221013 Rapportage Bestuurlijke toekomst Enkhuizen
Tekst van het document
Bestuurlijke Enkhuizen Vier mogelijkheden voor de toekomst
toekomst
Inhoud
Opdrachtgever:
Gemeente Enkhuizen
Betreft:
Eindrapportage Verkenning bestuurlijke toekomst
Samenstellers:
Inleiding
4
Enkhuizen
1.
1.1.
Achtergrond en aanleiding
4
Frank Burkels
1.2.
Opdracht
4
Riem Abdel Wahed
1.3.
Onderzoeksvragen en leeswijzer
5
Opgaven en vraagstukken van Enkhuizen
6
2.1.
Inleiding
6
2.2.
Maatschappelijke opgaven van Nederlandse gemeenten
6
2.3.
Typisch Enkhuizen
8
Catheel Pino 2.
Magdeleen Sturm Datum:
13 oktober 2022
3.
4.
5.
Bestuurlijke toekomst: selectie van kansrijke varianten
13
3.1.
Alle opties in beeld
13
3.2.
Wind in de zeilen (variant 3)
15
3.3.
Over een andere boeg (variant 5)
16
3.4.
Met Westfriesland in konvooi (variant 8)
16
3.5.
Een sterke vloot (variant 9)
17
3.6.
Spinnaker: HH10-samenwerking geeft meer vaart
18
De bestuurlijke toekomst: wat is belangrijk?
19
4.1.
Inleiding
19
4.2.
Afwegingskader
19
4.3.
De varianten gewogen
22
Reflectie en advies
35
5.1.
Reflectie
35
5.2.
Advies
36
Bijlage 1: Verantwoording van de aanpak
Lysias Advies
T: 033 464 70 70
IBAN: NL18 ABNA 0574 2170 53
Soesterweg 310d
E: info@lysiasadvies.nl
KvK: 30166304
3812 BH Amersfoort
www.lysiasadvies.nl
BTW: NL809282471B01
38
|2
|3
1. Inleiding
sociaal domein en de voorbereiding van de Omgevingswet hebben een plek gekregen binnen deze organisatie.
1.1. Achtergrond en aanleiding
Een toekomstverkenning voor Enkhuizen is onderdeel van het vorige
Sinds 2013 werken de gemeenten Enkhuizen, Stede Broec en
college-uitvoeringsprogramma.
Drechterland samen in de Gemeenschappelijke Regeling SED. Dit is
besloten om een onderzoek te laten uitvoeren, met een startdatum
een
voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen in 2 022.
samenwerkingsverband
waarin
de
volledige
ambtelijke
Daarom
heeft
de
gemeenteraad
organisatie is ondergebracht op basis van het SETA -principe (Samen En Toch Apart). De drie gemeenten liggen naast elkaar en zijn
In eerste instantie was in 2021 sprake van een gezamenlijk onderzoek
verbonden door de weg die vanuit Enkhuizen (Koepoort) door de
door de drie SED-gemeenten, maar Stede Broec en Enkhuizen
dorpen van Stede Broec en Drechterland loopt.
besloten een eigen onderzoek te laten uitvoeren naar de bestuurlijke toekomst. Een van de aanleidingen van het onderzoek van Enkhuizen
De gemeenten hebben ieder hun eigen profiel. Enkhuizen ligt als
is dat de gemeente zich op specifieke dossiers, waarop de gemeente
historische havenstad direct aan het IJsselmeer, Stede Broec en
afwijkt van de beide andere gemeenten, niet voldoende bediend
Drechterland hebben een meer landelijk karakter en bestaan uit
voelde door de SED-organisatie.
meerdere (lint)dorpen en kernen. Drechterland heeft aangegeven zich goed te kunnen vinden in de In de loop der jaren heeft de SED-organisatie zich, met een aantal
huidige situatie en geen onderzoek te laten uitvoeren en eerder
ups en downs, ontwikkeld tot een uitvoeringsorganisatie die steeds
aangegeven ook niet deel te willen nemen aan een gezamenlijk
beter functioneert. Ontwikkelingen als de decentralisaties in het
onderzoek.
1.2. Opdracht In opdracht van het College van Burgemeester & Wethouders (B&W), waarbij de burgemeester als contactpersoon is opgetreden, heeft Lysias Advies vanuit een onafhankelijke positie onderzoek gedaan naar de bestuurlijke toekomst van Enkhuizen. Deze rapportage bevat de uitwerking van dit onderzoek. De gemeenteraad zal op basis van de verkenning een richting kiezen.
|4
1.3. Onderzoeksvragen en leeswijzer In
deze
verkenning
hebben
we
gewerkt
vanuit
een
aantal
onderzoeksvragen, die vertaald zijn naar fasen in de aanpak en de indeling van dit rapport. 1.
Welke inhoudelijke thema’s zijn specifiek voor de situatie van gemeente Enkhuizen? (hoofdstuk 2)
2.
Welke
bestuurlijke varianten zijn kansrijk
voor
gemeente
Enkhuizen? (hoofdstuk 3) 3.
Wat is belangrijk voor de toekomst van Enkhuizen en moet worden opgenomen in het toetsingskader? (hoofdstuk 4)
4.
Welk beeld van de bestuurlijke toekomst van Enkhuizen wordt zichtbaar als we de kansrijke varianten wegen langs de aspecten van het toetsingskader? (hoofdstuk 4)
5.
Welke randvoorwaarden zijn te benoemen om te komen tot een keuze en de realisatie van die keuze? (hoofdstuk 5)
In de bijlage lichten we de onderzoeksaanpak toe.
|5
2. Opgaven en vraagstukken van Enkhuizen
gemeentefonds), van financiële tekorten (rond de jeugdzorg en straks in de energietransitie) en van zichtbaar systeemfalen, bijvoorbeeld op het
2.1. Inleiding
gebied
van
de
huisvesting
van
statushouders
en
de
kinderopvangtoeslag.
In dit hoofdstuk beschrijven we de opgaven en vraagstukken die relevant zijn in toekomstverkenning voor Enkhuizen. We starten met
Inclusieve samenleving
maatschappelijke opgaven die spelen in alle Nederlandse gemeenten,
Een gemeente is inclusief als de mensen volwaardig kunnen
en staan vervolgens stil bij een aantal vraagstukken die typisch zijn
participeren. Dat is niet aan de orde in de meeste gemeenten in
voor Enkhuizen.
Nederland.
We
zien
dat
er
sprake
is
van
ongelijkheid
in 1
opleidingsniveau, inwoners die wel of geen ondersteuning hebben,
2.2. Maatschappelijke opgaven van Nederlandse gemeenten Er gaat veel goed in Nederland. Tegelijkertijd noemen bestuurders uit het hele land dezelfde maatschappelijke opgaven waar ze als
verschillen tussen mensen die meedoen in hun buurt en de lokale politiek en zij die niet stemmen en zich niet vertegenwoordigd voelen, laaggeletterdheid en vergrijzing.
gemeente voor staan. De maatschappelijke opgaven die zich in veel
Inclusiviteit is goed voor de samenleving als geheel én voor
gemeenten in Nederland manifesteren, kunnen onderverdeeld worden
individuele burgers. Het is goed voor de gezondheid van burgers en
in vijf thema’s:
het kunnen voorzien in hun eigen levensbehoeften, voor sociale
•
Inclusieve samenleving;
•
Informatiesamenleving;
•
Democratisch bestuur;
•
Wonen en leefomgeving;
•
Uitvoering.
contacten en zelfvertrouwen. Het draagt ook bij aan maatschappelijke samenhang en het functioneren van de democratie door binding en gelijkwaardigheid tussen groepen. Criminaliteit vermindert, evenals het gebruik van jeugdzorg. Met armoedebestrijding en de uitvoering van de Participatiewet en de Wmo, dragen gemeenten bij aan een inclusieve samenleving.
Deze thema’s zijn niet nieuw. Wel nieuw(er) is de context waarin ook sprake
1
is
van
een
herverdeling
van
middelen
(herijking
De s it u ati e i n E nk h u iz e n wi jk t o p he t o n der d ee l i nc l us i e v e s a me nl ev i n g n ie t -v ee l- a f v an d e o m li g ge n de g e m ee nt e n, e n ev e n m in v a n de s i tu at i e op v e e l
pl a ats e n i n N e der l an d. Br on : Atlas van afgehaakt Nederland, Josse de Voogd & René Cuperus, december 2021
|6
Door de decentralisaties draagt de gemeente een nog grotere
Democratisch bestuur
verantwoordelijkheid voor een inclusieve samenleving. We zien daarin
De lokale democratie vraagt om versterking. Veel bestuurders in
dat het beroep op (individuele) ondersteuning toeneemt, onder meer
Nederland zetten zich hier actief voor in. Dit blijkt onder andere uit de
door groeiende armoede en doordat ouderen langer thuis wonen. Ook
raads- en collegeakkoorden die in 2018 zijn gesloten, en het zal in
doen steeds meer jongeren een beroep op (professionele) jeugdzorg.
2022 niet anders zijn. Het betrekken van inwoners en andere partijen bij beleidsontwikkeling en beleidsuitvoering speelt een grote rol in het
Het is inmiddels duidelijk dat gemeentelijke budgetten niet toereikend
versterken van de lokale democratie en het zorgen voor draagvlak van
zijn. Daardoor ontstaan tekorten. Gemeenten hebben te maken met
beleid en besluiten die de gemeente neemt. Het vraagt wel om nieuwe
verdelingsvraagstukken,
manieren
en moeten inhoudelijk
ambtenaren.
van
organiseren,
en
om
andere
vaardigheden
bij
en organisatorisch bij de inrichting van het sociaal
Wonen en leefomgeving
domein keuzes maken.
Gemeenten willen een veilige en gezonde leefomgeving creëren en behouden voor hun inwoners. Verschillende ontwikkelingen hebben
Informatiesamenleving
ingrijpende
Digitale technologie valt
energietransitie,
niet meer weg denken in
klimaatadaptatie, innovaties in vervoerssystemen, bereikbaarheid en
de
het realiseren van een concurrerende en circulaire economie.
samenleving.
ICT
gevolgen de
voor
de
leefbaarheid.
woningbouwopgave,
Denk
wonen
aan en
de zorg,
heeft veel mogelijk gemaakt voor gemeenten. Denk aan kennisdeling, beter beleid door gebruik en analyse van gegevens, efficiëntie en een
Op 1 januari 2023 treedt de Omgevingswet in werking, die erop gericht
betere dienstverlening aan inwoners. Tegelijkertijd stelt de introductie
is om evenwicht te creëren tussen het benutten en beschermen van
van de digitale technologie gemeenten voor complexe vraagstukken.
de leefomgeving. Tot dan staan de gemeenten aan de lat om regels voor ruimtelijke ontwikkelingen/projecten te vereenvoudigen en
Volgens de VNG staan gemeenten voor de volgende drie opgaven: 1)
samen te voegen tot een samenhangende aanpak.
digitale beslisregels moeten voldoen aan ethische normen van transparantie, herleidbaarheid, navolgbaarheid en uitlegbaarheid. 2) efficiënt te werk gaan door middel van digitalisering zonder tekort te schieten in de bescherming van de inwoner 3) een goede regulerende rol nemen als overheid.
|7
Uitvoering De
stad een andere aanpak vragen dan in het landelijk ge bied. Dit zijn
gemeente
heeft
een
ruim
pakket
aan
uitvoerings-
en
echter opgaven die in Stede Broec en Drechterland óók spelen, hetzij
dienstverleningstaken. Die taken worden steeds meer afhankelijk van
op een andere manier. Hierna beschrijven we opgaven die - binnen
ICT. Gemeenten staan voor de opgave om:
de SED - uniek zijn voor Enkhuizen.
1. Dienstverlening mensgericht, regelarm, duidelijk en snel te laten
Onderscheidend voor Enkhuizen
zijn;
Enkhuizen is een unieke gemeente die zich door haar cultuurhistorie
2. Te opereren als verbindende schakel (en als eerste overheid) tussen inwoners,
ondernemers
en
nationale
en
Europese
overheden op gebied van overheidsdienstverlening;
onderscheidt van andere gemeenten in Westfriesland en zelfs in heel Nederland. Enkhuizen is tussen 1000 en 1200 als haven - en vissersdorp ontstaan. Het IJsselmeer ligt als een schil om de oude
3. De kansen van digitalisering te benutten en de risico’s te mitigeren; en
kern heen en bepaalt de identiteit en de belangrijkste kwaliteit van de stad. Hier ligt de basis voor de historische binnenstad met de
4. Voordeel te halen uit collectieve voorzieningen en
aanwezige
monumenten,
de
haven,
en
de
toeristische
bezienswaardigheden als het Zuiderzee Museum.
standaardisatie.
2.3. Typisch Enkhuizen
Naast deze historische kwaliteiten is Enkhuizen ook deel van een mondiaal innovatiecluster: Seed Valley, een internationaal centrum
Naast
de
grote
maatschappelijke
opgaven
die
hiervoor
zijn
beschreven, heeft Enkhuizen specifieke, ‘typisch Enkhuizer’ opgaven en opgaven die Stede Broec en Drechterland ook kennen, maar dan
voor de veredeling van voedingsgewassen en bloemen. Seed Valley heeft internationaal een belangrijke positie en wordt gezien als een belangrijk economisch innovatief cluster voor de regio.
in een andere orde grootte. De onderscheidende kwaliteiten van Enkhuizen leiden tot specifieke Stedelijke problematiek (een andere orde grootte)
‘typisch Enkhuizer’ opgaven. Deze kunnen onderverdeeld worden in
Enkhuizen wordt geconfronteerd met stedelijke opgaven. Een
vier thema’s: economisch profiel, monumenten, haven en parkeren.
voorbeeld is de sociale tweedeling. De Oranjestraat, waar sociale
Deze thema’s hangen onderling nauw samen.
woningbouw
staat
en
aanspraak
wordt
gedaan
op
armoedevoorzieningen, is hier een voorbeeld van. Dit doet een beroep op financiën, afstemming, coördinatie en tijd van ambtenaren. Ook afval en het woningtekort zijn voorbeelden van opgaven die in de
|8
Economisch profiel
Enkhuizen wil passend toeristisch beleid ontwikkelen en organiseren.
Het economisch profiel van Enkhuizen rust op twee belangrijke pijlers
De Enkhuizer opgave sluit aan op die van de Westfriese gemeenten
en is daarmee onderscheidend. Als eerste toerisme, en als tweede
Medemblik en Hoorn en op die van andere historische havensteden in
het economische cluster Seed Valley. Dit bepaalt de economische
Nederland.
ontwikkeling: hoe kan Enkhuizen deze twee pijlers versterken? Wat Zaadveredeling
vraagt dit aan beleid en uitvoering?
De ontwikkeling van Seed Valley is een bovenlokale opgave. Seed Toerisme
Valley is een regionaal samenwerkingsverband waarin bedrijven uit
Enkhuizen heeft veel te
Hoorn, Medemblik, Schagen en Enkhuizen samenwerken, dat op zijn
bieden en zet zich sterk op
beurt weer samenwerkt met Greenport NHN. Ook de provincie Noord -
de kaart als toeristische
Holland speelt een belangrijke rol. In de regionale economische
trekpleister.
agenda
Toerisme
speelt voor Enkhuizen een
van
Westfriesland
wordt
Seed
Valley
als
belangrijk
economisch cluster genoemd.
grote en belangrijke rol: veel Enkhuizers verdienen
De rol van de gemeente is belangrijk in ruimtelijke zin: zorgen dat er
hun geld ermee en het is
voldoende plek is om het cluster te faciliteren. Daarnaast kan en wil
bepalend voor het imago
de gemeente een rol spelen in de promotie bij de provincie en het Rijk
van Enkhuizen.
en samenwerkingsverbanden faciliteren. Voor deze opgave is bovenlokale samenwerking noodzakelijk, die is georganiseerd op een
Het toeristisch aanbod in de binnenstad heeft echter weinig verbindingen
met
de
twee
belangrijkste
attracties,
grotere schaal dan SED-verband.
het
Zuiderzeemuseum en Sprookjeswonderland. Hierdoor worden de
Monumenten
kwaliteiten van de stad niet altijd benut.
Enkhuizen
heeft
363
rijksmonumenten
en
208
gemeentelijke
monumenten. Deze monumenten vormen een meerwaarde en De wens is om het verblijf van de toeristen te ver lengen, zodat zij
kernkwaliteit van onze stad, maar zijn tegelijkertijd een zorg. Ze
meer besteden. Dit kan door onderlinge relaties tussen toeristische
worden als “dierbare last” ervaren. Enkhuizen heeft voor de
trekpleisters en bezoekers beter te faciliteren.
monumenten, en specifiek voor religieus erfgoed, een opgave op het
|9
gebied van organisatie, financiën en duurzaamheid. Religieus erfgoed 2
uitvoeringsagenda voor de periode 2022-2026 voorgelegd ter
staat onder druk en het toekomstperspectief is onzeker .
besluitvorming.
Monumenten vragen grote mate van specialistische kennis van het
De zorg voor monumenten vraagt veel van de SED-organisatie. De
ambtelijk apparaat. Dat komt ook doordat er veel landelijke,
beperkte ambtelijke capaciteit maakt het ingewikkeld om het
provinciale en regionale kaders gelden waaraan Enkhuizen zich moet
monumentenbeleid, de wettelijke taken en de handhaving op het
houden. Enkhuizers kaders zijn onder andere: Archeologische
goede niveau in te vullen. De monumenten die Enkhuizen in bezit
Beleidsnota, Bestemmingsplan, Beleidsregels terrassen Enkhuizen
heeft, drukken zwaar op de begroting.
(2011),
Bomenbeleidsplan
(2013),
Erfgoedverordening
(2010),
Gemeentelijke monumentenlijst, Kerkenvisie (2022), Omgevingsvisie
Verduurzaming is voor gemeenten met veel monumenten een
(2021), Welstandsnota (2013).
ingewikkeld thema. De verduurzaming van monumentale panden is van belang om als binnenstad toekomstbestendig te zijn. De opgave
In het akkoord van de gemeenteraad uit 2018 is het volgende
in Enkhuizen ligt op een aantal gebieden. Ten eerste is de
opgenomen over monumentenbeleid: ‘Voor de raadsagenda 2018-
energiebesparing en -opwek een complex vraagstuk, denk aan
2020
om een
isoleren, plaatsen van dubbelglas en zonnepanelen op monumentale
monumentenbeleid uit te werken en om de handhaving te verbeteren
gebouwen. Ten tweede is klimaatadaptatie een aandachtspunt in de
en te professionaliseren.’ Enkhuizen wil dat erfgoedbeleid leidend is
historische binnenstad.
worden van
het
college
initiatieven
verwacht
ten opzichte van ander beleid, zoals horecabeleid en evenementen. . In het college-uitvoeringsprogramma van Enkhuizen is opgenomen
Het onderhoud en renovatie van monumentale panden is voor
dat er erfgoedbeleid moet komen. In 2019 is een peilnotitie ‘Erfgoed
particuliere
als vliegwiel’ voorgesteld aan de raad en positief ontvangen. In het
verantwoordelijk voor subsidies en de landelijke en provinciale kaders
najaar van 2022 wordt het erfgoedbeleid met de bijbehorende
maken het inwoners moeilijk om zelf hun bijdrage te leveren. Ook dit
eigenaren
niet
eenvoudig.
De
provincie
is
vraagt specifieke kennis en begeleiding vanuit de SED-organisatie.
2
Dit komt door het afnemen van actieve leden, waardoor voor de leegkomende
gebouwen herbestemmingen gevonden moeten worden. Wanneer er geen sprake is van levendig gebruik, is op langere termijn de situatie financieel gezien niet houdbaar.
| 10
Haven
1.
De stad heeft een grote recreatieve haven met een aantal subhavens met verschillende belangen. Met ‘de haven’ worden alle havens in
de bereikbaarheid, routes en de ruimtelijke kwaliteit; 2.
Enkhuizen bedoeld: de Compagnieshaven, de Buyshaven en de havens en steigers in beheer bij de gemeente. De gemeente beheert
Verbeteren van de kwaliteit van de havens, de directe omgeving, Samenwerken binnen en met de sector, verbeteren en/of uitbreiden van het aanbod, service en gastvrijheid ; en
3.
de Buitenhaven, de Oude Haven, de Oosterhaven, de Veerhaven, de
Verbeteren van de eigen en/of gezamenlijke promotie en marketing.
Oude en de Nieuwe Harlingen steiger, de Gependam en de Gependamsteiger. De haven is belangrijk voor het imago van de stad
Verder levert de haven risico voor ondermijning op. Hierover lopen
en
landelijke projecten en pilots waarin Enkhuizen participeert.
levert
een
grote
bijdrage
aan
de
belevingsstad.
In de Havenvisie Enkhuizen 2017-2022 staan de wensen met bijbehorende plannen en projecten omschreven. Enkhuizen gaat zich richten op de volgende vraagstukken: 1.
Vergrijzing en het afnemend bootbezit ;
2.
Aansluiting op mogelijke ontwikkeling van de Oude Haven/ Paktuinen;
3.
arken; en
De veranderende markt voor waterrecreatie en maatschappelijke trends en ontwikkelingen stellen andere eisen aan havens. Enkhuizen
Regulering van wonen op het water, zowel woonschepen als
4.
Pensionering van charterschippers. Velen hebben Enkhuizen als
staat voor de opgave om als havenstad aantrekkelijk te blijven voor
thuishaven en willen wellicht op hun boot blijven wonen. Welke
‘de klant’. Deze groep is groot en divers (denk aan watersport,
uitdagingen brengt dit met zich mee?
riviercruisevaart, chartervaart en ligplaats) en vraagt om een totaalproduct. Dit kunnen individuele partijen niet leveren en vraagt om samenwerking (onder andere op het vlak van infrastructuur.)
Verder verkent de gemeente in hoeverre waterrecreatie op en rond het IJsselmeer, maar ook in het achterland, kan worden uitgebreid.
Investeren in de kwaliteit van de haven is van belang. De opgave bestaat uit drie onderdelen:
| 11
Parkeren Enkhuizen
2. heeft
een
Verder bespreken van vergunningen voor bewoners/overige vergunninghouders;
groeiende uitdaging op
3.
Afschaffen blauwe zones;
het
4.
Invoeren van betaald parkeren in het centrum + 1-1.5 uur gratis
gebied
van
parkeren.
De
parkeerbehoefte
is
groter
de
winterbeeld, waarbij in de zomer de wandelaars, fietsers en
er
toeristen meer gefaciliteerd worden).
dan
parkeercapaciteit: zijn
500
tot
950
parkeerplaatsen
te
(in plaats van de blauwe zones); en 5.
Differentiëren naar seizoen (onderscheid maken in een zomer- en
.
weinig. In Enkhuizen is grond schaars, waardoor er niet veel mogelijkheden zijn voor het uitbreiden van parkeerplaatsen. De parkeerbehoefte zal de komende jaren naar verwachting stijgen. Het tekort aan parkeerplaatsen wordt zowel door de bewoners als bezoekers veroorzaakt, en is merkbaar in de binnenstad op specifieke momenten, vooral in de zomer. Gevolgen van de krapte zijn bekeuringen, foutparkeren en inwoners en toeristen die ver moeten lopen vanaf hun auto naar de binnenstad. Enkhuizen wil de parkeerdruk verlagen, om enerzijds Enkhuizen leefbaarder te maken voor de inwoners en anderzijds om het historische centrum beter beleefbaar te maken. Om de parkeerdruk te verlagen, heeft de raad een aantal bouwstenen besproken. Richtinggevende uitspraken die omarmd zijn door de raad zijn: 1.
Parkeercapaciteiten uitbreiden aan de rand van de stad;
| 12
3. Bestuurlijke toekomst: selectie van kansrijke
•
3 “Wind in de zeilen”: de huidige samenwerking en de SEDorganisatie worden doorontwikkeld met meer aandacht voor de
varianten
specifieke situatie van de drie gemeenten. •
5 “Over een andere boeg”: er blijft een basis voor de
Dit hoofdstuk bestaat uit twee onderdelen: een overzicht van alle
samenwerking
geïnventariseerde mogelijke opties voor de bestuurlijke toekomst, met
‘Enkhuizer’ taken worden ontvlochten en ondergebracht in de
een toelichting van de keuze om deze wel of niet verder uit te werken, en een uitgebreide beschrijving van de geselecteerde varianten. Met
binnen
SED-verband,
maar
eigen organisatie. •
8 “Met Westfriesland in konvooi”: de Westfriese gemeenten
deze uitgebreide beschrijving ontstaat een goed en gedeeld beeld van
brengen het
wat
Westfriesland onder in één grote ‘Super GR’.
deze
varianten
inhouden.
Aanvullend
gaan
we
in
op
samenwerking met andere historische havensteden.
3.1. Alle opties in beeld
(strategische)
•
werken aan
de
opgaven
in het
Pact
van
9 “Een sterke vloot”: de Westfriese gemeenten vormen samen een federatiegemeente.
Er zijn in dit onderzoek drie strategische richtingen geïdentificeerd voor de bestuurlijke toekomst van Enkhuizen. P er richting bestaat de mogelijkheid van bestuurlijke zelfstandigheid of minder bestuurlijke zelfstandigheid/herindeling: A.
Weg van SED: Enkhuizen neemt afscheid van de SEDorganisatie en (in zekere mate) de samenwerkingspartners Drechterland en Stede Broec.
B.
Door in SED: Enkhuizen zet – meer - in op de samenwerking met Drechterland en Stede Broec.
C.
Schaalsprong: Enkhuizen kiest voor een schaalsprong en zoekt de samenwerking met andere gemeenten op Westfries niveau.
In het hierna opgenomen schema zijn de varianten kort beschreven, en is aangegeven welke varianten op basis van de verkenning de moeite waard zijn om uit te werken, namelijk:
| 13
A Weg van SED
B Door in SED
C Schaalsprong
Bestuurlijk zelfstandig
Bestuurlijk niet (geheel) zelfstandig
1. Een eigen koers – de gemeente Enkhuizen blijft zelfstandig en krijgt weer een eigen ambtelijke organisatie.
2.Overstag- de gemeente Enkhuizen vormt samen met een of meer andere gemeenten dan Stede Broec of Drechterland, een nieuwe gemeente.
Deze variant achten we niet haalbaar, o.m. vanwege de groeiende complexiteit in taken en opgaven. De redenen om in 2013 voor ambtelijke samenwerking te kiezen, staan nog steeds. Daarnaast is het bouwen van een nieuwe organisatie om verschillende redenen ingewikkeld. 3. Wind in de zeilen – de huidige samenwerking en de SED-organisatie worden doorontwikkeld met meer aandacht voor de specifieke situatie van de drie gemeenten.
Deze variant achten we niet realistisch nu er in de nabijheid geen logische partners zijn voor deze variant. Daarnaast is een provincieoverstijgende herindeling zeer complex, onder meer omdat een gemeente dan moet ‘wisselen’ van wettelijk verplichte gemeenschappelijke regelingen. 4. 1 mast op het schip - de gemeenten Stede Broec, Enkhuizen en Drechterland vormen samen een nieuwe gemeente.
Deze variant bouwt voort op de kracht van de huidige samenwerking en de lijn van ontwikkeling kan worden doorgezet. Deze variant kan ook dienen als ‘basismodel’ ter vergelijking.
Met deze variant verliest Enkhuizen invloed op bestuurlijke keuzes op langere termijn (m.n. een schaalsprong). Daarnaast stond de relatie tussen de drie gemeenten tot de zomer onder druk, wat dit geen realistisch en stabiel scenario maakt.
5. Over een andere boeg - er blijft een basis voor de samenwerking binnen SED-verband, maar (strategische) ‘Enkhuizer’ taken worden ontvlochten en ondergebracht in de eigen organisatie. De huidige samenwerking kan in deze variant worden benut en doorontwikkeld en tegelijkertijd krijgt Enkhuizen ruimte voor en meer zeggenschap over ‘eigenheid’ en eigen ‘oplossingen’. 6. Wind in de zeilen plus één gemeente – Een vierde gemeente sluit aan bij de SED-samenwerking. Er is geen gemeente die op dit moment logisch en passend is en interesse heeft in een dergelijke samenwerking. 8. Met Westfriesland in konvooi – de Westfriese gemeenten brengen het werken aan de opgaven in het Pact van Westfriesland onder in één grote ‘Super GR’. De regio is een natuurlijke eenheid en deze variant is een voorstelbaar vervolg op het Pact van Westfriesland, zonder de grote stap van het opgeven van identiteit en zelfstandigheid.
7. 1 mast op het schip plus één gemeente - de SED-gemeenten vormen samen een nieuwe gemeente met een andere vierde gemeente. Er is geen gemeente die op dit moment logisch en passend is en interesse heeft in een herindeling. 9. Een sterke vloot – de Westfriese gemeenten vormen samen een federatiegemeente. De regio is een natuurlijke eenheid met gezamenlijke historie en vergelijkbare vraagstukken. De federatiegemeente doet recht aan eigenheid en nabijheid en biedt schaalgrootte. 10. Een grootscheepse aanpak - de Westfriese gemeenten vormen samen een nieuwe gemeente. Deze variant is een langetermijnperspectief. Onze taxatie is dat het nu uitwerken van deze variant door Enkhuizen, partijen kan afschrikken. Dit zou in gezamenlijkheid verkend moeten worden.
| 14
3.2. Wind in de zeilen (variant 3)
bijvoorbeeld aan de mogelijkheid, vanwege de krapte op de arbeidsmarkt, medewerkers met specialistische expertises zoveel
In deze variant worden de huidige samenwerking en de SEDorganisatie doorontwikkeld, met meer aandacht voor de specifieke situatie van Enkhuizen, Stede Broec en Drechterland, en blijft Enkhuizen bestuurlijk zelfstandig.
mogelijk te ontlasten van administratieve werkzaamheden door een grotere inzet van ondersteunend-administratief personeel. De SEDorganisatie
is
hierbij
aan
zet,
binnen
het
huidige
sturingsarrangement.
Een voorwaarde voor deze variant is dat de drie gemeenten
Aanvullend adviseren wij twee ontwikkelingen:
Drechterland, Stede Broec én Enkhuizen zich committeren aan de SED-samenwerking en -organisatie. Dat houdt in dat de drie
1.
De
gemeenten
benoemen
als
uitgangspunt
voor
de
gemeenten expliciteren dat zij voor deze samenwerking ‘willen gaan’,
samenwerking het “Samen, tenzij…”-principe. Dat houdt in dat
oog hebben voor het gedeelde belang en ieders individuele belang
beleid en uitvoering van de drie gemeenten hetzelfde is, tenzij
daarbinnen, en dat zij de samenwerking, noch de (financiële)
de gemeentelijke situatie inhoudelijk (niet politiek) zodanig
samenwerkingsafspraken,
an
verschilt, dat afwijking op zijn plaats is. Dit geeft meer
sich niet ter discussie stellen.
mogelijkheden
om
processen
te
standaardiseren,
wat
administratief werk voorkomt, zoals het steeds maken van drie Daarbij is natuurlijk van belang op
verschillende college- en raadsvoorstellen. Een manier om hier
welke manier de SED-
organisatie
zich
invulling aan te geven, is dat de drie gemeenten aangeven welke
verder
opgaven dermate anders zijn, dat de ‘tenzij’ op zijn plaats is.
ontwikkelt. In onze visie moet
Voor Enkhuizen is onze aanbeveling dit laten gelden voor de
die doorontwikkeling allereerst
Enkhuizer opgaven economie (toerisme en Seed Valley), de
aansluiten op de verbeteringen
haven, monumenten en parkeren. De vertaling van de drie
die de afgelopen anderhalf jaar al
hebben
Ook op andere manieren zal blijvend
coalitieakkoorden naar een uitvoeringsprogramma SED biedt
plaatsgevonden. ingezet
worden kwaliteitsverbetering.
moeten op
hiervoor een uitgelezen mogelijkheid. 2.
Per gemeente wordt strategische adviescapaciteit beschikbaar gesteld die gecommitteerd voor één van de drie gemeenten werkt. Denk bijvoorbeeld aan 2 fte per college.
Denk
| 15
3.3. Over een andere boeg (variant 5)
3.4. Met Westfriesland in konvooi (variant 8)
Er blijft bij deze variant een stevige basis voor de samenwerking
Deze variant is gericht op de wat langere termijn. In het kort brengen
binnen SED-verband, maar (strategische) ‘Enkhuizer’ taken worden
de Westfriese gemeenten het werken aan de opgaven die zijn
ondergebracht in een eigen organisatie. Ook in deze variant blijft
benoemd in het Pact van Westfriesland, onder in één veelomvattende
Enkhuizen bestuurlijk zelfstandig.
‘Super GR’. Enkhuizen blijft in deze variant bestuurlijk zelfstandig.
In deze variant erkent Enkhuizen (net als Stede Broec en
Het gaat om de volgende taken:
Drechterland) de waarde van de SED-samenwerking en -organisatie, maar ook dat deze op onderdelen onvoldoende beantwoordt aan de
1. Wonen, Leefbaarheid en bereikbaarheid
gemeentelijke opgaven, ambities en eigenheid. Op die onderdelen
2. Energietransitie en klimaatadaptatie
wordt capaciteit onttrokken uit de SED-organisatie en weer in een
3. Ondernemen en economie
eigen ambtelijke organisatie ondergebracht.
4. Arbeidsmarkt en onderwijs 5. Vrije tijd
Voor Enkhuizen gaat het om taken die nauw verbonden zijn met de
6. Sociaal domein
specifieke Enkhuizer opgaven. Het gaat daarbij in ieder geval om een aantal
beleidsmedewerkers,
uitvoerende
taken
zoals
maar
mogelijk
handhaving.
aantal
Aanvullend wordt de uitvoering van taken die de gemeenten nu al
organisatorische
samen doen op dit schaalniveau (bijvoorbeeld het SW -bedrijf
ook
Vanuit
een
eenvoud heeft het de voorkeur dat ook Stede Broec en Drechterland een vergelijkbare beweging maken, maar dat is uiteraard aan hen.
Werksaam) ondergebracht in deze GR. In
deze
variant
is
sprake
van
een
formele
delegatie
van
Los van de opbouw van een kleine eigen ambtelijke organisatie, hoort
bevoegdheden. In de GR worden afspraken vastgelegd over de
bij
op
uitvoering en toe- en uittreding. Uiteraard kunnen taken gefaseerd bij
kwaliteitsverbetering. Wel moet de financiële bijdrage van Enkhuizen
de GR worden ondergebracht. Een eerste voorwaarde is wel dat in
- en de andere gemeenten - aan de SED-samenwerking worden
ieder geval de drie SED-gemeenten dezelfde taken overhevelen. De
heroverwogen, ook in relatie tot de overhead van de SED-
tweede voorwaarde is dat de andere Westfriese gemeenten ook
organisatie.
bereid zijn de samenwerking op – onderdelen van – het Pact te
deze
variant
dat
de
SED-organisatie
blijft
inzetten
intensiveren, door taken onder te brengen in de GR.
| 16
3.5. Een sterke vloot (variant 9)
vormgeving. Bepaalde taken worden van de afzonderlijke gemeenten naar
In het kort vormen de Westfriese gemeenten in deze variant samen een federatiegemeente 3. Dit sluit aan bij het concept dat bureau Berenschot heeft ontwikkeld in opdracht van het ministerie van BZK: “Een
federatiegemeente
is
een
organisatievorm
met
een
democratisch gelegitimeerd orgaan op centraal en decentraal niveau. Het idee is dat de regionale slagkracht wordt vergroot, terwijl het
de regionale federatie overgeheveld en
bepaalde
taken
blijven
de
deelnemende gemeenten uitvoeren. Het Pact van Westfriesland zou een basis
kunnen
vormen
voor
een
taakverdeling binnen Westfriesland.
gemeentebestuur dichtbij de inwoners blijft staan en zich kan bezighouden met de lokale opgaven.
Een federatiegemeente onderscheidt zich in een aantal opzichten van een
Een federatiegemeente kent twee hoofdsmaken: 1.
De gemeente is het centrale niveau (“de federatie”) en is opgebouwd uit decentrale onderdelen* (gemeentelijke federatie)
2.
De gemeente is het decentrale niveau en vormt samen met andere gemeenten het centrale niveau (“de federatie”) (regionale federatie)”
In de variant ‘Een sterke vloot’ gaat het om de tweede variant: een regionale federatie. Bij een regionale federatie vormen minstens drie
GR. Het belangrijkste verschil is dat de
federatie
gekozen
een
rechtstreeks
Algemeen
Bestuur/raad
heeft. Regionale samenwerkingsverbanden die onder de vlag van een Wgr functioneren, hebben dat niet. In deze variant blijft Enkhuizen dus én bestuurlijk zelfstandig én wordt
onderdeel
van
een
groter
geheel,
de
regionale
federatiegemeente.
gemeenten een federatie. Zowel de afzonderlijke gemeenten als de federatie kennen een rechtstreeks gekozen algemeen bestuur (raad). Uitgangspunt is dat gemeentebesturen vrijwillig kiez en voor de
3
Het concept federatiegemeente wordt door het ministerie van BZK verkend. Tot op
heden is er geen federatiegemeente in Nederland en word t er ook nog niet mee
nieuwe bestuurlijke concepten, waaronder de federatiegemeente, nader uitgewerkt zouden worden en waar mogelijk zouden worden toegepast.
geëxperimenteerd. In de begroting van het ministerie van BZK stond dat in 2021
| 17
3.6. Spinnaker: HH10-samenwerking geeft meer vaart
In elke variant is het de moeite waard om deze samenwerking te verkennen. Een eerste verkennend gesprek met een aantal relevante
Binnen alle varianten is het mogelijk - en wenselijk - om de samenwerking te zoeken met andere kleine historische havensteden
gemeenten laat een voorzichtig positief beeld en herkenning op de inhoud zien.
steden met vergelijkbare opgaven als Enkhuizen: een HH10samenwerking (Historische Havensteden). Een samenwerking die beperkter
is
in
omvang
dan
de
Vereeniging
van
Zuiderzeegemeenten , en die – daardoor - meer diepgang kan krijgen 4
omdat de opgaven meer vergelijkbaar zijn. In praktische zin kan deze samenwerking uiteraard wel een specifiek samenwerkingsverband zijn binnen de Vereeniging van Zuiderzeegemeenten. De inhoudelijke samenwerking in dit HH10-verband kan verschillende vormen aannemen. Wij denken in eerste instantie aan contacten leggen,
kennisuitwisseling
en
mogelijk
gezamenlijke
beleidsvoorbereiding op de specifieke opgaven van de historische havensteden, die naar verwachting in het verlengde liggen van die van Enkhuizen. Als dat goed gaat, is aanvullend een gezamenlijke lobby mogelijk.
4
Almere, Bunschoten, De Fryske Marren, Drechterland, Dronten, Edam-Volendam, Elburg, Enkhuizen, Ermelo, Gooise Meren, Harderwijk, Hollands Kroon, Hoorn, Huizen, Kampen, Koggenland, Lelystad, Medemblik, Súdwest-Fryslân, Stede Broec, Oldebroek, Urk, Waterland, Zeewolde, Zwartewaterland
| 18
4. De bestuurlijke toekomst: wat is belangrijk?
herkenbaarheid van de organisatie en de organisatie van Enkhuizer opgaven.
4.1. Inleiding
4.2. Afwegingskader
Om te komen tot een geobjectiveerd beeld van de uitgewerkte 1. Eigen profiel
bestuurlijke varianten, is het goed om vast te stellen wat daarin belangrijk is. Daartoe hebben we op basis van gesprekken met de begeleidingsgroep en andere gesprekspartners en onze eigen expertise een afwegingskader gemaakt. Het afwegingskader is
De mate waarin de variant aansluit op de Enkhuizer opgaven en inwoners
vastgesteld door de begeleidingsgroep. In het volgende hoofdstuk
•
werken we de verschillende, kansrijke varianten uit aan de hand van
•
dit afwegingskader. Het afwegingskader kent zeven onderdelen:
•
Nabijheid van bestuur: hoe dichtbij zijn college en raad voor inwoners en ondernemers (fysiek en gevoelsmatig)? Herkenbaarheid van de organisatie: in hoeverre is de organisatie herkenbaar 'van en voor Enkhuizen'? Organisatie van Enkhuizer opgaven: hoe en door welke organisatie worden de Enkhuizer opgaven opgepakt? Hoe wordt gepoogd recht te doen aan de 'eigenheid'?
1. Eigen profiel 2. Dienstverlening aan de samenleving 3. Bestuurlijke sturing 4. Regionale positie 5. Organisatiekracht 6. Financiën 7. Realisatie scenario Per onderdeel geven we een beschrijving van wat we ermee bedoelen (de mate waarin de variant…) en elk onderdeel kent een aantal elementen. Als voorbeeld: om te kijken hoe een variant scoort op ‘Eigen profiel’ (de mate waarin de variant aansluit op de Enkhuizer opgaven en inwoners), beschrijven we de nabijheid van bestuur, de
| 19
2. Dienstverlening aan de samenleving
4. Regionale positie
De mate waarin de variant voorziet in kwaliteit van dienstverlening aan inwoners en ondernemers
De mate waarin de variant de gemeentelijke positie in en bijdrage aan de regio versterkt
•
• •
• • •
Couleur locale: welke lokale kennis, netwerk en ervaring is aanwezig binnen de organisatie? Contact: in hoeverre is het contact tussen inwoners/ondernemers en (ambtenaren binnen) de organisatie laagdrempelig en begrijpelijk? Standaard dienstverlening: worden mensen snel en goed geholpen bij eenvoudige vragen? Maatwerkdienstverlening: worden mensen snel en goed geholpen bij complexe vragen?
• •
Speelveld: wat is de regio en wie zijn partners? Regionale samenwerking: hoe werkt Enkhuizen samen met de regio? Bestuurlijk-strategische kracht: wat kan Enkhuizen bijdragen in de regio (gezien vanuit organisatie en vanuit verhoudingen in de regio)? Uitvoeringskracht: wat kan Enkhuizen bijdragen in de regio (gezien vanuit organisatie)?
5. Organisatiekracht 3. Bestuurlijke sturing De mate waarin raad en college kunnen besturen en kunnen (laten) realiseren • • •
•
Complexiteit: hoe ingewikkeld is de variant wat betreft bestuur en organisatie? Dienstverlening aan bestuur: worden de burgemeester, wethouders en raadsleden snel en goed ondersteund? Autonomie: in hoeverre moeten burgemeester, wethouders en raadsleden compromissen sluiten met andere gemeenten in bestuurlijke keuzes? (bv. bij samenwerking wordt vaak gestuurd op harmonisatie) Realisatiekracht: in hoeverre is de organisatie (in welke vorm dan ook) in staat beleid uit te voeren?
De mate waarin de organisatie in staat is te leveren wat nodig en wenselijk is • • • •
Kwaliteit: in hoeverre werkt de organisatie efficiënt en effectief? Kwetsbaarheid: in hoeverre is de organisatie kwetsbaar? (bv. door éénpitters) Wendbaarheid: in hoeverre is de organisatie in staat wendbaar op te treden? (bv. bij coronamaatregelen en -uitkeringen) Aantrekkelijke werkgever: in hoeverre is de organisatie in staat voldoende en passend personeel aan te trekken en te behouden?
| 20
6. Financiën De mate waarin de variant impact heeft op de financiële positie van de gemeente •
Structurele kosten: Inschatting van de kosten van de ambtelijke organisatie
7. Realisatie scenario De route naar realisatie van de variant • • • •
Realisatie: welke stappen zijn nodig om te komen tot deze variant? Complexiteit realisatie: hoe complex is het realiseren van deze variant? Incidentele kosten: welke (soort) baten en lasten brengt de keuze voor een variant met zich mee? Inschatting doorlooptijd: hoe lang duurt het ongeveer tot deze variant gerealiseerd kan zijn?
| 21
4.3. De varianten gewogen
4.3.1 Variant 3: Wind in de zeilen
Enkhuizer opgaven – In deze variant worden de Enkhuizer opgaven nog steeds opgepakt door de SED-organisatie. Binnen de organisatie wordt wel meer menskracht (dus tijd en aandacht) beschikbaar gesteld voor de opgaven en ‘eigenheid’ van de gemeenten.
Wind in de zeilen – de huidige samenwerking en de SEDorganisatie worden doorontwikkeld met meer aandacht voor de
Dienstverlening aan de samenleving
specifieke situatie van Enkhuizen.
Couleur locale – Er is de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in de organisatieontwikkeling van de SED. In deze variant wordt daarop voortgebouwd, waarbij investeren in lokale kennis, netwerk en
Eigen profiel
ervaring met specifieke opgaven aandacht moet houden. Het vraagt
Nabijheid bestuur - De nabijheid, of ervaren afstand, tussen
van medewerkers van de SED-organisatie om letterlijk in contact te
inwoners en ondernemers en bestuur (raad en college) blijft in deze
komen met de lokale situatie, door daar zichtbaar aanwezig te zijn.
variant hetzelfde.
Contact inwoners en ondernemers – Zoals benoemd is er veel
Herkenbaarheid organisatie – In deze variant is er meer aandacht
geïnvesteerd in de SED-organisatie, wat zichtbare resultaten heeft
voor de specifieke opgaven van de drie deelnemende gemeenten dan
opgeleverd. Het is duidelijk dat de investeringen in laagdrempelig
in de huidige situatie, door de doorontwikkeling van de SED-
contact rendement beginnen op te leveren en we gaan ervan uit dat
organisatie. Door efficiencyvoordelen ontstaat meer ruimte voor
in deze variant, in lijn met de ingezette ontwikkeling, de contacten
enerzijds aandacht voor de specifieke opgaven en anderzijds voor
over de specifieke Enkhuizer opgaven zullen verbeteren.
kwaliteit in brede zin. De positie van Enkhuizen is hierin hetzelfde als die van de andere gemeenten binnen de SED-samenwerking.
Standaard dienstverlening – De schaalgrootte van de SEDorganisatie en de doorontwikkeling van de organisatie bieden een
Er zal meer eigenaarschap ontstaan door grotere herkenbaarheid van de eigen opgaven in de organisatie. Uiteraard is een voorwaarde dat de samenwerking tussen de gemeenten versterkt wordt en het eerdere dispuut van tafel blijft.
goede basis voor de standaard dienstverlening. Maatwerk dienstverlening – De schaalgrootte van de SEDorganisatie biedt meer mogelijkheden voor maatwerk. Enerzijds vanwege het kunnen aantrekken van gekwalificeerde medewerkers, anderzijds vanwege de extra aandacht voor de deelnemende gemeenten ten aanzien van hun specifieke opgaven. | 22
Bestuurlijke sturing
Regionale positie
Complexiteit – Deze variant is iets complexer dan de huidige
Speelveld – De regio is en blijft Westfriesland. Er zal meer in SED-
organisatie, omdat er een extra sturings- en organiseervariabele
verband opgetreden worden in de regio. De samenwerking wordt dus
wordt geïntroduceerd: specifieke aandacht voor de deelnemende
benut om de positie in de regio te versterken.
gemeenten. Voor het gemeentebestuur is deze variant minder complex,
het
krijgt
juist
specifieke
aanspreekpunten
in
de
Regionale samenwerking – Er zal op dezelfde wijze als nu worden
organisatie.
samengewerkt in de regio.
Dienstverlening bestuur – De ondersteuning van het bestuur en de
Bestuurlijke strategische kracht – Er zal in deze variant sprake zijn
raad gaat verbeteren, doordat hier capaciteit voor vrijkomt en het
van betere positionering en agendering door samenwerking beter te
bestuur rechtstreeks kan sturen. Het vraagt wel nadrukkelijk
benutten.
aandacht voor ‘samen, tenzij’, omdat teveel maatwerk ten koste kan gaan van het algehele niveau van dienstverlening. Autonomie – In deze variant is er meer aandacht dan nu voor ‘samen, tenzij’. De autonomie neemt toe voor de specifieke ‘tenzij’ onderwerpen, maar neemt af bij de generieke ‘samen’ onderwerpen.
Uitvoeringskracht
– Als de
doorontwikkeling van de SED-
organisatie benut kan worden om rust te creëren in de organisatie, dan zal er meer ruimte en aandacht ontstaan voor de uitvoering. Organisatiekracht Kwaliteit – De kwaliteit in brede zin zal verbeteren, zowel in termen
Realisatiekracht – De realisatiekracht zal in deze variant toenemen
van effectiviteit als van efficiency, door de specifieke aandacht voor
ten opzichte van de huidige situatie door het ‘samen, tenzij’ principe
de opgaven van Enkhuizen en de andere deelnemende gemeenten.
en door de algemene doorontwikkeling van de SED-organisatie. Er
Het ‘samen, tenzij’ principe zal daar positief aan bijdragen.
wordt minder onderscheid gemaakt waar het niet hoeft, waardoor de administratieve last die ontstaat door verschillen tussen de drie gemeenten afneemt. Randvoorwaarden zijn: het momentum benutten en houding en gedrag meer richten op samenwerking.
Kwetsbaarheid – De SED-organisatie is mede vormgegeven om de kwetsbaarheid van de verschillende gemeenten te verminderen. Door nu in te zetten op doorontwikkeling en ‘samen, tenzij’ zal de kwetsbaarheid verder afnemen. Wendbaarheid – Wendbaarheid betekent kunnen inspelen op onverwachte situaties. Meer rust in de organisatie en meer ‘samen,
| 23
tenzij’ zorgt er voor dat er capaciteit vrijkomt om sneller en gerichter
Incidentele kosten – Deze variant vraagt het blijven investeren in de
te reageren.
organisatie. Dat gebeurt nu ook en kan dus
Aantrekkelijke werkgever – Een organisatie met een positief imago,
in
principe
financieel
neutraal
worden doorgezet.
waar het plezierig werken is en waar aandacht is voor ontwikkeling, doorlooptijd
–
zal het beter doen op de arbeidsmarkt. Ook draagt rust in de
Inschatting
organisatie bij aan het binden en boeien van medewerkers en aan
realisatie van deze variant gaat over
een lager ziekteverzuim.
meer
aandacht
voor
De
cultuur
en
samenwerking. Dat vraagt dus
niet
Financiën
specifiek een doorlooptijd maar is een
Structurele kosten – Deze variant heeft nauwelijks structurele
continu
financiële impact. De medewerkers met specifieke focus op de
wijziging in de organisatie zou binnen 6
deelnemende gemeenten komen uit de eigen formatie. Efficiëntie
tot 9 maanden gerealiseerd kunnen zijn.
proces.
De
overzichtelijke
wordt benut voor het verbeteren van de kwaliteit. Realisatie van dit scenario
4.3.2 Variant 5: Over een andere boeg
Realisatie scenario – De uitvoering van dit scenario wordt gevat in een ontwikkelplan en een uitvoeringsprogramma, met een beperkte wijziging in de organisatie (focus aanbrengen). Het vraagt om gezamenlijkheid in raden en bestuur en specifiek aandacht voor
Over een andere boeg - er blijft een basis voor de samenwerking binnen SED-verband, maar (strategische) ‘Enkhuizer’ taken worden ontvlochten en ondergebracht in een eigen organisatie.
‘samen, tenzij’. Complexiteit realisatie – De uitvoering is echter wel ingewikkeld
Eigen profiel
door het 'softe' karakter en de noodzaak van cultuurverandering bij
Nabijheid bestuur- De nabijheid, of ervaren afstand, tussen
raad, bestuur en ook in de organisatie. Deze is even goed veel
inwoners en ondernemers en bestuur (raad en college) blijft in deze
minder complex dan een herindeling.
variant hetzelfde. Herkenbaarheid - Naast de SED-organisatie ontstaat een kleine eigen en herkenbare organisatie voor Enkhuizen, wat leidt tot een
| 24
beter herkenbaar profiel ‘van en voor Enkhuizen’. Maar het kan ook
Bestuurlijke sturing
leiden tot verwarring over welke organisatie (SED of de ‘eigen’
Complexiteit – De complexiteit van deze variant is groter dan in de
ambtenaren) aan de lat staat voor bepaalde onderwerpen.
huidige situatie, doordat er naast de SED-organisatie een tweede organisatie ontstaat specifiek voor Enkhuizen.
Enkhuizer opgaven - De 'typisch Enkhuizer’ opgaven worden opgepakt in de eigen organisatie, dus los van de SED-samenwerking.
Dienstverlening aan bestuur – Dit verbetert door de specifieke
Zo wordt recht gedaan aan de eigenheid van Enkhuizen.
ondersteuning voor wethouders. figuurlijk
dichterbij
dan
in
Medewerkers zitten letterlijk en
variant
3.
De
kwaliteit
van
de
Dienstverlening aan de samenleving
dienstverlening aan de raad neemt toe door meer gerichte aandacht
Couleur locale - Binnen de SED-organisatie blijft kennis van de
vanuit de eigen organisatie en kwaliteitsontwikkeling binnen de SED-
Enkhuizer situatie aanwezig, en specifieke kennis wordt gebundeld
organisatie. Er is meer maatwerk voor de opgaven van Enkhuizen,
in de eigen organisatie. Daarmee wordt beter ingespeeld op de
waarbij het ‘samen, tenzij’ principe een belangrijke randvoorwaarde
couleur locale dan in de huidige situatie.
is.
Contact – Dit zal niet veel verschillen met de huidige variant. Dit
Autonomie - In deze variant is er, net als bij variant 3, meer aandacht
hangt wel af van het type vraag en waar deze gesteld gaat worden:
dan nu voor ‘samen, tenzij’. De autonomie neemt toe voor de
de SED- of gemeentelijke organisatie. Daardoor is er ook meer
specifieke ‘tenzij’ onderwerpen, maar neemt af bij de generieke
verwarring mogelijk: waar moet je zijn met welke vraag?
‘samen’ onderwerpen.
Standaard dienstverlening – Hierin is deze variant neutraal. De schaalgrootte van SED en de doorontwikkeling van de organisatie bieden ook hierin een goede basis voor de standaard dienstverlening. Maatwerk dienstverlening - Net als in de variant 3 valt of staat dit met het aantrekken van hoogwaardige medewerkers. Afhankel ijk van de vraag wordt of de SED-organisatie ingeschakeld of de Enkhuizer organisatie. Een goed werkende verbinding tussen de SED- en de gemeentelijke organisatie is een succesvoorwaarde.
| 25
Realisatiekracht – De
Bestuurlijk strategische kracht – Er is in deze variant sprake van
realisatiekracht
van
een betere positionering en agendering door samenwerking beter te
deze
zal
benutten.
variant
toenemen ten opzichte van de huidige situatie
Uitvoeringskracht - Als de doorontwikkeling van de SED-organisatie
door het ‘samen, tenzij’
benut wordt om rust te creëren in de organisatie, zal meer ruimte en
principe
aandacht ontstaan voor de uitvoering in de praktijk. Ook zal de
en
door
de
algemene
uitvoeringskracht op de Enkhuizer opgaven toenemen door de
doorontwikkeling van de
specifieke focus en aanwezige capaciteit.
SED-
organisatie.
Er
wordt minder onderscheid gemaakt waar het niet hoeft, waardoor de administratieve
lasten
momentum benutten en
afnemen.
Randvoorwaarden
zijn
het
houding en gedrag meer richten op
samenwerking. De uitvoering van specifieke Enkhuizer opgaven wordt beter. Mogelijk is er wel meer afstemming nodig tussen de Enkhuizer organisatie en de SED-organisatie, wat de realisatiekracht juist weer niet ten goede komt. Regionale positie Speelveld - De regio is en blijft Westfriesland. De SED- organisatie treedt op als vertegenwoordiger van Enkhuizen in de regio, maar ook de eigen organisatie. Dit vraagt extra afstemming. Regionale samenwerking – De regionale samenwerking zal nu via twee lijnen plaatsvinden, deels vanuit SED-verband, deels vanuit de gemeentelijke organisatie. Dit vraagt extra afstemming en is complexer dan in de huidige situatie.
Organisatiekracht Kwaliteit - De kwaliteit in brede zin zal verbeteren, zowel in termen van effectiviteit als van efficiency, door de specifieke aandacht voor de opgaven van Enkhuizen en de andere deelnemende gemeenten. Het ‘samen, tenzij’ principe draagt hier ook positief aan bij. Echter: er is ook sprake van schaalnadeel door afsplitsing van een deel van de taken naar eigen organisatie voor Enkhuizen en meer afstemming. Kwetsbaarheid – De SED-organisatie is mede vormgegeven om de kwetsbaarheid van de verschillende gemeenten te verminderen. Door nu in te zetten op doorontwikkeling en ‘samen, tenzij’ zal de kwetsbaarheid verder afnemen. De eigen organisatie zal echter beperkt in omvang zijn en daarmee wel relatief kwetsbaar. Wendbaarheid - Wendbaarheid betekent kunnen inspelen op onverwachte situaties. Meer rust in de organisatie en meer ‘samen, tenzij’ in de SED zorgt er voor dat er gezamenlijk sneller en gerichter gereageerd kan worden. gezamenlijkheid en rust. De Enkhuizer organisatie kan snel handelen en is daardoor wendbaar, maar bij | 26
grote, onverwachte ontwikkelingen op de eigen specifieke thema’s
en ook in de organisatie, in combinatie met de gedeeltelijke
(crisis) speelt de kwetsbaarheid een rol.
ontvlechting. Het zal echter minder complex zijn als een herindeling, maar complexer dan variant 3 vanwege het inrichten van een eigen
Aantrekkelijke werkgever - Een organisatie met een positief imago, waar
het
plezierig
werken
is
en
waar
aandacht
is
organisatie.
voor
doorontwikkeling, zal het beter doen op de arbeidsmarkt. Ook draagt
Incidentele kosten – Deze variant vraagt het blijven investeren in de
rust in de SED-organisatie bij aan het binden en boeien van
organisatie. Dat gebeurt nu ook en kan daardoor in principe financieel
medewerkers en aan een lager ziekteverzuim. Personeel aantrekken
neutraal worden doorgezet. Het opzetten van de eigen organisatie
voor de eigen organisatie is een aandachtspunt, ook in de
zorgt wel voor tijdelijke (frictie)kosten.
verhoudingen om te voorkomen dat er onderling concurrentie ontstaat.
Inschatting doorlooptijd – De realisatie van deze variant gaat over meer aandacht voor cultuur en samenwerking. Dat vraagt dus niet
Financiën
specifiek een doorlooptijd maar
is een continu proces.
De
Structurele kosten - Deze variant heeft beperkte structurele
overzichtelijke wijziging in de organisatie zou binnen 9 tot 12
financiële impact. De medewerkers met specifiek e focus op de
maanden gerealiseerd kunnen zijn.
deelnemende gemeenten komen uit de eigen formatie. Efficiëntie wordt benut voor het verbeteren van de kwaliteit. Wel is sprake van schaalnadelen en extra coördinatiekosten door een eigen organisatie naast de SED-organisatie. Realisatie van dit scenario Realisatie scenario - De uitvoering van dit scenario wordt gevat in een ontwikkelplan en een uitvoeringsprogramma, met onder meer een wijziging in de organisatie (gedeeltelijke ontvlechting). Het vraagt om gezamenlijkheid in raden en bestuur en specifiek aandacht voor ‘samen, tenzij’. Complexiteit realisatie – De uitvoering is ingewikkeld door het 'softe' karakter en de eisen aan cultuurverandering bij raad, bestuur | 27
4.3.3 Variant 8 Met Westfriesland in konvooi
aan Stede Broec en Drechterland. In dat opzicht is de organisatie wel meer ook ‘van Enkhuizen’.
Met Westfriesland in konvooi – de Westfriese gemeenten brengen het werken aan de opgaven in het Pact van Westfriesland
Enkhuizer opgaven – de Enkhuizer opgaven worden beter opgepakt doordat gemeenten met meer vergelijkbare opgaven onderdeel zijn
onder in één grote ‘Super GR’.
van de GR. Denk aan de haven en monumenten: voor deze opgaven kan Enkhuizen goed met Medemblik en Hoorn samenwerken. Eigen profiel Nabijheid - In deze variant blijft Enkhuizen een eigen raad en bestuur
Dienstverlening aan de samenleving
houden. Tegelijkertijd zal veel bepaald worden op het niveau van de
Couleur locale – De aanwezigheid van lokale kennis, netwerk en
gemeenschappelijke regeling. De ervaring leert dat raden moeilijk
ervaring neemt af omdat veel ambtenaren zullen werken op Westfries
grip krijgen en houden op gemeenschappelijke regelingen. Inwoners
niveau en meer op afstand zullen staan. Tegelijkertijd is op dat niveau
en
ondernemers
kunnen
wel de schaal aanwezig om, samen met gemeenten als Medemblik
terecht bij college en raad,
en Hoorn, kennis te ontwikkelen over lokale opgaven (zoals
maar
verduurzaming van monumenten).
in
vervolgens
hoeverre daarop
die
effectief
actie kunnen ondernemen, is
Contact – Het risico bestaat dat inwoners en ondernemers geen
een aandachtspunt. Dat zal
laagdrempelig
mogelijk
onduidelijkheid over waar ze moeten zijn.
het
gevoel
van
nabijheid doen afnemen. Herkenbaarheid – de herkenbaarheid van de organisatie zal afnemen. Een groot deel van de ambtelijke organisatie zal namelijk zijn ondergebracht bij de gemeenschappelijke regeling, die niet duidelijk (alleen) ‘van en voor Enkhuizen’ is en ook groter en meer op afstand dan de SED-samenwerking. Tegelijkertijd is de identiteit van de Enkhuizer inwoners sterker Westfries dan (enkel) verbonden
contact
ervaren
met
de
organisatie
door
Standaard dienstverlening – Er is geen onderscheid met de huidige situatie, de standaard dienstverlening blijft in principe bij de SED. Maatwerkdienstverlening – Er is meer ruimte om op Westfries niveau te specialiseren en expertise op te bouwen. Dat bevordert de kans op goede maatwerkdienstverlening. Wel is aandacht nodig voor integraliteit en samenhang met de beleidsdomeinen die geen onderdeel zijn van de GR.
| 28
Bestuurlijke sturing
Regionale samenwerking – De regionale samenwerking wordt
Complexiteit – Deze variant is complex, aangezien veel moet
georganiseerd in de centrale gemeenschappelijke regeling.
worden afgestemd en gecoördineerd. Tegelijkertijd geldt dat er op Westfries niveau minder informele samenwerkingen en minder GR’en
Bestuurlijk-strategische kracht
zullen zijn, nu deze gebundeld worden. Op regionale schaal zal de
– Binnen de regio is Enkhuizen
politiek-bestuurlijke kaart daardoor overzichtelijker worden.
een kleine, maar betekenisvolle speler
als
een
van
de
drie
havensteden.
Deze
Dienstverlening aan bestuur – De dienstverlening aan raad en
historische
college zal mogelijk tot kwalitatief goede/betere stukken leiden,
variant vraagt het gezamenlijk
waarbij aansluiting op de eigen specifieke situatie een aandachtspunt
belang als startpunt te nemen en
is. Maatwerk gaat ten koste van efficiëntie van de GR. Daarnaast zal
onderlinge overeenkomsten op te
besluitvorming getrapt plaatsvinden en zullen medewerkers die zich
zoeken in plaats de eigenheid te
inzetten voor Enkhuizen, worden aangestuurd door de directie van
benadrukken.
de GR. –
Uitvoeringskracht Autonomie
–
Enkhuizen
blijft
een
zelfstandige
De
gemeente.
uitvoering ligt bij deze variant voor
Tegelijkertijd zullen in de praktijk veel compromissen moeten worden
een flink deel in de gezamenlijke
gesloten. Raad en college zijn daarmee voornamelijk autonoom in de
organisatie
besluitvorming over zaken die niet onder de GR vallen.
Enkhuizen
en
minder zelf.
bij De
krachtenbundeling zorgt voor een Realisatiekracht – De potentiële slagkracht van de regio is groot in
verbetering van de uitvoeringskracht.
deze variant. Voorwaarde is wel dat sprake is van krachtige sturing en besluitvaardigheid in de GR.
Organisatiekracht Kwaliteit - Afspraken over focus, werkwijze, formatie en governance
Regionale positie
worden vastgelegd in de GR. In algemene zin is er meer tijd voor
Speelveld - In deze variant is de regio Westfriesland het
beleidsvorming doordat dit voor de gemeenten gezamenlijk kan
uitgangspunt. Een regio die de laatste tijd veel heeft geïnvesteerd in
worden opgepakt en er meer specialistische kennis in huis kan
het versterken van de onderlinge samenwerking.
worden gehaald. De ruimte voor maatwerk is een aandachtspunt.
| 29
Kwetsbaarheid - Gevoelsmatig staat een gemeenschappelijke
Realisatie van dit scenario
regeling ver van de deelnemende gemeenten, colleges en raden af.
Realisatie scenario – Voor deze variant is overeenstemming nodig
Aan de andere kant is de organisatie minder kwetsbaar door de
tussen alle Westfriese gemeenten dat taken uit het Pact van
schaalgrootte: medewerkers kunnen elkaar beter vervangen en extra
Westfriesland op Westfries niveau georganiseerd worden. Dat
werk opvangen.
betekent dat deze variant op korte termijn waarschijnlijk lastig te realiseren is, maar dat wel stappen gezet kunnen worden in deze
In het geval van Enkhuizen kan dit risico groter zijn omdat er sprake
richting.
is van een getrapte werkwijze, waarin ook nog ambtelijk wordt Complexiteit realisatie – Deze variant is complex om te realiseren
samengewerkt in SED-verband.
omdat commitment nodig is van veel verschillende gemeenten, het Wendbaarheid - In het algemeen geldt dat samenwerking binnen een
een ambitieuze opzet betreft die niet veel voorkomt en de
gemeenschappelijke regeling, met een bestuur dat bestaat uit leden
verwachting is dat de provincie geen sturende rol zal nemen.
vanuit verschillende gemeenten, minder wendbaar is omdat meer moet worden afgestemd en gecoördineerd. Aan de andere kant heeft
Incidentele kosten – De incidentele kosten zullen aanzienlijk zijn,
corona - en nu de vluchtelingencrisis - ons geleerd dat regio's (in de
aangezien het gaat om het inrichten en ontwikkelen van een geheel
vorm van GR’en) ook snel kunnen schakelen.
nieuwe organisatie.
Aantrekkelijke werkgever - In het algemeen gelden gemeenten als
Inschatting doorlooptijd – De verwachting is dat gemeenten niet
een aantrekkelijker werkgever dan een gemeenschappelijke regeling.
eerder dan 2026, aan het eind van deze bestuursperiode, een besluit
Tegelijkertijd
zullen nemen. De doorlooptijd daarna is naar schatting één tot twee
kan
deze
samenwerking
interessant
zijn
voor
(potentiële) medewerkers door de ambitieuze opzet. Ook maakt de
jaar.
schaalgrootte het mogelijk specialistische kennis aan te trekken en hogere functieschalen aan te kunnen bieden. Financiën Structurele kosten - Dit is lastig te benoemen. Deze variant is nog ver weg en hangt af van veel keuzes. Onze inschatting is dat er geen structurele kosten zijn of dat deze stijgen.
| 30
4.3.4 Variant 9 Een sterke vloot
Standaard dienstverlening - Eenvoudige vragen kunnen op het lokale niveau worden opgepakt met lokale kennis. Een wat kleinere
Een sterke vloot – de Westfriese gemeenten vormen samen een
organisatie maakt snel schakelen mogelijk. Een goede standaard
federatiegemeente.
dienstverlening op federatieniveau vraagt aandacht, maar door de schaalgrootte kan daar in worden geïnvesteerd (ook in digitale
Eigen profiel
dienstverlening).
Nabijheid - Het lokale bestuur is en blijft dichtbij. Op het federale
Maatwerkdienstverlening
-
niveau is sprake van directe vertegenwoordiging.
federatieniveau
opgepakt
Herkenbaarheid – Op elk niveau is één bestuur en één organisatie. Het bestuur van Enkhuizen blijft dus dichtbij. Dat zal bijdragen aan de herkenbaarheid. Het federatieniveau sluit aan op de regionale
worden
Complexe
vragen
door
kunnen
op
gespecialiseerde
ambtenaren. Dat leidt tot het snel en goed helpen van mensen. Het oppakken
van
complexe
vragen
op
lokaal
niveau
is
een
aandachtspunt, doordat er waarschijnlijk meer generalisten werken.
Westfriese identiteit. Omdat een federatiegemeente nog niet bestaat,
Bestuurlijke sturing
is het als concept minder herkenbaar voor inwoners.
Complexiteit - De federatiegemeente is een innovatief concept en is
Enkhuizer opgaven - In de federatie trekt Enkhuizen meer op met
nog niet eerder toegepast. Dat maakt het complex.
vergelijkbare gemeenten, dus de Enkhuizer opgaven kunnen beter
Dienstverlening aan bestuur - Op federatie- en op lokaal niveau is
worden opgepakt. Door het schaalniveau kan daarnaast kwaliteit
er een bestuur, dat elk een eigen organisatie heeft. Dat maakt dat de
worden toegevoegd.
dienstverlening