de

Vooral Amsterdam en Schiphol werden hard geraakt.

sterke terugval vanwege de coronamaatregelen. Landelijk was de terugval nog sterker dan in

groei er behoorlijk in. Vooral de horeca heeft bijgedragen aan deze groei. Het aandeel van de R&Tsector in de totale werkgelegenheid is sinds 2010 ook gegroeid en bedraagt in Enschede 6,8% in 2019. Dat is, binnen Overijssel, een hoger percentage dan in Almelo, Hengelo en Zwolle, en vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde. Het aandeel in typische toeristische gemeenten als Ommen, Steenwijkerland en Dinkelland is hoger.

De meeste hotelcapaciteit in Enschede bevindt zich aan de invalswegen op de stadsrand (Fletcher de Broeierd met 61 kamers en Van der Valk met 152 kamers. Sinds 2019 heeft de UT-campus het U-Parkhotel met 72 kamers. Heel Enschede kent naar schatting een kleine 30 B&B’s. Het aanbod aan overnachtingsmogelijkheden in Enschede vertoont nog enkele ‘gaten’:

OVER NACHTEN IN ENSCHEDE

▬ Er zijn weinig recreatiewoningen op vakantieparken. Die situatie is binnenkort ten

Dankzij de aangiften toeristenbelasting zijn de overnachtingscijfers in Enschede bekend. Het aantal

einde: in het oostelijk gedeelte van recreatiegebied Het Rutbeek wordt een vakantiepark

overnachtingen is tussen 2011 en 2016 sterk gegroeid, mede dankzij het toegenomen aantal

gerealiseerd met 250 recreatiewoningen aan de waterkant.

bedden. De hotelovernachtingen vormen driekwart van het totaal aantal overnachtingen in

▬ Het hotelaanbod in het centrum is nog eenzijdig. Er is een groot hotel, het Intercity

Enschede. De campings nemen 10 -15 procent voor hun rekening. De resterende 10-15 procent zijn

Hotel met 126 kamers, met vooral een zakelijke uitstraling. Er zijn verder geen hotels of

overnachtingen op bungalowparken, in groepsaccommodaties en recreatiewoningen.

hostels met een specifieke beleving, thema of stijl. Wel zijn er anno 2021 vergaande

Van de hotelgasten komt 61% uit Nederland, 17% uit Duitsland, 4% uit België en 10% uit andere

initiatieven voor een kleinschalige boutiquehotel en een budgethotel.

Europese landen. In 2019 bestaat 56 procent van de hotelovernachtingen in de gemeente uit 1. Berekening volgens de landelijke R&T-standaard, met een gewogen aandeel van een aantal subsectoren, zoals winkelen, horeca, sport en recreatie, cultuur, et cetera.

2. Bron: Horwath, Hosta (2021) uit persbericht 14-9-2021.

8

slechts enkele kleinschalige mogelijkheden om te overnachten, zoals Huize Hölterhof, hotel-

I M A G O E N B E Z O E K E R S M O T I E F: W I N K EL E N H O O G, M U S E U M B E Z O E K L A A G

restaurant Savenije en een aantal B&B’s. Wel is er dankzij Resort Bad Boekelo (144 kamers) een

Volgens NBTC-NIPO trok Enschede in 2019 in totaal 746.000 bezoekers die samen in totaal 2.49

grootschalige accommodatie. Ook in het landelijk gebied zijn enkele initiatieven voor

miljoen bezoeken maakten aan de stad. Daarmee staat de stad in aantallen onder Leiden, Deventer

kleinschalige uitbreidingen.

en Leeuwarden, maar boven Hoorn, Zutphen en Zaanstad.

▬ Het landelijke gebied heeft nog weinig kleinschalige overnachtingsmogelijkheden. Er zijn

▬ Het aantal kampeerplaatsen voor camperaars is mogelijk te krap nu deze groep de laatste jaren zo sterk is gegroeid (zie ook hoofdstuk 4). Er lijkt behoefte aan meer camperplaatsen dichter bij

Bezoekers zien Enschede vooral als een ‘gastvrije, vriendelijke, veilige en groene’ stad. Op het

het centrum.

gebied van historisch versus niet historisch en modern versus traditioneel is men minder uitgesproken. In Enschede is ‘winkelen voor het plezier’, net als in andere steden, de belangrijkste

Uit een analyse van het aanbod verblijfsrecreatie in Twente komt naar voren dat er in Twente

reden voor het toeristisch bezoek. Maar dit percentage ligt in Enschede nog hoger dan bij de meeste

relatief weinig aanbod is voor avontuur-, stijl-, plezier- en inzichtzoekers. Daar liggen kansen

andere steden: maar liefst 40% geeft dit op als belangrijkste reden voor bezoek.

voor ontwikkeling, aldus de onderzoekers ³.

Onderzoeksbureau ZKA constateert in 2019 een gemiddelde bezettingsgraad van 70%, en een gemiddelde kamerprijs van 77 Euro. ZKA zag in 2020, net voordat de coronacrisis uitbrak, marktruimte voor ca. 100 extra hotelkamers, het liefst te realiseren in de binnenstad of in een vernieuwend concept in het landelijk gebied. De impact van de Covid-19 maatregelen op de hotelsector was groot, maar in Twente minder groot dan in de rest van Overijssel, vanwege het binnenlands toerisme dat in Twente goed op peil bleef.

3. Bron: Bureau Ruimte en Vrijetijd (2020) Factsheet Vitaliteit Verblijfsrecreatie. Twente Voor een toelichting op de leefstijlgroepen zie Bijlage B.

9

Percentage dat museumbezoek als belangrijkste reden opgeeft om de stad te bezoeken. Bron: NBTCNIPO 2019: toeristisch bezoek aan steden. Absoluut aantal bezoekers in 2019. Bron opgave van de musea.

Voor museumbezoek lijkt dit percentage dan juist weer relatief laag. Slechts 5% van de bezoekers aan Enschede geeft museumbezoek op als belangrijkste reden. In andere provinciesteden die, net als Enschede museaal aanbod van hoge kwaliteit hebben, is dit cijfer hoger. In Zwolle is dit cijfer bijvoorbeeld 8% en in Leeuwarden zelfs 15%. Het is een aanwijzing dat Enschede nog niet helemaal is ontdekt als museumstad, ondanks het rijke museale aanbod van de stad.

Onderzoek naar stedentrip-bezoek ⁴ in Enschede wijst in dezelfde richting. Stedentrippers in Enschede hebben “relatief weinig gedaan aan ‘sightseeing’, het bezoeken van historische bezienswaardigheden en cultuur/musea/theater, terwijl deze activiteiten doorgaans wel belangrijk worden gevonden bij de keuze van een stedentrip bestemming”. Respondenten die nog geen city trip naar Enschede hebben ondernomen - maar aangeven deze wel te willen overwegen – zeggen dat arrangementen met het thema ‘cultuur beleven’ hun daarbij zouden aantrekken. De interesse is er, maar de koppeling met Enschede wordt nog niet altijd gelegd.

4. I&O research, 2018. Onder stedentrip wordt hier verstaan: “korte toeristisch-recreatieve reizen met minimaal één overnachting op een stedelijke bestemming”.

10

beleveniswaarde en/of de onderlinge verbinding een rol speelt: 1. De binnenstad als levendig hart met winkelen en uitgaan (theaters, horeca, culinair). De binnenstad kent al een hoge waardering, maar het is een voortdurende uitdaging om die binnenstad als bezoekerscentrum aantrekkelijk te houden. Detailhandel en horeca zijn volop in beweging. 2. Op korte loopafstand van het centrum ligt een aantal bijzondere parels met hoge cultuur- en erfgoedwaarde en aantrekkingskracht. Zo is daar het cultuur- en architectuurcluster Roombeek met (onder andere) het Rijksmuseum en de Museumfabriek, diverse bijzondere erfgoedlocaties als de oude Polaroidfabriek (Performance Factory) en de Twentsche Foodhall, de Synagoge en het Volkspark. Hoewel deze locaties soms maar op enkele minuten loopafstand van de binnenstad liggen zijn ze daar fysiek en visueel lang niet altijd goed mee verbonden. 3. Bijzondere clusters in de rest van de stad Enschede, zoals de UT-campus, en het tuindorp Pathmos. Locaties met een bijzondere ontstaansgeschiedenis en architectuur. Pathmos kan in geen architectuurwandeling in Enschede ontbreken, net zoals dat voor Roombeek gebeurt. De UT-campus evenmin: uniek stedenbouwkundig concept met een palet aan bijzondere gebouwen uit

C E N T R U M S TA D I N E E N P R A C H T I G E G E VA R I E E R D E O M G E V I N G

de jaren 70 tot en met nu. Ook is er een indrukwekkende verzameling sportvoorzieningen. De

Wat Enschede anders maakt dan veel andere provinciesteden is de onderlinge nabijheid van

Aansluitend ligt het mooie Ledeboerpark en direct tegenover de UT-campus ligt Twente Village met

plekken, clusters en zones met een verschillend karakter die de (meerdaagse) bezoeker (en

Go Planet (waaronder bioscoop, bowling, pool, overdekte speeltuin, Duiktoren, en Padelcentrum),

natuurlijk ook de bewoner) een gevarieerd palet aan belevenissen kunnen voorschotelen. Die

de IJsbaan en de Grolsch Veste, als belangrijke concentratie van vertier en sportvoorzieningen.

plekken liggen zowel binnen als buiten de gemeente. De complete en gastvrije stad Enschede met

4. Het landelijk gebied van Enschede, met de stadsrand met daarin het Rondje Enschede, de

een internationaal en levendig centrum, cultuur en erfgoed ligt midden in een schitterend

sfeervolle kleinschalige agrarische landschappen, de landgoederen en natuurgebieden, de dorpen

landschap dat vanuit het centrum in diverse richtingen binnen 15 minuten te befietsen valt. Daar

(Boekelo met de Museum Buurtspoorweg, Usselo, Glanerbrug en de buurtschap Twekkelo en

direct omheen liggen de rest van Twente en het Münsterland met hun eigen karakter en sfeer. De

Lonneker) Niet ver van Lonneker ligt Vliegveld Twenthe met zijn bijzondere natuur en militair

onderlinge verbindingen en de beleveniswaarde van de plekken zijn echter voor verbetering

erfgoed, geschikt voor cultuur en evenementen. Het recreatiegebied Rutbeek neemt binnen dit

vatbaar. Mede hierdoor is het ook lang niet altijd bekend hoeveel attractieve plekken er op korte

landelijk gebied eveneens een bijzondere plaats in, met zijn mogelijkheden voor zwemmen en

afstand van elkaar zijn. We benoemen de volgende plekken, zones en clusters waar de

zonnen, festivals en sportieve mogelijkheden.

UT-campus kan en wil zich meer tonen en openstellen voor de geïnteresseerde bezoeker.

11

5. Het Münsterland en de rest van Twente. De grensligging van Enschede maakt het gemakkelijk een uitstapje over de grens te maken, met een andere ‘look and feel’, met andere winkels en andere stedebouw en architectuur. Vanuit Enschede kun je de fiets pakken naar Gronau en daar het rock en popmuseum bezoeken. Je kunt de trein nemen voor een dagje naar de bisschopsstad Münster. Of je rijdt naar kuuroord Bad Bentheim met zijn kasteel of naar het dierenpark in Nordhorn. Maar ook Hengelo ligt met een aantal musea en attracties om de hoek. En ook het landschappelijk fraaie Twente met zijn talrijke landgoederen en kastelen en prachtige landschappen en mooie heuvels ligt vanuit Enschede binnen handbereik. Denk bijvoorbeeld aan het Buurserzand, Ootmarsum, de landgoederen Singraven en Twickel.

Die zones en clusters met hun eigen belevingen op korte afstand van elkaar zijn, zoals gezegd, nog niet altijd goed met elkaar verbonden. In fysiek opzicht (soms ontbreken goede paden en oversteken), in de routering en de bewegwijzering. Beleving is en blijft een aandachtspunt, zeker met het oog op de energietransitie (plaatsing van windmolens en zonnepanelen). Veiligheid is ook nog een belangrijk aandachtspunt (mogelijke conflicten met autoverkeer en landbouwvoertuigen).

Ook in de hoofden van de bezoekers bestaat die verbinding nog lang niet altijd, waardoor de stad mogelijk minder snel in beeld is voor een meerdaags verblijf. Combineren van die zones met hun sferen biedt extra kansen voor de bezoeker die houdt van het ontdekken van plekken met bijzonder erfgoed verhalen en verrassingen. Een regio die bovendien opvallend vaak verbonden is door eenzelfde geschiedenis en heden (het textielverleden dat verantwoordelijk is voor fabrieksterreinen, maar ook voor landgoederen en dat reikt tot ook over de grens).

12

13

2. O N T W I K K EL I N G E N M E T K ANSEN VOOR ENSCHEDE

De pandemie en de daaraan verbonden overheidsmaatregelen hebben ertoe geleid dat het vakantiegedrag, zowel van de Nederlandse als de buitenlandse toerist is veranderd. NBTC constateert dat meer vakantiegangers dichter bij huis op vakantie gaan. Ook wordt er over het algemeen later geboekt, in verband met de onzekerheid rondom de steeds veranderende

NEDERLAND NA CORONA

reis¬beper¬kingen. Dit biedt kansen voor Enschede, dat veel meer profiteert van de ‘nabijmarkten’ : bezoekers die met de auto, camper, OV, of per fiets komen vanuit Duitsland, Nederland en België; en juist minder van vakantiegangers die met het vliegtuig komen ⁵ . Doordat minder mensen kiezen voor een verre (vlieg) vakantie en meer mensen voor een vakantie dichter bij huis, biedt dit de komende jaren kansen voor Enschede. Kamperen groeit weer en in een grote diversiteit. Na een jarenlange constante daling wordt het kamperen weer populairder. De groei zit niet alleen in de standaard caravan of bungalowtent, maar in bijzondere concepten en locaties, van hooibergslapen tot en met het huren van ingerichte luxe bungalowtenten met een eigen toiletgebouw.

‘Nabijmarkten’ zullen zich eerder herstellen. Enschede is zo’n markt. Het toerisme in Nederland

In de afgelopen twee jaar groeide de verkoop van nieuwe caravans, vouwwagens en met name

was de laatste jaren aan een gestage opmars bezig. Zowel het binnenlands toerisme (met

campers zeer sterk vergeleken met diezelfde maanden het jaar ervoor.

bezoekers uit Nederland die binnen Nederland erop uit gingen) als het buitenlands toerisme (bezoekers vanuit het buitenland naar Nederland) stegen met soms meer dan een miljoen per jaar.

Nederlandse campings buiten de Randstad hadden in 2020 en in 2021 in de vakantiemaanden een

In 2018 voorspelde het NBTC dat dit nog even zou doorzetten, met een gemiddelde jaarlijkse groei

heel goede bezetting Het aantal overnachtingen op campings (inclusief minicampings en kamperen

van het binnenlandse vakantieverkeer van 1,9% en voor het inkomende vakantieverkeer van 3,7%.

bij de boer) steeg ook in Enschede, maar in absolute aantallen is dit nog altijd beperkt, vergeleken

Na het begin van de coronacrisis (maart 2020) veranderde dat beeld plotseling. Er kwamen in 2020

met de overnachtingen in andere verblijfsaccommodaties.

26% minder binnenlandse gasten en 65% minder buitenlandse gasten naar de Nederlandse verblijfsaccommodaties. De verwachting van het NBTC is dat het herstel jaren zal duren. Ook in Enschede daalde het aantal hotelovernachtingen in 2020 met 21 procent ten opzichte van 2019.

5. De Wereldtoerismeorganisatie UNWTO verwacht dat het internationaal toerisme, zeker bij grote afhankelijkheid van ( inter --)continentaal vliegverkeer, pas vanaf de tweede helft van 2021 gaat herstellen en 2,5 tot 4 jaar nodig gaat hebben om op het niveau van 2019 terug te keren.

14

middel dus, bijvoorbeeld om het draagvlak van buurt- en dorpsvoorzieningen te vergroten, om culturele instellingen, erfgoed en landschap te ondersteunen, om structurele werkgelegenheid te creëren in plaats van alleen seizoensarbeid. De sector recreatie kan bijdragen aan gezondheid en welzijn, bijvoorbeeld doordat de mogelijkheden tot bewegen worden vergroot, er meer vrijwilligerswerk wordt gedaan en sociale contacten worden gestimuleerd (Gastvrij Overijssel, 2021).

De groei van het camperkamperen is structureel en heeft, als gevolg van de coronacrisis, een extra snelle groei doorgemaakt. Dit biedt kansen voor Enschede dat beschikt over veel ruimte in het landelijk gebied; als nieuwe vorm van kamperen op campings die het de laatste tijd moeilijk hadden of als vorm van kamperen bij boeren die hun verdienmodel moeten of willen verbreden. Inwoners ontdekken hun eigen regio. De beperkingen als gevolg van corona hebben er ook toe geleid dat inwoners hun eigen regio meer zijn gaan verkennen en waarderen. Ze zijn meer gaan fietsen en wandelen in de eigen omgeving en ze weten beter wat hun omgeving te bieden heeft. Kansen voor erfgoed¬instellingen en de horeca om inwoners te blijven binden.

T O E R I S M E T E N D I E N S T E VA N E I G E N I N W O N E R S EN LEEFBA AR HEI D Toerisme is niet een doel, maar een middel om andere doelen te behalen. Steeds meer steden en regio’s realiseren zich dat toerisme niet alleen kan zorgen voor bezoekers en bestedingen, maar ook voor overlast, vervuiling en verdringing van functies. Sommige steden en streken hebben zorgen over de groei van het toerisme. Steden en regio’s zetten dan ook in op een selectieve ontwikkeling van het toerisme, waarbij het toerisme bijdraagt aan gewenste ontwikkelingen in de regio. Ontwikkelingen die ook goed zijn voor de eigen inwoners en de leefbaarheid. Toerisme als

15

van Nederland beter van wordt. Dat kan door toerisme te spreiden over Nederland, door te zorgen

P O P UL A R I T E I T F I E T S E N E N W A N D EL E N N E E M T VER DER TOE

dat lusten en lasten in balans zijn, en te werken aan duurzame mobiliteit en bereikbaarheid.

▬ Wandelen voor het plezier is na ‘uit eten gaan’ de meest beoefende vrijetijdsactiviteit

Toerisme moet ook bijdragen aan spaarzaam gebruik van materialen, water en energie. Enschede

buitenshuis en van de sportieve activiteiten verreweg de meest populaire. Deze activiteit groeit nog

kan inspelen op deze nieuwe insteek van het NBTC, gericht op het aantrekkelijk maken van

steeds. Waren er in 2016 nog 10,5 miljoen Nederlanders die dit deden, het waren er in 2019, dus

minder drukke bestemmingen.

nog voor de Corona-uitbraak al 11 miljoen. (Bron: Wandelnet).

In haar Perspectief 2030 zet het NBTC in op een ontwikkeling van het toerisme waar elke inwoner

▬ Recreatief fietsen groeit snel. 8.1 miljoen Nederlanders hebben in 2018 een fietsdagtocht Ook de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli) heeft in 2019 een advies over toerisme

gemaakt. 60% Van de fietstochten vindt plaats direct vanuit huis. Een recreatieve fietstocht is

uitgebracht met grote inhoudelijke parallellen. In dit advies staat het begrip toeristische druk

gemiddeld 22,3 km.

centraal. Teveel toeristische druk zorgt voor schade aan de leefbaarheid; te weinig voor gemiste

▬ De elektrische fiets is de laatste jaren sterk in opkomst. Het Kennisinstituut voor

kansen voor economie en leefomgeving. De uitdaging is het vinden van een balans.

Mobiliteitsbeleid (KiM) verwacht dat het aandeel van de e-fiets in het totale fietsgebruik toeneemt

Enschede heeft op veel onderwerpen ( zoals vastgoed, openbare ruimte, erfgoed) nog te maken

van 23% in 2019 tot 37% in 2025. Het aantal afgelegde kilometers met e-fietsen groeit met circa

met lage druk. Toerisme en recreatie kunnen bijdragen aan de doelen die de gemeente wil

70% tussen 2019 en 2025.

bereiken (zoals nieuwe bestemmingen voor vrijkomend (agrarisch) vastgoed, vitaliseren van erfgoed, of draagvlak voor voorzieningen. Daarvoor is het wel nodig om het soort toerisme aan te

KANSEN VOOR ENSCHEDE De populariteit van wandelen en fietsen vergroot de kansen voor het

trekken dat hieraan bijdraagt.

landelijk gebied en de verbindingen met de stad. Dankzij de opkomst van de elektrische fiets groeit de actieradius en daarmee de bereikbaarheid van het landelijk gebied vanuit de stad. Dat landelijk

Ook is het belangrijk ontwikkelingen die een potentiële bedreiging vormen voor de beleving van het

gebied wordt ook beter bereikbaar zonder auto. Ook wordt de stad gemakkelijk per elektrische fiets

landschap, bijvoorbeeld grootschalige distributiecentra, zonne-akkers of windmolens goed in te

bereikbaar voor mensen die hun verblijfplaats buiten de stad hebben en bijvoorbeeld een camper

passen in het landschap en ruimtelijk en visueel te scheiden van fiets- en wandelroutes.

met fietsen bij zich hebben.

16

K O R T E B I N N E N L A N D S E VA K A N T I E S P O P UL A I R

V E R G R I JZ I N G

Ruim 40% van de vakanties van Nederlanders vindt plaats in eigen land. Dit zijn vaak korte

Overal, ook in Twente, is vergrijzing in volle gang. De groep in hun 60-er en 70-er jaren blijft nog 15

vakanties (2-4 dagen). Nederlanders overnachten relatief vaak in een hotel of in een bungalow

jaar groeien. Het is een groep die veel besteedt aan vrijetijd buitenshuis nu ze minder werken en de

(bron NBTC). Twente, Salland en de Vechtstreek trekken voor de Coronacrisis samen jaarlijks zo’n

kinderen de deur uit zijn. Deze relatief vitale, actieve ouderen doen veel aan reizen, dagtoerisme,

1,4 miljoen binnenlandse vakanties. Dertig procent van de binnenlandse vakantiegangers bezoekt

uitgaan, lekker eten, samen fietsen, cultuur, theater en musea. Allerlei vormen van persoonlijke

een natuurgebied; 25 procent een bezienswaardig gebouw en 15 procent een museum. 69 procent

dienstverlening zullen ook een groeimarkt zijn. Bij florerend ondernemerschap in de Enschede en

gaat uit eten.

in Twente liggen er vele economische kansen op het terrein van persoonlijke dienstverlening, toerisme, horeca, en cultuur.

Er zijn aanwijzingen dat binnenlandse stedentrips de afgelopen 2 jaar, mede in samenhang met de coronacrisis, in populariteit zijn gegroeid ⁶, Betrouwbare cijfers specifiek over stedentrips ontbreken echter nog.

De populariteit van stedentrips met campers is ook toegenomen, en dat merken de stadscampings in Nederland die het de laatste jaren steeds drukker hebben gekregen (intern onderzoek).

6. Zo blijkt bijvoorbeeld uit de boekingscijfers van voordeeluitjes.nl.

17

3. O N Z E A M B I T I E

In bijlage A staan de belangrijkste visies en het beleid die voor deze agenda relevant zijn, samengevat. Ook beschrijven wij daar meer uitgebreid hoe deze Agenda Vrijetijdseconomie bij

I S G E B A S E E R D O P B E S TA A N D E V I S I E S E N S T R AT E G I S C H E O P G AV E N

die visies en dat beleid de aansluiting zoekt.

Deze Agenda Vrijetijdseconomie is, zoals gezegd, geen nieuwe visie, maar zij bouwt voort op

O N Z E A M B I T I E M E T D E V R I JE T I J D S E C O N O M I E

bestaande strategie en visies van de gemeente.

Nu we de kenmerken van Enschede als vrijetijdsstad (H1) , de ontwikkelingen met kansen (H2), en de strategische opgaven en de strategie en visies (hiervoor en toegelicht in bijlage A) kennen,

Om te beginnen sluiten we aan bij het Coalitieakkoord en de Strategische Opgaven van de

formuleren we de volgende (realistische) ambitie voor deze agenda die past bij de stad en het

gemeente. Zo volgen we de opgave ‘Goed Bestuur’ en willen we deze agenda nadrukkelijk samen

landelijk gebied:

met de ondernemers en betrokken instellingen oppakken. Ook geven we invulling aan de duurzame en groene ambities uit het Coalitieakkoord.

Enschede zet nieuwe stappen in haar ontwikkeling als vrijetijdsstad, zowel voor de eigen inwoners als de bezoekers van buiten. We versterken de postionering als stad van technologie, innovatie en

We volgen ook de Economische Visie, die Vrijetijdseconomie (cultuur, recreatie, sport) niet ziet als

creativiteit. We maken meer verschillende plekken, ook buiten de binnenstad beleefbaar. Deze

een doel op zichzelf, maar duidelijk als een middel om de bredere economische ambities van

plekken verbinden we beter met elkaar en met onze omgeving. Daarbij richten we ons op een

Enschede dichterbij te brengen. De scope van het beleid vrijetijdseconomie is daarom breder dan

bredere doelgroep en we stimuleren langer (meerdaags) verblijf van onze bezoekers.

directe effecten op bezoekers en bestedingen. We sluiten aan bij de ruimtelijke ambities van de stad met bijvoorbeeld aandacht voor verdere ontwikkeling van de randen van de binnenstad (zoals de Stadscampus/Connect-U en Centrumkwadraat. Ook de Visie Landelijk Gebied geven we, vanuit Toerisme en Recreatie invulling, door dit gebied onderdeel te maken van het toeristisch-recreatief product en economisch draagvlak te creëren voor diverse recreatieve functies. Tenslotte volgen we de Citymarketingvisie Enschede. Zowel de bruisende binnenstad als de mooie groene gebieden in en rondom de stad komen in deze visie naar voren als belangrijke gebieden om te investeren en de visie vorm te geven. Daarnaast wordt aansluiting gezocht bij beleid vanuit andere sectoren. Van Actieplan Binnenstad tot Fietsvisie en van Beleidskader Retail tot het Cultuur- en Evenementenbeleid.

18

S T E R K E R E P O S I T I O N E R I N G VA N E E N U N I E K P R O F I EL

N I E U W E (E X T R A) D O EL G R O E P E N

ENSCHEDE IS EEN TECHNOLOGISCHE, INNOVATIEVE EN CREATIEVE STAD WAAR HET FIJN

voor de Nederlandse markt gebruik van de indeling van de Leefstijlvinder, die de Nederlanders

ONDERNEMEN, STUDEREN, RECREËREN EN WONEN IS.

heeft ingedeeld in 7 verschillende leefstijlgroepen, zoals hierbij afgebeeld. Enschede trekt met zijn

Dit is het overkoepelende verhaal van Enschede uit de Citymarketingvisie. Dat verhaal wil de

vrijetijdsaanbod traditioneel veel ‘plezierzoekers’ en ‘harmoniezoekers’. Ze houden van

gemeente op het gebied van Vrijetijdseconomie, samen met Enschede Promotie, de ondernemers,

gezelligheid, dingen samen doen, uitgaan en winkelen. Ze worden in de binnenstad, maar

instellingen en andere initiatiefnemers, versterken, zodat het bijzondere profiel van Enschede

bijvoorbeeld ook bij Go Planet, goed bediend. Deze groepen zijn ook goed vertegenwoordigd in de

nationaal en internationaal steeds meer herkend wordt.

bevolking van Enschede met respectievelijk 21,3 en 12,5 procent van de bevolking. Dat is iets meer

Ook in de bijeenkomsten met stakeholders kwam naar voren dat het profiel van Enschede uniek en

dan het gemiddelde in Nederland met respectievelijk 17,5 en 12,2 procent. Qua

onderscheidend is. Het profiel sluit aan bij de rijke historie met honderden verhalen en plekken die

overnachtingsmogelijkheden is er voor deze groepen op dit moment minder passend aanbod; de

terug gaan naar het industriële verleden (de overgebleven textielfabrieken, de arbeiderswijken, de

nieuwe verblijfsrecreatie bij Het Rutbeek zal daar verbetering in brengen.

Bij de indeling en beschrijving van doelgroepen maken de meeste provincies, en ook Overijssel,

parken en de landgoederen). Maar het past ook bij de grote uitdagingen van de toekomst: energietransitie, slimme mobiliteit, et cetera. En textiel is ook nu nog een inspiratiebron voor

Kijkend naar kansen voor verblijfsverlenging, maar ook naar de positionering, het betrekken van de

creatieve vormgeving en ontwerp.

rest van de stad en het landelijke gebied, is er ruimte voor een extra doelgroep: de ‘inzichtzoeker’. In Nederland beslaan de inzichtzoekers 12,7 procent en in Enschede 11,8 procent van de bevolking.

Enschede past in Twente, en is daarbinnen onderscheidend. Enschede is een bijzondere parel, die

De inzichtzoeker wil meer weten over het gebied dat hij/zij bezoekt. Hij/zij houdt van cultuur,

men ook binnen Twente prima ‘in de etalage’ kan zetten.

wandelen en fietsen en heeft vaak iets meer te besteden.

Tijdens de stakeholdersbijeenkomsten werd de verbreding naar de inzichtzoeker als kansrijk gezien. Ondernemers, instellingen, maar ook beheerders van erfgoed zien kansen om hun producten af te stemmen op deze doelgroep, die op zoek is naar verhalen over de Enschedese cultuur en natuur, waarbij natuurlijk ook andere doelgroepen welkom zijn. En, zo werd benadrukt, we moeten de harmoniezoekers en de plezierzoeker ook goed blijven bedienen, ze zijn een belangrijke ‘economische kurk’ van de Enschedese Vrijetijdseconomie.

19

Daarnaast is er nog de ‘stijlzoeker’ , een groep waar Twente Marketing zich mede op richt. Deze doelgroep is gesteld op luxe, verwend worden en genieten van exclusiviteit. Luxe en comfort is dan ook zeer belangrijk, evenals het ontmoeten van andere stijlzoekers; goed voor je netwerk. Twente heeft voor deze groep het nodige te bieden met een aantal luxe accommodaties. Mogelijk kunnen Enschedese ondernemers en instellingen meer voor deze doelgroep betekenen, bijvoorbeeld in de sfeer van eten of cultuur.

Een groep die mogelijk ook interessant is, en waarvoor Enschede mogelijk op termijn steeds meer te bieden heeft, is de ‘avontuurzoeker’: juist een wat jongere doelgroep die voorop wil lopen en open staat voor experimenten. De Avontuurzoeker voelt zich daardoor thuis bij de merkwaarden innovatie en creativiteit. Het aanbod voor deze groep in Enschede is voor deze groep nog beperkt. Voor de buitenlandse bezoeker maken we gebruik van een andere indeling in leefstijlgroepen De verdeling van de zeven leefstijlgroepen over Enschede. De stijlzoekers vormen de grootste groep in het landelijk

omdat we hier over andere onderzoeksgegevens beschikken, maar ook voor de buitenlandse

gebied, de rustzoekers in de buitenwijken en de plezierzoekers in de stadswijken en het centrum.

bezoeker kiezen we ervoor om de marketing uit te breiden met een doelgroep die houdt van cultuur en erfgoed, natuur en wandelen.

Bijlage B bevat een meer uitgebreide beschrijving van de 7 verschillende leefstijlgroepen volgens de Leefstijlvinder.

V E R B O N D E N (E N B EL E E F B A A R) A A N B O D Enschede heeft een rijk en divers aanbod aan voorzieningen, plekken en clusters, zoals al duidelijk werd in het tweede hoofdstuk “Enschede als Vrijetijdsstad”. Onze ambitie is dat dit aanbod beter met elkaar is verbonden en beter beleefbaar is. Verbonden in fysiek opzicht, met duidelijke, logische en aantrekkelijke verbindingen voor de fietser en voetganger. Ook willen we dat de grotere attracties en clusters beter bereikbaar zijn met het openbaar vervoer zoals Boekelo (MBS), de VTE-locatie bij het vliegveld en Twente Village (Go Planet) en de Campus/Kennispark De verdeling van de zeven leefstijlgroepen onder de Nederlandse bevolking.

20

Ook willen we het aanbod verbinden en beleefbaar maken in de vorm van een aantal mooie

L A N G E R V E R B L I JF

thematische fiets- en wandelroutes, waardoor incidentele parels en ruwe diamanten buiten het

Onderdeel van onze ambitie is ook een gemiddeld langer verblijf van onze toeristisch-recreatieve

centrum meer samenhang krijgen en beter vindbaar worden. Thematische routes die het verhaal

bezoekers, het liefst meerdaags. Bezoekers die langer verblijven besteden (veel) meer en dragen

vertellen over bijvoorbeeld Architectuur, Groen/Parken, voedsel uit de streek, kunst in de

bij aan structurele werkgelegenheid.

buitenruimte of textiel. Het zijn routes rond verhalen over innovatie, creativiteit en techniek. Verbonden erfgoed via verhalen en routes. Samen met de (kunst)instellingen.

Wie wil zorgen voor meerdaags verblijf moet allereerst zorgen voor een overtuigende aanleiding om langer te blijven. Daarom is het ook belangrijk om het nu al uitgebreide aanbod beter aan elkaar te koppelen, en aansluiting te zoeken bij de doelgroepen die hierin geïnteresseerd zijn. Zoals gezegd ligt daar nog een opgave.

Maar er moeten voor alle verschillende doelgroepen ook aantrekkelijke verblijfsmogelijkheden zijn. Ook daar ligt nog een opgave. Onze doelgroepen verblijven zowel in de stad als in het landelijk gebied. Zoals in hoofdstuk 1 naar voren kwam zitten er, zowel in het landelijk gebied als in de stad nog enkele ‘gaten’ in het aanbod.

Voorbeeld van een thematische fietsroute in de Vlaamse Leiestreek rondom het verhaal van het bevrijdingsoffensief in 1918.

Voorbeeld van een bijzondere overnachtingsplek: Boomhuis in Castricum

21

4. A C T I E A G E N D A

H A N D I N H A N D, I E D E R VA N U I T Z I J N E I G E N R OL Onze ambitie komt alleen dichterbij als alle betrokkenen samenwerken, vanuit hun eigen rol en

EEN DYNA MISCHE ACTIEAGEN DA

verantwoordelijkheid, mogelijkheden en expertise.

Dit hoofdstuk is de dynamische plek voor acties, projecten en ideeën die passen in onze ambitie. De

De gemeente faciliteert, realiseert en stimuleert.

verschillende partijen in Enschede zijn hierover in gesprek om de Agenda Vrijetijdseconomie verder

▬ Faciliteren van gewenste initiatieven. Gemeente Enschede wil zo goed mogelijk klaar staan om

gestalte te geven. De actieagenda wordt ieder jaar geactualiseerd en gemonitord op de voortgang.

passende initiatieven die bijdragen aan de ambitie te ondersteunen. Bijvoorbeeld dat in een

Er kunnen ook nieuwe projecten aan worden toegevoegd, zowel vanuit de gemeente als vanuit de

gesprek met de initiatiefnemer wordt geïnventariseerd welk beleid en regelgeving van toepassing

partners. Het is dus een dynamisch document, waarmee de betrokken partijen samen aan de slag

is en hoe dit zo soepel mogelijk kan worden benut om een stap verder te komen. De gemeente

kunnen.

brengt initiatiefnemers en bestaande ondernemers ook bij elkaar. Het ondernemersloket is ons belangrijkste instrument

Bestuurlijke vaststelling van deze Agenda Vrijetijdseconomie betekent nog geen vaststelling van de

▬ Realiseren. Hierbij is de gemeente (mede-)verantwoordelijk voor de realisatie. De gemeente

verschillende projecten die in deze agenda benoemd zijn. Het betekent wel dat de gemeente met de

realiseert bijvoorbeeld routes en bewegwijzering, groen en parken, erfgoedprojecten, of kunst in

onderdelen vanuit de benoemde rol aan de slag gaat.

de openbare ruimte. In veel gevallen gebeurt dit samen met andere initiatiefnemers, stichtingen, et cetera.

We benoemen 10 actielijnen die een samenhangend geheel vormen en elkaar versterken. Zo

▬ Stimuleren in activiteiten van stichtingen en organisaties. In dit geval draagt de gemeente

werken marketinginspanningen het best als er het aanbod is verbeterd of vernieuwd. En dat aanbod

financieel bij of verstrekt zij een subsidie aan de activiteiten van andere partijen. Bijvoorbeeld aan

kan ook weer niet zonder marketing en promotie of goede arrangementen die de onderdelen met

de activiteiten van Enschede Promotie. De gemeente kan in deze rol ook proberen ontwikkelingen

elkaar verbinden.

aan te jagen door bijeenkomsten te organiseren, kennis en inspirerende voorbeelden te delen, of acquisitie te plegen bij potentieel interessante partijen.

Deze actieagenda behelst geen grote nieuwe fysieke overheidsprojecten, maar gaat, geheel in de lijn van onze ambitie over het versterken, beter verbinden en beleefbaar maken van het moois dat

Ondernemers, instellingen en beherende organisaties zijn verantwoordelijk voor hun zaak,

we al hebben. Dat moet ertoe leiden dat bestaande en nieuwe bezoekers aan Enschede en

instelling of gebied. Ze zijn ook verantwoordelijk voor de exploitatie en de uitbreidingen en

inwoners van de regio ermee in aanraking komen.

veranderingen. Vaak worden plannen beter als de verschillende initiatiefnemers het gezamenlijk

De actieagenda komt echter alleen van de grond met de inzet van extra gemeentelijk budget, zoals

belang scherp in de gaten houden. Er moet dan ook energie gestoken worden in het organiseren

verderop in dit hoofdstuk - bij de financiële varianten - duidelijk zal worden. De financiële

van bijeenkomsten, waarin men initiatieven kan afstemmen en samenwerking zoekt. Hier ligt soms

inspanning zal zich niet alleen vertalen in de ontwikkeling van de vrijetijdseconomie, maar ook in

een rol voor de gemeente, Enschede Promotie of de organisaties zelf.

hogere private investeringen en hogere inkomsten uit de toeristenbelasting.

22

De marketingorganisaties zorgen voor de positionering, de gebiedsmarketing en het

De 0-variant gaat uit van de handhaving van het huidige (geïndiceerde) city- en

gastheerschap. Enschede Promotie zet zich, samen met partners in de stad, in voor de

regiomarketingbudget. De ambtelijke capaciteit wordt ingezet om initiatiefnemers te faciliteren. De

positionering en de marketing van de stad (waarvoor de Citymarketingvisie leidend is). Ook werkt

gemeente kan in deze variant alleen de hiervoor benoemde faciliterende rol vervullen. Wel nemen

zij aan het gastheerschap voor bezoekers; zowel online als fysiek (tourist info, city magazine). EP

we gewenste acties mee in plannen en programma’s buiten deze Agenda, mocht de kans zich in de

organiseert, ondersteunt en faciliteert ook een aantal evenementen. De organisatie werkt in

toekomst voordoen. Daarbij denken we aan de aanpak van de buitenruimte, eventuele projecten

opdracht van de gemeente en daarnaast van het bedrijfsleven. Enschede Promotie is een

vanuit de Fietsvisie, eventuele investeringen vanuit de visie Landelijk gebied of eventuele

netwerkorganisatie die opereert tussen overheid, ondernemers en bezoekers. Zij brengt partijen

investeringen in het cultuuraanbod.

samen, signaleert, ziet kansen en bedreigingen voor de sector en legt deze neer bij de juiste partij. Twente Marketing is verantwoordelijk voor de Twentse regiomarketing. Enschede neemt binnen die

De sprong voorwaarts in bezoekersverbreding en verblijfsverlenging wordt niet gemaakt. Er komt

regiomarketing als centrumstad een belangrijke plaats in. Twente Marketing zet heel Twente op de

geen energie vrij om samen met de ondernemers naast de bestaande doelgroepen de kansrijke

kaart in binnen- en buitenland. De organisatie wordt voornamelijk bekostigd door overheden (regio

nieuwe doelgroepen aan te boren. De gewenste toeristisch-recreatieve wisselwerking tussen stad

Twente en Provincie) en daarnaast door het Twentse bedrijfsleven. Enschede Promotie en Twente

en landelijk gebied komt nauwelijks van de grond. Hotelovernachtingen komen mogelijk niet terug

Marketing werken nauw samen en stemmen hun activiteiten op elkaar af.

op het oude peil van voor corona vanwege een structurele verwachte terugloop van de zakelijke overnachtingen die we niet compenseren met andere verblijfsgasten.

D R I E F I N A N C I ËL E VA R I A N T E N De ambitie realiseren we samen. Daar hoort een financiële bijdrage van de gemeente bij, als

De basisvariant geeft ruimte om de stad geloofwaardig te presenteren en te positioneren voor de

onmisbaar element om de gewenste stap voorwaarts te kunnen zetten. Als we meer doelgroepen

inzichtzoeker (naast de bestaande doelgroepen harmoniezoeker en plezierzoeker). In deze variant

willen aantrekken en verleiden tot een langer verblijf moeten we extra investeren in de

kan de gemeente elk van de drie hiervoor benoemde rollen vervullen. Wij schatten dit dat hiervoor

marketingcommunicatie¬. Daarnaast moeten er combinaties van mogelijke activiteiten worden

de komende vijf jaar 250.000 euro per jaar nodig is. De besteding van dit geld gebruiken we onder

aangeboden, in routes en arrangementen, in manifestaties en evenementen die deze doelgroepen

andere voor extra marketingcommunicatie en een aantal projecten in de stad die we samen met de

aantrekken en de positionering versterken. Ook dat kost extra geld. Vrijwel alle organisaties voor

partners uitwerken. De verwachting is dat een substantieel deel van dit budget vanaf het tweede of

stads- en streekmarketing in Nederland worden voor het grootste deel bekostigd door provincies,

derde jaar terugvloeit in de gemeentekas dankzij een groei van de inkomsten toeristenbelasting. Bij

regio’s en de stedelijke overheid. Dat is ook het geval in Enschede. Ook bij een uitbreiding van

50.000 extra hotelovernachtingen (een stijging van 20 procent) stijgen deze inkomsten al met meer

activiteiten voor een bredere doelgroep is die steun nodig. Zeker aan het begin van een nieuwe

dan 100.000 euro.

koers. Een gemeentelijke bijdrage kan ook dienen als aanjager om te zorgen dat ondernemers en initiatiefnemers samen aan de slag gaan met een bepaald project. We benoemen drie varianten met

In de plusvariant investeert de gemeente extra geld bovenop de basisvariant. Dat zou bijvoorbeeld

verschillende inzet van middelen en wat bij iedere variant mag worden verwacht.

kunnen door eventuele – onverwacht hoge - inkomsten vanuit de toeristenbelasting die niet waren begroot, te bestemmen voor deze Agenda.

23

De plusvariant biedt ruimte voor extra marketinginspanningen, arrangementen en een toevoeging aan het evenementenbudget waarbij de sprong naar voren kan worden versneld. De plusvariant zal ook meer toeristenbelasting opleveren, waardoor ook hier de extra investeringen deels terugvloeien in de gemeentekas en er weer meer beschikbaar komt voor de stad.

24

1 0 A C T I EL I J N E N I N E E N S C H E M A

25

A C T I EL I J N 1: B E S TA A N D A A N B O D B E T E R B EL E E F B A A R M A K E N

A C T I EL I J N 2: M E E R VA R I AT I E I N O V E R N A C H T I N G S M O G EL I J K H E D E N (B I N N E N)S TA D

De gemeente werkt waar mogelijk mee aan initiatieven gericht op de versterking van het

De binnenstad en directe omgeving krijgen variatie in de mogelijkheden om te overnachten.

vrijetijdsaanbod. Acties en investeringen die erop zijn gericht bestaand aanbod te versterken

Toeristisch overnachten wordt zo meer een beleving met voor elk wat wils. Daarbij denken we

of beleefbaar te maken (open dagen, frequentere openstelling, apps, rondleidingen) en

aan meerdere, vooral kleinschalige uitbreidingen, zowel voor de budgettoerist als voor een

passend in de positionering van Enschede zijn extra welkom.

bezoeker die meer wil besteden in een stijlvol boutiquehotel. Maar ook uitbreiding van het aantal B&B’s zien wij als een mogelijkheid.

Enschede heeft veel groot- en kleinschalig aanbod dat het bezoeken waard is. Daarbij denken we de musea, kunst in de openbare ruimte, bijzondere architectuur, zoals Pathmos en het TU-terrein,

Het hotelaanbod in het centrum is nog eenzijdig en heeft vooral een zakelijke uitstraling. Het

industrieel en religieus erfgoed, bezoekerscentra, tuinen, parken en landgoederen. Al die plekken

bestaande hotel is een prima hotel en voorziet in een belangrijke behoefte. Maar een stad als

vertellen het verhaal van het verleden, heden en toekomst van Enschede. Er gebeurt al het een en

Enschede verdient meer variatie in het aanbod. Zeker als Enschede ook de inzichtzoeker, en in

ander op dit gebied (bv in Roombeek), maar er liggen nog talrijke kansen.

mindere mate de stijlzoeker en de avontuurzoeker wil aantrekken.

A C T I EL I J N 3: V E R B L I JF S R E C R E AT I E K W A L I T E I T E N B EL E V I N G T O E V O E G E N Enschede breidt de mogelijkheden voor verblijfsrecreatie uit, werkt aan kwaliteit en vitalisering van het bestaande aanbod

In het oostelijk gedeelte van recreatiegebied Het Rutbeek wordt in 2021 een vakantiepark gerealiseerd met 250 recreatiewoningen aan de waterkant. Een mooie toevoeging in een segment dat Enschede nog niet had.

Enschede heeft daarnaast een aantal campings of combinaties van campings en chalets/ recreatiewoningen die op onderdelen toe zijn aan een kwalitatieve upgrade of vitalisering, zodat ze beter kunnen aansluiten bij de marktvraag van de verschillende doelgroepen. De gemeente en de provincie steunen revitaliseringstrajecten van met kennis en expertise.

26

A C T I EL I J N 4: V E R B I N D I N G E N F I E T S E N, W A N D EL E N O P O R D E M A K E N De gemeente Enschede houdt de routenetwerken voor fietsen en wandelen up to date en versterkt deze waar nodig, bijvoorbeeld met extra verharding. Daarbij hoort ook een goede informatievoorziening, fysiek en digitaal evenals voldoende beschikbaarheid van fietsverhuur en voldoende pauzeplekken (met of zonder horeca). Het routenetwerk fietsen heeft in 2015 zijn huidige opzet gekregen en functioneert in principe goed. Het Rondje Enschede en de dorpen hebben centrale posities gekregen in dat netwerk. De bewegwijzering is op orde, maar de infrastructuur is op sommige plekken aan verbetering toe. Hier en daar ontbreken fietspaden langs onverharde wegen of zijn de fietspaden zelf te smal of slecht onderhouden. Soms ook is er teveel onnodig autoverkeer.

Zowel aan de zuidkant als aan de noordkant van de stad moet op onderdelen wegdekverbetering plaatsvinden. Het Rondje Enschede loopt (nog) niet door Lonneker c.q. langs Lonneker Molen. Onderzoek naar de haalbaarheid van een bypass, zoals die ook in Boekelo bestaat, is gewenst. Tenslotte zien we kansen voor verhuur van (elektrische) fietsen of andere elektrische vervoermiddelen bij hotels of fietsenstalling in de binnenstad of bij startpunten in het landelijk gebied. We stimuleren verhuur van (deel)fietsen of van andere stille recreatieve vormen van verplaatsen. Vanzelfsprekend alleen wettelijk toegestane vormen en ook goed gereguleerd. Het wandelnetwerk heeft in 2020 zijn huidige vorm gekregen. Het binnenstedelijk wandelnetwerk dat bezienswaardigheden en parken moet verbinden heeft nog een verbeteringsslag nodig. Zo ontstaan tevens interessante ‘ommetjes’ vanuit de wijken en de werklocaties. We willen de wandelpaden binnen en buiten de stad beter met elkaar verbinden.

Ook in het landelijk gebied zijn sommige paden, soms ook op particulier terrein, toe aan onderhoud.

27

A C T I EL I J N 5: W A N D ELV E R B I N D I N G E N T U S S E N B I N N E N S TA D E N ‘T W E E D E R I N G’

A C T I EL I J N 6: O P E N B A R E R U I M T E B I N N E N S TA D E N 2E R I N G

Fysieke verbindingen tussen binnenstad en ‘Tweede Ring’ maken we logisch en vindbaar, zoals

De openbare ruimte is een visitekaartje van de stad en heeft ook een bijdrage aan de

een bewegwijzerde route vanuit het centrum naar de Synagoge en het Volkspark, een

positionering van de stad, door de uitstraling van het straatmeubilair en bebording. Daarnaast

aantrekkelijke route naar de Performance Factory en de Twentsche Foodhall, met een logische

heeft de aankleding van de openbare ruimte een belangrijke functie in de begeleiding van de

routing en praktisch gelegen oversteekplaatsen en verdere aankleding van de ‘Cultuurmijl’

voetganger. Tijdelijke en permanente beeldende kunst, straatmeubilair, et cetera kan

naar Roombeek. Uitbreiding van het voetgangers-bewegwijzerings¬systeem voor de binnenstad

begeleidt de wandelaar en trekt haar/hem naar de plekken waar hij/zij moet zijn. Mogelijk kan

naar deze locaties ligt voor de hand. Het NS en busstation is voor velen een startpunt met

hier een prijsvraag bij kunstenaars en creatieve en vormgevende opleidingen goed werken.

informatie en behoeft dus extra aandacht. Tijdelijke en permanente kunst in de openbare ruimte ter begeleiding van looproutes en herkenning van belangrijke bezoekdoelen. Bijvoorbeeld tegenover de ingang van het Rijksmuseum, zou een iconisch kunstwerk als landmark de route en de vindbaarheid kunnen versterken.

We onderzoeken in dit verband de mogelijkheid van een prijsvraag/opdracht bij AKI, Saxion en UT.

28

A C T I EL I J N 7: R O N D JE E N S C H E D E / L A N D EL I J K G E B I E D

A C T I EL I J N 8: M A R K E T I N G V O O R E E N V E R B R E D E D O EL G R O E P E N B R E D E R A A N B O D

We maken het landelijk gebied aantrekkelijker en waar mogelijk beter bereikbaar met het OV.

Enschede Promotie maakt een plan voor extra marketingactiviteiten en betrekt de partners

Het Rondje Enschede kan aantrekkelijker en bruikbaarder. Hierbij wordt gedacht aan

(Gemeente, Twente Marketing, NBTC, instellingen, ondernemers) hierbij.

kleinschalige attracties zoals een voedsel- en pluktuin, educatieve en sportieve elementen. Ook willen we de mogelijkheden om in het landelijk gebied te overnachten, uitbreiden. ⁷

Daarbij kan gedacht worden aan een campagne met blogs en vlogs gericht op de doelgroepen en hun interesses, advertorials en advertenties. Ook kan gedacht worden aan een bijzondere –

Het ‘Rondje Enschede’ is nu al een aantrekkelijk rondje; een verbinding voor fietser en voetgangers

tijdelijke- aankleding van de stad. Maar het kan misschien ook wel een heel andere meer

langs de stadsrand met prachtige landschappelijke perspectieven en een aantal attractieve

innovatieve, creatieve communicatievorm zijn, passend bij het DNA van Enschede. Hierbij wordt

publieksvriendelijke elementen. Soms is het aanbod echter dun.