6 Beleidsregels Beeldkwaliteit en concept Cromhoff incl bijlagen
Tekst van het document
het landschap waar ze in staan, maar het zoekt wel
Het praktische karakter vormt geen excuus om hier
samenhang. De kapvorm is vrij en onderstreept te allen
een lelijke, verharde achterkant te laten ontstaan.
tijde het hedendaagse, duurzame karakter. Historische
Integendeel, het hofje is juist hetgene dat je met alle
referenties (boerderettes, jaren ‘30 architectuur ed.)
buren deelt. Het is daarom een ontwerpuitdaging om
passen hier niet.
Privé en openbaar vloeien in elkaar over (Berkenbos, Zuidlaren).
50
Het binnenhofje heeft een functioneel karakter en juist dat vraagt om extra ontwerpaandacht.
51
De Muur De Muur is bijna 50 meter lang. Het is het laatste overgebleven restant van de blekerij-stukververij die textielfabrikant Jannink in 1921 bouwde. De Muur staat in de nieuwe situatie als een intrigerende ruïne in het groen. Daar markeert het de overgang van het Industriekwartier naar het Parkwonen. De Muur staat ook voor een metaforische overgang, namelijk die van een industrieterrein naar een gastvrije community rondom cultuurhistorie, natuur en meer balans in je leven door anders te denken en te doen. De Muur heeft een witte gestucte binnenkant en een donkerrode bakstenen buitenzijde. Het staat middenin de natuur en dan kan het nodig zijn om, met het oog op looproutes en speelaanleidingen, één of twee gaten te maken. Dat is mogelijk, mits die binnen de
De Muur als metaforische overgang
gemetselde kaders vallen. Eventuele toevoegingen Eventuele toevoegingen met functies komen aan de voormalige binnenkant van de muur.
voor de constructieve stabiliteit of anderszins bevinden zich zoveel mogelijk aan de binnenkant, zodat het oorspronkelijke metselwerk aan de buitenzijde niet verder wordt aangetast.
Grote stapstenen als speelse looproute.
52
The hole in the wall van Buroharro.
Erfgoed als speelaanleiding
53
54
Bijlage 2 Ontwikkelvisie Cromho Enschede, Back to Basic
CROMHOFF ENSCHEDE
BACK TO BASIC
2
CROMHOFF ENSCHEDE ONTWIKKELVISIE
3
Titel
Cromhoff Enschede
BACK TO BASIC Status
ontwikkelvisie
Datum
30 augustus 2021
In opdracht van
Samen met Powered by
Meer weten?
CROMHOFF@ENSCHEDE.NL
De ontwikkelvisie is gedrukt op Biotop papier, FSC gecertificeerd met EU- Ecolabel en Nordic swan keurwerk.
4
INHOUDSOPGAVE 7
Concept
Back to basic 13
Introductie
Een unieke kans voor Enschede 17
Ontwikkelprincipe
Erfgoed als drijvende kracht 21
Ontwikkelprincipe
Leven met het water en de natuur 27
Ontwikkelprincipe
Een nieuw stuk stad 37
Ontwikkelprincipe
Gastvrije community 45 Ontwikkelprincipe
Iedereen op de fiets 48
Hoe verder
5
‘ Twente is de streek waar prachtige traditie, landschap en innovatie hand in hand gaan. Wat Twente in het groot is wordt Cromhoff in het klein: een gastvrije community rondom cultuurhistorie, natuur en meer balans in je leven door anders te denken en te doen. En dat middenin de stad! ’
6
CONCEPT
BACK TO BASIC Cromhoff ligt aan de Enschedese Singelring die onze
De gemeente heeft de drukkerij in 2006 aangekocht
binnenstad omspant. Woon je hier dan woon je in het
voor herontwikkeling. Marktpartijen kochten het
hart van de Twentse kenniseconomie met onderwijs- en
naastgelegen LouwersBeckersterrein en het tuincentrum
onderzoekinstellingen, innovatieve ondernemingen en
aan de Industriestraat. De gemeente, marktpartijen en
een verbluffend rijk cultuuraanbod. Het gebied zelf is ook
maatschappelijke partners als Domijn, Livio en ROC gaan
bijzonder. Hier komt het water van de stuwwal omhoog en
hier een onderscheidend groenstedelijk woon- en leefmilieu
is natuur ontstaan. Langs de Getfertsingel staat industrieel
ontwikkelen. De focus ligt op stedelijk georiënteerde
erfgoed, zoals de Hallen van textielfabrikant Jannink
doelgroepen die op zoek zijn naar het beste van twee
en het kantoor (‘Tubantia’) met Drukpershal van de
werelden: jezelf en elkaar, rust en reuring, natuur en
voormalige Wegenerdrukkerij.
cultuur, wonen en werken, perfectie en imperfectie. Deze Cromhoffers zijn jong of jong van geest en vinden het een verrijking als andere bewoners net een beetje anders zijn dan
Cromhoff is een nieuwe manier van binnenstedelijk wonen en leven. Daar is Enschede aan toe.
zijzelf. Ze hechten aan privacy én aan hun buren die soms op de kinderen passen of de hond voor je uitlaten. Ze gaan er ook graag op uit en dat kan in Cromhoff dichtbij huis. Kom even helemaal tot jezelf in de natuur, haal vers brood bij de bakker op de hoek of bezoek met je vrienden een intiem concert in de imposante Drukpershal. En de volgende dag gezond weer op. We noemen dat ‘Back to Basic’, het op een moderne manier invulling geven aan een aantal diepgewortelde waarden: ont-moeten, ont-laden en op-laden. Waarden die in de haast en stress van alledag steeds belangrijker worden.
Ont-moeten De Cromhoffers zoeken een open en pluriform stuk stad. Daarom bestaat het gebied uit verschillende woon- en leefsferen met daarbinnen een uitgekiende mengelmoes van woningtypen, variërend van klein tot groot, betaalbaar en luxe.
Industriekwartier Hier woon en werk je in industrieel erfgoed of in één van de stoere stadsblokken daar omheen. Buren ontmoeten elkaar in autovrije straatjes, het verlengstuk van je stadstuin, terras of balkon. Of ze mengen zich onder bezoekers op de sfeervolle pleintjes waar ateliers, muziekstudio’s, pop-up stores, kleinschalige horeca en wellicht zelfs een coöperatieve markt met regionale producten te vinden zijn.
7
‘Cromhoff bestaat uit een aantal woonen leefsferen die onlosmakelijk met het landschap verbonden zijn. We beginnen aan de Getfertsingel. Langs de Zuiderval en Burgermeester Van Veenlaan liggen kansen die op termijn kunnen worden benut. ’
Impressie van het project Cromhoff Enschede. Het gebied wordt begrensd door de Getfertsingel, Zuiderval, Burgemeester Van Veenlaan en Wethouder Beversstraat en heeft een oppervlakte van ca. 22,7 hectare. Dat is voldoende ‘kritische massa’ om hier een unieke wereld met een eigen sfeer te scheppen.
8
Enschedese singelring
Pa
Vernieuwende combinaties van wonen en zorg
Industriekwartier
arkWonen Houten Eiland
Stadsbalkon
n Parkbos als groene hart
Natte ecologische zone
Een mix van wonen, leren en werken
Fietsverbinding binnenstad Enschede Zuid
9
ParkWonen
werken. Op de locaties van Livio en Domijn liggen kansen
De oude muur herinnert aan de textielfabriek die hier
voor vernieuwende combinaties van wonen en zorg. De
vroeger stond. Voor de rest wordt het een lommerrijke
ontwikkelvisie geeft een eerste indruk. Een uitwerking
oase. Hier woon je aan het groen dat je samen met
zoals die voor het noordelijke deel is gedaan volgt later,
buren deelt. Sla je ‘s ochtends vroeg de tuindeuren
op het moment dat de organisaties en ondernemers op
open, dan geniet je op het grote terras van de eerste
die locaties daar aan toe zijn.
zonnestralen. En terwijl jij nog eens koffie inschenkt, rennen de buurkinderen op blote voeten naar de beek
Ont-laden
om kikkervisjes te vangen.
De Cromhoffers komen na een drukke dag weer helemaal tot zichzelf in de natuur. Wandel je over de nieuwe
Houten Eiland
kade langs het Industriekwartier, dan ontvouwt zich
Ben je een natuurmens, dan is dit iets voor jou. Het eiland
een wijds zicht over de natte ecologische zone die flink
bestaat uit houten woningen rond een gezamenlijke
wordt uitgebreid en in de toekomst van de Wethouder
binnenhof van waaruit een duurzaam vormgegeven
Beversstraat tot aan de Getfertsingel loopt. Je kunt er
blikvanger oprijst. Hier ervaar je het ritme van de
heerlijk joggen, boomhutten bouwen en leren hoe leuk,
seizoenen. In de winter en het vroege voorjaar staat het
leerzaam, gezond en belangrijk natuur is. De oude kern van
water rond het eiland hoog, in de zomer struin je over de
het bos, waar vroeger de Bleekerij van Kromhoff gelegen
drooggevallen weides waar bijzondere kwelplanten en
was, vormt een droge vluchtheuvel in dit dynamische
kruiden groeien.
landschap waar het water soms hoog en dan weer laag staat. Hier is het stil, de natuur gaat er haar eigen gang.
10
Op termijn kunnen er nog woon- en leefsferen worden
Tussen de bomen, ietwat verscholen, liggen fundamenten
toegevoegd. De locatie ROC / Industriestraat leent zich
van een oude boerenschuur. Het is echt een ‘je moet het
bij uitstek voor een combinatie van wonen, leren en
weten’ plekje om te yoga-en of gewoon ff te niksen.
ONT-MOETEN by House for trees - Vietnam
ONT-LADEN by Loud shadows - Terschelling
Op-laden De Cromhoffers vinden dat wonen, werken en leven bij elkaar horen. Ze willen niet voortdurend in de auto stappen om van hot naar her te rijden. Op die manier hou je meer tijd over voor mensen en activiteiten dichtbij huis. Naast de mooie woningen en prachtige natuur, is er daarom ook ruimte om jouw talent te ontplooien. Want sta je in de Hallen, Tubantia en Drukpershal dan gaat het kriebelen. De gebouwen hebben het rauwe karakter dat past bij een broedplaats met een mix van wonen, cultuur en ondernemerschap. We noemen die ‘third places’, gastvrije plekken tussen thuis en werk waar bewoners en bezoekers elkaar inspireren en opladen. Maar nog even die veeleisende klus voor het werk afronden of samen een lekker hapje eten met een biertje erbij kan hier natuurlijk ook.
OP-LADEN by Tainan Spring - Taiwan
11
De wereldleider in drones test op Twente Airport.
Ledeboerpark is een van de mooiste parken ter wereld.
Rijksmuseum Twenthe heeft een geweldige collectie.
Tetem mixt experimenteel met traditioneel.
Kennispark Twente met de meest ondernemende universiteit van Europa. Cultuureducatie in Roombeek Cultuurpark. Laa
gel
psin
am tenk
gel
Zelfs het station is een monument.
Tubantiasing
el
Bo
res sin
singel Lasonder
Het talentenprogramma van de Nederlandse Reisopera.
De Performance Factory bruist. Oliemolen singel
De oudste maraton van Nederland gaat langs het G.J. van Heekpark.
Praktjkonderzoek bij Saxion.
l
singe park
s Volk
Pathmos, monument van en voor arbeiders.
Hoeveel steden hebben een conservatorium?
De romantiek van Concordia.
Muziektheater met lef in Theater Sonnevanck. Enschede loopt voorop met de Warmtebaan.
l
inge
nds
ela Hog
De Bank, villa voor kunstenaars
inge
oss
hm
Pat
De Synagoge is onderdeel van het Grootste Museum van Nederland.
l
el
ing
iks
v Var Getfertsing
el
Gogbot Festival verandert de binnenstad in een futuristische happening.
IJssalon Heinink, lekker!
Cromhoff De handen uit de mouwen in het Zweringbeekpark.
Zuiderval
Scandinavische stedenbouw in Boswinkel.
De Singelring laat zien hoe groot Enschede in de jaren ‘30 dacht. d
uitslan
Naar D
De meeste Duitsers komen over de A35 naar ons centrum.
De Sportboulevard bij de Wesselerbrink is super populair.
12
INTRODUCTIE
EEN UNIEKE KANS VOOR ENSCHEDE Cromhoff ligt op een steenworp afstand van de binnenstad en barst van de cultuurhistorische en landschappelijke aanknopingspunten om een onderscheidend groenstedelijk woon- en leefmilieu te creëren dat er nog niet is. Dat maakt onze stad als geheel sterker. 175.000
Enschede is het grootstedelijke hart van Twente, een streek met een eigen taal, cultuur en ‘de schouders eronder’ mentaliteit. De stad herbergt, na Amsterdam,
160.000
het grootste en meest uiteenlopende palet aan kennisinstellingen: van universiteit tot specifiek onderwijs
zonder pro
jecten
voor kinderen met leerachterstanden, van één van de grootste hogescholen in Nederland tot Skills Heroes van het ROC, van kunstacademie tot muziekschool en van internationaal onderwijs tot volwasseneducatie.
Enschede is ook jong in de zin van veerkracht, creativiteit
2006
en ondernemerschap. De stad is na het wegvallen van de
Cromhoff is èèn van de stedelijke projecten die de stad weer doen laten groeien tot 175.000 in 2030.
textielindustrie getransformeerd tot een hot spot in de
2020
2030
kenniseconomie. Kennisinstellingen en bedrijven slagen er in om, beter dan waar ook in Nederland, theoretische
wordt het verhaal van een eigenzinnige regio verteld.
kennis om te zetten in praktisch toepasbare oplossingen.
Dwalend door de stad ontdek je andere parels zoals
De oogst is overweldigend, meer dan 600 spin-off
Concordia (‘het mooiste theater van Nederland’) en
bedrijven hebben hier hun wortels. De ontwikkeling
de vooruitstrevende stedenbouw en architectuur in
van het Kennispark zal dat aantal naar verwachting
Roombeek. De Raad voor Cultuur loofde recent jonge en
nog verder doen toenemen, zeker omdat steeds meer
toegankelijke initiatieven als GOGBOT, Tetem en Theater
internationaal talent zijn vleugels in Twente uitslaat.
Sonnevanck en adviseerde de minister om daar extra
Enschede is al twee keer uitgeroepen tot sportstad
geld voor uit te trekken.
van het jaar. Een ander sterk punt blijft echter te vaak onderbelicht: ons cultuuraanbod behoort tot het beste in
Desalniettemin verlaat een aanzienlijk deel van de
Nederland. Het Nationaal Muziekkwartier is het thuis van
afgestudeerden in het hoger onderwijs de stad en regio
het conservatorium, de Nationale Reisopera en Phion.
binnen een jaar. Talent wil zich ontplooien en stelt
In het Rijksmuseum Twenthe worden internationale
daarom hoge eisen aan werk, cultuur, nabijheid van
topstukken tentoongesteld en in de TwentseWelle
andere stedelijke centra en wonen. Enschede scoort
13
Ook bewoners van Domijn, cliënten van
goed op de eerste twee aspecten, hoewel menig student daarvan onvoldoende op de hoogte is. Daarnaast wordt er gewerkt aan betere grensoverschrijdende
Livio en studenten van het ROC horen
verbindingen zoals de treinen van Twente naar Münster,
er helemaal bij.
Dortmund en Osnabrück. Enschede scoort echter matig op het aspect wonen.
Met Back to Basic wordt invulling gegeven aan deze marktvraag. De principes die daaruit voortvloeien geven
‘Enschede blijft achter als woonstad. De stad moet
richting aan de ontwikkeling zonder alles tot in detail
niet alleen talent behouden, maar ook aantrekken en
vast te leggen. Dat is belangrijk want het hele plangebied
terughalen. Dat betekent dus niet alleen de focus op de pas
wordt Back to Basic, ook Domijn, Livio en het ROC /
afgestudeerde, maar ook op de startende student en het
Industriestraat waar kansen liggen die wellicht in een
oudere talent met of zonder kinderen die al verder in zijn
later stadium verzilverd worden. De ontwikkelprincipes
woon- en werkcarrière is.’
voor Cromhoff zijn:
BPD Research, 2019
Erfgoed als drijvende kracht Hoogopgeleiden zoeken steeds vaker een meer stedelijk
Stedelijk georiënteerde Enschedeërs en ander talent uit
woon- en leefmilieu met buren die best een beetje
binnen- en buitenland komen op authentieke plekken af.
anders mogen zijn dan zijzelf. Dat geldt destemeer voor
Het verhaal van de Bleekerij van Kromhoff en het behoud,
buitenlands ondernemend talent, een groeiende groep
herstel en hergebruik van het industrieel erfgoed uit
die voor onze kenniseconomie steeds belangrijker wordt.
latere jaren prikkelt de verbeelding en wakkert het enthousiasme over ‘cultuurinclusieve’ ontwikkeling aan.
nsc
he de
Zu
Bleekerij van Kromhoff.
Drukpershal is de Enschedese Tate Modern.
Vroeger stonden hier treinen.
ss
alon
EIKEN De Hallen hebben een soort tentdak.
Sixties architectuur (‘Tubantia’).
naar De beek
De bushalte is er al.
T GE Pomp uit? Dan komt het grondwater omhoog.
14
Een muur vol geschiedenis.
inik
WE
Hier kommen unsere deutschen Freunde.
Zuiderval
id
Ga eens op bezoek bij Livio!
100% natuur in de stad.
He
Ken je het sportcentrum achter het ROC?
IJ
na ar E
De vernieuwing van Boswinkel is op stoom.
FE
R
I TS
NG
EL
de b
nsta d
De Cromhoffsbleekweg hoort bij Cromhoff
Hier verrijst Het Janninkkwartier. Singelring = groot denken
inne
Ik wil alles uit het leven halen. Nieuwe plekken ontdekken, mensen ontmoeten, mooie dingen ontwikkelen, muziek maken. Geweldig om dat allemaal om de hoek te kunnen doen.
’ Anay, managing director bij een onderzoeksorganisatie
Leven met het water en de natuur
Gastvrije community
Steeds meer mensen hechten aan duurzaam wonen
In Cromhoff draait het om een manier van leven, niet
en leven. Dat komt goed uit, er ligt hier een grote
hoe dik je portemonnee is. Het woningaanbod binnen
klimaat- en natuuropgave. De pomp onder Tubantia
de verschillende woonsferen varieert van betaalbaar
wordt uitgezet, het grondwaterpeil stijgt en er ontstaat
tot middelduur en vrije sector. De ruimtes voor werken,
een biotoop met natte en droge plekken, ideaal
cultuur en voorzieningen worden dusdanig geprijsd dat
voor beschermde soorten die (net als mensen) van
ook startende ondernemers en kunstenaars hun vleugels
afwisseling houden.
kunnen uitslaan.
Een nieuw stuk stad
Iedereen op de fiets
Cromhoff presenteert zich langs de Getfertsingel en
Wees welkom maar verplaats je vooral te voet, met de
Zuiderval aan de stad. De architectuur straalt lef en
fiets, het openbaar vervoer of deelauto. Zo blijft de rust
reuring uit en is natuurinclusief met ruimte voor mens,
bewaard. De nieuwe fietsroute tussen de binnenstad
plant en dier. Het gebied krijgt ook een fijnschalige en
en Enschede Zuid loopt in de toekomst dwars door het
ontspannen kant. Een netwerk van sociale en fysieke
gebied. De auto is te gast met een parkeernorm die past
verbindingen zorgt daar voor interactie Gertfert-West en
bij het concept en aansluit bij de stedelijk georiënteerde
Boswinkel.
doelgroep.
15
‘ Tijdelijke initiatieven in het industrieel erfgoed zetten Cromhoff op de kaart. We noemen dat placemaking. ’
16
ONTWIKKELPRINCIPE
ERFGOED ALS DRIJVENDE KRACHT Het voortbouwen op de geschiedenis van onze stad geeft Cromhoff een unieke vibe en maakt alle Enschedeërs trots. Want hier is altijd hard gewerkt in sobere industriegebouwen die plots populair zijn.
De Hallen vormen een soort tentdak over een flexibel indeelbare ruimte.
Op deze plek is al vroeg sprake van een erve met
een karakteristieke muur is teruggevonden die een
kleine blekerij, ‘Het Getvert’. Die lag aan de Zuiderweg
prominente plek in het plan verdient. Op de luchtfoto
waarlangs de Kazernebeek liep. Beide structuren
is de plek van de Hallen nog leeg, Jannink bouwde de
zijn nog gedeeltelijk aanwezig, het oostelijke deel
2 x 2 opslaghallen pas in 1960. De draagconstructie
ervan werd bij de aanleg van het Zuiderspoor in 1903
van firma NEMAHO bestaat uit houten gelamineerde
afgekapt. De Cromhoffsbleekweg heeft eveneens de tijd
spanten met een vrije overspanning van 22 meter, een
doorstaan. Die liep van de binnenstad naar de Bleekerij
technisch hoogstandje in die tijd. De centrale vijfde hal
van Kromhoff die hier in de 19e eeuw ontstond. Op de historische kaart zijn het hoofdgebouw, de bijgebouwen, bleekweiden en hakhoutwallen te zien. Wat verder
De plangrenzen van het projectgebied over de historische kaart van rond 1900 geprojecteerd.
opvalt is de chique lusvormige oprit. Deze is na de sloop in 1992 overwoekerd geraakt. Wie zijn best doet vindt bovendien fundamenten van een oude schuur die een mooie aanleiding voor een verbijzondering in het landschapsontwerp vormen.
Ook bijna onzichtbare structuren worden gekoesterd en waar mogelijk hersteld.
Zuiderweg
Cromhoffsbleekweg
Het Zuiderspoor naar Ahaus had een aftakking het gebied in. Textielfabrikant Jannink bouwde daar in
bleekweiden
1921 een imposante blekerij-stukververij waarvan
Kazernebeek
17
Luchtfoto van de Janninkfabriek omstreeks 1950.
werd daar tussengezet. Hoewel van later datum, heeft
kolommenstructuur maakt het gebouw vrij indeelbaar,
die juist een traditionele opzet en uitstraling. Samen
ook voor bijvoorbeeld wonen. De achtergelegen
2
beslaan de Hallen zo’n 6.000 m bvo en omdat de
drukkerij is opgegaan in schaalvergroting waaraan
scheidingswanden kunnen worden weggehaald zijn de
we gelukkig ook iets positiefs te danken hebben: de
gebruiksmogelijkheden legio.
Drukpershal, een spectaculaire koker van 17 meter hoog en 50 meter lang. De drukpers stond op een
Industrieel erfgoed heeft het rauwe karakter dat past bij een broedplaats met wonen, cultuur en ondernemerschap.
betonnen tafel van 4 meter hoog. Sta je op die tafel, dan geniet je van de enorme ruimte met zijn verbluffend goede akoestiek. Kijk je door de grote ramen op de beide koppen van de hal, dan zie je aan de ene kant de binnenstad en aan de andere kant de natuur die het hart van Cromhoff vormt.
Dagblad Tubantia nam kort daarna de naastgelegen
18
drukkerij aan de Getfertsingel in gebruik. Het kantoor
Het wonen was in het verleden ondergeschikt aan
is het toonbeeld van functionalistische architectuur
het werken. Villa Jannink op de hoek Getfertsingel-
met een vrolijke sixties twist. De in het oog springende
Burgemeester Van Veenlaan is een pareltje uit de jaren
schoorsteen vormt het enige verticale element
‘30. Op de hoek bij de Hallen staat een karakteristieke
in een verder horizontale lijnvoering, De geringe
twee-onder-een-kap woning voor sous chefs van de
diepte in combinatie met een voor die tijd moderne
fabriek. Direct ernaast verrees een paar jaar later
Hoge waarde
Positieve waarde
Ensemble Jannink
Ensemble Prestedelijk
Basiswaarde
Ensemble lintbebouwing Getfertsingel Restant van de oude fabrieksmuur.
een serie sobere vrijstaande en twee-onder-een-kap
kon genieten. Van de oorspronkelijke architectuur
woningen die de Getfertsingel begeleiden. Om de
van het verpleeghuis is echter weinig over. Ook de
hoek, langs de Burgemeester Van Veenlaan, sloeg de
overige bebouwing in het gebied heeft geen bijzondere
schaalvergroting in de volkswoningbouw toe. Daar
cultuurhistorische waarde en mag daarom plaatsmaken
verrezen drie portieketageflats en verpleeghuis De
voor nieuwbouw.
Cromhoff waar de arbeider van z’n welverdiende rust
Impressie van het werken boven het parkeren in de Hallen.
19
Impressie vanuit de ecologische zone richting de sky box over de Tubantia (links) en het Houten Eiland (rechts).
20
ONTWIKKELPRINCIPE
LEVEN MET HET WATER EN DE NATUUR Cromhoff is de habitat van de grootoorvleermuis, groene specht, bosuil en andere beschermde soorten. Door het landschap flink uit te breiden en te vernatten, neemt de soortenrijkdom verder toe. Bovendien draagt het bij aan klimaatadaptatie in het plangebied én de omgeving.
Cromhoff ligt op de flank van de stuwwal Oldenzaal-
dag staat juist het langer vasthouden van kwel- en
Enschede. De rand van het gebied ligt iets hoger; in het
regenwater centraal.
verleden is daar dan ook gebouwd. In het lager gelegen middendeel heeft het kwelwater de neiging om tot
Het plan volgt de duurzame logica van weleer: bouwen
op maaiveld te komen. Daar kwam men ook achter
doe je op de hogere gelegen rand, het centrale
toen de Wegenerdrukkerij werd gebouwd, het enige
deel blijft natuur. De sloop van grote delen van het
gebouw in het natte deel. Om de boel droog te houden
Wegenercomplex wordt aangegrepen om de natuur tot
plaatste men een pomp die nog steeds 24/7 draait, een
aan de kruising Getfertsingel-Zuiderval uit te breiden.
allesbehalve duurzame situatie die het rioolwaterysteem
De pomp wordt uitgezet, de taluds van de beek
belast en veel energie kost. Datzelfde geldt voor de
uitgevlakt en plaatselijke bodemvervuiling gesaneerd.
later aangelegde beek die dwars door het gebied loopt.
Het kwelwater kan zich op die manier in bijvoorbeeld
Het krappe profiel met steile taluds lijkt vooral bedoeld
de winter en het vroege voorjaar over een veel groter
om water zo snel mogelijk af te voeren. Vandaag de
gebied verspreiden. Omdat het water lang in de bodem
Cromhoffpark - Grondwater Ontwateringsdiepte RHG - pomp aan (m)
11/5/2019, 12:03:04 PM
Cromhoffpark - Grondwater Ontwateringsdiepte RHG pomp uit (m)
11/5/2019, 11:54:58 M 1:3,000
1:3,000
Projectgrens Cromhoffpark
0,2 - 0,3
0,8 - 0,9
2 - 2,5
0
205
410
Ontwateringsdiepte RHG - pomp aan (m)
0,3 - 0,4
0,9 - 1
2,5 - 3
0
60
Ontwateringsdiepte RHG pomp 120 240 muit (m)
0,4 - 0,5
1 - 1,25
3-4
<0 0 0 - 0,1 0,1 - 0,2
<0 Esri Nederland, Community Map Contributors
Hoe meer richting rood, des te meer grondwater op het maaiveld staat. 0,5 - 0,6
1,25 - 1,5
0,6 - 0,7
1,50 - 1,75
0,7 - 0,8
1,75 - 2
4 - 5,5
820 ft
Projectgrens Cromhoffpark
0
0 - 0,1 0,1 - 0,2
Gemeente Enschede Esri Nederland, Community Map Contributors | Kadaster |
>0
0,2 - 0,3
0,8 - 0,9
2 - 2,5
0
205
410
820 ft
0,3 - 0,4
0,9 - 1
2,5 - 3
0
60
120
240 m
0,4 - 0,5
1 - 1,25
3-4
0,5 - 0,6
1,25 - 1,5
0,6 - 0,7
1,50 - 1,75
0,7 - 0,8
1,75 - 2
0,1
4 - 5,5
0,4
0,7
1,0
1,75
Esri Nederland, Community Map Contributors
3,0
5,5
Gemeente Enschede Esri Nederland, Community Map Contributors | Kadaster |
21
‘ Het landschap bepaalt de stedenbouwkundige hoofdstructuur. De nieuwe kade rond het Industriekwartier accentueert het onderscheid tussen het stedelijke leven en de iets lager gelegen natuur. Die paar tredes vertellen het hele verhaal van Cromhoff: het beste van twee werelden. ’
22
Burgemeester Van Veenlaan
Getfertsingel
Zuiderval
Wethouder Beversstraat
NN
0m
50m
100m
23
heeft gezeten. is het ijzerrrijk en kalkrijk. Dat is perfect
van omvorming en verjonging van het bomenbestand
voor bijzondere flora als beekpunge en bosbies waar
noodzakelijk maakt.
een groot aantal verschillende insecten op afkomen. Die worden vervolgens weer door vleermuizen en vogels
De natte ecologische zone voorziet in een
etc. etc. Dergelijke flora is gevoelig voor uitdroging. In de
regenwaterbuffer waarover destijds, bij de ontwikkeling
bodem bevinden zich slecht doorlatende leemlagen die
van de Zuiderval, afspraken zijn gemaakt. De nieuwbouw
de kans hierop verkleinen.
in het plangebied houdt zijn eigen broek op in de vorm van maatregelen die het water langer vasthouden en
Het is tamelijk uniek om een nat-droog biotoop van 6 hectare zo diep in de bebouwde kom aan te treffen. En daar komt 2 hectare bij.
vertraagd afvoeren. Dat is een mooi begin om ook de verschillende woon- en leefsferen natuurinclusief te maken. In Cromhoff heeft dat betrekking op de openbare ruimte én de architectuur. Natuurinclusieve architectuur draagt bij aan de gezondheid van de bewoners. Dergelijke gebouwen vangen fijnstof af, blijven zomers koeler en dempen lawaai. Maar wat nog
De oude boskern ligt als een vluchtheuvel in het natte
belangrijker is: het leven te midden van planten en dieren
landschap. De laanbeplanting van de Zuiderweg en
verbetert de concentratie, zorgt voor een sneller herstel
erfbomen op de vroegere bleekerij staan er verwilderd
bij ziekte en creëert rust in je hoofd.
bij. Het is er stil, donker en ontoegankelijk. Veel soorten hebben hier baat bij. Ze komen af op oude beplanting en dood hout met geleedpotigen, paddestoelen en mossen waar ze zich in alle rust aan tegoed kunnen doen. Bovendien vormt het bos de ideale verblijfsplaats voor soorten die in het open, natte deel fourageren. Het is daarom de kunst om het zo te houden, hoewel de kans bestaat dat het stijgende grondwater een zekere mate
24
De nieuwbouw vormt geen grens maar een thuis en verbinding voor planten en dieren die zich via tuinen, gevels en daken verspreiden.
Het water staat meestal laag.
ET OPSCHONEN TEERSLOOT RELATIE VERSTERKEN TUSSEN INDUSTRIEEL WONEN/ EN UR MET EEN SCHERPE GRENS. Maar 4 a 5 keer per jaar staat het hoog.
BIJ HET OPSCHO NATUUR MET EE Voorbeeld van een kade in de natuur.
25
De Drukpershal is de Enschedese versie van de Tate Modern in Londen, een iconische ruimte voor activiteiten en events die gebruikmaken van zijn schaal, energie en vrijheid.
Zicht vanuit de Drukpershal richting de binnenstad met de schoorsteen van Jannink (links) en Tubantia (rechts).
26
ONTWIKKELPRINCIPE
EEN NIEUW STUK STAD In het parkbos staan afwisselend jonge lage en oude hoge bomen. Dat gegeven vormt de inspiratiebron voor een gevarieerde bebouwing met een hoogtepunt waar Singelring en Zuiderval samenkomen.
De Enschedese Singelring is een imposante structuur
groen opspuit. Op die manier wordt zelfs de smalste straat
die op een kleinschalige manier is ingevuld. De Hallen
natuurinclusief!
vormen het bindmiddel tussen de vrijstaande en twee-onder-een-kapwoningen langs de Getfertsingel
Het ParkWonen houdt eveneens gepast afstand tot de
en de stoer vormgegeven stadsblokken van het
Singelring. Deze grondgebonden woningen met twee of drie
Industriekwartier. Elk stadsblok herbergt verschillende
bouwlagen en een groot terras staan vrij in het park waar
woningtypes met een hoogte van twee, drie of vier
de oude industriemuur als nostalgische blikvanger fungeert.
bouwlagen. Ook de doorkijkjes naar de binnenhof met
Het groen loopt door tot aan het gat in de Getfertsingel,
privé tuinen dragen bij aan het afwisselende straatbeeld.
tegenover de Slijpsteen. Daar mag Cromhoff een modern
Op bepaalde plekken in de gezellige, intieme straatjes
en duurzaam visitekaartje afgeven, mits de nieuwbouw zich
liggen infiltratiegoten voor de gevel van waaruit het
naar de maat en schaal van de buren voegt.
De Drukpershal is de Enschedese versie van de Tate Modern in Londen, een iconische ruimte voor activiteiten en events die gebruikmaken van zijn schaal, energie en vrijheid.
27
Impressie van de Cromhoffsbleekweg met nieuwbouw aan de Drukpershal (links) en de Hallen (rechts).
28
29
Voorbeeld van hoe een stadsblok eruit zou kunnen zien.
De tuinen zijn groot, maar er is ook een grote verscheidenheid aan openluchtruimtes rondom het blok.
De woningen variëren in hoogte en de verrijkte omgeving wordt één met het blok.
De openbare ruimte is autoluw en dus veilig.
30
Voorbeeld van hoe ParkWonen eruit zou kunnen zien.
De woningen liggen rond een gezamenlijk groen, het hart van de parkwonen.
Deze woningen worden via het erf ontsloten zodat je vrij zicht over het groen hebt.
De natuur loopt hier als het ware je woonkamer in.
31
79&Park, BIG - Stockholm
32
De symbiose van landschap, erfgoed en architectuur wordt op de kruising van Singelring en Zuiderval volop beleefbaar. Hier laat Enschede zien dat het lef heeft.
met ruimte voor Back to Basic events: ont-moeten, ontladen en op-laden! Tubantia kan daarentegen wel wat extra ‘presence’ gebruiken, die staat immers middenin de ecologische zone en tussen twee stedelijke hoofdassen. De voorbeelduitwerking toont een sky box over het kantoorgebouw, een combinatie van bestaand en nieuw
Het beeld op de Singelring klapt ter hoogte van de
waarin de historische gelaagdheid en emotie van de stad
Tubantia en Drukpershal open. De Drukpershal maakt
terug te vinden zijn.
van zichzelf al indruk. Het gebouw krijgt een lage voet die tot aan de Cromhoffsbleekweg reikt. Deze oude
Het Houten Eiland completeert het ensemble van
route wordt daarmee onderdeel van het netwerk
landschap, erfgoed en architectuur. Het eiland
van straatjes en pleintjes dat zo kenmerkend voor
bestaat uit een kop van 60 meter hoog en een veel
het Industriekwartier is. Ten zuiden van de hal, op
lager, langgerekt lijf dat op de vroegere aftakking
de plek waar het stedelijk leven, natuur en nieuwe
van het Zuiderspoor ligt. De kop staat als duurzaam
fietsverbinding tussen binnenstad en Enschede Zuid
statement aan de Zuiderval en houdt gepast afstand
samenkomen, wordt een groen plein of ‘stadsbalkon’
tot de Singelring. Zo wordt ruimte voor de ecologische
gecreëerd. Die vormt het kloppende hart van het gebied
zone gemaakt die hier om de Tubantia krult en de
Het natte landschap wordt tot aan de Getfertsingel uitgebreid. Schets met het wooneiland (links) en de sky box over Tubantia (rechts).
33
De vliegende schotel van het ROC is de blikvanger. Daarchter ligt een sportcentrum dat een eigen naam verdient: Kuiperhal, vernoemd naar onze wielerheld.
Getfertsingel nog mooier maakt. Het lijf van het eiland
voormalige tuincentrum, een bedrijfsverzamelgebouw
strekt zich ietwat loom in het landschap uit. De houten
met de KwikFit en het ROC bevinden. Hier kan op termijn
woningen rond de gezamenlijke binnenhof lopen in
een onderscheidende woon- en leefsfeer worden
hoogte af waardoor het lijkt alsof de voeten van het
toegevoegd, één waar het om wonen, leren en werken
gebouw in het water bungelen.
draait. Om dat te bereiken dient het terrein als een samenhangende opgave te worden aangepakt met als
34
Het Houten Eiland vormt de prelude van een
belangrijkste doel om het ROC bij Cromhoff te betrekken.
ontwikkeling op het bedrijventerrein waar zich het
Die oriënteert zich in de huidige situatie op de Zuiderval
Huidige situatie
Domijn
en Wethouder Beversstraat en heeft achterkanten naar het park. Door het geheel gesloten sportcentrum dat
Livio
daar ligt te openen, kan er een sportieve hotspot met uitloop in het landschap ontstaan. Een geweldige plek voor studenten, Cromhoffers en andere sportievelingen die er dan gebruik van kunnen maken. optie: Herontwikkeling locatie Domijn
Verderop aan de Wethouder Beversstraat ligt het omvangrijke verpleeghuis en woon-zorgcomplex van Livio met om de hoek, aan de Burgemeester Van Veenlaan, drie enigszins verouderde portieketageflats. Ook daar ligt een kans voor een extra woonsfeer, één met de focus op wonen en combinaties van wonen en zorg in een beschut, groen en met de omgeving verbonden gebied. De tekeningen laten zien dat zo’n transformatie in stappen kan verlopen. Met de ontwikkeling van het Parkwonen aan de Burgemeester Van Veenlaan wordt alvast een voorschot op zo’n fijnschalig en ontspannen woonmilieu genomen. optie: Herontwikkeling locatie De Bleekhof
optie: Vernieuwen Lippink’s Hof / De Cromhoff
Pearl Tree House, Jake Edgley - London
35
36
ONTWIKKELPRINCIPE
GASTVRIJE COMMUNITY Het concept Back to Basic sluit aan bij de rode leefstijl, de doeners. Die zijn jong of jong van geest, zelfbewust, spontaan, eigenzinnig, dynamisch en avontuurlijk. Werk is voor hen belangrijk, net als buiten sporten en ontspannen in de buurtmoestuin, op een terrasje of bij een concert.
Ongeveer de helft van de 400 tot 500 woningen valt in het sociale en middeldure segment.
ook het zuidelijke deel van het plangebied ontwikkeld, dan komt het totaal op 400 tot 500 extra woningen ten opzichte van de huidige situatie. Hiervan is ongeveer 75% grondgebonden en 25% gestapeld. De appartementen zijn gericht op een specifieke niche markt waarvoor
Het concept Back to Basic is vertaald in een aantal
elders in Enschede nog niet gebouwd wordt. De
woonsferen. In het Industriekwartier, ParkWonen en
verdeling sociaal, middelduur en vrije sector is 15-20%, 30-
Houten Eiland komen 325 tot 350 woningen. Wordt
35% en 45-55%. Het aantal sociale huurwoningen neemt
‘ Mijn werkplaats, mijn keramieken; dit ben ik 100%. Het bruist hier, heerlijk! Voor een mooie sociale huurwoning sta ik heel graag vooraan in de rij. ’ Katie, eigenaresse VillaKaat, moeder van Gijs, Suus en Teun 37
‘ Het onderscheid tussen het Industriekwartier en Parkwonen komt ook in de inrichting van de openbare ruimte tot uitdrukking. Bewoners zitten op de autoluwe kade, onderwijl genietend van kinderen die onbekommerd in het groen spelen. ’
38
39
‘ Wij zijn blij met onze ruime, lichte woning. Na een hectische werkdag kom ik hier echt tot rust. Onze dochter geniet van alles wat zij binnen én buiten tegenkomt. ’ 40
Marieke, getrouwd met Tim en moeder van Anna, operatie assistent bij Medisch Spectrum Twente
toe, òòk als rekening wordt gehouden met vervanging
PUBLIEKSGERICHT
BE L
De Hallen
N DE BR OE
inzicht kunnen worden afgebouwd.
N
woningen die als casco worden opgeleverd en naar eigen
P R O DU C
(beleggers) huursegment. Daarnaast is er ruimte voor
MARKT
Drukpershal
geneugten van de stad te willen opgeven. Een deel van het middeldure programma leent zich bij uitstek voor het
EN
meer willen dan het kleine kamertje, zonder overigens de
Tubantia
EXPERIMENT
van hoge opleiding met een stijgend salaris maakt dat ze
ER
richt zich op jongeren die na hun studie, alleen of met
M
Veenlaan. Het middeldure segment (tot 350.000,- VON) partner, een volgende stap willen maken. De combinatie
CO NS U
EN EV
E ER
van de portieketageflats aan de Burgemeester Van
INTERNGERICHT
Bij een rode leefstijl hoort werken, cultuur en
oog op het industrieel erfgoed laten vallen. Gebouwen
voorzieningen. In Cromhoff komt minimaal 4.750 m2
als de Hallen, Tubantia en Drukpershal zijn nu eenmaal
bvo ten behoeve van functies die bijdragen aan een
zeer geschikt voor het starten, uitvinden, innoveren
levendig stadsmilieu; de creatie van een sportieve
en leren (‘broeden’), het ontwikkelen, testen en
hotspot bij het ROC is daarin nog niet meegenomen.
maken (‘produceren’), het vertonen van producties
Jonge ondernemers en kunstenaars hebben reeds hun
aan een breed publiek (‘beleven’) en het verkopen van
41
diensten en producten (‘consumeren’). Bij verschillende
industrieel erfgoed wonen. Is dat niet mogelijk, dan
activiteiten horen verschillende afwerkings- en
het liefst een nieuwbouwwoning ernaast. Die mag best
prijsniveau’s. Het aanbod in Cromhoff bestaat daarom
anders dan anders zijn, mits duurzaam. Parkeren is
voor ongeveer de helft uit ruimtes die rauw, casco en
minder belangrijk. Beide doelgroepen vinden het een
dus betaalbaar worden opgeleverd. De andere helft is
afknapper als alle woningen hetzelfde zijn. Diversiteit is
perfect afgewerkt waar dan weer een reguliere prijs
een must, de mengelmoes van klein en groot, betaalbaar
tegenover staat.
en luxe een voorwaarde.
Jonge ondernemers en kunstenaars kunnen er ook voor kiezen om zelf de handen uit de mouwen te steken. Dat is goedkoper.
ParkWonen spreekt de doelgroepen Stedelijke Dynamiek en Rennen en Plannen aan. Deze woon- en leefsfeer heeft als plus dat je vlakbij de reuring van het Industriekwartier zit en tegelijkertijd van de rust en vrijheid in het park geniet. Bewoners verwachten daarbij wel dat basics goed zijn opgelost. Het inleveren van de privé tuin voor een groot terras is prima, mits er een eigen parkeerplek voor
Het WHIZE model van BPD maakt het mogelijk om een preciezer verband tussen doelgroep en woon- en
oelgroepen
leefsfeer te leggen. De authenticiteit, mix van functies
en levendigheid in het Industriekwartier spreken de
doelgroepen Jong & Hoopvol en Stedelijke Dynamiek aan. Zij hebben geen uitgesproken voorkeur voor een
de deur en een ruime berging voor fietsen, tuinmeubilair, gereedschap ed. voorhanden is. De bewoners van het Houten Eiland hebben een beetje dezelfde instelling, behalve dat zij nog net iets meer aan ontzorgt wonen en prestige hechten. De kans is groot dat dit iconische complex daarmee ook doelgroepen als Zorgeloos en
et karakter van het dustriekwartier sluit aan bij de ensen en behoeften van de oelgroepen Jong & Hoopvol en edelijke Dynamiek. Beide oelgroepen hebben een beneden emiddeld autobezit en maken aag gebruik van bus en trein. specifiek type woning, ze komen vooral op de locatie
Actief en Luxe Leven aanspreekt.
en sfeer af. Diep in hun hart zouden ze het liefst in het
Dromen en Randkomen Jong en Hoopvol Volks en Uitgesproken Bescheiden Ouderen
Welstand
Stedelijke Dynamiek Gewoon Gemiddeld Gezellige Emptynesters Landelijke Vrijheid Plannen en Rennen Zorgeloos en Actief
e woningen in de categore 42 etaalbaar bieden ook ruimte aan Luxe Leven
Leeftijd
mbinatie met bijvoorbeeld Stedelijke Dynamiek en wellicht de Rennen. De parkeerbehoefte zal daar ook hoger zijn.
‘ Ik woon waar ik werk, en andersom. Die combinatie brengt zoveel moois. Het geeft me energie en inspiratie die ik graag met anderen deel. Ook met de allerkleinsten! ’ Marleen, dochter Britt met Hans, fotografisch kunstenaar, docent en eigenaar BSO Paarsgras
‘Stilzitten is niks voor mij. De kinderen en ’ het groen om me heen geven me gelukkig genoeg om handen én de nodige ontspanning. ’ Hans, partner van Marleen, gymleraar en mede-eigenaar BSO Paarsgras 43
Impressie vanaf de stedelijke fietsverbinding naar het stadsbalkon met een nieuw stadsblok (links) en de Drukpershal (rechts).
44
ONTWIKKELPRINCIPE
IEDEREEN OP DE FIETS De Cromhoffers wonen in een 10-minutenstad. De openbare ruimte is autoluw, stedelijke voorzieningen liggen binnen 10 minuten loopfietsafstand. Zij maken bovendien gebruik van openbaar vervoer en deelmobiliteit. Het privé autobezit ligt daarom lager dan in traditionele buitenwijken. Bij de ontwikkeling van Cromhoff hanteren wij het
gaan: realisering van een veilige en comfortabele
STOMP mobiliteitsprincipe: Stappen en Trappen,
fietsverbinding vanaf de brug over de A35, via de Zuid
Openbaar vervoer, MaaS en Privé auto.
Hollandlaan en Utrechtlaan, naar het stadsbalkon op de kop van de Cromhoffsbleekweg.
Stappen en Trappen De inrichting van de openbare ruimte draait om de
Bij de situering en vormgeving van de
voetganger en fietser, òòk als het de verbindingen
nieuwe route wordt rekening gehouden
naar omliggende wijken betreft. De huidige fietsroute tussen binnenstad en Enschede Zuid over de
met de natuur en cultuurhistorie in
drukke Burgemeester Van Veenlaan is niet ideaal.
Cromhoff.
De ontwikkeling van Cromhoff maakt het mogelijk om een langgekoesterde wens in vervulling te laten
De belangrijkste fietsverbinding loopt van Fabriekscomplex Jannink via Cromhoffsbleekweg en Janninkkwartier richting Cromhoff
Legenda nieuwe fietsroute (hoofdstructuur) auto noodstraat (autovrij gebied)
Getfertsin
gel
inprikkers parkeren
Burgemeester Van Veenlaan
1
De brug (voetgangers en fietsers) gaat als een licht infrastructuurlichaam door het park en het bos.
4 5
Zuiderval
Wethouder Beversstraat
naar brug over de A35
Harde en onbewerkte elementen zorgen voor een sfeervol park
3
2
1 2 3 4 5
parkeerpockets parkeerplein west collectieve parkeervoorziening parkeerplein oost gebouwde parkeervoorziening
45
Openbaar vervoer
tevens voorkomen dat het autoverkeer de nieuwe
De HOV halte Enschede Rabobank ligt op een steenworp
fietsroute kruist.
afstand. Hier halteren de lijnen 1, 2, 8, 73 en 74 die naar station Enschede gaan.
In Cromhoff passen wij de geldende parkeernormen voor Schilwijken toe omdat die het beste aansluiten bij het
MaaS - Mobility as a Service
concept en bij de wensen van de stedelijk georiënteerde
In het centraal gelegen Industriekwartier komt een
doelgroep. Bij het uiteindelijk te realiseren aantal
deelmobiliteitshub met deelauto’s en deelfietsen voor
parkeerplekken wordt bovendien rekening gehouden
bewoners en ondernemers.
met deelmobiliteit en dubbelgebruik.
Privé auto
De uitwerking voor de eerste ontwikkelfase langs de
De auto is te gast. Bestemmingsverkeer maakt gebruik
Getfertsingel voorziet in de benodigde parkeercapaciteit
van inprikkers vanaf de Getfertsingel en Burgemeester
op basis van het bovengenoemde uitgangspunten
Van Veenlaan die naar nu al liggen. De inprikker vanaf
en het beoogde programma. Er zijn genuanceerde
de Wethouder Beversstraat, achterlangs het ROC, is
verschillen tussen de woon- en leefsferen en die
nieuw. Onderzoek moet uitwijzen of deze de huidige
vragen om verschillende oplossingen. De doelgroepen
parallelweg langs de Zuiderval kan vervangen, hetgeen
in het Industriekwartier hebben gemiddeld iets
de doorstroming op de hoofdas ten goede zou komen.
minder privé auto’s en vinden een stukje lopen geen
De inprikkers worden bewust niet met elkaar verbonden
probleem. Zij parkeren daarom in een collectieve
met het oog op de gewenste rust in het park. Zo wordt
parkeervoorziening die zich in de Hallen bevindt. Daar
In de Hallen wordt op de begane grond geparkeerd en daarboven gewerkt.
Bewoners lopen via de gemeenschappelijke corridor naar het woongebied.
46
Het café ligt op de zuidoosthoek van de hallen en is ook de entree naar de werkplaatsen onder de daken.
komt waarschijnlijk ook de deelmobiliteitshub. De
Voor de locaties ROC / Industriestraat, Livio en Domijn
doelgroepen in ParkWonen en op het Houten Eiland
die later tot ontwikkeling komen gelden in principe
hechten meer aan hun auto. In Parkwonen komen
dezelfde uitgangspunten. Op het moment dat ook de
kleinschalige parkeerpockets bij de woning. Het Houten
stedenbouwkundige uitwerking op die locaties klaar is,
Eiland staat op een gebouwde parkeervoorziening.
zal worden bekeken of het aantal parkeerplaatsen en
Bezoekers van alle woningen en overige functies in
de parkeeroplossingen matchen met het beleid en het
de eerste ontwikkelfase parkeren in de openbare
beoogde programma.
ruimte op parkeerplein west bij de overgang tussen Industriekwartier en ParkWonen en op parkeerplein oost bij Tubantia.
47
HOE VERDER Deze ontwikkelvisie vormt het vertrekpunt voor integrale gebiedsontwikkeling. De gemeente, marktpartijen en maatschappelijke partners kijken over eigendomsgrenzen heen, slaan de handen ineen en dagen andere initiatiefnemers en eindgebruikers uit om mee te doen. De conceptversie Cromhoff Enschede | Back to Basic
Ten Brinke Vastgoedontwikkeling en woningcorporatie
uit september 2020 is op 16 december 2020 tijdens
Domijn ondersteunen de visie en doen mee in de
een online informatieavond aan een grote groep
verdere uitwerking ervan. ROC en Livio zijn afhankelijk
belangstellenden gepresenteerd. De uitzending is
van ontwikkelingen in het onderwijs en de zorg; zij
terug te zien op https://www.enschede.nl/west/
hebben meer tijd nodig. Voor hen is de visie vooral een
cromhoff. Aansluitend is er met omwonenden en
uitnodiging om de kansen die op en rond hun locatie
andere belanghebbenden apart gesproken over
liggen te verzilveren.
de ontwikkelingen op Cromhoff. De overwegend positieve reacties van omwonenden, ondernemers en
Stelt de gemeenteraad de ontwikkelvisie in het najaar
andere belanghebbenden zijn gebruikt om de visie met
2021 vast, dan is dit het kader en vertrekpunt om
betrekking tot programmering, parkeren en fasering
samen met de betrokken marktpartijen en andere
verder aan te scherpen. We kunnen nu dus met volle
stakeholders aan de slag te gaan met het uitwerken
kracht vooruit!
van bestemmingsplannen en bouwplannen voor de verschillende deelgebieden. De Ontwikkelvisie vormt
48
De gemeente, BPD | Bouwfonds Gebiedsontwikkeling
hierbij het toetsingskader en zorgt voor het bewaken van
en Koopmans Bouwgroep (die onder de naam
ambitie en samenhang op functioneel en conceptueel
Cromhoffpark BV samenwerken) pakken
niveau. De partijen staan open voor samenwerking
overkoepelende opgaves met betrekking tot erfgoed,
met andere initiatiefnemers en eindgebruikers die het
water, natuur, mobiliteit en placemaking gezamenlijk op.
concept Back tot Basic verder inhoud geven. Voor het
noordelijk plandeel zijn de gemeente en Cromhoffpark
stedelijk leven, natuur en de stedelijke fietsverbinding bij
BV dit inmidddels al in een intensieve samenwerking aan
elkaar. Het is de ambitie om in de tijdelijke inrichting van
het uitwerken.
de buitenruimte het belang van deze ontmoetingsplek nu al zichtbaar te maken. Uitgangspunt hierbij is wel
Stap 1
een plek die veilig en geschikt is. Het industrieel erfgoed
Kennis maken met Cromhoff: Uitnodiging aan de Stad!
moet veilig in gebruik zijn. Overbodige gebouwen
2021-2023
worden gesloopt en ook andere belemmeringen
Het programmeren van tijdelijke functies in het
(hekken, bodemvervuiling etc.) worden zoveel mogelijk
industrieel erfgoed vormt de creatieve startmotor van
weggehaald.
de ontwikkeling. Tijdelijke initiatieven die gebied op de kaart zetten, Back to Basic! Bij bewezen succes kan een
Stap 2
aantal daarvan wellicht doorontwikkelen richting third
Groenstedelijk wonen
places, ofwel plekken tussen thuis en werk. Om hier
2023-2033
vaart mee te maken zetten we op korte termijn in op het
Het werk- en cultuurprogramma uit stap 1 evolueert
maken van een plek met karakter & reuring, een plek die
verder, tegelijkertijd wordt begonnen met de
verbindt. De huidige ondernemers en kunstenaars plus
woningbouw in het noordelijk deelgebied, langs de
nieuwe initiatiefnemers organiseren laagdrempelige
Getfertsingel tussen Zuiderval en Burgemeester van
events die het concept Back to Basic voor het voetlicht
Veenlaan. Gemeente en Cromhoffpark BV zijn nu in een
brengen. Op het stadsbalkon bij de Drukpershal komen
intensieve samenwerking aan het onderzoeken hoe hier
Stap 1
Placemaking
Stap 2
Groenstedelijk wonen
Stap 3
Wonen en Zorg
49
uitvoering aangegeven kan worden. De aanleg van de natte ecozone aan de oostkant van het parkbos en de aanleg van de permanente fietsroute is onderdeel van deze fase. In een volgende fase kan het gebied uitgebreid worden richting de locatie ROC / Industriestraat waar het wonen, leren en werken centraal staat. Stap 3 Wonen en Zorg Flexibele timing (niet voor 2027) De herontwikkeling van de bestaande woon- en zorgcomplexen langs de Burgemeester van Veenlaan en Wethouder Beverstraat heeft wat meer tijd nodig. In de ontwikkelvisie worden daarvoor kansen geschetst maar realisering zal waarschijnlijk pas op termijn plaatsvinden.
50
Bijlage 3 Stedenbouwkundig plan en indicatief programma
Cromhoff Enschede - Stedenbouwkundige Kaart Januari 2023
Niet in omgevingsplan Getfertwonin
gen
Parkwonen
Kwadrantap
partementen
Stadswonin
gen Kwadrantap
partementen
Werken/W onen in de loods
Parkwonen
Werken/Won en in de loods
Kangoeroew
oningen
Parkwonen
Legowoni
Creatief wonen
ngen
Stadswonin gen
Kangoeroew oningen
Industriekwartier Stadswonin
Legowoni
Kwadrantap
Kangoeroew oningen
gen
partementen
Legowoni ngen
Stadswonin gen
ngen
Kwadrantap
partementen
Parkwonen
Stadswonin
gen
Legowoni
ngen
Kangoeroew
Stadswonin
oningen
gen
Kwadrantap partem
enten
Stadswonin
gen
5,1
Stadswonin gen
Kwadrantapp artementen
Houten eiland
Wonen bij het ROC
Niet in omgevingsplan
N 50m
100m
200m
CROMHOFF ENSCHEDE | PROGRAMMA 13 februari 2023 Deelgebied Cromhoffpark BV / Gemeente BVO
PARKEREN
ECONOMIE & CULTUUR
3.600m2
Drukpershal
1.400m2
in openbare ruimte
De Hallen
2.000m2
in openbare ruimte
Tubantia
200m2
in openbare ruimte
Horeca (350m2) Event/Exhibition ruimte (1.050m2) Werkruimte (2.000m2)
Horeca (2.000m2)
TYPE
AANTAL
BVO
GBO/BVO
GBO
BOUWLAGEN
BEUKMAAT
GEM. KAVELMAAT
PARKEREN
Stadswoningen
44
140m2
0,88
125m2
3
5,1m
gem. 110m2
parking De Hallen
Legowoningen
20
130m2
0,88
115m2
4
4,2m
gem. 60m2
parking De Hallen
Kangoeroewoningen
8
135m2
0,88
120m2
2-3
ntb
gem. 90m2
parking De Hallen
Parkwoningen
45
170m2
0,88
150m2
3
6,2m
gem.160m2
in parkeerhofje
Werken/wonen in de loods
23
125m2
0,88
110m2
2
5,1m
gem.110m2
parking De Hallen
Creatief wonen
20
80m2
0,88
70m2
2
ntb
gem. 70m2
op straat
Houten eiland
23
155m2
0,88
135m2
3
3,6-7,2m
ntb
parkeervoorziening
Kwadrantappartementen
80
75m2
0,72
54m2
4
6.0m
gem. 60m2
deels op straat
Compact bij de Drukpershal
52
79m2
0,72
57m2
8
6.0m
gem. 60m2
share mobility
Tubantia
44
46m2
0,72
35m2
2
-
ntb
op straat
Tubantia
21
135m2
0,72
97m2
6
-
ntb
op straat
Houten eiland
72
138m2
0,72
100m2
18
-
ntb
parkeervoorziening
WONEN GRONDGEBONDEN
Niet in omgevingsplan
Niet in omgevingsplan
WONEN GESTAPELD
Wonen in de oude Wegener
Wonen in de skybox
Niet in omgevingsplan
Getfertwoningen
Parkwonen
Kwadrantap
partemente
n
Stadswonin
gen
Kwadrantap
partemente
n
Werken/W onen in de loods
Parkwonen
Werken/Wo nen in de loods
Kangoeroew
oningen
Parkwonen
Legowon
Creatief wonen
ingen
Stadswonin
gen
Kangoeroew
oningen
Industriekwartier
partemente
oningen
gen
n
Legowon
ingen
gen
Legowon
Kwadrantap
Kangoeroew
Stadswonin Stadswonin
ingen
Kwadrantap
partemente
Parkwonen
n
Stadswonin
gen
Legowon
ingen
Kangoeroew
Stadswonin
oningen
gen
Kwadrantap
partemente
Stadswonin
n
Stadswonin
gen
5,1
gen
Kwadrantap
partemente
n
Houten eiland
TOTAAL AANTAL
533
Wonen bij het ROC
Bijlage 4 SO Inrichtingsplan Cromho Enschede
Cromhoff Enschede SO inrichtingsplan Versiedatum: 12/02/2025
2/78
Inhoudsopgave 1.
Inleiding
2.
De landschappelijke ontwikkelprincipes.
2.1
Een aanééngesloten beekmoeras als klimaatbuffer.
2.2
Verschillende woonmilieus rondom het Parkbos
2.3
Cromhoff als verbinder van omliggende wijken.
2.4
Unieke verblijfsplekken in het gebied creëren.
2.5
Groenstructuren versterken en verbinden met omgeving.
2.6
Heldere entrees en parkranden.
3.
Inrichtingsplan
3.1
Watersysteem
3.2
Topografie
3.3
Beplantingstypen
3.4
Mobiliteit en routes
3.5
Parkeren
3.6
Fietsparkeren
3.7
Logistiek
3.8
Sport, bewegen en spelen
3.9
Hulpdiensten
3.10 Vuilophaaldienst 3.11
Nutsvoorzieningen
3.12 Eigendom en beheer 3.13 Materialen 3.14 Natuurinclusieve gevels 3.15 Verlichting
4.
Deelgebieden
4.1
Het Parkbos.
4.2
Industriekwartier.
4.3
Stadsiconen.
4.4
Parkwonen.
4.5
Wonen bij ROC
Colofon
3/78
Janninkkwartier
Getfer
l
Projectgebie
d
onderzoeksgebied Wethouder Beverstraat
4/78
Burgeme
l
ROC
Livio-terrein
Zuiderva
ester v
an Veen
laan
tsinge
1.//Inleiding In 2021 en 2022 hebben we gewerkt aan een integraal
Hierin worden gestructureerd de ontwerpprincipes
Indien er open eindjes zijn waar in deze
landschappelijk / stedenbouwkundig ontwerp voor
op het hogere schaalniveau, het Schetsontwerp
SchetsOntwerpfase nog geen overeenstemming is,
Cromhoff, samen met de gemeente Enschede, WLTC
inrichtingsplan en de SO-uitwerkingen van de
er mogelijk conflicten optreden met andere eisen of
en Faro architecten.
verschillende deelgebieden toegelicht.
de doelstelling van het projectteam en de dagelijkse gang van zaken in Enschede / het beleid met elkaar
Onderdeel van dit integrale stedenbouwkundige plan
Dit is nog maar stap 1 van het ontwerpproces, het
conflicteren, noteren we die als aandachtspunt in dit
was een visie op de functionele en ruimtelijke werking
Schets-Ontwerp Inrichtingsplan (SOIP). Daarna
document. In de verdere uitwerking van de plannen in
van de openbare ruimte. Tijdens dit ontwerpproces
volgen nog Voorlopig Inrichtingsplan (VOIP) en het
Voorlopig en Definitief ontwerp zal er op deze punten
hebben we met verschillende disciplines van binnen
Definitief Ontwerp Inrichtingsplan (DOIP). Doel van
overeenstemming bereikt moeten worden.
en buiten de gemeente afstemming gehad. Met de
dit SO-boekje is vast te leggen wat het plan moet
eco-hydrologen, ecologen, verkeerskundigen en de
doen, niet wat het exact moet zijn. We werken met
afdeling beheer.
principes, uitgangspunten en met referenties. Er valt in de uitwerking nog wat te kiezen, zolang de principes,
Het eindproduct van dit proces was de Ontwikkelvisie,
het idee, maar overeind staat. De kaarten, doorsnedes
waarin met name het verhaal, de visie en de
en pijlen die in dit boekje staan zijn dus indicatief,
hoofdopzet van het plan compact en goed leesbaar
afbeeldingen zijn impressies of referenties.
zijn weergegeven. Dit was niet een volledige weergave van al het werk dat er plaats heeft gevonden, niet op
In het VOIP leggen we het concrete voorstel vast voor
stedenbouwkundig en niet op landschappelijk niveau.
de inrichting van de openbare ruimte, in profielen en materialen. In het DO zijn die aangepast op
Alle deelproducten van ons werk zover dit op papier
details en is het plan definitief. Stedenbouwkundige
stond, in doorsnedes, plattegronden, referentiebeelden
uitgangspunten voor de gebiedsontwikkeling liggen
en korte toelichtende teksten hebben we daarom in dit
vast in het Omgevingsplan en het Beeldkwaliteitplan.
Landschappelijk Schets-Ontwerp boekje opgenomen.
5/78
2//Landschappelijke ontwikkelprincipes
6/78
2.1//Een aaneengesloten beekdallandschap als klimaatbuffer. Het kwelwater dat omhoog borrelt aan de rand van de stuwwal in de bodem zorgt van oorsprong voor een nat moerassig landschap waar beekjes doorheen liepen. De randen van Cromhoff zijn in de afgelopen
bos
eeuw bebouwd, maar de bosrijke kern heeft de tand des tijds doorstaan. Dit bos is unieke natuurrijke parel in de stad en moet daarom beschermd
moeras
worden. Het natte gebied eromheen met de Cromhoffbeek is een ideale klimaatbuffer voor de stad. Door dit natte gebied als een hoogwaardig beekdallandschap te ontwikkelen wordt water en bodem sturend en vier doelstellingen behaald:
Een nat beekdallandschap (blauw) met daarin de oude boskern(groen)
Op de rand van de Stuwwal van Oldenzaal komt kwelwater omhoog.
1. De bergingscapaciteit van het gebied wordt aanzienlijk vergroot, waarmee het een regenwaterbuffer voor de omgeving en de nieuwe ontwikkeling wordt geborgen. 2. Een unieke natuurparel met een hoge biodiversiteit wordt gecreëerd door de unieke kwel flora en fauna wordt versterkt. 3. De boskern wordt beschermd doordat het omliggende landschap nat is en daarom moeilijk om er doorheen te lopen. Dat is gunstig voor het kwetsbare oude bos, toegankelijkheid wordt hiermee zoveel mogelijk voorkomen 4. Een aantrekkelijk landschap Doordat het landschap als een integraal geheel van de gebiedsontwikkeling ontworpen wordt ontstaat er een samenhangend en deels open landschap, met bos en doorkijkjes, beleefbaar vanaf de randen en bij het doorkruisen ervan.
Referentie: Een goed ontwikkeld open nat landschap gevoed door kwelwater aan de rand van de Veluwse Stuwwal, in de stad. (Park Sonsbeek, Arnhem)
7/78
2.2//Verschillende woonmilieus rondom het Parkbos. Het parkbos is het hart van Cromhoff waar verschillende woonmilieus omheen worden ontwikkeld. Alle woonmilieus hebben straks vanuit een eigen perspectief, zicht op het bos en over het open beekmoeras.
bos
moeras
2.2 Verschillende woonmilieus rondom het Parkbos.
2.3//Cromhoff als verbinder van omliggende wijken. Het huidige Cromhoffpark is een gesloten gebied. je kan er niet doorheen wandelen of fietsen. In de toekomst is het de ambitie om zoveel mogelijk verbindingen te realiseren zodat er een fijnmazig netwerk ontstaat en het park een aangename wandel en fiets verbinder is tussen de omliggende wijken. In het schema hiernaast zijn alle aannemelijke verbindingen geschetst. In de verdere uitwerking van het plan zal de haalbaarheid van verbindingen verder moeten worden onderzocht.
2.3 Cromhoff als verbinder van omliggende wijken.
8/78
2.4//Unieke verblijfsplekken in het gebied creëren.
jannink muur
Op meerdere locaties zullen er unieke verblijfsplekken worden gecreëerd,
entreeplein hallen
die een eigen karakter hebben. Wat je precies op welke plek kan doen, en wat de wenselijke inrichting daarbij is van de openbare ruimte hangt nauw
moeraskade
balkon drukpershal
samen met de gewenste toekomstige programmering. Dit is in deze fase nog fluïde. Dit dient verder uitgewerkt te worden in samenhang met het
allesbinder
projectteam. sportbalkon
2.5//Groenstructuren versterken en verbinden met omgeving.
2.4 Unieke verblijfsplekken in het Cromhoffpark
Cromhoff wordt op stadsniveau gezien als stadspark, een groene ontmoetingsplek met een eigen identiteit. Deze is met groene structuren verbonden met de hoofdgroenstructuur van de stad. (bron: Groenambitiekaart gemeente Enschede). Ook direct rondom het plangebied zijn veel oude eikenbomen en restanten van oude laanstructuren in het Cromhoffpark en de omgeving aanwezig. De ambitie is om deze groenstructuur te versterken en als het ware een groene strik rondom het gebied te realiseren, door, in en rondom het park zoveel mogelijk bomen aan te planten. Het credo zou kunnen zijn: wanneer er geen belemmeringen zijn (zoals kabels en leidingen), plant dan een boom. Bomen die gekapt moeten worden, zullen in het project worden gecompenseerd. 2.5 Groenstructuren behouden, versterken en verbinden met omgeving.
9/78