6 Beleidsregels Beeldkwaliteit en concept Cromhoff incl bijlagen
Tekst van het document
Beleidsregels "Beeldkwaliteit en concept Cromho ' De gemeenteraad van de gemeente Enschede, gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 11 november 2025, besluit: Vast te stellen de beleidsregels "Beeldkwaliteit en concept Cromho ' als: - beleidsregels als bedoeld in artikel 4.19 van de Omgevingswet. Het “Beeldkwaliteitsplan Cromho Enschede” is onderdeel van deze beleidsregels en bevat de toetsingscriteria voor het uiterlijk van bouwwerken in het ontwikkelgebied “Cromho ”. - beleidsregels in de zin van artikel 1:3, lid 4 van de Algemene wet bestuursrecht. Inleiding en leeswijzer Om de ruimtelijke en architectonische kwaliteit van bouwplannen in het ontwikkelgebied Cromho te borgen zijn in het Omgevingsplan van gemeente Enschede diverse beoordelingsregels verbonden aan omgevingsvergunningen voor de omgevingsplanactiviteit (OPA) bouwen. In enkele van deze beoordelingsregels wordt verwezen naar voorliggende beleidsregels "Beeldkwaliteit en concept Cromho '. Deze beleidsregels zorgen voor een nadere invulling van die beoordelingsregels. Artikel 1 van deze beleidsregels beschrijft het verplichte proces dat een bouwplan moet doorlopen om zo goed mogelijk te borgen dat een bouwplan waarvoor een omgevingsvergunning wordt aangevraagd voldoende kwaliteit heeft en past binnen ‘het planconcept’ van Cromho .
Artikel 2 van deze beleidsregels is samen met het bijbehorende beeldkwaliteitsplan het kader voor de beoordeling van het ‘uiterlijk van bouwwerken’ (voorheen welstand) voor de omgevingsplanactiviteit bouwen voor het ontwikkelgebied Cromho . Het kwaliteitsteam (hierna: Q-team) speelt een belangrijke rol in het verplichte proces en in de ‘welstandstoets’. Artikel 3 bevat daarom enkele bepalingen over de rol en de samenstelling van het Q-team. Past een bouwplan niet in het Omgevingsplan? Dan is een omgevingsvergunning voor een Buitenplanse Omgevingsplanactiviteit (BOPA) of een wijziging van het Omgevingsplan nodig om het bouwplan planologisch mogelijk te maken. Ook in dat geval passen we deze beleidsregels toe als onderdeel van de beoordeling. Aanvullend wordt daarbij nadrukkelijk aangeraden om een vooroverleg in te dienen. Zo kunnen de juiste kaders en aandachtspunten meegegeven worden aan de voorkant. Artikel 1: Proces beoordeling omgevingsplanactiviteit bouwen Voordat een omgevingsvergunning voor de omgevingsplanactiviteit bouwen verleend kan worden, moet het betre ende bouwplan het volgende proces volledig doorlopen: 1. Clusterpaspoort De grondeigenaar van het te ontwikkelen deelgebied van het ontwikkelgebied Cromho stelt een clusterpaspoort op (zie begripsbepaling).
Het Q-team (zie begripsbepaling) wordt daarbij betrokken en heeft een aantoonbare adviesrol in de totstandkoming van het clusterpaspoort.
2. Voorlopig ontwerp - Op basis van het clusterpaspoort werkt deinitiatiefnemer van het bouwplan een voorlopig ontwerp (VO) uit. - De initiatiefnemer legt het VO voor aan het Q-team voor schriftelijk advies. - Het Q-team beoordeelt het bouwplan op conceptuele aspecten en beeldkwaliteit aan de hand van het Omgevingsplan, de Ontwikkelvisie en het Beeldkwaliteitsplan. Het Q-team beoordeelt daarbij nadrukkelijk niet alleen de bebouwing, maar ook de bij de bebouwing horende buitenruimte/overgang naar de openbare ruimte aan de hand van het Beeldkwaliteitsplan (zie bijlage 1) en het Inrichtingsplan (richtinggevend; zie bijlage 4). - Als het een bouwplan betreft voor een in het omgevingsplan als ‘karakteristiek’ aangeduid object, dan wordt de stadsbouwmeester met accent ergoed toegevoegd aan het Q-team) om te beoordelen of de bouwkundige wijzigingen aanvaardbaar zijn in relatie tot de karakteristieke waarden van het object. - De initiatiefnemer legt schriftelijk vast of, en zo ja hoe, het VO op het advies van het Qteam is aangepast. - De initiatiefnemer start met het definitief ontwerp (DO) na akkoord van de grondeigenaar op het VO (als dit een andere partij is dan de initiatiefnemer). Wanneer het advies van het Q-team niet wordt opgevolgd , dan zijn grondeigenaar en initiatiefnemer zich er van bewust dat dit een reëel procedurerisico betekent. 3.
Definitief ontwerp De initiatiefnemer werkt het definitief ontwerp (DO) uit. De toetsing door het Q-team en de grondeigenaar (als dit niet de initiatiefnemer zelf is) is grotendeels inhoudelijk gelijk aan de toetsing van het VO. Aanvullend wordt het DO aan het VO getoetst en wordt extra aandacht besteed aan de uitvoerbaarheid (verkeer, parkeren, water, groen), beheerbaarheid en aansluiting van het bouwplan op de omliggende openbare ruimte. Hiertoe zal de grondeigenaar en/of de initiatiefnemer in overleg treden met de gemeente en naar eigen behoefte vragen om advies ten aanzien van de uitvoerbaarheid. Na goedkeuring kan de initiatiefnemer starten met de vergunningaanvraag. 4. Omgevingsvergunning De initiatiefnemer dient een ontvankelijke aanvraag voor de omgevingsvergunning in op basis van het goedgekeurde DO. Het Q-team voert de beoordeling van het uiterlijk van bouwwerken (voorheen welstandstoets) uit (zie artikel 2). Artikel 2: Het uiterlijk van bouwwerken (voorheen ‘Welstand’) a. Deze beleidsregels gelden als beleidsregels als bedoeld in Artikel 4.19 van de Omgevingswet (regels over het uiterlijk van bouwwerken) voor het ontwikkelgebied Cromho (met andere woorden: regels voor de welstandstoets). b. Voor de beoordeling van het uiterlijk van bouwwerken bij omgevingsvergunningaanvragen voor de activiteit bouwen geldt het “Beeldkwaliteitsplan Cromho Enschede” als toetsingskader.
Dit beeldkwaliteitsplan is als bijlage bij deze beleidsregels gevoegd. c. Het Q-team is bevoegd om de beoordeling van het uiterlijk van bouwwerken (de ‘welstandstoets’) als bedoeld in Artikel 4.19 van de Omgevingswet uit te voeren.
Artikel 3: Q-team a. Het Q-team bestaat uit minimaal 3 leden en een secretaris (zonder stemrecht). b. De stadsbouwmeester met accent stedenbouw is altijd één van de leden van het Qteam en treedt op als voorzitter. Dit is een vereiste vanwege de bevoegdheid van het Qteam voor de beoordeling van het uiterlijk van bouwwerken (‘welstandstoets’). De andere leden van het Q-team en hun vervangers worden op persoonlijke titel aangewezen door het college van B&W. c. Bij één of meer leden van het Q-team moet aantoonbare deskundigheid aanwezig zijn op gebied van landschapsinrichting, omdat de rol van het Q-team niet alleen het uiterlijk van bouwwerken betreft. d. De stadsbouwmeester met accent erfgoed wordt toegevoegd aan het Q-team in elke stap van het proces in artikel 1 als het een bouwplan voor een in het omgevingsplan als ‘karakteristiek’ aangeduid object betreft. e. Het Q-team geeft altijd één gezamenlijk advies. Bij onenigheid heeft de voorzitter de doorslaggevende stem. f. Het Q-team blijft in stand tot het moment dat de gemeenteraad deze beleidsregels intrekt en daarbij een ander kader voor de welstandstoets voor het gebied Cromho van toepassing verklaart of al heeft verklaard. Dat zal op zijn laatst het geval zijn zodra alle clusters in het ontwikkelgebied Cromho zijn ontwikkeld en het gebied de ‘beheerfase’ ingaat.
Artikel 4 Begripsbepalingen Clusterpaspoort: Een door de grondeigenaar te vervaardigen set van uitgangspunten voor een (deel van) een deelgebied van het ontwikkelgebied Cromho , gebaseerd op de Ontwikkelvisie (zie bijlage 2), het Beeldkwaliteitsplan (zie bijlage 1), het Stedenbouwkundig plan (richtinggevend; zie bijlage 3), het Inrichtingsplan van het openbaar gebied (richtinggevend; zie bijlage 4) en indien nodig een stedenbouwkundige uitwerking. Het kan o.a. gaan om uitgangspunten t.a.v. stedenbouw, woningcategorieën, doelgroep(en), niet openbare buitenruimte en aansluiting op de openbare ruimte. In het clusterpaspoort voor de deelontwikkeling moet aandacht zijn voor de plek in/ samenhang met de totale ontwikkeling van ontwikkelgebied Cromho . Daarnaast zal het Clusterpaspoort worden aangevuld met een advies van het Q-team. Gebied/ontwikkelgebied Cromho : Het gebied waarop de omgevingsplanwijziging ‘TAM-omgevingsplan H22A Cromho ’ van toepassing is, zoals vastgesteld op 8 december 2025 door de gemeenteraad van Enschede. Q-team: Een onafhankelijk kwaliteitsteam dat beoordeelt of bouwplannen voldoen aan de beoogde kwaliteit en het beoogde ‘concept’ voor ontwikkelgebied Cromho . Voorontwerp (VO) en definitief ontwerp (DO): Het VO en het DO moeten in ieder geval de documenten en informatie bevatten die zijn opgenomen in de Standaardtaakbeschrijving (STB) van de DNR 2014.
Inwerkingtreding Deze beleidsregels treden in werking op de dag na publicatie in het Gemeenteblad. Vervallen welstandsidentiteit(en) of beeldkwaliteitsplan in de Welstandsnota Met de inwerkingtreding van deze beleidsregels vervallen de voor het ontwikkelgebied Cromho geldende welstandsidentiteit(en) zoals opgenomen in de Welstandsnota als bedoeld in artikel 12a Woningwet, zoals deze gold op 31-12-2023 en weergegeven op de bij de Welstandsnota behorende welstandskaart. Ondertekening Vastgesteld door de gemeenteraad van Enschede op 8 december 2025.
Bijlagen 1. ‘Beeldkwalteitsplan Cromho Enschede’ (versie februari 2024; 8 december 2025 vastgesteld door gemeenteraad Enschede als onderdeel van deze beleidsregels) 2. ‘Ontwikkelvisie Cromho Enschede, Back to Basic’ (versie 30 augustus 2021; 25 oktober 2021 vastgesteld door gemeenteraad Enschede) 3. Stedenbouwkundig plan (versie januari 2023) en indicatief programma (versie februari 2023) 4. SO Inrichtingsplan Cromho Enschede (versie 12 februari 2025)
Bijlage 1 Beeldkwalteitsplan Cromho Enschede
CROMHOFF ENSCHEDE
BEELDKWALITEITSPLAN
CROMHOFF ENSCHEDE BEELDKWALITEITSPLAN
INHOUDSOPGAVE
Titel
1
Intro
5
Parkbos in het kort
7
Deelgebied
13
Industriekwartier in het kort
15
Deelgebied
33
Stadsiconen in het kort
35
Deelgebied
Cromhoff Enschede
Parkbos
BEELDKWALITEITSPLAN Status
definitieve versie
Datum februari 2024
In opdracht van
Met bijdragen en beelden van
Industriekwartier Stadsiconen
Buroharro
45 Parkwonen in het kort Eindredactie
WeLoveTheCity
Meer weten?
cromhoff@enschede.nl
47 Deelgebied
Parkwonen
INTRO De gemeente Enschede, BPD | Bouwfonds
Kortom: een open en divers stuk stad met ruimte
Gebiedsontwikkeling en Koopmans Projecten hebben
voor Ont-moeten, Ont-laden en Op-laden. In de
de ontwikkelvisie ‘Cromhoff Enschede, Back to Basic’
ontwikkelvisie krijgt dat handen en voeten in de vorm
opgesteld. Het motto voor het gebied is als volgt
van ontwikkelprincipes:
verwoord:
Een nieuw stuk stad
“Twente is de streek waar prachtige traditie, landschap
Cromhoff presenteert zich langs de Getfertsingel en
en innovatie hand in hand gaan. Wat Twente in het groot
Zuiderval aan de stad. De architectuur straalt lef en
is wordt Cromhoff in het klein: een gastvrije community
reuring uit en is natuurinclusief met ruimte voor mens,
rondom cultuurhistorie, natuur en meer balans in je leven
plant en dier. Het gebied krijgt ook een fijnschalige en
door anders te denken en te doen. En dat middenin de
ontspannen kant. Een netwerk van sociale en fysieke
stad!”
verbindingen zorgt daar voor interactie met GertfertWest en Boswinkel.
Singelring Stadsiconen
Industriekwartier Parkwonen
wonen en zorg
groen hart
ecologische zone
wonen, leren en werken
fietsverbinding
Impressie van het gehele projectgebied (ontwikkelvisie, 2021)
1
Gastvrije community
Leven met het water en de natuur
De ontwikkelvisie heeft betrekking op het hele gebied
In Cromhoff draait het om een manier van leven, niet
Steeds meer mensen hechten aan duurzaam wonen
tussen de Getfertsingel, Zuiderval, Burgemeester Van
hoe dik je portemonnee is. Het woningaanbod binnen
en leven. Dat komt goed uit, er ligt hier een grote
Veenlaan en Wethouder Beverssingel. Het gebied wordt
de verschillende woonsferen varieert van betaalbaar
klimaat- en natuuropgave. De pomp onder Tubantia
gefaseerd ontwikkeld, te beginnen met de deelgebieden
tot vrije sector. De ruimtes voor werken, cultuur en
wordt uitgezet, het grondwaterpeil stijgt en er ontstaat
langs de Getfertsingel: Industriekwartier, Stadsiconen
voorzieningen worden dusdanig geprijsd dat ook
een biotoop met natte en droge plekken, ideaal voor
en Parkwonen. Die zetten de toon voor de ontwikkeling
startende ondernemers en kunstenaars hun vleugels
beschermde soorten, zoals de beschermde gewone
als geheel. De herinrichting van het groene hart van
kunnen uitslaan.
grootoorvleermuis, die (net als mensen) van hun eigen
Cromhoff, het Parkbos, vormt een integraal onderdeel
plek en afwisseling houden.
van deze eerste fase. De doorontwikkeling van het
Iedereen op de fiets
gebied rond het voormalige tuincentrum en rond het
Wees welkom maar verplaats je vooral te voet, met de
Erfgoed als drijvende kracht
fiets, het openbaar vervoer of deelauto. Zo blijft de rust
Stedelijk georiënteerde Enschedeërs en ander talent uit
bewaard. De nieuwe fietsroute tussen de binnenstad en
binnen- en buitenland komen op authentieke plekken
Enschede Zuid loopt in de toekomst door het gebied.
af. Het verhaal van de Bleekerij van Kromhoff en het
De auto is te gast met een parkeernorm die past bij
hergebruik van het industrieel erfgoed uit latere jaren
het concept en aansluit bij de stedelijk georiënteerde
prikkelt de verbeelding en wakkert het enthousiasme
doelgroep.
over cultuurinclusieve ontwikkeling aan.
verpleeghuis hoort bij een volgende fase. Het beeldkwaliteitsplan Cromhoff Enschede heeft betrekking op de eerste ontwikkelfase. Het beeldkwaliteitsplan vormt het toetsingskader voor een verdere stedenbouwkundige uitwerking, de inrichtingsplannen voor de openbare ruimte en de bouwplannen. De uitwerking vindt plaats door middel
fase 1
van clusterpaspoorten voor de verschillende clusters. De clusterpaspoorten worden ter beoordeling voorgelegd
Parkbos Industriekwartier Stadsiconen Parkwonen
aan het Q team. Ook bij de uitwerking van bouwplannen (VO, DO) krijgt het Q team een centrale en toetsende rol. Het beeldkwaliteitsplan is daarbij het toetsingskader voor het Q team, dat de rol van welstand overneemt voor dit project. In het beeldkwaliteitsplan staan richtlijnen voor de inrichting van de openbare ruimte en de architectonische kwaliteit in de deelgebieden
Wonen, leren en werken Wonen en zorg
Parkbos, Industriekwartier, Stadsiconen en Parkwonen. Deze onderverdeling geeft al een indruk van de gelaagdheid, variatie en kwaliteit die wordt nagestreefd. Sterker nog: dat is pas het begin, want elk deelgebied bestaat op zijn beurt uit een aantal verschillende onderdelen waarvoor in het beeldkwaliteitsplan richtlijnen zijn opgenomen. Elk hoofdstuk begint daarom met een kort overzicht van de highlights per deelgebied en een verwijzing naar de pagina waar dieper op dat specifieke onderdeel wordt ingegaan.
Thematische indeling van het plangebied voor fase 1.
2
3
Parkbos in het kort Oude Boskern • • • • •
lees verder op pag. p8
Het groene hart van Cromhoff Een tikkeltje geheimzinnig en ontoegankelijk Beschermen natuurwaarden Een omgevallen boom mag blijven liggen De fundatie van de blekerij als stilteplek
Beekmoeras
lees verder op pag. p9
• Half-open, natte tegenhanger van de boskern • Ruimte maken voor water dat fluctueert • Dijkjes worden verwijderd, taluds worden flauwer gemaakt • Natuurdoel: bloemrijk nat hooiland • Inpassen van solitaire en groepjes bomen • Extensief maai- en grasbeheer
Allesbinder
lees verder op pag. p11
• Expressieve route door het beekmoeras • Beleving voor wandelaar en fietser staat centraal • Balans tussen doorgaande en lokale beweging • Houdt afstand tot de kwetsbare boskern • Staat waar het over het moeras gaat vrij op pootjes
Eerste verbeeldingen van Wonen in Cromhoff - leven met de natuur (ontwikkelvisie, 2021).
4
5
DEELGEBIED
PARKBOS Het Parkbos is het groene hart van Cromhoff. Het
Natuurparel
bestaat uit het oude bosgedeelte en het beekmoeras
Er ontstaat een interessant samenspel tussen droog
eromheen. Het Parkbos is de toekomstige klimaatbuffer,
(boskern) en nat (beekmoeras). Dat creëert een unieke
waar het regenwater wordt opgevangen en de natuur
natuurparel met een hoge biodiversiteit.
de ruimte krijgt. Daarbinnen onderscheiden we drie hoofdelementen: de centraal gelegen oude boskern, het
Afwisselend landschap
beekmoeras en de allesbinder, een hoofd(fiets)route die
Het landschap vormt een integraal onderdeel van de
de binnenstad van Enschede met de wijken ten zuiden
gebiedsontwikkeling en er ontstaat een aantrekkelijk
van de A35 verbindt.
landschap waar open en gesloten elkaar afwisselen.
De randen van Cromhoff zijn in de afgelopen eeuw bebouwd. De bosrijke kern heeft de tand des tijds echter doorstaan. Dit bos is unieke natuurrijke parel in de stad en moet daarom beschermd worden. Het beekmoeras vormt als het ware een beschermende rand rond de oude boskern. Het wordt gevoed door kwelwater dat hier, aan de rand van de stuwwal, omhoog borrelt. Van oorsprong liepen er ook beekjes zoals de Cromhoffbeek doorheen. De natte laagtes die zo ontstaan vormen Het schetsontwerp inrichtingsplan voor fase 1 (Buroharro, oktober 2023).
een ideale klimaatbuffer voor de stad met een aantal belangrijke voordelen: De boskern wordt beschermd Het beekmoeras beschermt de boskern. Het is immers
Verschillende woongebieden rond het Parkbos.
nat en daardoor moeilijk om doorheen te lopen. Het vormt om die manier een subtiele drempel, zodat de recreatiedruk in het kwetsbare oude bos niet te groot wordt. Grotere bergingscapaciteit De waterbergingscapaciteit van het gebied wordt aanzienlijk vergroot. Het beekmoeras fungeert als een regenwaterbuffer voor de nieuwe ontwikkeling en voor de omgeving van het projectgebied. Indicatie van de beplanting voor fase 1.
6
7
Oude Boskern
Beekmoeras
De oude boskern is het stille hart van Cromhoff. Het
Het beekmoeras is een half-open en moerassig
herbergt unieke natuurkwaliteiten en er staan vele
gebied, waar in de toekomst al het water uit de
kwetsbare en (half)omgevallen bomen doordat het
gebiedsontwikkeling maar ook water van omliggende
decennia met rust gelaten is. Deze kwaliteit willen we
wijken wordt geborgen. Het beekmoeras wordt
koesteren en dat betekend dat we het zo min mogelijk
gevoed met kwelwater uit de stuwwal en regenwater
beroeren. Met een natte moeraslaagte rondom de
van stroomopwaarts gelegen stedelijk gebied en kent
boskern creëren we een buffer tussen de bewoonde
daardoor een dynamisch waterpeil. De inrichting van
wereld van het industriewartier. Het bos wordt hierdoor
het maaiveld van dit beekmoeras komt vrij nauw. Graaf
ietwat geïsoleerd. Dit is gunstig voor de natuur, die kan
je te diep, dan ontstaat er een grote vijver met een hoog
100% zijn gang gaan. Omgevallen bomen kunnen blijven
omliggend maaiveld. Dan ontbreekt de dynamiek van het
liggen en er hoeft niks aangeharkt te worden. Doordat
dan weer nat, dan weer droog die nodig is om bijzondere
het moeras en de omgeving open is, krijg je vanuit
natuurwaarden te laten ontstaan. Het uiteindelijke
de omgeving prachtige zichten op de oude boskern.
natuurdoel is om een bloemrijk nat hooiland in het natte deel te realiseren. Daarvoor zijn drie ingrepen nodig: Afgraven maaiveld De eerste noodzakelijke ingreep is om dijkjes en eventueel de (nutriëntenrijke) bovenlaag te verwijderen. Ook het opschot van jonge bomen zal moeten worden verwijderd om meer openheid te realiseren. Impressie van de oude boskern.
zomer: laag water
8
winter: hoog water
Afwisseling van open en gesloten landschap.
Afwisseling in de seizoenen (Empese & Tondense heide).
9
Allesbinder
Verondiepen beek De civieltechnische steile beekstroom kan goeddeels worden gedempt en het water zal zich over het gehele beekmoeras verspreiden wat de ecologie ten goede
De ontwikkeling van Cromhoff maakt het mogelijk om
komt.
een langgekoesterde wens in vervulling te laten: een Natuurlijk maai- of graasbeheer
veilige en comfortabele wandel- en fietsverbinding
Na het afgraven van de bouwvoor en het egaliseren
die de zuidelijke wijken van Enschede aangenamer
van de laagte gaat de rest nagenoeg vanzelf. De
verbinden met het centrum. Deze ‘allesbinder’ is ook
verdere ontwikkeling en de kwaliteit van het gebied
belangrijk voor de interne samenhang in het gebied.
hangt af van het juiste beheer.
Het is de backbone van het Parkbos en verbindt het Industriekwartier met het groen en de toekomstige ontwikkelingen bij het ROC en LIVIO.
Door het gebied als natuurgebied te beheren en een vorm van hooilandbeheer toe te passen kan het beekmoeras zich in enkele jaren ontwikkelen tot een
Belangrijke uitgangspunten voor de uitwerking van deze
bijzonder natuurparel in de stad. Beheer bestaat uit 1 x
stervormige brug zijn:
jaarlijks maaien. Dit beheer is een vorm van natuurbeheer dat wordt toegepast in natuurgebieden, en wijkt af
1.
Het is een fiets- en wandelroute.
van het traditionele groenbeheer in de stad.
2.
De allesbinder mag niet conflicteren met de waterbergingsopgave en de doorstroming van het beekmoeras, en staat daarom daar waar hij over het moeras gaat bij voorkeur op ‘pootjes’.
Bloemrijk nat grasland vraagt om extensief beheer.
3.
De allesbinder moet de natuurkwaliteit van het
Op pootjes door het landschap (zodat het water vrij spel heeft).
parkbos zo min mogelijk verstoren. De exacte locatie en de daadwerkelijke aantakkingen worden in vervolgfase verder onderzocht.
Op pootjes over het moeras (zodat het water vrij spel heeft).
10
11
Industriekwartier in het kort De Singel • • • • •
lees verder op pag. p17
Aandacht voor Het Rode Hoekhuis Behoud doorkijkjes naar de Hallen Een nieuwe ‘directeursvilla’ bij de boom De villa als alzijdig gebouw uit één stuk Een open tuin, parkeren uit het zicht
De Hallen lees verder op pag. p19 • Herkenbare contour, daklandschap en ‘rode huid’ • Verbijzondering centrale vijfde hal • Parkeren binnen de contour en onder dak • Duurzame instandhouding houten spanten • Spanten zijn demontabel, verplaatsen mag • Spanten kunnen als illusionair dak fungeren • Volumes mogen door daklijn steken • Voortborduren op ‘patchwork-gevel’ • Eventuele gaten binnen gemetselde kaders • Toevoegingen resoneren het industriële verleden
De Buitenrand
De Binnenstraatjes
lees verder op pag. p28
• Gezellige huiskamer: zacht en informeel • Brede binnenstraat versus smalle doorsteekjes • Gestapelde woningen hebben een entree aan de groene pleintjes en zijn uit een stuk ontworpen met een uitnodigende plint • Asymmetrisch profiel dat lucht geeft • Afwisselend palet straat- en gevelmaterialen • Wonen aan de straat met eigen stoep • Natuurinclusieve maatregelen is onderdeel van de architectuur • Regenwater als ontwerpopgave • De auto is te gast; parkeren gebeurt elders
De Hoeken lees verder op pag. p31 • • • •
De hoeken zijn afwisselend open en gesloten Open: verbijzondering openbare ruimte Gesloten: klassieke hoekoplossing of ‘special’ Natuurinclusieve maatregelen is onderdeel van de architectuur
lees verder op pag. p24
• • • • • •
Het Industriekwartier bestaat uit een weefsel van (groene) straatjes met informele pleintjes (ontwikkelvisie, 2021).
12
Samenspel van bebouwing en kade Stadsblokken verspringen, kade volgt Verschillende woningtypen per blok Een plat dak of scherp gesneden kap Robuuste, beetje ruwe ontwerphand Natuurinclusieve maatregelen is onderdeel van de architectuur • Metselwerk in een warme, genuanceerde tint • Inspelen op context: oost, zuid, west en noord • De auto is te gast; parkeren gebeurt elders
13
Het Industriekwartier bestaat uit drie lagen: openbare ruimte, industrieel erfgoed en stadsblokken. Die vormen
Stadsblokken nieuwbouw
DEELGEBIED
samen een harmonieus geheel.
INDUSTRIEKWARTIER De identiteit van het Industriekwartier wordt bepaald
Het stadsblok heeft vier zijden die elk aan een andere
door het industrieel erfgoed en de unieke ligging tussen
openbare ruimte grenzen, variërend van smal en
de Singelring en het Parkbos. Het hergebruik van de
stedelijk tot wijds en landschappelijk. Het is de kunst
Hallen, de oude fabrieksmuur en het overige erfgoed uit
om het juiste woningtype met de juiste hoogte op de
het rijke textielverleden gebeurt met liefde en aandacht.
juiste plek te situeren. Op die manier komt elke woning
Het industriële verleden inspireert tevens het ontwerp
het beste tot zijn recht. Bovendien ontstaat er een
van de nieuwe stadsblokken die elk een variatie aan
subtiel onderscheid tussen de straatwanden langs de
woningtypen herbergen.
gezellige binnenstraatjes en die langs de buitenrand van het Industriekwartier waar je de ruimte en vrijheid van
Industrieel erfgoed met nieuwbouw
De stadsblokken creëren een fijnmazig weefsel dat
het Parkbos ervaart. De goed zichtbare hoeken vragen
verbindt: van de Getfertsingel naar het Parkbos en
extra aandacht en liefde in de uitwerking. De specials
van de Stadsiconen naar het Parkwonen. De inrichting
onderscheiden zich door hun hoogte of functie en
van de straatjes en pleintjes is toegesneden op
vragen een net iets andere uitwerking zonder dat het
ontmoeting en verblijf. De auto staat in een collectieve
zich vervreemd.
parkeervoorziening en is verder hooguit te gast om even iets af te leveren. Loop je vanaf daar naar huis, dan ervaar je de rust van een straat waar geleefd wordt.
Openbare ruimte
De combinatie van industrieel erfgoed en nieuwbouw met een groene touch (Buroharro).
14
15
De architectuur combineert moderne functionaliteit met
De finesse van het stadsblok zit in de wisselwerking
stoere materialiteit. Het is baksteenarchitectuur zonder
tussen openbaar en privé. De grondgebonden woningen
opsmuk, gekenmerkt door een repetitie van grote ramen
hebben een eigen stoep voor een luie stoel, een pot met
en deuren, stevige penanten en bijvoorbeeld gemetselde
planten of geveltuin. Die creëert net dat kleine beetje
daklijsten die extra worden aangezet.
extra privacy en een groene waas in de openbare ruimte.
Zo’n aanpak draait vooral om de kwaliteit en
De opengewerkte straathoeken bieden daarbij kansen
duurzaamheid van het gekozen materiaal. En om de
voor groene ontmoetingsplekken.
WOW factor van enkele in het oog springende details die
De Singelring is de belangrijkste stedenbouwkundige structuur van Enschede. Het karakteristieke straatprofiel met grote bomen op een brede, groene middenberm wordt begeleid door vrijstaande en twee-onder-eenkap woningen. Die zijn meestal twee bouwlagen
vroeger op de steiger en tegenwoordig steeds vaker in de fabriek worden gemaakt.
De Singel
met een kap en opgetrokken uit baksteen in diverse De Singel
kleurschakeringen.
De Hallen De Buitenrand
Sous Chef
De Binnenstraatjes
De twee-onder-een-kap woningen voor sous chefs van de
De Specials
fabriek (Getfertsingel 49-51) markeren de hoofdentree
Woningen voor sous-chefs (Getfertsingel 49-51).
van het Industriekwartier. Hier loopt in de toekomst ook de nieuwe fietsroute tussen de binnenstad en Enschede Zuid. Een zorgvuldige restauratie van het pand, al dan niet in combinatie met een andere bestemming, is in dat licht best logisch. Zijn er aanpassingen nodig? Dan onderzoeken we de waarde van de huidige bijgebouwen en voegen daar in een 2e lijn een transparant en modern volume aan toe die zich ondergeschikt toont aan de woning.
Principeschema van architectonische eenheden van het Industriekwartier.
16
Direct ernaast verrees een paar jaar later een serie vrijstaande en twee-onder-een-kap woningen. Die zijn opgetrokken uit een gele baksteen en hebben een langskap met op elke hoek een schoorsteen die de gezamenlijkheid benadrukt. Vanaf de Singel zie je tussen de woningen door het silhouette van de Hallen. Een detail wellicht, maar het behouden waard.
De nieuwe toevoeging accentueert de oorspronkelijke architectuur (MVRDV Glass Farm, Schijndel).
17
De Hallen
Directeursvilla De bestaande monumentale boom naast Getfertsingel 77 markeert de tweede entree van het Industriekwartier. Hier, op de plek van het voormalige tankstation en
De Hallen zijn het hart van het Industriekwartier.
tussen de bomen, mag een nieuwe ‘directeursvilla’ van
Jannink bouwde de 2 X 2 opslaghallen in 1960. De
twee bouwlagen met een kap worden gerealiseerd. De
draagconstructie van firma NEMAHO bestaat uit houten
villa spiegelt zich in omvang, materiaal en kwaliteit aan
gelamineerde spanten met een vrije overspanning
de oorspronkelijke directeursvilla op de hoek van de
van 22 meter, een technisch hoogstandje in die tijd.
Getfertsingel en Burgemeester van Veenlaan. Het wordt
De centrale vijfde hal werd daar tussengezet. Hoewel
een alzijdig gebouw uit één stuk waaruit niet valt af te
van later datum, heeft die juist een traditionele
lezen of er zich één, twee of meer woningen in bevinden.
opzet en uitstraling. In de ontwikkelvisie heeft de
De villa staat iets terug in de rooilijn van de andere
De Muur
De Hallen
Het Rode Hoekhuis
centrale hal, mede vanwege z’n hoogte en ligging, een
luxe woningen, zodat die ten opzichte van de gele
functie als semi-openbare route tussen de collectieve
fabriekswoningen met langskap verspringt. De tuin krijgt een open en groen karakter en wordt zo verbonden met het groen in het Industriekwartier. Parkeren gebeurt uit het zicht. De villa wordt zo het voorproefje van wat het Industriekwartier bijzonder maakt: bestaand én nieuw,
parkeervoorziening in De Hallen en de buurt. De
De afwisseling van moderne en traditionele spanten
entree(s) van de parkeervoorziening bevinden zich aan
creëert een herkenbare dakvorm. De spanten zijn
de noordzijde, zo dicht mogelijk bij de Getfertsingel waar
demontabel wat de mogelijkheid biedt om de afstand
het autoverkeer vandaan komt.
ertussen te vergroten of te verkleinen, net wat nodig is.
De spanten in de huidige staat
Sfeervol wonen in erfgoed.
binnen én buiten en lekker rustig op jezelf én samen. De oorspronkelijke directeursvilla (Getfertsingel 91)
monumentale boom
groen decor
entree Industriekwartier tuin
Het indicatieve volume van de nieuwe ‘directeursvilla’
18
19
tot 13m
Kangoeroewon
ingen
Legowonin
gen
Stadswoninge
Werken/W on in de loods en
9,5m
n 1,5m
20m tot 2m
5m
alsof die te vaak en te lang in de zon heeft gelegen. 1,5m
1,5m
Het is een patchwork van praktische interventies die in 6-10m
2,1m
6,5-9,5m
10-12m
de loop van de tijd hebben plaatsgevonden. Maar dat
8,5-10m
geleefde, gegroefde uiterlijk heeft ook z’n onmiskenbare 15,4m
5,1m
1,5m
8,5-10m
18-21m
8,5m
5,1m
19,2m
1,5m
4,2m
6,5m
1,5m 2,1m
9,2m
tot 2m
14,2m
10-11,5m
20m
1,5m
18,5m
5m
charme en wordt gekoesterd. De muur wordt daarom
20m
tot 2m
5m
niet opgepimpt maar behoudt z’n patina waarin de tijd zichtbaar wordt. Nieuwe praktische interventies om in de Hallen te kunnen wonen, werken en leven zijn toegestaan. Denk daarbij aan de mogelijkheid om tussen de oude muur en de nieuwe woning een besloten patio te creëren. Voorwaarde is wel dat de gemetselde penanten, waar aanwezig, en daklijsten niet worden aangetast en dat de muur nog voldoende muur is om het verschil tussen binnen en buiten te beleven.
Het voelt alsof de de plug-in’s ook kunnen worden weggehaald.
Vooral de centrale vijfde hal leent zich voor een bijzondere vormgeving en gebruik, zoals een semi-openbare route en tuin (I love Nydalen, Oslo)
De dakbedekking kan worden vervangen door glas
zodat je de bovenbouw alleen van een afstand ziet.
zodat er een atrium ontstaat. De dakbedekking kan
We hechten waarde aan de huidige hoofdbouwmassa
zelfs worden verwijderd. De spanten vormen dan een
waarbij de nieuwbouw, die zich op onderdelen door de
illusionair dak boven een plein of binnentuin. Ze komen
spanten heen zal presenteren, vanaf de buitenzijde meer
dan wel bloot te liggen, hetgeen alleen acceptabel
ondergeschikt zal tonen.
is als kan worden aangetoond dat de duurzame instandhouding van de houten constructie niet in gevaar
De ‘rode huid’, de donkerrode gemetselde muur rondom
komt. Steekt een hoger volume door de oorspronkelijke
het complex, is het andere wezenlijke kenmerk van
daklijn, dan springt die terug ten opzichte van de rooilijn
De Hallen. Die maakt bij vlagen een gehavende indruk,
Westgevel
Zuidgevel
Elke interventie resoneert het industriële verleden van de oorspronkelijke structuur (Pirelli HangarBicocca, Milaan).
Oostgevel
De ‘rode huid’, de donkerrode gemetselde muur rondom het complex, is een wezenlijk kenmerk van De Hallen.
20
21
De spanten en de muur vormen samen een driedimensionaal platform voor nieuwe architectonische interventies. Elke interventie is een plug-in op de bestaande structuur en resoneert het industriële verleden van de plek. Bijvoorbeeld door het praktische gebruikskarakter van de interventie. Door de gekozen vorm, de materialisering en de installaties die nodig zijn om het complex op een duurzame manier te laten functioneren. Of door een combinatie hiervan. Het ‘oude’ platform is en blijft de gezichtsbepalende factor, de plug-in’s voegen zich daarnaar. Je zou ze, door je oogharen heen, moeten kunnen wegdenken. Je ziet dan alleen nog het kale geraamte van De Hallen en gaat in gedachten terug in de tijd.
De patio achter de muur (Inner city warehouse, Sydney).
Wonen met een patio achter de muur, ‘de rode huis’ van De Hallen (Woonwerk Architecten, 2023).
22
Wonen met een industriële tuin (Lilyfield Warehouse, Sydney).
23
195
195
De Buitenrand zicht op de Getfertsingel
Getfertwoningen
6
Getfertwoningen
6
De Buitenrand is een samenspel van bebouwing en zicht op De Muur
8 8
‘omkadert’ het ensemble en accentueert het
Kwadrantappartementen
Kwadrantappartementen
zicht op het Stadsbalkon
7,5
Werken/Wonen in de loods
Kwadrantappartementen
7,5
Werken/Wonen in de loods
Werken/Wonen in de loods
14
Kangoeroewoningen
Entree tuin
Legowoningen
Stadswoningen
Legowoningen
Kangoeroewoningen
8
Stadswoningen
6
6
Stadswoningen
Kangoeroewoningen
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
8
zicht op het Parkbos
6
onderstreept. Een paar luie tredes naar het landschap of een omgevallen boom als speelaanleiding is dan meestal al genoeg. De Buitenrand bestaat uit verschillende woningtypen van twee, drie en vier bouwlagen met een plat dak of een scherp gesneden kap die aan industriegebouwen
Zorgvuldig vormgegeven overgang privéopenbaar (Great Kneighton, Cambridge).
6
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
9,2
9,2
de kade, maar gebruikt de bebouwing als habitat en stepping stone verder de stad in. Natuurinclusieve
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
9,2
9,2
natuur bezit van haar neemt. Want die stopt niet bij
Stadswoningen
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
N 10m
20m
178
178,5
robuuste, een beetje ruwe kant zien. De steen heeft een
De architectuur heeft iets onverstoorbaars, terwijl de
Stadswoningen
Stadswoningen
Legowoningen
Kwadrantappartementen
refereert. De architectuur laat zich hier van zijn
uitstraling. De voeg diep. Geen ratjetoe van materialen.
12
Legowoningen
Stadswoningen
warme, meer donkere tint met een robuste industriële
Legowoningen
7,5
7,5
Stadswoningen
Legowoningen
Kangoeroewoningen
Legowoningen
Stadswoningen
Kangoeroewoningen
hard te rijden, maar volgt het verspringen van de voor een kleine verbijzondering die het verblijfskarakter
Legowoningen
6
wordt geen strak uitgelijnde rijweg die uitnodigt om stadsblokken. Zo’n verspringing vormt de aanleiding
6
Kangoeroewoningen
6
materiaal met een soortgelijke look & feel. De kade
Kwadrantappartementen
Stadswoningen
Raamzijde
Kangoeroewoningen
6
stelconplaten of een ander, bij voorkeur hergebruikt,
Werken/Wonen in de loods
Stadswoningen
Kangoeroewoningen
DNA van het gebied. De rand is van staal of beton dat tegen een stootje kan. De verharding bestaat uit
Kwadrantappartementen
Stadswoningen
8
Entree huis
6
8
vormgeving van de kade weerspiegelt het industriële
6
177 177
landschap waar in natte periodes water staat. De
12
hoogteverschil ten opzichte van het lager gelegen
12
openbare ruimte. De kade rond het Industriekwartier
Voorbeeldverkaveling (de maten zijn indicatief)
maatregelen helpen daarbij. Je kunt daarbij denken aan geveltuintjes en gevelplanting, een kruidenrijk
Industriekwartier
dak en nestgelegenheid voor vogels en vleermuizen. Lichtvervuiling gaan we zoveel mogenlijk tegen om zo geen verstoring voor de beschermde diersoorten te hebben.
De kade accentueert het hoogteverschil (Zuid Panke, Berlijn).
Het wonen aan de kade die als een verlengstuk van je eigen woning voelt.
24
25
De Buitenrand heeft vier verschillende zijden en de
Westzijde
architectuur speelt daarop in:
Nederlanders zijn gek op de avondzon. Je woont hier dan ook het liefst aan de voorkant van het huis. Dat
Oostzijde
vraagt, net als bij de zuidzijde, om een zorgvuldig
De begane grond (‘plint’) van het stadsblok grenst
ontworpen overgang tussen de privé buitenruimte en de
hier aan de fietsroute. Dat vraagt om een levendige
openbare kade. Een overgang die een subtiele vorm van
invulling met werken aan huis, een praktijkruimte of
privacy en beschutting suggereert.
atelier. De verdieping leent zich prima voor wonen. Je hebt daar immers een geweldig uitzicht over het groene
Noordzijde
Stadsbalkon voor de Drukpershal.
Het stadsblok geeft rugdekking aan de nieuwe directeursvilla en verwelkomt bezoekers die het
Zuidzijde
Industriekwartier binnenrijden. Dat vraagt om vier
Het stadsblok kijkt hier uit op de oude kern van Het
bouwlagen. Het blok is op die manier nét zichtbaar vanaf
Parkbos. Dat vraagt om een gevel die open én dicht kan.
de Getfertsingel, zonder dat de villa in de verdrukking
Open omdat je het landschap als een verlengstuk van je
komt.
woning ziet. Dicht omdat je de warmte wilt buitensluiten en, na zonsondergang, de natuur wilt ontzien door
Wonen aan één van de groene pleintjes (Havenkwartier, Deventer)
lichtverstrooiing te vermijden.
De natuur neemt bezit van de architectuur (Little C, Rotterdam).
26
Een robuuste, beetje ruwe steen in een donkere tint.
27
De Binnenstraatjes De Binnenstraatjes maken het fijnmazige weefsel van
Toegang Singel
het Industriekwartier. Het zijn er eigenlijk drie: één van oost naar west en twee van noord naar zuid. De eerste verbindt de Drukpershal met het Parkwonen en doet daarbij de Hallen en de stadsblokken aan. De twee andere straatjes zijn doorsteekjes naar het parkbos. Het verschil komt tot uitdrukking in de breedte en inrichting van de straatjes. Die varieert bij de oost-westverbinding van 8 tot 12 meter. Dat is genoeg om deze belangrijke langzaam verkeersverbinding tot een interessante stedelijke ruimte te laten evolueren. De doorsteekjes zijn niet breder dan 6 meter. Dat is precies voldoende om
Toegang Parkwonen
het onderscheid tussen het interieur en het exterieur van
Toegang Drukpershal Toegang Parkbos
het Industriekwartier nog eens extra aan te zetten. Daar waar de straatjes elkaar kruisen, verspringen de blokken en komen de open, danwel gesloten hoeken van het stadsblok in het zicht te liggen.
De architectuur van de binnenstraatjes is wat lichter, wat groener (o.a. Wisselspoor, Utrecht).
De Binnenstraatjes vormen de gezellige huiskamer
juist om wat extra stedelijke pit in de vorm van drie of
van het Industriekwartier. Daar waar de vormgeving
vier bouwlagen aan de overkant. Je krijgt op die manier
van de kade stoer en industrieel is, krijgen de straatjes
een asymmetrisch straatbeeld dat het afwisselende
juist een zachte en informele uitstraling. Groen en
en informele karakter van dit nieuw stukje stad
verharding wisselen elkaar af. Het regenwater wordt
ondersteunt.
zoveel mogelijk opgevangen in smalle infiltratiestroken. Overtollig water wordt bovengronds afgevoerd. De
Ook de architectuur laat zich hier van wat speelsere kant
bestrating is een patchwork van hergebruikte materialen
zien. Het metselwerk wordt afgewisseld met andere
en toont een zekere verwantschap met de rode huid van
materialen die passen bij het huiskamergevoel, zoals
de naastgelegen Hallen. De Binnenstraatjes zijn, net als
beplanting, stucwerk of hout. Er is, zeker in vergelijking
De Buitenrand, autoluw. De auto komt hier alleen maar
met De Buitenrand van het Industriekwartier, wat meer
om iets af te leveren. Parkeren gebeurt bij één van beide
ontwerpvrijheid om het individuele van de woning uit
entrees van het Industriekwartier, aan de kant van de
te drukken. Zonder dat het Industriekwartier uiteenvalt.
Getfertsingel.
Maar pas op: de stadsblokken liggen dichtbij de Hallen en moeten zich te allen tijde blijven verhouden tot de
De Binnenstraatjes zijn tamelijk smal. Daarom heeft
robuuste maat, schaal en uitstraling van het industrieel
de bebouwing ter weerszijden van het straatje een
erfgoed. En dan zijn allerhande tierelantijntjes al snel te
verschillende hoogte. Staat er aan de linkerkant een
veel.
woningtype met vier bouwlagen, dan staat er een type met twee of drie bouwlagen tegenover. En staat er Een gezellige huiskamer van de wijk, zonder tierelantijntjes (Spaarndammerhart, Amsterdam).
28
een woningtype met twee bouwlagen, dan vraagt dat
29
De Hoeken De hoeken van de stadsblokken zijn belangrijke Groene hoekjes
oriëntatiepunten. Die zijn afwisselend open en gesloten. Is een hoek open, dan ontstaat er een pleintje met ten minste een grote solitaire boom. De zijgevel van de hoekwoning die aan het pleintje grenst krijgt net zo veel ontwerpaandacht als de voorgevel. De entree van de woning bevindt zich idealiter hier. De tuinmuur is gemetseld waarlangs het groen opschiet. Nutskasten ed.
Groenerand
slingeren niet rond in de openbare ruimte, maar worden netjes in de bebouwing opgenomen. Is een hoek overwegend gesloten, dan wordt er gekozen
straat en op het plein zijn georiënteerd. Dat kan ook een
voor een ‘special’ of een klassieke hoekoplossing. De
woning met een buurtwinkeltje (of de moderne versie
special staat op een prominente hoek die het blok als
daarvan) op de begane grond zijn.
geheel net wat specialer en luxer maakt. De klassieke hoekoplossing bestaat uit woningen die volledig op de
Een mogenlijke uitwerking voor de smalle doorsteekjes die toch groen zijn (Buroharro).
Een suggestie van infiltratiestroken die het eigen ‘stoepje’ voor de woning afschermen (Buroharro)
30
De open hoek vormt een pleintje met een moderne versie van het buurtwinkeltje.
31
Stadsiconen in het kort Drukpershal lees verder op pag. p37
Houten Eiland
• Behoud van de industriële kathedraal • De hal (‘boven tafel’) is een ruimtelijke ervaring en is eenvoudig publiek toegankelijk vanaf de openbare ruimte • Zichtlijn tussen beide raampartijen blijft intact • Kop aan het balkon wordt open en levendig • Heldere markering overgang bestaandnieuw • Plint nieuwbouw matcht met tafel • De westelijke uitbreiding is breed en laag • De oostelijke uitbreiding is smal en hoog • Industrieel plaatmateriaal, verfijnde afwerking
• Eén met het landschap waar het onderdeel van is. Het zweeft er letterlijk boven. • Collectief wonen met uitzicht over het landschap • Vormgeving wijst de weg naar groene toekomst • Toegangsweg als ervaring: van druk naar rust • Woningen worden vanuit het “hart” ontsloten • Basis heeft een grondgebonden karakter • Volume bouwt geleidelijk op richting Zuiderval en is een eye catcher! • Toren komt vanuit de lage basis voort • Gebouwd parkeren onder opgetild maaiveld
Tubantia
lees verder op pag. 42
lees verder op pag. p40
• • • • • • • •
Behoud voormalig kantoorgebouw Respecteren huidige architectuurbeeld Westelijke kop bepalend voor signatuur Het oostelijke kop heeft minder kwaliteit De gemetselde voet verheft het gebouw Skybox als tweede verheffing Skybox en oudbouw zijn in balans Uitbreiding creëert ‘presence’ richting Zuiderval en de Singel • Uitbreiding spaart het groen rond het complex • Vormgeving past bij functionalisme oudbouw
De nieuwe Drukpershal met een aangepast silhouette: laag aan de kant van het Industriekwartier, hoog bij het landschap (ontwikkelvisie, 2021).
32
33
De Stadsiconen bestaan uit drie lagen: landschap, industrieel erfgoed en nieuwbouw. Die vormen samen een
Nieuwbouw
Herbestemming industrieel erfgoed
DEELGEBIED
harmonieus geheel.
STADSICONEN De Stadsiconen markeren de kruising van de
Drukpershal
Singel met de Zuiderval, twee van de belangrijkste
De Drukpershal is een toffe industriële ‘kathedraal’. Kijk
stedenbouwkundige structuren in Enschede. Maar ze zijn
je door het noordelijke raam, dan zie je de binnenstad
veel méér dan een gratuit ‘accent’ op een straathoek. De
liggen. Kijk je door het zuidelijke raam, dan waan je je
Stadsiconen weerspiegelen de symbiose van landschap,
in het Parkbos. Stad én landschap, de twee dimensies
industrieel erfgoed en architectuur. Ze stellen de
waar het in Cromhoff om draait. Maar de Drukpershal
ecologische zone in staat om tot aan de Singel en de
heeft nòg twee kanten. De uitbreiding aan de westkant
Zuiderval te reiken. Ze incorporeren de interessantste
maakt contact met de Hallen, het hart van het
onderdelen van de voormalige Wegenerdrukkerij. En ze
Industriekwartier. De uitbreiding aan de oostkant is er
vertellen het verhaal van een stad die zichzelf telkens
één met een wijdse blik over de ecologische zone die
weer opnieuw uitvindt en lef heeft.
dwars door Cromhoff loopt.
De Stadsiconen hebben elk een eigen bouwhoogte,
Tubantia
vormentaal en materialisering. Zo’n verschil in karakter
De Tubantia is een smal en langgerekt kantoor met een
is helemaal niet zo gek. De context van de locaties
vrolijke sixties twist. Het gebouw oriënteert zich op
verschilt immers, net als de ingrediënten die je op elke
de Singel en laat de Zuiderval, die pas veel later werd
locatie aantreft.
aangelegd, voor wat die is. Een uitbreiding is denkbaar. Dat biedt de kans om de Tubantia, die zich nu vooral op
Drukpershal Tubantia Houten Eiland
Landschap
Architectonische eenheden van de Stadsiconen
34
35
de Getfertsingel oriënteert, ook richting de Zuiderval
en materialisering komen ‘als vanzelf’ voort uit de
meer betekenis te geven. Dat mag niet ten koste gaan
constructuctieve logica die leidend is. Het resultaat mag
van de herkenbaarheid van het bestaande gebouw,
contrasteren. Zo wordt het verschil tussen de vrolijke
noch van het groen langs de Singel. Een ‘landing’ aan
sixties twist aan de Singel en de nieuwe stedelijkheid aan
de zuidkant van de Tubantia doorbreekt de monotonie
de Zuiderval nog eens extra aangezet.
De Drukpershal is een jong industrieel gebouw uit de jaren ‘80 van de vorige eeuw. De drukpers stond op een
van het aangrenzende parkeerplein en is daarom wél toegestaan. De skybox uit de ontwikkelvisie laat zien
Drukpershal
oersterke, betonnen tafel van 4 meter hoog en 50 meter
Houten Eiland
lang. Onder de tafel was het donker, vies en lawaaiig.
hoe dat kan. Daar waar de bestaande verdiepingen
De open ruimte boven de tafel lijkt echter op het kleine
boven het maaiveld lijken te zweven, zweeft de nieuwe
Het Houten Eiland gaat op in het landschap waar het,
structuur daar op zijn beurt weer overheen. En door
als ware het een uitbreiding van het parkbos, onderdeel
deze dwars op het bestaande gebouw te zetten, blijft
van uitmaakt. Er zijn verschillende invullingen mogelijk
de oorspronkelijke architectuur in het oog springen en
in een combinatie met grondgebonden woningtypen
wordt tegelijkertijd de richting en het belang van de
en appartementen. Hopenlijk dat houten spektakelstuk
Zuiderval geaccentueerd.
met een toren die de Zuiderval nét dat beetje extra pit geeft. De opties hebben met elkaar gemeen dat ze van
De functionalistische architectuur van de huidige
binnenuit het blok ontsloten worden. De woningen
Tubantia inspireert de nieuwbouw. De vormgeving
maken op die manier ‘full contact’ met het landschap.
broertje van de Tate Modern in Londen. De vrije hoogte is maar liefst 13 meter! De akoestiek blijkt verrassend goed. De reusachtige ramen op de beide kopse kanten
17-18m
verbinden de stad en het parkbos met elkaar. Al met al
betonnen tafel
een kwaliteit die je zelden ziet en daarom het behouden meer dan waard is.
Doorsnede bestaande hal.
195
12
195
6
8
Getfertwoningen
177
Kwadrantappartementen
Kwadrantappartementen Stadswoningen
7,5
Werken/Wonen in de loods
69
14
Werken/Wonen in de loods
12 Kangoeroewoningen
Legowoningen
12
Hoofdentree
8
56
177
6
Entree huis
6
Stadswoningen
Kangoeroewoningen
Kangoeroewoningen
Legowoningen
Stadswoningen
8
58
Kwadrantappartementen
Raamzijde
12
7,5
Stadswoningen Stadswoningen
6
Legowoningen
6
Stadswoningen
Legowoningen
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
6
Kangoeroewoningen
Kwadrantappartementen
9,2
9,2
Stadswoningen
N 10m
20m
190 178,5
3 Iconen
36
Voorbeeldverkaveling (de maten zijn indicatief)
Een hal die vrij en multifunctioneel te programmeren is (FRAC, Duinkerken).
37
De Drukpershal wacht op een nieuwe bestemming.
Westkant: breed en laag
Voor de open ruimte boven de tafel geldt: less is more.
Deze uitbreiding is breed en laag. Zo ontstaat er een
Eventuele toevoegingen tasten de beleving van de
harmonieuze aansluiting op de Hallen en blijft er,
hal niet aan. De zichtlijn tussen de beide raampartijen
komend vanuit de binnenstad, zicht op de achtergelegen
blijft te allen tijde intact. De zuidkant grenst aan het
bosrand. De plint grenst hier aan de fietsroute. Dat
landschappelijke balkon dat perfect op de zon ligt en
vraagt om nét dat beetje extra hoogte die matcht met de
van waar je een prachtig uitzicht over het water en de
tafel en een levendige invulling met wonen en werken of
bosrand hebt. Dat is een unieke kans én een kritisch
een bedrijfsfunctie.
punt. De ruimte onder de tafel leent zich op het eerste gezicht vooral voor fietsparkeren, muziekstudio’s en
Oostkant: smal en hoog
andere ‘met de deuren dicht’ activiteiten. Maar juist hier,
Deze uitbreiding is smal en hoog. De proporties
op de kop van het balkon, is een publieksgerichte functie
accentueren de vorm van de Drukpershal. De kopgevels
nodig. Met een vormgeving die het open en levendige
ogen gesloten en leiden niet af van de bestaande
karakter van de plek onderstreept.
raampartijen. De uitbreiding opent zich daarentegen als een interface richting de ecologische zone. Het staat
De bestaande hal kan ook fungeren als entree
daarbij op een elegante, nét iets hogere voet die matcht
en ontmoetingsruimte voor de uitbreidingen ter
met de tafel.
weerszijden van het complex: De beide uitbreidingen zijn ruimtelijk en esthetisch
De hal ontleed in onderdelen.
verwant aan de Drukpershal, maar worden er niet aan ‘vastgeplakt’. Een scherpe snede houdt het verschil tussen bestaand en nieuw leesbaar. De gevelbekleding zou in beide gevallen best uit een industrieel plaatmateriaal kunnen bestaan. Maar waar
Een gladde, industriële gevel (Schiecentrale, Rotterdam).
bij de bestaande gevel een grondige schoonmaakbeurt volstaat, verwacht je bij de nieuwe delen een afwijkende textuur (iets ruwer of juist gladder) en meer verfijning in de afwerking. 10m
-25m
25m
10m
4,5m
7,5-8m
25m
-25m
25m
17,5-18m
17,5-18m 4,5m
7,5-8m 48,5m
25m
50m
17,5-18m
17,5-18m
10m
48,5m
50m 10m
50m
50m
Ontwikkeling van de westkant, breed en laag De tekening geeft een indruk, de maten zijn indicatief
38
Ontwikkeling van de oostkant, smal en hoog De tekening geeft een indruk, de maten zijn indicatief
De grote open hal verbindt het “ bos” met de stad door de grote open puien
Beide nieuwbouw volumes vormen samen met de oudbouw een zorgvuldige compositie (maatvoering is indicatief)
39
Tubantia 10m
10m
25m
25m
De Tubantia is, dankzij de vrij indeelbare kolomstructuur, 7,5-8m
7,5-8m
-25m
-25m
4,5m
4,5m
zeer geschikt voor een nieuwe (woon)bestemming. Het 17,5-18m
gebouw bestaat uit drie lagen: een kelder met twee 48,5m
25m
17,5-18m
17,5-18m
25m
17,5-18m
48,5m
verdiepingen. De kelder steekt ongeveer een meter 50m
50m
boven het maaiveld uit en doet de bovenbouw zweven.
10m
10m
De verdiepingen worden gekenmerkt door horizontale raampartijen en stroken geel metselwerk. De donkere 50m
50m
gemetselde ‘schoorsteen’ vormt een verticaal accent. De entree bevindt zich op de westelijke kop waar je nu én in de toekomst het gebied binnenrijdt. Het moet daarom
Jong wonen in een jong monument.
Ontwikkeling van de “lage” Tubantia.
Een voorbeeld van ontwikkeling voor de uitbreiding.
een prominente rol blijven vervullen. De oostelijke kop is een latere toevoeging met minder architectonische
mag niet ten koste gaan van de herkenbaarheid van
de bestaande verdiepingen boven het maaiveld lijken te
Tubantia inspireert de nieuwbouw. De vormgeving
kwaliteit.
het bestaande gebouw, noch van het groen langs de
zweven, zweeft de nieuwe structuur daar op zijn beurt
en materialisering komen ‘als vanzelf’ voort uit de
Singel. Een ‘landing’ aan de zuidkant van de Tubantia
weer overheen. En door deze dwars op het bestaande
constructuctieve logica die leidend is. Het resultaat mag
Een uitbreiding biedt de kans om de Tubantia, die
doorbreekt de monotonie van het aangrenzende
gebouw te zetten, blijft de oorspronkelijke architectuur
contrasteren. Zo wordt het verschil tussen de vrolijke
zich nu vooral op de Getfertsingel oriënteert, ook
parkeerplein en is daarom wél toegestaan. De skybox
in het oog springen en wordt tegelijkertijd de richting en
sixties twist aan de Singel en de nieuwe stedelijkheid aan
richting de Zuiderval meer betekenis te geven. Dat
uit de ontwikkelvisie laat zien hoe dat kan. Daar waar
het belang van de Zuiderval geaccentueerd.
de Zuiderval nog eens extra aangezet.
De functionalistische architectuur van de huidige
Een oorspronkelijke architectuur maar het resultaat mag contrasteren (Støperiet, Bergen).
40
41
Houten Eiland Het Houten Eiland voelt als een gewortelde boom, één
Het Houten Eiland wijst de weg naar een groene,
met het landschap. Je komt er via een zo smal mogelijk
duurzame toekomst. Bouwen met hout betekent dat
dijkje, of liever nog: een bruggetje, dat je van de drukte
CO2 wordt opgeslagen en de uitstoot van het project
bij de Drukpershal en Tubantia naar de rust van het eiland
met minstens de helft daalt. De unieke locatie, middenin
brengt. Eenmaal aangekomen, betreedt je een besloten
de ecologische zone, maakt het eiland sowieso geschikt
binnenwereld die zich op een paar goed gekozen
om te experimenteren met allerhande technieken op het
plekken naar het landschap opent. De woningen hebben
gebied van water, energie, circulariteit en natuurinclusief
een warme, sociale kant rond het collectieve hart. Ze
bouwen.
hebben ook een individualistische kant. Die draait vooral om het vrije uitzicht over de steeds wisselende natuur,
De bebouwing in de meest ambitieuze variant begint
waar het soms kleddernat en dan weer droog is. Het
laag en bouwt zich stapsgewijs op richting de Zuiderval.
omgekeerde ontsluitingsprincipe van de woningen
Dat kan de vorm van een gebouwd accent of een
versterkt deze dualiteit. Die verloopt in principe via het
fiere toren aannemen. De laagbouw en de hoogbouw
hart, versterkt het wij-gevoel en voorkomt een wirwar van verharding rond het eiland. Water, energie, circulariteit en natuurinclusief bouwen.
zijn uit één stuk gesneden, ze vertellen hetzelfde verhaal. De hogere bebouwing vormt de apotheose van een ‘grounded’ architectuur die in de natuur van Cromhoff begint en zich langzaam ontwikkelt tot een elegante combinatie van gestapelde woningen, groene buitenruimtes en blauwe luchten. De expressiviteit is daarbij belangrijker dan de uiteindelijke hoogte Gelukkig bestaat er de mogelijkheid om onder het eiland een gebouwde parkeervoorziening te realiseren. Die mag als een zorgvuldig vormgegeven, groene terp uit het maaiveld oprijzen.
De intimiteit van een besloten binnenwereld versus het wijdse landschap (79&Park, Stockholm)
42
Het hoogste hybride houten gebouw van Nederland (HAUT, Amsterdam)
De ambitieuze variant bouwt zich stapsgewijs op richting de Zuiderval.
43
Parkwonen in het kort De Parkwoningen
lees verder op pag. p47
• Een aantal clusters vrij in het landschap. • Gepaste afstand tot bestaande bomen. • Minimale ontsluiting, parkeren in de clusters. • Grote verwantschap in architectuur. • Individualiteit door snedes en verspringingen. • Voorzijde aan het landschap én aan het hofje. • Subtiele overgang woning, terras en landschap. • Vergroenen en verzachten van de hofjes. • Hedendaagse architectuur, vrije kapvorm. • Moderne variant van Teesinkbos • Variateit van natuurlijke materialen waaronder hout en metselwerk. Zachte uitstraling als contrast met het Industriekwartier. • 1 faunawoning per woning.
De Muur • • • •
lees verder op pag. p52
Behoud van de muur als ruïne in het groen Eventuele gaten binnen gemetselde kaders Eventuele toevoegingen aan binnenkant Onderdeel van het landschap en functioneel geladen met speelaanleidingen
Woningen met een voorterras aan een gezamenlijk landschap (ontwikkelvisie, 2021).
44
45
Parkwonen bestaat uit drie lagen: landschap, de historische randen en nieuwbouw. Die vormen samen een
DEELGEBIED
harmonieus geheel.
Parkwoningen
PARKWONEN Daar waar de Stadsiconen de brug tussen het
Het Parkwonen is een nieuwe manier van wonen die er
Industriekwartier en de stad slaan, doet het Parkwonen
in Enschede nog niet is. De groene randen worden naar
dat richting de aangrenzende buurt. Dit deelgebied ligt
binnengetrokken, zodat elke woning aan het landschap
tussen de ietwat verwilderde laanbeplanting van wat
grenst. De woningen zijn grondgebonden. Ze hebben
eens de Zuiderweg was en een imposante bomengroep
een beperkte individuele achtertuin, maar wel een
op de overgang naar de Getfertsingel. Het grasveld
‘voorterras’ aan het natuurlijke groen dat het gebied
aan de overkant van de Burg. Van Veenlaan hoort er
dooradert. In het groen staat de 50 meter lange muur
gevoelsmatig ook bij.
van de voormalige blekerij-stukververij.
Bu rg e
m
ee
ste
rv
an
Ve e
nl
aa
n
De historische randen
De Singel
Landschap
Het landschap komt de woning in (Midcentury Architecture, Californië).
46
47
De Parkwoningen Het Parkwonen bestaat uit drie clusters Parkwoningen.
17,5
195
6
Getfertwoningen
De clusters houden voldoende afstand tot de laanbeplanting langs de Zuiderweg en de Burg. Van 17,5
8
Veenlaan, de bomengroep in de noordwesthoek en De Muur. De clusters houden bovendien voldoende afstand
Kwadrantappartementen
11
en privacy van bewoners is gegarandeerd. De ontsluiting
Kwadrantappartementen
7,5 20
12
groen dat op de Burgemeester Van Veenlaan aantakt.
Legowoningen
8
14
Kangoeroewoningen
6
Stadswoningen
17,5
Kangoeroewoningen
langs het rijpad wordt niet geparkeerd. Voetgangers
Kangoeroewoningen
20
Kwadrantappartementen
Legowoningen
17,5
Stadswoningen
8
Het parkeren gebeurt in de hofjes binnen de clusters;
7,5
Stadswoningen Stadswoningen
6
Legowoningen
en fietser gebruiken het pad als doorgaande oost-
6
Stadswoningen
Legowoningen
Stadswoningen
Kwadrantappartementen
Kangoeroewoningen
6
Ontwikkeling van een woning tussen het groen De tekening geeft een indruk, de maten zijn indicatief
Kwadrantappartementen
Stadswoningen
9,2
9,2
groene aders van noord naar zuid zijn autovrij. Hier ligt
Werken/Wonen in de loods
14
van de clusters verloopt via een smal rijpad in het
westroute tussen de brink en het Industriekwartier. De
14
Werken/Wonen in de loods
Stadswoningen
177
6
20
tot elkaar, zodat het groen tot volle wasdom kan komen
N 10m
20m
hoogstens een onverhard wandelpad dat de bewoners ‘als vanzelf’ naar het Parkbos leidt. Zo’n pad loopt niet
De Parkwoningen vertonen onderling een grote
strak langs de bebouwing, maar houdt met het oog
verwantschap, zodat het gebied niet in allerlei
op de privacy vanuit de woning en het terras enigzins
losse onderdelen uiteenvalt en verkruimelt. Het
afstand.
individuele komt tot uiting in scherpe snedes en kleine
178,5
Parkwonen
Voorbeeldverkaveling (de maten zijn indicatief)
verspringingen. Die maken het Parkwonen nét wat speelser dan de stoere blokken in het Industriekwartier. De Parkwoningen bestaan uit twee of drie lagen en hebben twee voorzijdes: één aan het landschap en één aan het binnenhofje van waaruit de woningen ontsloten worden. De voorzijde aan het landschap wordt gekenmerkt door een open relatie met het natuurlijke groen. Daar wordt de biodiversiteit beleefd, het regenwater opgevangen en gespeeld. De woning heeft hier zijn belangrijkste buitenruimte in de vorm
Parkwoningen De Muur Architectonische eenheden van het Parkwonen Het terras en de veranda worden mee ontworpen met de woning (Kerckebosch, Zeist).
48
49
van een volwaardig terras. De overgang van het terras
juist hier de groene, zachte kwaliteit van het Parkwonen
naar het landschap wordt op een subtiele manier
te laten doorklinken. Bijvoorbeeld door het toepassen
aangeduid en mee ontworpen met de architectuur van
van halfverharding in de parkeervakken. Het planten
het hoofdgebouw. De erfafscheiding is aan de voorzijde
van een mooie solitaire boom die het parkeervlak
niet hoger dan 1 meter hoog. Een veranda, pergola of
onderbreekt. Het opvangen van regenwater. Het
soortgelijk ontwerpmiddel beschermt de bewoners
integreren van natuurinclusieve voorzieningen. En het
tegen de zon en versterkt het gevoel van extra
mogelijk maken van geveltuintjes en gevelbeplanting.
rugdekking en net dat beetje extra privacy. Bij een moderne typologie hoort een hedendaagse De voorzijde aan het binnenhofje heeft een iets meer
vormgeving. De Parkwoningen bestaan deels uit
praktisch karakter. Hier bevinden zich niet alleen het
metselwerk dat refereert aan het Industriekwartier.
parkeren, maar ook de individuele of collectieve (fiets)
Dat kan worden gecombineerd met hout, leisteen of
bergingen van de woningen. Die mogen immers niet
andere zachte, natuurlijke materialen die passen bij
in het groen buiten de clusters gaan rondzwerven.