20220125 - kerkenvisie - BIJLAGE
Tekst van het document
Kerkenvisie Enkhuizen
Gemeente Enkhuizen Hoogstraat 11 1601 KT ENKHUIZEN in samenwerking met COUP B.V. Professor Snijdersstraat 2 2628 RA DELFT www.coup-group.com met dank aan: kerkeigenaren en betrokken partijen december 2021
Titel
Kerkenvisie Enkhuizen
Status
defintief
Datum
december 2021
Adviseur
COUP B.V.
Door
Margriet Talstra (SED organisatie)
Miriam Schneiders (SED organisatie)
Marijke Leek (SED organisatie)
2
voorwoord
Heleen Agterhuis (COUP)
Dewi Kuen (COUP)
Henk Jan Lekkerkerk (COUP)
Lotte Zaaijer (COUP Collective)
Vormgeving
Eve Robidoux (COUP Collective)
Copyright © 2021 COUP B.V.
woord vooraf
Beste lezer, Onze kerken en gebedshuizen bepalen mede het beeld van Enkhuizen. Ze zijn religieus erfgoed en zijn een deel van ‘onze ziel’. Dat we hier op een duurzame en verantwoorde manier mee om moeten gaan zal iedereen beamen. Meer dan de helft van onze kerken en gebedshuizen is nog in gebruik voor erediensten. Bijna de helft staat leeg of heeft een andere bestemming gekregen. Deze ontwikkeling vraagt om een visie hoe hiermee om te gaan. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft als doelstelling om de (rijksmonumentale)
kerkgebouwen te behouden, dan wel te herbestemmen of (meestal in uitzonderlijke gevallen) te slopen. Wij hebben de doelstellingen van het rijk vertaald naar onze lokale situatie. Deze vertaalslag vraagt om zowel kennis en kunde als om goede samenwerking om ons religieus erfgoed te behouden voor toekomstige generaties. Met de nota Kerkenvisie geven we enerzijds inzicht in de stand van zaken van onze kerken en gebedshuizen in Enkhuizen. Anderzijds leggen wij u onze visie voor hoe om te gaan met de huidige situatie. We hopen daar samen met u uitvoering aan te geven. Dorus Luyckx Wethouder van Enkhuizen
4
inhoudsopgave
inhoudsopgave
woord vooraf inhoudsopgave hoofdstuk 1 inleiding hoofdstuk 2 onderzoeksmethode hoofdstuk 3 doelstellingen kerkenvisie Enkhuizen hoofdstuk 4 feiten en cijfers hoofdstuk 5 kernwaarden kerkencollectie hoofdstuk 6 onderzoeksresultaten hoofdstuk 7 sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse hoofdstuk 8 opbrengsten en ideeën hoofdstuk 9 visie hoofdstuk 10 actieplan hoofdstuk 11 kerkenpaspoorten bronnenlijst
3 5 6 8 10 12 18 28 34 38 46 50 52 74
hoofdstuk 1
6
inleiding
‘Enkhuizen telt meer kerken dan kroegen’ en ‘waar twee Enkhuizers samen komen, ontstaat een nieuwe kerk’. Quotes van kerkbestuurders in reactie op de vraag naar de achtergrond van de kerkenrijkdom in Enkhuizen. Ook factoren als economische groei en krimp (zie hoofdstuk 5) zijn verklaringen. Onder de negentien gebedshuizen zijn dertien monumentale kerken. Enkhuizen is mede dankzij deze bijzondere kerkgebouwen één van de steden in Nederland met de hoogste dichtheid aan monumenten. Het rijke religieuze erfgoed van Enkhuizen staat echter onder grote druk. Dit is nu al zichtbaar in de stad. De helft van de kerken (negen) heeft geen religieuze functie meer en is grotendeels herbestemd naar een woonfunctie. Twee kerken hiervan staan al langere tijd leeg en zijn in slechte staat. Uit het inventariserende onderzoek waarover wij hier rapporteren, blijkt bovendien dat deze beweging van leegkomende kerken, in rap tempo doorzet.
Enkhuizen staat hierin niet op zichzelf. De trend van ontkerkelijking is in (vrijwel) heel Nederland gaande. De komende jaren is de voorspelling dat 30% tot 80% van de kerken in Nederland haar oorspronkelijke functie verliest (meest recente voorspelling CIO-K in 2016). Bij de katholieke kerken gaat dit in het algemeen het snelst.
Kerkenvisie In Enkhuizen zijn de kerken prominent aanwezig in het stadsbeeld en getuigen zij van een veelbewogen verleden. Bij het maken van een kerkenvisie ligt de vraag voor: hoe borgen we dit rijke verleden nu en in de toekomst van Enkhuizen? En hoe kan dit bijdragen aan beleidsdoelen en stedelijke ontwikkeling? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven, moeten eerst andere vragen worden beantwoord, als: Hoe ziet de gebedshuizencollectie van Enkhuizen eruit? Van welke geschiedenis van de stad verhalen
inleiding de gebouwen? En wat is hun cultuurhistorische waarde, individueel en in het geheel bezien? Welke gebedshuizen blijven hun religieuze functie behouden? Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? Willen zij een kerkgebouw met één of met meer kerkgemeenten gebruiken?
•
•
Of willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? Is het onderhoud door kerkbesturen te bekostigen en kunnen zij deze taak aan? Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: •
Door de ontkerkelijking hebben veel kerkbesturen het moeilijk en rust de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar op hun schouders.
•
Sommige kerkbesturen willen hun gebouw eigentijdser inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zgn. “bijbestemmingen”. De stad en de bewoners worden soms overvallen doordat leegkomende kerkgebouwen opeens te koop worden aangeboden en monumentale orgels op Marktplaats opduiken. Ook niet kerkgaande Enkhuizers zijn gehecht aan kerkgebouwen en bijbehorend interieur. De gemeente Enkhuizen maakt beleid en voert dit uit, op allerlei terreinen die kerken raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening, toerisme en economie, parkeren etc. Ook heeft de gemeente een waardevol netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet samen optrekken.
•
•
•
Als kerkgebouwen leeg dreigen te komen, dan kost herbestemmen tijd. Het is waardevol als meerdere partijen dit eerder aan zien komen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel te overzien. Hierdoor ontstaan nieuwe kansen om vraag en aanbod van religieuze en andere ruimten in kerkgebouwen op elkaar af te stemmen. Zo kunnen kerkgebouwen ook onderdak bieden aan maatschappelijke partijen die ruimte zoeken voor vergaderingen en bijeenkomsten. De aantrekkingskracht van de stad, de economie, de waarden van huizen, worden allen positief beïnvloedt door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed (zie ook het strategisch plan voor de toekomst van
Enkhuizen). Voor alle betrokkenen in dit traject kan het opstellen van een Kerkenvisie helpen bij het oplossen van bovenstaande belangrijke vraagstukken. De kerkeigenaren voorop, maar ook de gemeente Enkhuizen, partijen in de stad en eigenlijk alle Enkhuizers hebben een belang. In gezamenlijkheid ontstaat een goed beeld van de kerkenopgave in Enkhuizen. Op deze basis kan een actieplan ontstaan om samen uit te voeren. Op deze wijze vergroten we de kans op een duurzaam gezond toekomstperspectief voor de gebedshuizen in Enkhuizen.
Uitnodiging De ambitie is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Enkhuizen transparanter en kansrijker te maken.
onderzoeksmethode
8
onderzoeksmethode
Er is voor kerkenvisies geen vast format. Per gemeente is de situatie verschillend en daarin is flexibiliteit belangrijk. Centraal in dit onderzoek staat het kennismaken, het luisteren naar elkaar en het openstaan voor elkaars belangen en perspectief. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de eigenaren/ gebruikers, de gemeente en, later, de omwonenden. En om te komen tot doelgerichte actie!
Fase 1 In de eerste inventariserende fase (stap 1 en 2) die grotendeels in 2019 is uitgevoerd, is met vrijwel alle gebedshuiseigenaren gesproken en van alle betrokken gebedshuizen is een paspoort met basisgegevens opgesteld. Dit onderzoek is aangevuld met analyses op stadsniveau. Zo maken we de opgave waar Enkhuizen voor staat helder. Ook zijn we in deze eerste fase op zoek gegaan naar de doelstelling van de kerkenvisie. Wat verwachten deze eigenaren en de gemeente van de kerkenvisie? Welke antwoorden geeft de kerkenvisie op welke vragen? De opgave of kerkenproblematiek en de kansen, kunnen per gemeente sterk verschillen en ook niet alle eigenaren hebben eenzelfde doelstelling voor ogen. Door gezamenlijk deze doelstelling uit te werken is de insteek dat bij alle betrokkenen draagvlak ontstaat voor het vervolg. Hierna kan een overall actieplan van start gaan, is het idee, waar iedereen zich in kan
hoofdstuk 2 vinden. Deze eerste inventariserende fase levert meteen informatie op over gemeenschappelijke thema’s en over de toekomstige ontwikkelkansen en -wensen van de verschillende kerken. Voor sommige kerkbesturen bestaat er weinig tot geen ambitie tot verandering, terwijl andere kerkbesturen juist veel behoefte hebben aan contact met de gemeente over mogelijkheden voor de toekomst, eventuele subsidies of bestemmingswijzigingen. Dat verschil is bepalend voor de wijze waarop de uitwerkingsfase (stap 3 en 4) van de kerkenvisie wordt ingericht en voor het aantal kerken dat wellicht nader zal worden onderzocht. In 2019 is eenmalig gesproken met alle kerk- en moskee eigenaren (elf in totaal), met het bisdom HaarlemAmsterdam en met vijf eigenaren van herbestemde kerken (met drie niet). Met vier eigenaren is twee keer gesproken. Verder zijn er gesprekken geweest met de historische vereniging Oud Enkhuizen, Stadsherstel Enkhuizen, wethouder Luykx en
verschillende beleidsafdelingen van de gemeente Enkhuizen.Tenslotte heeft in 2021 een afrondende bijeenkomst met kerkeigenaren plaats gehad. In deze rapportage ligt de uitkomst van de eerste onderzoeksfase voor, met als belangrijkste onderdelen: •
een inventarisatie van de kerken als collectie en per kerkgebouw
•
een overzicht van de doelstellingen waarmee kerkeigenaren, de gemeente Enkhuizen, de Vereniging Oud Enkhuizen en Stadsherstel Enkhuizen dit kerkenvisietraject willen insteken
•
de kerkenopgave waar Enkhuizen voor staat in beeld gebracht (met een doorkijk naar de toekomst)
•
een gedragen voorstel voor gewenste vervolgactie!
Onze aanpak kerkenvisie Fase 1: inventariserende fase (stap 1 en 2) 1 Inventariseren van kerkgebouwen en eigenaren, kennismaken en verkennen met betrokkenen: kerkeigenaren, gemeente, kerkgangers, buurten e.a.
4 Oplevering kerkenvisie naast rapport en inventarisatie zijn nu de kansen per kerk in beeld. Het traject van de kerkenvisie stopt hier, een vervolg kan plaatsvinden (5 en 6)
5 Verdiepend onderzoek op gebouwniveau, toekomstkansen worden versterkt
6 Levend document Samenwerking en gesprekken gaan door, het document wordt steeds aangevuld met relevante ontwikkelingen. Proactief wordt nagedacht over nieuwe kansen voor leegkomende kerken en actie ondernomen.
2 Vaststellen gemeenschappelijke doelen en werkwijze: op maat
(de deuren staan open)
Fase 2: uitwerkingsfase (stap 3 en 4)
3 Onderzoek rollen en kansen bij zowel gemeente, kerkgemeenschap als omgeving gebouw gebied en context geloof en gebruik businesscase
Sommige kerkbesturen willen meer samenwerken met andere kerken om verschillende redenen: “Het vinden van een passende kleine geloofsgemeenschap die bij ons wil komen kerken tegen een huurvergoeding is voor ons interessant.”
10
doelstellingen kerkenvisie Enkhuizen
“Sociaal overleg tussen kerken waar de gemeente ook bij aansluit zou goed zijn, dan kunnen kerken in hun maatschappelijke rol nog meer van betekenis zijn en elkaar ook vinden bij zaken die spelen rondom de gebouwen.” “Misschien moeten we groter en overstijgend denken bij het oplossen van de problemen bij het behouden van het religieus erfgoed.”
Een flink aantal kerken wil kennis delen op het gebied van subsidies: “Kennis op het gebied van subsidies en onderhoud is welkom, in verband met de financiële zorgen die beginnen te komen.”
hoofdstuk 3 Het is toch eigenlijk absurd dat de gemeente Enkhuizen een groot zalencentrum subsidieert, in een niet bijzonder gebouw, terwijl de kerken die functie en subsidies goed zouden kunnen gebruiken? Op die manier wordt het waardevolle religieuze erfgoed met dezelfde subsidie ook meteen gered. Waarom verplaatsen we die functies niet? We moeten dit als kerken gezamenlijk uitdragen en het gesprek hierover aangaan. Met de gemeente, maar ok met de stad. Misschien wel in het kader van de verkiezingen een debatavond organiseren. Er moet iets gebeuren! Kerken redden het anders niet op de langere termijn. Dat bewustzijn moet groeien en er is actie nodig. De gemeente Enkhuizen “streeft een duurzaam toekomstperspectief voor het waardevolle religieus erfgoed van Enkhuizen na”. Waarbij iedere betrokken partij haar verantwoordelijkheid neemt en door slimme krachtenbundeling meer mogelijk is.
De volgende doelstellingen voor de Kerkenvisie Enkhuizen zijn genoemd door de geïnterviewde betrokkenen.
Het parkeerbeleid heeft ons intitiatief om een stap te zetten in het verder ontwikkelen en toekomstbestendig maken van ons kerkgebouw gedwarsboomd. Onze stem verheffen tegen ontmoedigende parkeerbeleid is een voorbeeld van hoe wij als kerken sterker staan als we gezamenlijk optrekken.
“Het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen tegen een trend in van ontkerkelijking” is het primaire doel van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed (RCE) als sponsor van dit onderzoek.
doelstellingen kerkenvisie Enkhuizen De historische vereniging Oud Enkhuizen zet zich in voor het behoud van waardevol erfgoed. “De Kerkenvisie is hierin een goede en belangrijke stap en kan wellicht ook bijdragen aan het op orde brengen van de benodigde capaciteit en expertise die de gemeente Enkhuizen voor erfgoed nu beschikbaar heeft.”
De kerken willen zaken beter regelen met de gemeente (bijv. op het gebied van handhaving of exploitatie): “Voor onze kerkingang wordt altijd geparkeerd en er vindt geen handhaving plaats.” “Kan onze vergunning uitgebreid worden, zodat we meer horeca-achtige activiteiten kunnen uitvoeren die passen bij de verschillende functies die we tegenwoordig in ons gebouw hebben?”
De meerderheid van de kerken geeft aan behoefte te hebben aan meer vrijwilligers: “Met meer vrijwilligers kunnen we meedoen aan het Grootste Museum van Nederland.” “Een vrijwilliger om de tuin te onderhouden zou fantastisch zijn, dat lukt nu niet meer.” “Ons bestuur heeft te weinig leden en mist expertise op het gebied van gebouwonderhoud.”
Stadsherstel Enkhuizen: “de kerkenvisie biedt kansen om te onderzoeken of een groter professioneel samenwerkingsverband opgezet kan worden om monumenten te redden, wellicht over gemeentegrenzen heen, met ruimere financiële mogelijkheden dan Stadsherstel Enkhuizen nu kan bieden.”
Meerdere kerken geven aan voor een beter gebruik of zelfs het behoud van de kerk ook andere activiteiten in hun gebouw te willen onder brengen: “Onze kerk wordt nog maar door een kleine groep leden gebruikt en eigenlijk alleen maar op zondag. Wij hebben soms al lezingen of andere buurtactiviteiten in huis. Dit zouden we graag meer willen en wellicht hier ook wat inkomsten voor ontvangen.” “Wij zijn financieel sterk, maar willen graag meer contact met de buurt. Daarvoor willen we ons gebouw aanbieden en dat tegen kostprijs verhuren. Ook onze parkeerplaats kan door de week door de buurt worden gebruikt. We willen zo graag meer van betekenis zijn.”
12
feiten en cijfers
hoofdstuk 4
feiten en cijfers
15 19
12
10 9 1
17
18 5
11 2
4
14 16
13 3
6
feiten en cijfers
7
8
religieus gebruik
14
herbestemd leegstaand / transitie
Functie en denominatie kerkgebouwen Op het moment van onderzoek (2019) zijn nog meer dan de helft van de gebedshuizen in Enkhuizen in religieus gebruik. Iets minder dan de helft van de kerkgebouwen is al herbestemd of staat leeg.
KERK
1 Lutherse kerk
Functioneel gebruik Leegstaand/ transitie; 5; 26%
FUNCTIE
DENOMINATIE Religieus gebruik; 10; 53%
Woning / in transitie
2 Westerkerk Cultureel / in transitie 3 Voormalige Schuilkerk Doopsgezinden
Werkplaats / in verbouwing
4 Synagoge Hersteld Apostolisch
Herbestemd; 4; 21%
5 Zuiderkerk PKN 6 Doopsgezinde Vermaning Doopsgezind 7 Ontmoetingskerk Gereformeerde Gemeente 8 Klompenkerk Woning 9 Voormalig Gereformeerde Kerk
Functie herbestemde kerken
Zorgwoning
10 Levend Water CGK & GKV 11 Gereformeerde kerk onder het kruis
4
Woning
12 Stam Juda Katholiek Apostolisch 13 Oud Katholieke Parochie van de HH.
Oud Katholiek
1 3 1
Gummarus en Pancratius 14 R.K. Kerk H. Franciscus Xaverius
Leegstaand
2
15 Apostolisch Genootschap Apostolisch 16 Voormalig Apostolische Genootschap
Commercieel
17 Hervormd Centrum Snouck van Loosen
Leegstaand
18 Gemeente van Apostolische Christenen Apostolisch 19 Alaatin Moskee Islamitisch
Zorgwoning 1
2
Winkel Woning
0
15 19
12
10 9 1
17
18 5
11 2
4
14 16
13 3
6
feiten en cijfers
7
8
Gemeentelijk monument
16
Rijksmonument Beeldbepalend
Monumentale status en bouwperiode
Kerken per bouwperiode
7
Enkhuizen bezit in vergelijking tot andere gemeenten veel monumentale kerken. De meeste kerken zijn gebouwd in de 17e eeuw of tussen 1900 en 1950. In hoofdstuk 5 staat een toelichting op de ontstaansgeschiedenis van de kerkencollectie. Hier staan de vijf kernwaarden van de kerkencollectie centraal.
Voor 1700
6 1700-1800
5
1800-1850
4 3 2
KERK
BOUWJAAR
1 Lutherse kerk
1623, 1843
2 Westerkerk
1540
3 Voormalige Schuilkerk Doopsgezinden
onbekend
4 Synagoge
1791
5 Zuiderkerk
1423-1524
6 Doopsgezinde Vermaning
1892
7 Ontmoetingskerk
1904
8 Klompenkerk
1767
9 Voormalig Gereformeerde Kerk
1862
10 Levend Water
1962
11 Gereformeerde kerk onder het kruis
1935
12 Stam Juda
1900
13 Oud Katholieke Parochie van de HH. Gummarus en Pancratius
1906/1908
14 R.K. Kerk H. Franciscus Xaverius
1905
15 Apostolisch Genootschap
1992
16 Voormalig Apostolische Genootschap
1860
17 Hervormd Centrum Snouck van Loosen
1688
18 Gemeente van Apostolische Christenen
1931
19 Alaatin Moskee
1990/2021
1 0
1850-1900
6
1900-1950
4 3
3
Na 1950
2 1
0
Onbekend
Bouwjaar
Monumentstatus
Gemeentelijk monument
4
Rijksmonument
9
Beeldbepalend
6 7
18
kenwaarden
hoofdstuk 5
5 kernwaarden van de kerkencollectie in Enkhuizen De 5 kernwaarden van de kerkencollectie in Enkhuizen zijn gebaseerd op het cultuurhistorisch onderzoek dat door deskundige Lotte Zaaijer is uitgevoerd. Zij heeft eerst cultuurhistorische deelonderzoeken per kerk uitgevoerd (zie hiervoor de kerkenpaspoorten in hoofdstuk 9, blz 42). De kernwaarden zijn de uitkomst van de hoofdanalyse van deze deelonderzoeken. In dit hoofdstuk worden de kernwaarden gepresenteerd in de vorm van toelichtende teksten en illustraties in chronologische volgorde.
15 12
19 99
10 9
92
19
1
16
2
81
recent
5
17
11
18
7
201
4 190
17
1781
14 3
1798
4 13
6
1 186
62
19
Denominaties oorspronkelijke denominatie huidige/ laatste denominatie
kenwaarden
7
8
Lutherse Kerk Gereformeerde kerk Doopsgezind Rooms-katholiek Apostolische kerk Jodendom
20
verplaatsing naar nieuwe kerklocatie
NB. de pijlen geven een indruk van de verplaatsingen tussen de kerkgebouwen, maar zal niet volledig zijn.
kernwaarde
01
De vele kerken in de oude binnenstad geven uitdrukking aan de diversiteit aan denominaties De grote diversiteit in kerkgenootschappen binnen de relatief kleine binnenstad is kenmerkend voor Enkhuizen. Sommige daarvan maakten al lang deel uit van het geloofsleven van de Nederlanders: de rooms-katholieken, de luthersen, de doopsgezinden, de hervormden en de joden. Daarnaast waren er, zeker sedert de negentiende eeuw, veel afsplitsingen van de traditionele kerken. Kerkpolitieke argumenten of verfijningen in de schriftuitleg hebben meestal de grondslag gevormd voor zo’n afscheiding. De geloofsgemeenschappen zijn altijd
in beweging geweest binnen de stad. Wanneer een kerk te klein of te groot was verhuisden zij, of bleven op dezelfde locatie en pasten de kerk aan. Niet-religieuze gebouwen werden herbestemd tot kerkgebouw, kerken werden op dezelfde locatie herbouwd, op een andere locatie nieuw gebouwd. De kerken binnen de vestingswallen die uitdrukking geven aan de diversiteit in denominaties (gereformeerde kerken, lutherse kerk, synagoge, rooms-katholieke kerk, doopsgezinden) representeren deze kernwaarde.
-
Inventariseren waar en met wie we te maken hebben (opgaven, partijen, gebouwen, collecties en interieurs) Een passende dialoog op gang brengen tussen de betrokken partijen, elkaar goed weten te vinden (nu en in de toekomst) Afspraken maken over rolverdeling en verantwoordelijkheden Kennis en expertise met elkaar delen, op die manier een sterk netwerk creëren. Een gedragen toekomstvisie ontwikkelen, met een toekomstscenario per kerkgebouw
Hieronder alvast een eerste inventarisatie van de kerkgebouwen in de gemeente Enkhuizen:
Adres 1
2
Breedstraat 40-42 Lutherse kerk
Status RM314998
5
Huidige functie en toelichting2. Westerkerk
1470-1516, laat gotisch
5. Zuiderkerk 1423-1484, laat gotisch
Foto
Dit gebouw (kerk en parochie) is een aantal jaren geleden door de Lutherse raam bevindt zichgemeenschap een ronde nis. Er bevindt zich band of ondernemer heeft het verkocht aan een eennatuurstenen ondernemer. Deze dekplaat op de beeindiging van de gevel. In het midden is hierin het bouwjaar gebouw inmiddels weer te koop staan, omdat hij van de RCE geen uitgebeiteld. Het zadeldak heeft een afgewolfd einde aan de achterzijde en is toestemming heeft gekregen om de preekstoel en het orgel(front) te bedekt met Hollandse rode dakpannen. Het interieur van dit pand is door verwijderen. Ditveranderd. proces is niet soepel verlopen en heeft tot frustraties geleid. verschillende verbouwingen sterk Kernwaarden zijnhttps://www.funda.nl/koop/enkhuizen/huis-40988686-breedstraat-40-42/ gelegen in een gaaf bewaard gebleven voorgevel van een Bouwhistorisch onderzoek is beschikbaar. kerk uit de 19e eeuw en als onderdeel van de geschiedenis van de gereformeerde kerk.
Gedurende de 19e eeuw daalde aantal leden van de4. Lutherse 3. het Schuilkerk Synagoge kerk
Bron: Redengevende beschrijving en www.kerk-en-orgel,nl drastisch waardoor de oude kerk te groot werd. Daarom1791, werden tweeXVI < 1632, doelmatig Lodewijk https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu11_01/sten009monu11_01_0064.php zeventiende eeuwse herenhuizen aan de Breedstraat verbouwd tot zaalkerk Voormalige gereformeerde kerk (bouwjaar tegenwoordig gebruik als werden ondergebracht (nr. 40) en pastorie (nr.1862), 42); de kosterij en invergaderzaal woning. Er zijn 7 appartementen in gerealiseerd voor cliënten begeleid wonen van de GGZ. In eigendom van st. Woondiensten Enkhuizen.
kaart uit 1652 van Blaeu
9
Peperstraat 7 Voormalig gereformeerde kerk
GM
1. Lutherse Kerk 1843, neoclassicistisch
Peperstraat 3 was de consistoriekamer, 5 en 7 het eigenlijke kerkgebouw. In 1903 is het gebouw gekocht door de katholieke parochie als tijdelijke voorziening. Tot 1907 heeft het dienst gedaan als kerkgebouw. Daarna werd nr. 3 woonhuis, nr. 5 pakhuis en nr. 7 een timmerwerkplaats. 17 Bouwhistorisch9 onderzoek is beschikbaar. 1 https://www.oudenkhuizen.nl/doc/bouwhistorie/Peperstraat7.pdf 17. Hervormd Centrum Snouck
22
kenwaarden
16
topografische kaart 1880
van Loosen, 1862, eclectisch
4 De gereformeerde kerk, die sinds 1854 in de Breedstraat 148 (> zie kerk 8) samenkwamen, hadden behoefte aan een grotere kerk, die ze in 1861 in de Peperstraat lieten bouwen. Het kerkgebouw in de Peperstraat deed dienst tot 8 in 1904. In dat jaar kregen de gereformeerden een nieuwe, grotere kerk, op Klopperstraat 12 (> zie kerk 7).
Het kerkcomplex bestaat uit drie delen. Peperstraat 5 en 7 vormen samen het kerkgebouw, in nummer 7 is een omlijste entreepartij. Peperstraat 3 was de bijbehorende consistoriekamer. Nummer 5 en 7 hebben een kerkgebouw door gemeenschappelijke, in kruisverband gemetselde voorgevel van baksteen, die nieuwbouw een compositorische eenheid herbouw vormt. De puntgevel boven de vroegere consistoriekamer linksherbestemming en boven de ingangspartij van6.de kerk aan de Doopsgezinde Vermaning rechterkant vormen in de brede gevel een hoogteaccent de gevelwand. 1892,in neorenaissance
9. Voormalig Gereformeerde Kerk, 1862, eclectisch
8. Klompenkerk 1868, eclectisch
16. Voormalige kerk Apostolisch Genootschap, eind 19de eeuw, neogotiek
kernwaarde
02
De St. Pancras (huidige Zuiderkerk)- en St. Gommarus (huidige Westerkerk) geven uitdrukking aan de voorspoed in de vijftiende eeuw Voorspoed in de 15de eeuw leidde tot de bouw van de twee parochiekerken: eerst de St. Pancraskerk (huidige Zuiderkerk (5)) en later de St. Gommaruskerk (huidige Westerkerk (2)). De bouw was een wedloop om de grootste en mooiste kerk te
kernwaarde
03
realiseren. De oude binnenstad was in deze periode dichtbevolkt, in de zestiende eeuw zijn de vestingswallen aangelegd. De kerken moesten voldoende ruimte bieden aan de bevolking van Enkhuizen, deze kerken zijn daarom relatief groot.
De periode van de Reformatie (1572) is afleesbaar in de Zuider- en Westerkerk en de Schuilkerk De St. Pancraskerk (5) en de Sint Gommaruskerk (2) werden na de Reformatie, toen zij door de protestanten werden ingenomen, omgedoopt tot respectievelijk Zuiderkerk en Westerkerk. De naamgeving geeft uitdrukking aan deze periode, maar ook in het interieur zijn daar sporen van te
vinden. Ook de doopsgezinden waren na de Reformatie, net als de rooms-katholieken, remonstranten en lutheranen voor hun erediensten aangewezen op schuilkerken. De Schuilkerk (3), of Schuurkerk, van de doopsgezinden aan ’t Zand is omstreeks 1632 in gebruik genomen.
eeuwse exterieur en interieur. De kerk maakt onderdeel uit van de kerncollectie. 7
Klopperstraat 12 Ontmoetingskerk
GM
Kerk van de gereformeerde gemeente (samengevoegd uit Andijk en Enkhuizen). wordt nog actief gebruikt. Eigendom van de gereformeerde gemeente van Enkhuizen
De roomskatholieke gemeenschap heeft het pand Kwakerspad 3 (voormalige bibliotheek) aangekocht en houdt daar haar erediensten. Dit pand staat te koop bij Brantjes bedrijfsmakelaars. 12 Twijfelgeval bij de RCE. Pand aan de weg of in de steeg? 11
14
De Ontmoetingskerk is in 1904 gebouwd als Gereformeerde naar ontwerp 12. Katholieke ApostolischeKerk Kerk van H. Bonda. De kerk verving een eerdere, te klein geworden, kerk aan de stam Juda, 1900, eclectisch Peperstraat (zie kerk 9).
7. Ontmoetingskerk 1904, neoromaans
Het is een kruisvormig kerkgebouw in neo-romaanse vormen, met twee (qua
6 13 De kerk is gebouwd op de plaats van een vroegere schuilkerk, die werd 7 bediend door paters Jezuïeten. Zij wijdden de kerk aan de heilige Franciscus Xaverius, een van de stichters van de orde. Op 19 december 1904 werd besloten tot de bouw van een neogotische parochiekerk. De kerk is gebouwd in 1905 naar ontwerp van architect N. Molenaar. Op 6 augustus 1908 werd de kerk ingewijd. In de jaren 1929/30 werd de kerk vergroot en werd de toren bijgebouwd door zijn zoon Nicolaas Molenaar jr..
De Neo-Gotische basilicale beuken enen vijfistraveeën, Dit kerkgebouw ligtkruiskerk binnenheeft eendrie bouwblok via een steeg toegankelijk vanaf 13. St. Gummarus en Pancratius topografische kaartaan 1935de Westerstraat dateren uit 1928. De kerk is voorzien waarvan de twee de Nieuwstraat. Over dit gebouw is weinig bekend, het is vanaf de openbare parochie, 1908, neogotiek van korte transeptarmen en van een halfrond priesterkoor. Het westwerk ruimte beperkt zichtbaar. In tussen 1934 twee wordt op dit adres bestaat uit eenook hoge octagonale spitse toren kapelletjes. Tegeneen de bouwaanvraag voor het veranderen van een pakhuis. Ook Het op Reliwiki wordt 1931 toren ingediend is een achthoekige traptoren met octagonale torenspits geplaatst. interieur gepleisterdgenoemd. en voorzien van alsisbouwjaar De kruisribgewelven. entree lijkt jonger, mogelijk is dit een latere
14. St. Franciscus Xaverius Kerk 1905, neogotiek
uitbreiding.
Kernwaarde zijn gelegen in een gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een neogotische R.K. parochiekerk uit 1905 en als voorbeeld van de architectuur van architect N. Molenaar. 10
Op basis van deze beperkte informatie kan dit kerkgebouw niet gewaardeerd Bron:worden. Redengevende beschrijving en www.kerk-en-orgel.nl
18. Apostolische Christenen 1931, modern
24
kenwaarden
Modern kerkgebouw die het oudere kerkgebouw van het Apostolisch Eigendom van Islamitische Stichting Nederland Genootschap aan de Westerstraat 172 verving. Dit gebouw wordt (Hollanda gebruikt voorDiyanet Vakfi). Er erediensten. zijn plannen om op dezelfde plek nieuwbouw te realiseren.
11. Geref. Kerk onder het Kruis 1935, traditionalisme
https://www.noordhollandsdagblad.nl/cnt/dmf20190111_33033773/plan-voornieuwe-moskee-enkhuizen?utm_source=google&utm_medium=organic kergebouw door nieuwbouw herbouw herbestemming
Apostolisch Genootschap De Alaattin Moskee ligt in een uitbreidingswijk uit de jaren 60-70 15. van de 20ste 1970/80, doelmatig eeuw. Er zijn vergaande plannen om op dezelfde plek nieuwbouw te realiseren.
topografische kaart 1975
19. Alaattin Moskee 1960/70, doelmatig
10. Levend Water 1962, Delftse School
kernwaarde
04
De negentiende eeuwse kerken geven uitdrukking aan een periode van economische krimp, maar groeiende kerkgemeenschappen Eind zeventiende eeuw begint een periode van verval, deze periode duurt tot in de negentiende eeuw (grofweg 1650-1850). De stad krimpt tussen 1750 en 1850, bebouwing (waarschijnlijk ook kerken) wordt afgebroken en percelen worden ingericht met moestuinen en weilanden. Aan sloopafval werd verdient. De gereformeerde kerk groeit in die periode juist hard en er ontstaan veel afsplitsingen. Kerken uit de negentiende eeuw bevinden
kernwaarde
05
zich met name langs de hoofdstraten, de Westerstraat en Breedstraat. In deze periode worden kleine nietreligieuze gebouwen herbestemd (Lutherse kerk (1), Klompenkerk (8), Hervormd Centrum Snouck van Loosen (17)) en er worden kerken nieuw gebouwd (gereformeerde kerk aan de Peperstraat (9), Apostolische kerk aan de Westerstraat (16)). De kerken zijn over het algemeen klein en vormgegeven in een eclectische bouwstijl of neostijl.
De kerken uit het begin van de twintigste eeuw geven uitdrukking aan de bloeiende economie en kerk Na de aanleg van de spoorlijn in 1885 bloeit de stad weer op. Binnen de wallen breidt de bebouwing uit. Kerken worden buiten de hoofdstraten op de bestaande locatie herbouwd (Doopsgezinde Vermaning (6), St. Franciscus Xaverius Kerk (14), St. Gummarus en St. Pancratius Parochiekerk (13)) of op nieuwe locaties gebouwd (Ontmoetingskerk (7), Katholieke Apostolische Kerk stam Juda (12), Gereformeerde Kerk onder het Kruis (11)). De herbouwde kerken
zijn relatief groot en vormgegeven in een neostijl. Na WOII breidt de stad verder uit buiten de vestingwallen. In de uitbreidingswijken worden kerken gebouwd (Apostolisch Genootschap aan de Schans (15), Alaattin Moskee (19)). In de binnenstad verrijst nog één kerk (Levend Water (10)). Na de jaren ‘90 van de twintigste eeuw worden geen kerken meer gebouwd. Sinds die periode daalt het ledenaantal binnen de gereformeerde kerk snel.
Kerncollectie binnen de kerkencollectie
De kerncollectie bestaat uit kerken die samen de hierboven genoemde kernwaarden representeren. Deze kerncollectie wordt beschermd als gemeentelijk of rijksmonument. De meeste kerken binnen de vestingswallen hebben een monumentenstatus. Uitzondering hierop vormen drie apostolische kerken (kerk 12, 16, 18), de Gereformeerde Kerk onder het Kruis (kerk 11) en Levend Water (kerk 10).
26
kenwaarden
Geen van de apostolische kerken heeft een monumentenstatus. De twee kerkgebouwen van de timmerman en
herder T. Korff (1844-1917) komen daarvoor het meest in aanmerking (kerk 12 en 16). De kerk aan de Vijzelstraat (kerk 12) heeft daarbij de voorkeur. T. Korff begon zijn eigen beweging binnen de apostolische gemeenschap. Als timmermanaannemer maakte hij het ontwerp voor dit kerkgebouw en het woonhuis naast de kerk zelf. Overwogen kan worden om dit kerkgebouw met woonhuis op te nemen in de kerncollectie en een beschermde status te geven (als gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument).
28
onderzoeksresultaten
hoofdstuk 6
onderzoeksresultaten
onderzoeksresultaten: toekomstverwachting gebedshuizen op basis van gesprekken met eigenaren
30
onderzoeksresultaten
Functie herbestemde kerken
Uit de gesprekken met de kerkeigenaren blijkt dat alle kerkgemeenten te maken hebben met krimp van het aantal (actieve) leden en dat de gemiddelde leeftijd toeneemt. Sommige kerkgemeenten hebben hierop tijdig actie ondernomen en zijn bijvoorbeeld gefuseerd met een andere kerkgemeente en/of samen in één gebouw gegaan. Hierdoor blijft de gemeenschap aantrekkelijk qua omvang en dan blijven er soms ook jonge mensen en kinderen komen. Bij ongeveer de helft van de kerken die nog in religieus gebruik zijn is het aantal mensen dat naar de kerk komt op zondag een kleine tot zeer kleine groep en komen er geen kinderen meer. De enige moskee in Enkhuizen is stabiel in omvang en is nieuwbouw aan het realiseren.
32
onderzoeksresultaten
overzicht van kerkgebouwen en urgentie om actie te ondernemen In de komende jaren is het beeld dat het aantal kerken in religieus gebruik gestaag zal blijven afnemen. Een aantal kerken dat nu in religieus gebruik is, zoekt nevenfuncties om op die manier het gebouw beter te benutten, de verbinding te zoeken met de omgeving en om extra opbrengsten te genereren. De verwachting is dat over 10 jaar nog met zekerheid één kerk en één moskee in enkel religieus gebruik zullen zijn en één kerk in religieus gebruik met nevenfuncties. Vermenging van functies lijkt onvermijdelijk om exploitatie- en onderhoudskosten te blijven dragen. Of deze lijn van afnemend religieus gebruik daarna door zal zetten hangt deels af van hetgeen we tegen die tijd allemaal als religie zouden willen bestempelen. Ontmoeten zal zonder twijfel altijd een menselijke behoefte blijven. Zonder ingrijpen zal herbestemming naar woningen of een commerciële functie het meest waarschijnlijk zijn gezien ervaringen met herbestemde
kerken tot nu toe. Hier ligt in de toekomst wellicht een taak voor de gemeente om strategisch te handelen en in belangrijke rijksmonumenten, sociale, culturele of ontmoetingsfuncties te huisvesten. De stoplichten geven aan welke kerkgebouwen, al dan niet nog in religieus gebruik of herbestemd, zich in de risicozone bevinden (rood), of gevaar dreigt (oranje) of dat op middellange termijn alles goed gaat (groen). Dit beeld laat zien dat zeven kerkgebouwen aandacht vragen om te voorkomen dat de onderhoudstoestand verslechtert door leegstand en sloop mogelijk dreigt. Gerichte actie is nodig om een duurzaam en gezond toekomstperspectief voor deze kerken te vinden. De urgentie om hiermee als gemeente Enkhuizen in combinatie met kerkeigenaren aan de slag te gaan is hoog. Onder deze zeven bedreigde kerkgebouwen bevinden zich zeven van de negen rijksmonumenten en een gemeentelijk monument.
functie herbestemd transitie/leegstaand religieus monument rijksmonument gemeentelijk monument beeldbepalend urgentie op middellande termijn gaat alles goed bedreigd risicozone
Opties voor bijbestemmen i.c.m. religieuze functie en voor herbestemmen leegstaande kerkgebouwen
bijv. combinatie van buurthuis, horeca, bibliotheek & winkel
eidsmaa gelen*
Publieke invulling
mh
tre
bijv. buurthuis, kunst, sport, bibliotheek
d u ur z a a
Combinatie publieke en private invulling
Private invulling
bijv. wonen, werken, horeca, zorg, winkelen
Opties voor bijbestemmen (i.c.m. religieuze functie)
Sloop
Verwachte invulling twee leegstaande kerken Enkhuizen
Gedeeltelijk sloop & nieuwbouw
Aanbevolen ontwikkelrichting voor nieuwe leegkomende kerkgebouwen
*
Duurzaamheidsmaatregelen zijn meestal noodzakelijk voor her- of bijbestemmen
34
onderzoeksresultaten: sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse
hoofdstuk 7
sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse
36
onderzoeksresultaten: sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse
sterk Enkhuizen heeft een relatief grote collectie van waardevolle kerkgebouwen (t.o.v. het aantal inwoners) met een relatief hoog percentage rijksmonumenten (47% t.o.v. 40% gemiddeld landelijk) en gemeentelijke monumenten (16% t.o.v. 13% gemiddeld landelijk). Hierbij is de Westerkerk een top 100 rijksmonument. Dit is een kostbaar bezit en draagt bij aan een aantrekkelijke omgeving voor toeristen en bewoners. Er is een traditie van ‘verhuizende kerkgemeenten’ in de tijd, waarbij kerkgemeenten pragmatisch zijn verhuisd naar kleinere of grotere kerkgebouwen, of bij anderen zijn ingehuisd, afhankelijk van de veranderde behoefte van de kerkgemeente. Er is sprake van inzet van veel betrokken vrijwilligers in zowel kerkbesturen als voor de uitvoering
zwak van andere taken bij kerken die nog in religieus gebruik zijn. Zij spelen een belangrijke rol in het in standhouden van het religieus erfgoed en het ervoor zorgen dat het in gebruik blijft. Sommige kerkgemeenten hebben een stevige basis: er komen genoeg leden (en ook nog kinderen) om een levende gemeenschap te zijn en ook financieel kunnen zij nog vooruit.
De kerkencollectie van Enkhuizen kent relatief veel ‘afsplitsingen’ in kleinere monumentale kerkgebouwen, waarvan het aantal actieve leden veelal afneemt of al zeer klein is. Een grote kerkencollectie betekent ook dat het aantal kerkgebouwen dat door de ontkerkelijking wordt getroffen en zijn functie verliest relatief groot is. Een relatief hoog % van de kerkgebouwen (t.o.v. landelijk) is inderdaad al niet meer in religieus gebruik (is herbestemd of staat leeg). En deze trend zet door. Om voor al deze leegkomende gebouwen goede bijbestemmingen of herbestemmingen te vinden, in een relatief kleine stad, niet gelegen in een stedelijk gebied, is best een uitdaging. Tegelijkertijd heeft Enkhuizen een ambitie als het gaat om toerisme en erfgoed, waardoor wellicht nieuwe kansen ontstaan. Het afhankelijk zijn van de inzet van veel vrijwilligers is ook een
mogelijke kwetsbaarheid. De meeste kerkbesturen geven aan dat zij graag meer vrijwilligers zouden willen inzetten. Het vinden van voldoende en geschikte vrijwilligers voor allerlei activiteiten is lastig en/of lukt echt onvoldoende: van het onderhouden van een tuin, of schoonmaken en klusjes doen, tot het organiseren of helpen bij activiteiten tot het invullen van bestuursfuncties. Idealiter, voor het gevoel van wel en niet kerkgaande Nederlanders, krijgt een leegkomend kerkgebouw een toegankelijke (semi-openbare) functie. In Enkhuizen zijn tot nu toe bijna alle kerken die leegkomen getransformeerd naar (zorg)woningen. Het voordeel hiervan is dat de kerk behouden blijft. Het nadeel is dat deze kerken onomkeerbaar zijn onttrokken aan het “publieke domein” en niet meer publiek toegankelijk zijn.
kans Het kerkenvisietraject levert momentum voor de kerkgebouwen en inzicht in de uitdagingen. Tijdens dit traject leren de belangrijkste spelers elkaar kennen en kan door krachtenbundeling meer synergie en energie ontstaan dan eerder. Hierdoor ontstaan meer kansen voor de kerkgebouwen die in transitie zijn. Een kerkenvisie creëert overzicht. Voortbouwende op de traditie van “verhuizende kerkgemeenten” kan nu onderzoek plaatsvinden of slimmer bundeling van activiteiten in minder kerkgebouwen tot sterkere combinaties leidt dan kleine gemeenten ieder in een eigen gebouw. Een kerkenvisie creëert inzicht. In plaats van reactief achteraf constateren dat er iets aan de hand is met een kerk kan de de eigenaar in overleg met de gemeente Enkhuizen vooruitdenken en waar nodig optreden. Zo kan er geanticipeerd worden op het vestigen
bedreiging van maatschappelijke, culturele of andere publiek toegankelijke functies in het gebouwde erfgoed. Of er kunnen op het terrein van bereikbaarheid en planologische mogelijkheden gesprekken worden gevoerd die voor alle betrokkenen en het gebouw positief uitpakken. Ook kan, in een nog eerder stadium, in gezamenlijkheid en proactief een plan van aanpak worden opgesteld om de dynamiek zo goed mogelijk in een gewenste richting te begeleiden. De gemeente kan bijvoorbeeld faciliteren dat kennisbijeenkomsten worden georganiseerd op het gebied van vrijwillige inzet, subsidies, duurzaamheid etc. Dit is veel efficiënter dan dat iedere kerk dat voor zichzelf moet uitzoeken.
In hartje centrum van Enkhuizen staan twee enorm grote bijzondere monumentale kerken, die ieder op zich al een uitdaging zijn om in levendig gebruik te houden met een ‘verdienmodel’, waarmee de kerk zich kan bedruipen. Een van deze kerken is in een goede technische staat gebracht met multifunctionele inrichting, maar het gebruik en de exploitatie zijn ondanks een grote inzet, onvoldoende. Op de langere termijn is de situatie financieel daarmee niet houdbaar. Om deze situatie te verbeteren is een doorbraak nodig. De gemeente toont zich bereid hier actief over mee te denken.
Enkhuizen heeft te maken met veel leegkomende monumentale kerkgebouwen en andere monumenten en de gemeente wordt hier vrijwel in alle gevallen in een laat stadium mee geconfronteerd. Kerkeigenaren hebben bij verkoop soms ook een heel duidelijk financieel belang en kiezen dan voor de hoogste verkoopopbrengst. Dat is meestal een woonbestemming. Echter, niet in elk monument en op elke locatie in de stad is dit wenselijk. Een rijksmonument zal lang niet altijd helemaal opgeknipt kunnen worden in kleinere appartementen.
38
opbrengsten en ideeën
hoofdstuk 8
De opzet van het Kerkenvisietraject in Enkhuizen focuste op met elkaar het gesprek aangaan: de eigenaren van gebedshuizen, erfgoedorganisaties en de gemeente Enkhuizen. Maar ook een gezamenlijke bijeenkomst van kerkbesturen en gemeente heeft ‘onderweg’ al veel opgebracht. In dit onderzoek zijn 18 kerken en 1 moskee onderzocht, 25 gesprekken gevoerd en voorliggende analyses gemaakt. Er is kennis gemaakt en geluisterd,
dilemma’s en beelden zijn gedeeld. Er is onderling meer begrip ontstaan. Toekomstverwachtingen zijn gedeeld en voor Enkhuizen in beeld gebracht. Hierover is gesproken en nagedacht door zowel kerkbesturen zelf, als bestuurders en ambtenaren en adviseurs. Tenslotte is in een afrondende bijeenkomst door kerkbesturen met de gemeente Enkhuizen gesproken over alle uitkomsten. Er is vooral gekeken naar kansen en een eventuele gewenste vorm van samenwerking. Hiermee kan het toekomstperspectief van het religieuze erfgoed en de gemeenschappen, waar wenselijk, is worden verbeterd. Er zijn eerste stappen gezet om wellicht tot een krachtenbundeling te komen. Dit lijkt essentieel voor alle kerken in religieus gebruik om tot een duurzaam toekomstperspectief te komen. De volgende inzichten, zijn de opbrengst uit dit proces en vormen input voor de Kerkenvisie en het bijbehorende actieplan voor een volgende fase.
opbrengsten en ideeën
1.
40
opbrengsten en ideeën
Toekomst zes van de acht overgebleven kerkgebouwen in religieus gebruik onder (grote) druk Voor veel kerkgemeenschappen in Nederland is de toekomst onzeker. In Enkhuizen is dit eveneens aan de orde en staat het religieuze erfgoed zelfs onder grote druk. Voor zes van de acht kerken in religieus gebruik in Enkhuizen geldt dat het toekomstperspectief voor de korte tot middellange termijn zeer onzeker is. Een kerkenvisie is de start van een continu gesprek tussen eigenaren en gemeente. Het vormt de basis om proactief naar de toekomst te kijken en te bedenken voordat het zover is hoe een op termijn leegkomend kerkgebouw in eerste instantie extra activiteiten in huis kan nemen. Hierdoor kan het onderhoud en gebruik van het kerkgebouw op peil worden gehouden. Ook over het moment dat de religieuze functie
definitief stopt is al nagedacht. Het verdient de aanbeveling om goed na te denken over een herbestemming en dan vooral te sturen op toekomstige functies. Zo kunnen leegkomende kerkgebouwen “toegroeien” naar bij voorkeur een openbaar toegankelijke functie, waarbij Enkhuizers nog toegang kunnen hebben tot het gebouw. Het gebouw blijft zo onderdeel van “de gemeenschapruimten” en wordt niet onomkeerbaar daaraan onttrokken. Op deze manier kan over 5 tot 15 jaar van de 12/13 monumentale kerken nog de helft publiek toegankelijk zijn (6-7 van de 19 kerkgebouwen in de hele stad). Dit zijn twee hele grote en enkele kleinere monumentale kerkgebouwen. Deze kerken kunnen culturele, maatschappelijke danwel commerciele functies huisvesten. Ook is een mengvorm voor te stellen. Dit kunnen tijdelijke of permanente invullingen zijn. Op
1.
deze manier blijven deze bijzondere gebouwen ook beschikbaar als in de toekomst nieuwe ruimtebehoeftes in de stad ontstaan waarbij grotere gemeenschapsruimten in de stad gewenst zijn. Voor een deel van de kerkgebouwen is het mogelijk om de functie in de toekomst aan te passen. maar om slim samen te werken en voor alle partijen de levensvatbaarheid te verhogen. Zo zouden de organisaties Kerkeigenaars aanwezig tijdens achter evt. te verplaatsen functies de afsluitende bijeenkomst betrokken moeten worden in dit proces. concludeerden dat gezamenlijk Zij kunnen wellicht een rol spelen in optrekken kansen biedt om de urgentie om ‘kerken te redden’ naar de toekomstige exploitatie van deze functies in kerkgebouwen. samenleving, politiek en gemeente Enkhuizen duidelijk te maken. Dit ‘redden’ zou bijvoorbeeld kunnen door maatschappelijke functies die nu in andere gebouwen gehuisvest zijn en subsidie ontvangen voor huisvesting te verplaatsen. Of door mee te denken met parkeervraagstukken bij toekomst vergrotende initiatieven van kerkbesturen. Het is hierbij niet de bedoeling om met andere partijen te concurreren,
Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekend
publiek toegankelijk blijven. Als plaats van ontmoeting, met het liefst een maatschappelijke functie.
Uit landelijke onderzoek blijkt dat niet alleen leden van een kerkgemeenschap zich verbonden voelen met een kerkgebouw. Kerktorens zijn bakens in de stad. Veel bewoners gingen vroeger naar de kerk en hun ouders ook. Eens per jaar- vaak met kerst- gaan ze nog. Dan puilen de kerken uit. Of ze bezoeken de kerk tijdens een cultureel evenement, bijvoorbeeld voor een concert. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezielde plekken in steden. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Als een kerk te koop komt, ontstaat vaak veel commotie in een dorp. Bij bewoners en anderen spelen emoties en zij zien graag dat kerkgebouwen
Voor de kerkgebouwen met een rood stoplicht dreigt ofwel dat de onderhoudstoestand zo snel verslechtert, dat sloop dreigt als er niet snel iets gebeurt. Ofwel dat de situatie noodlijdend is en dat een doorbraak nodig is om een duurzaam toekomstperspectief te realiseren. Dit doet zich voor als er al verschillende pogingen zijn gedaan om nieuwe bestemmingen te vinden, maar kansrijke mogelijkheden stranden om onduidelijke redenen. Het is zaak dat eigenaren en de gemeente Enkhuizen samen de schouders zetten onder het realiseren van een oplossing of een doorbraak. Dit vraagt een grote betrokkenheid en actieve inzet op het maken en realiseren van een levensvatbaar plan.
Aanbeveling 1 Onderzoek of, voortbordurend op de sterke “verhuistraditie” van Enkhuizer kerkgemeenten in het verleden, vraag en aanbod van religieuze ruimte slimmer op elkaar afgestemd kan worden. Verschillende kerkbesturen hebben aangegeven open te staan om bijvoorbeeld samen met een andere kerkgemeente een kerkgebouw te willen delen. Op deze manier kan een betere benutting van een kerkgebouw samengaan met minder kwetsbaarheid: meer financiële middelen, inzet van vrijwilligers etc. Niet monumentale ruimten die hiervoor nu worden ingezet kunnen dan bijvoorbeeld ingezet worden voor ander gebruik.
Aanbeveling 2 Onderzoek na fase 1 of kleinere kerkgemeenten in fase 2 van het kerkenvisieonderzoek ondersteund kunnen worden in het vinden
2. van goede bijbestemmingen: door beleidsafdelingen gericht mee te laten denken, markt/toekomstonderzoek te doen, te onderzoeken of deze kerken willen meedoen in een groter samenwerkingsverband met geprofessionaliseerd beheer: onderhoud en programmering etc.
42
opbrengsten en ideeën
Cultuurhistorische waardering en bescherming religieus erfgoed op orde Enkhuizen bezit een bijzondere, zeer waardevolle en gewaardeerde collectie religieus erfgoed, zoals in hoofdstuk 5 beschreven. Deze collectie is goed beschermd door de toekenning van ofwel een rijks- (9) of een gemeentelijke monumentale status (4) of een beeldbepalende status aan de meeste van de 19 kerken. Dit betekent dat het religieuze erfgoed een sloopbescherming geniet en dat alleen in nauw overleg en middels een omgevingsvergunning wijzigingen aan het gebouw mogelijk zijn. Daarnaast is voor alle kerkgebouwen met een religieuze functie een maatschappelijke bestemming opgenomen in het bestemmingsplan. Met het vasthouden aan de maatschappelijke bestemming worden herbestemmingen waarmee
grootschalige wijzigingen gepaard gaan, en een kerk een niet publieks toeganklijke bestemming krijgt, voorkomen. Slechts bij indiening van een verzoek tot wijziging van de bestemming kan hiervan, via de weg van besluitvorming door de gemeente, worden afgeweken. Belangrijk is om het belang en de waarden die het religieus erfgoed vertegenwoordigt duidelijk in de verschillende relevante onderdelen van de omgevingsvisie te verankeren. Een zeer belangrijk aandachtspunt in de gemeentelijke organisatie van Enkhuizen is de borging van menskracht en kennis op het gebied van erfgoed. In de afgelopen periode is die continuïteit een groot zorgpunt geweest en een groot risico voor het erfgoed. Wellicht dat deze persoon ook een soort “kerkenloodsfunctie” kan vervullen, zie ook bij 6.
3.
monumentschildje
Duurzaamheid Alle kerkbesturen hebben te maken met kerkgebouwen die qua duurzaamheid een uitdaging zijn. Zeker nu in de grote kerkzalen een relatief kleine groep leden een dienst bijwonen, staan de verwarmingskosten niet in verhouding tot het gebruik en het beschikbare budget. Er zijn allerlei plannen bedacht en deels ook uitgevoerd om de kerken duurzamer te maken. Maar grote investeringen zijn slechts door een kleine minderheid van de kerken uitgevoerd. Het merendeel van de plannen is niet uitgevoerd. Het is een kip-ei dilemma wanneer en welke investeringen te doen. Wanneer de intensiteit van het gebruik van de kerkgebouwen achterblijft, zal er geen aanleiding zijn om te investeren in het verlagen van de stookkosten. Wanneer het comfort te wensen overlaat, en de stookkosten
onevenredig hoog zijn, dan zal het gebruik van de kerkgebouwen niet toenemen. Er is bij de kerkeigenaren een grote ambitie om bij te dragen aan de energietransitie. In de toekomst zullen alle gebouwen moeten voldoen aan strengere duurzaamheidseisen. Wel werd geconstateerd dat kerkeigenaren iets van elkaar kunnen leren op dit punt en dat het interessant is om hiervoor en gezamenlijke kennisbijeenkomst te organiseren. Graag trekken kerkeigenaren hierin op met de gemeente Enkhuizen om krachten te bundelen.
4.
zonnepanelen op kerkdak
44
opbrengsten en ideeën
Groter samenwerkingsverband zoeken Zowel vanuit kerkeigenaren als Stadsherstel Enkhuizen klinkt het verzoek om in een groter verband te onderzoeken of er slimme manieren zijn om zowel qua financiën als professioneel beheer en programmering de samenwerking aan te gaan. Ook in steden als Alkmaar en Haarlem worden kerkenvisies gemaakt en is hier interesse in. Het is interessant om te onderzoeken of hier kansen liggen voor kerken die nu zelf worstelen op deze gebieden. Ook kunnen schaalvoordelen en subsidievoordelen aan de orde zijn, bijvoorbeeld POM: Professionele Organisatie Monumenten heeft voorrang bij subsidieverstrekking bij opschaling naar regionaal of zelfs provinciaal niveau. Tijdens de bijeenkomsten met
kerkeigenaren is gebleken uit de reacties dat er interesse is bij kerkbesturen om gezamelijk met de gemeente een projectgroep op te zetten. Deze projectgroep gaat aan de slag met kansrijke onderwerpen om religieus erfgoed een kansrijk toekomstperspectief te geven.
5.
Krachten bundelen biedt kansen De meeste kerkeigenaren geven aan in hoge mate op hun eigen kerkgemeenschap gericht te zijn. Het is al een uitdaging om de eigen vraagstukken het hoofd te bieden. Soms is er sprake van een overkoepelende landelijke organisatie, die ook om afstemming vraagt. In Enkhuizen is geen regulier overleg waar kerkbesturen elkaar structureel ontmoeten. Het is de vraag of dat wenselijk is. Of wellicht eens per jaar. Maar er zijn een aantal onderwerpen genoemd, waarop kennis delen interessant is. Ook zijn er deels overkoepelende thema’s waarin sommige kerkbesturen gedeelde belangen hebben. Bijvoorbeeld als het gaat om een duurzaam toekomstperspectief vinden in relatie tot de toekomst van Enkhuizen en de samenwerking met de burgerlijke gemeente hierin.
Als het gaat om het verplaatsen van maatschappelijke voorzieningen bijvoorbeeld. De relatie van kerkbesturen met de gemeente Enkhuizen loopt meestal via de lijnen van specifieke vraagstukken. Zoals op het gebied van parkeren of over een gewenste wijziging aan het monumentale pand. Door de scheiding van kerk en staat bestaat er van nature geen hechte relatie tussen kerken en de gemeente Enkhuizen. In gesprekken en in de afsluitende bijeenkomst werd inzichtelijk dat zowel kerkbesturen als de gemeente Enkhuizen baat kunnen hebben bij gemeenschappelijke initiatieven. Krachten bundelen vergroot de kans op een duurzaam toekomstperspectief voor het bedreigde religieuze erfgoed in Enkhuizen. Om dit proces soepel te laten verlopen is één aanspreekpunt binnen de gemeentelijke organisatie voor de kerkeigenaren een grote wens. Deze “kerkenloods” heeft als taak om kerken met allerhande
vragen te helpen. Een eerste opbrengst van deze samenwerking is een kerkeigenaar die getipt werd tijdens het Kerkenvisietraject over de mogelijkheid om een subsidie aan te vragen voor een haalbaarheidsonderzoek naar een nieuw toekomstperspectief. Inmiddels is de subsidie aangevraagd en is het onderzoek gestart. Ook is na het kerkenvisie onderzoek overzicht ontstaan van ‘vraag en aanbod’ van kerken. Wellicht kan een gedeeltelijke stoelendans een aantal knelpunten oplossen. Denk aan fusies van twee kwetsbare kerkgemeenten. Bij een aantal geinterviewde kerkbesturen is hier belangstelling voor. Ook is er bij veel besturen behoefte aan bijbestemmingen. Dit kan met de nodige hulp een stap verder worden gebracht. Wellicht kan met een website het aanbod van kerkruimten in de markt worden gezet voor geïnteresseerde partijen.
6.
46
visie
hoofdstuk 9
visie Doelstellingen De gemeente Enkhuizen heeft een decentralisatie uitkering ontvangen om een Kerkenvisie op te stellen met als doel: “om te komen tot een duurzaam toekomstperspectief voor het waardevolle religieuze erfgoed van Enkhuizen”. Streven hierbij is om verbindingen te leggen met ontwikkelingen in Enkhuizen en de toekomst en vitaliteit van de stad. De gemeente Enkhuizen wil zowel het ontwikkelen van de Kerkenvisie als de uitvoering van gerichte vervolgacties graag samen oppakken met de kerkeigenaren en op een participatieve wijze hier ook andere betrokkenen bij betrekken. De kerkbesturen en andere kerkeigenaren formuleren hun doel met de Kerkenvisie Enkhuizen in het algemeen langs deze lijn: “De kerkgemeenschappen en andere kerkgebruikers zoeken naar een betere afstemming van behoeften, mogelijkheden en beperkingen van
gebruik van kerkgebouwen zowel voor de kerkgemeenschappen of gebruikers zelf als in afstemming met de gemeente en de lokale samenleving.” Tijdens een afsluitende bijeenkomst van vertegenwoordigers van de kerkgemeenschappen en andere kerkeigenaren, samen met de gemeente Enkhuizen, werd gereflecteerd op de opbrengsten van het Kerkenvisietraject tot nu toe. Gezamenlijke conclusie was dat de invalshoeken wellicht iets verschillen, maar dat er meer overlap lijkt te zijn. Dat samen optrekken kansen biedt voor alle betrokkenen om hun doelstellingen te realiseren.
Noodzaak tot handelen De opbrengst van het Kerkenvisietraject tot nu toe laat een heldere noodzaak tot handelen zien. Uit gesprekken met kerkbesturen kwam naar voren dat er slechts voor drie gebedshuizen met zekerheid werd gesteld dat deze over 15 jaar nog in
religieus gebruik zou zijn. De andere besturen geven aan hierover onzeker te zijn. Het niets-doen scenario is weinig veelbelovend en levert veel onzekerheid op voor eigenaren van kerken. Tegelijkertijd zijn er kansen ontdekt in samenwerking met de gemeente Enkhuizen, die raakvlakken vertonen met wensen van kerkbestuurders of al in gang gezette bewegingen in of rond kerkgebouwen.
Van reactief naar proactief Nu partijen elkaar hebben leren kennen en gezamenlijk een beeld hebben gevormd van de toekomstverwachtingen, bedreigingen én kansen kunnen we een volgende stap zetten. De opbrengsten van fase 1 van het Kerkenvisietraject bieden de kans om samen actie te ondernemen. Op die manier bedenken kerkeigenaren de gemeente Enkhuizen samen tijdig een gemeenschappelijk toekomstperspectief voor bedreigde
kerkgebouwen. De Kerkenvisie van Enkhuizen is niet alleen een kennismaking, een inventarisatie en een visie, maar bovenal een oproep tot actie. Op deze wijze kunnen wenselijke scenario’s voor de toekomst actief gezamenlijk worden uitgewerkt en gerealiseerd. De wensen van een kerken om maatschappelijk van betekenis te blijven of, wanneer dat noodzakelijk is, het religieus gebruik te beëindigen, zijn uitgangspunt. Evenals de actuele thema’s die spelen in Enkhuizen en die raken aan kerken. In eerste instantie wordt gedacht aan: 1. Samen met de bedreigde kerken en de gemeente Enkhuizen onderzoek doen om op termijn meer maatschappelijke functies in kerkgebouwen onder te brengen. Hier ook andere groepen bij betrekken als maatschappelijke partijen en bewoners; 2. Individuele kerken te ondersteunen met het
48
visie
aanvragen van subsidies voor haalbaarheidsonderzoeken naar neven- en/of herbestemmingen en actief mee te denken en kansen aan te dragen bij deze onderzoeken. Tegelijkertijd zal geanticipeerd worden op het moment dat meer kerkgebouwen aan herbestemming toe zijn. Door gezamenlijk op te trekken zal hier meer gevoel bij ontstaan. Nevenbestemmingen kunnen geleidelijk groeien naar een herbestemming. Of er kunnen zich kansen voordoen in de toekomst die een natuurlijk moment vormen voor een kerkgemeenschap om het gebouw gaandeweg te gaan herbestemmen. Bijvoorbeeld als maatschappelijke voorzieningen verplaatst kunnen worden. Maatschappelijke voorzieningen zijn bijvoorbeeld: voorzieningen op het gebied van zorg (denk aan een huisartsenpost, welzijnscentrum), cultuur (podium voor toneelkunst, muziekschool), vrije tijd/sociaal contact (activiteiten om elkaar te
ontmoeten, cursussen, verenigingen), sport, of leren (studeren of huiswerk maken met begeleiding, examens). Uiteraard is het in belangrijke mate aan kerkeigenaren of zij dit een interessant scenario vinden dat, om te beginnen, het onderzoeken waard is. In de gezamenlijke bijeenkomst ontstond hier interesse voor op een aantal thema’s: maatschappelijke voorzieningen verplaatsen, duurzaamheid en parkeerproblematiek. Binnen de gemeente Enkhuizen vindt integrale afstemming plaats en wordt structureel overleg grerealiseerd. In dit overleg nemen vertegenwoordigers van verschillende beleidsafdelingen deel, zoals Maatschappelijk Vastgoed, Sociaal Domein, Cultuur, Erfgoed, Ruimtelijke Ontwikkeling etc. dit overleg werkt zaken uit die uit het externe projectteam komen en bereidt zaken voor, zoals: • Een analyse van de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen in relatie tot kerkgbouwen die hier geschikt voor zijn en interest
•
•
zijn. En wellicht een gezamenlijke pilot, om samen met één kerk het idee uit te werken om op termijn voorzieningen over te hevelen; Een kennisbijeenkomst over duurzaamheid, subsidiemogelijkheden en evt andere gemeenschappelijke thema’s; Afstemming met het vrijwilligerspunt om mee te denken over meer vrijwilligers voor kerken, parkeer- en andere vraagstukken als horeca vergunningsmogelijkheden etc.
En interne zaken, zoals: • Het opnemen van aanwijzingen met betrekking tot religieus erfgoed in de omgevingsvisie, voor de bescherming van het religieuze erfgoed en om optimaal kansen voor gewenste ontwikkelingen te creëren; • Het uitwerken van een handleiding voor ambtenaren op verschillende plekken in de gemeentelijke organisatie. De gemeente spreekt met één mond
richting geloofsgemeenschappen of projectontwikkelaars, of initiatiefnemers of anderen met vragen of ideeën omtrent religieus erfgoed. In zowel de omgevingsvisie als bovengenoemde handleiding zullen de volgende principes vanuit de gemeente Enkhuizen leidend zijn: • De maatschappelijke bestemming van kerkgebouwen kan in beginsel niet gewijzigd worden. Kerkeigenaren worden opgeroepen om vroegtijdig in gesprek te gaan met de gemeente om tot een goede uitkomst te komen. • De gemeente Enkhuizen heeft de ambitie om de ontmoetingsfunctie van kerkgebouwen voor de overgebleven kerken te koesteren. • Onderzocht wordt met kerkeigenaren en andere betrokkenen of de gemeente Enkhuizen haar maatschappelijke vastgoed kan verplaatsen naar kerkgebouwen.