Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040 Sterke stad vitale dorpen veelzijdig buitengebied

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied. Ontwerp-omgevingvisie Emmen 2040 17 september 2025

2

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Inhoud Voorwoord wethouder 4 1. Inleiding 7 1.1 Wat voor een gemeente willen we zijn? 7 1.2 Omgevingsvisie en de Omgevingswet 8 1.3 Totstandkoming 9 1.4 Het participatieproces 10 1.5 Leeswijzer 14 2. Onze gemeente Emmen 17 2.1 Het verhaal van Emmen 17 2.2 Gemeente Emmen anno 2025 20 2.3 Onze opgaven 22 3. Kernambities en bouwstenen voor de omgevingsvisie 27 3.1 Onze leidende principes 28 3.2 Kernambitie 1 - Sterke stad, vitale dorpen 31 3.3 Kernambitie 2 - Een duurzame en veerkrachtige economie met impact 37 3.4 Kernambitie 3 - Landschap en groen als drager van ruimtelijke ontwikkelingen 45 3.5 Visiekaart gemeente Emmen 2040 51 4. Gebiedsgerichte uitwerkingen 53 4.1 Emmen Centrum 53 4.2 Woonwijken (bestaande en nieuwe wijken) 61 4.3 Dorpen 67 4.4 Bedrijventerreinen 73 4.5 Buitengebied 79 5. Van visie naar uitvoering 83 5.1 Samen bouwen, binnen de beschikbare ruimte 88 5.2 Verbinding via de nieuwe beleidscyclus 90 5.3 Verbinding via integraal en gebiedsgericht werken 93 5.4 Bekostiging 95 Bijlagen 97

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

3

Voorwoord Met trots presenteren wij u de Omgevingsvisie Emmen 2040: Mijn Emmen van Morgen. Deze visie is het resultaat van een intensief en breed participatieproces waarin we samen met u hebben nagedacht over de toekomst van onze gemeente. Van straatgesprekken tot digitale peilingen, van creatieve opdrachten met kinder(gemeente)raden tot werkateliers met maatschappelijke partners: we hebben geluisterd, gediscussieerd en gedroomd. Inwoners, jong en oud, uit de hele gemeente, hebben hun stem laten horen. Uw ideeën, zorgen en ambities vormen het fundament van deze visie. Wat deze visie bijzonder maakt, is niet alleen de inhoud, maar ook het proces ernaartoe. We hebben samen keuzes gemaakt over hoe we willen wonen, werken, leven en zorgen in 2040. De opbrengsten uit de gesprekken zijn vertaald naar concrete ambities en richtinggevende keuzes. Daarmee biedt de Omgevingsvisie houvast voor toekomstige ontwikkelingen én ruimte voor nieuwe initiatieven.

De Omgevingsvisie is geen eindpunt, maar een uitnodiging. Een uitnodiging aan u – inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en partners – om samen aan de slag te gaan. Want alleen samen kunnen we de ambities waarmaken. De visie is een dynamisch document dat we regelmatig evalueren en actualiseren, zodat we kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen en inzichten. We bedanken iedereen die op welke manier dan ook een bijdrage heeft geleverd aan deze visie. We kijken uit naar de toekomst. Naar een Emmen waarin we blijven bouwen aan een leefomgeving die uitnodigt, verbindt en inspireert. Albert-Jan Jakobs, Wethouder

We zijn trots op de koers die we uitzetten: een sterke stad, vitale dorpen en een veelzijdig buitengebied. Een gemeente waar ruimte is voor groei van wonen en werken, maar ook voor rust en natuur. Waar we inzetten op duurzaamheid, gezondheid, veiligheid, bereikbaarheid en brede welvaart. En bovenal: een gemeente waarin we blijven samenwerken aan een leefomgeving die van ons allemaal is.

4

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

5

Foto: gemeente Emmen.

6

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Hoofdstuk 1

Inleiding 1.1

Wat voor een gemeente willen we zijn?

‘Hoe ziet Emmen eruit in 2040?’ Het jaar 2040 lijkt nog ver weg, maar in termen van ruimtelijke ontwikkeling is het heel dichtbij. De beslissingen die we nú nemen, bepalen mede hoe onze leefomgeving er over zo’n vijftien jaar uitziet. Het is daarom belangrijk dat we nu al plannen maken voor de leefomgeving waarin we nu en later wonen, werken, ondernemen en recreëren. In 2023 zijn we als gemeente Emmen gestart met het ontwikkelen van onze omgevingsvisie. De omgevingsvisie is een langetermijnvisie voor de hele fysieke leefomgeving van de gemeente. Daarin komen verschillende thema’s samen die om ruimte vragen. Denk aan wonen, bedrijvigheid, gezondheid, veiligheid, mobiliteit, duurzaamheid, voorzieningen, maar ook landbouw, cultuur, recreatie en natuur. Al deze thema’s vragen om een plek in onze gemeente. Tegelijkertijd is de ruimte beperkt, niet alles kan overal. Dit vraagt ons om keuzes te maken over de toekomst van Emmen, de dorpen, buurtschappen en het buitengebied. Want wat is er nodig om ook in de toekomst een fijne, gezonde en veilige plek te kunnen bieden aan de inwoners en bedrijven? En hoe zorgen we ervoor dat de gemeente Emmen aantrekkelijk blijft om te wonen, werken, ondernemen en recreëren?

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

De Omgevingsvisie gemeente Emmen 2040 is ons gezamenlijke kompas op weg naar 2040 waarin we de vraag beantwoorden ‘wat voor gemeente willen we in 2040 zijn?’. Met de omgevingsvisie vervangen we de Structuurvisie Emmen 2020 uit 2007 en creëren we een kapstok voor ons omgevingsplan en ruimtelijke ontwikkelingen. De omgevingsvisie geeft op inspirerende en uitnodigende wijze richting aan ruimtelijke ontwikkelingen in onze gemeente. Het biedt belanghebbenden en initiatiefnemers een duidelijk handelingsperspectief en toetsingskader. Met de omgevingsvisie willen we een kader bieden waarin we niet alleen inspelen op de huidige behoeften van inwoners, ondernemers en bezoekers, maar ook rekening houden met de kansen en opgaven van morgen.

7

1.2

Omgevingsvisie en de Omgevingswet

De omgevingsvisie is een beleidsinstrument voor gemeenten als onderdeel van de Omgevingswet. Deze wet is per 1 januari 2024 in werking getreden. Het is een nieuw stelsel dat een groot aantal voorgaande wetten en regelingen over de fysieke leefomgeving integreert tot één wet. De Omgevingswet biedt lokale overheden meer integrale afwegingsruimte in regels en beleid, en dus meer mogelijkheden om in overleg te gaan over plannen en initiatieven. Met de invoering van de Omgevingswet is ingezet op meer overzicht en samenhang in regels. Met nieuwe instrumenten zet de wet in op meer flexibiliteit, zodat ook maatschappelijke opgaven eenvoudiger kunnen worden uitgevoerd. De Omgevingswet onderscheid daarbij twee maatschappelijke doelen: 1.

2.

bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, ook vanwege de intrinsieke waarde van de natuur, en doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.

Elke gemeente is verplicht een omgevingsvisie op te stellen voor het gehele eigen grondgebied. Een omgevingsvisie moet een integrale en strategische visie op hoofdlijnen zijn, gericht op de lange termijn en voor het hele grondgebied van de gemeente. Een belangrijk verschil met de structuurvisie, de voorganger van de omgevingsvisie, is de integraliteit en de breedte. Zo gaat de omgevingsvisie bijvoorbeeld ook in op het thema gezondheid en zijn sociale en economische ontwikkelingen duidelijk in de visie geïntegreerd. De omgevingsvisie is bedoeld om inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties én de gemeentelijke organisatie houvast te bieden bij het ontwikkelen en uitvoeren van plannen voor de leefomgeving van gemeente Emmen.

alleen de gemeente Emmen een omgevingsvisie op, maar zijn ook het Rijk, de provincies en andere gemeenten in Nederland wettelijk verplicht om een omgevingsvisie op te stellen. De omgevingsvisie voor gemeente Emmen staat dan ook niet op zichzelf. De keuzes die we in de omgevingsvisie maken moeten aansluiten bij ambities en beslissingen op hoger schaalniveau (nationaal, provinciaal en regionaal). Wet- en regelgeving, beleid en richtlijnen bepalen de bewegingsruimte waarbinnen de omgevingsvisie voor de gemeente Emmen vorm krijgt. Binnen onze gemeentelijke organisatie en in samenwerking met de samenleving en partners werken we continu aan het formuleren van antwoorden op opgaven op verschillende thema’s en voor verschillende deelgebieden binnen de gemeente. Eerder geformuleerde ambities uit lokale visiedocumenten vormen het vertrekpunt voor het integrale toekomstbeeld dat deze omgevingsvisie presenteert. Tegelijkertijd is de omgevingsvisie geen blauwdruk, maar een dynamisch document. We kunnen namelijk niet voorspellen hoe de wereld er over 15 jaar uitziet. Dit vraagt om een flexibele houding. Als het nodig is, kunnen we de komende jaren, samen met de samenleving en onze partners, doelen en ambities bijstellen. Hoe we dit doen beschrijven we in ons uitvoeringshoofdstuk.

Werken aan een veilige en gezonde leefomgeving Eén van de maatschappelijke doelen van de Omgevingswet is het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving. Voor ons als gemeente Emmen betekent dit dat we denken en handelen vanuit deze bedoeling. Dit vraagt van ons om gezondheid en veiligheid mee te wegen bij de keuzes in de fysieke leefomgeving.

De ontwikkelingen en opgaven die in deze omgevingsvisie beantwoord moeten worden, overstijgen de gemeentegrens en spelen op verschillende schaalniveaus. Daarom stelt niet

8

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

1.3

Totstandkoming

De omgevingsvisie is in verschillende fasen tot stand gekomen. De eerste fase (september 2023 - januari 2024) stond in het teken van de basis op orde krijgen. In deze fase is een inventarisatie gedaan van bestaand beleid en werd een nulmeting uitgevoerd. In de voorbereiding en eerste fase werden de volgende producten opgeleverd die naast bestaand beleid en de Strategienota Emmen (2021) onder deze omgevingsvisie liggen: • • • • •

de Uitgangspuntennotitie omgevingsvisie Emmen (vastgesteld op 14 juli 2023); Nulmeting omgevingsvisie Emmen (d.d. 20 februari 2024); de Beleidsanalyse; het Verhaal van Emmen; de advies- en eindrapportage fase 1 omgevingsvisie Emmen (19 februari 2024).

In de tweede fase (februari 2024 - februari 2025) werd in verschillende stappen toegewerkt naar een hoofdlijnennotitie. Dit deden we op basis van een ruimtelijke verkenning van beleid en opgaven en gesprekken met de politiek en samenleving aan de hand van drie integrale toekomstscenario’s. Deze scenario’s brachten verschillende toekomsten in beeld en hielpen ons om keuzes, consequenties en (omgevings)effecten inzichtelijk te maken. Het doel was niet om één scenario te kiezen, maar om met elkaar wenselijke en onwenselijke ontwikkelingen uit de toekomstbeelden te duiden. De meest kansrijke toekomstige ontwikkelingen en gedragen keuzes die volgden uit de verschillende gesprekken kregen een plek in de Hoofdlijnennotitie Omgevingsvisie, die op 27 maart 2025 is vastgesteld door de gemeenteraad. De Hoofdlijnennotitie omvat het toekomstbeeld van de gemeente in 2040 en de strategische keuzes die daarbij passen.

Figuur 1. Opbouw en onderdelen van de omgevingsvisie.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

9

In de derde en laatste fase (maart 2025 - september 2025) stelden we de uiteindelijke ontwerp-omgevingsvisie op. De ambities en strategische keuzes uit de Hoofdlijnennotitie zijn verder aangescherpt en vertaald in gebiedsgerichte keuzes voor vijf deelgebieden in de gemeente Emmen.

1.4

Het participatieproces

We beschouwen de omgevingsvisie als een verhaal van ons allemaal. Op verschillende momenten in de totstandkoming van de omgevingsvisie hebben we samen met inwoners, ondernemers, belangenorganisaties, maatschappelijke (keten) partners, alle ambtelijke teams en de politiek nagedacht en gewerkt aan het Emmen van morgen. Op verschillende wijzen werden perspectieven, wensen en doelen voor de leefomgeving van 2040 met elkaar gedeeld. Een aantal belangrijke momenten in het participatieproces waren: •

•

•

10

Online enquête: in het najaar van 2024 is de samenleving via een enquête bevraagd op kwaliteiten, opgaven en dromen die ze voor de gemeente Emmen zien. In totaal vulden 551 deelnemers de enquête in. Ook stuurde een deel foto’s mee die de kwaliteiten van de gemeente in beeld brachten. Straatgesprekken: in januari 2025 werd de samenleving via verschillende middelen bevraagd aan de hand van drie mogelijke toekomstscenario’s. Op diverse plekken in de gemeente gingen medewerkers van de gemeente en medewerkers van RUIMTEVOLK de straat op om deze toekomstscenario’s te bespreken. De gesprekken vonden plaats in Schoonebeek, Nieuw-Amsterdam/Veenoord, Emmer-Compascuum, Klazienaveen, Emmen-centrum en de wijken Rietlanden en Emmermeer. In totaal zijn naar schatting gesprekken gevoerd met zo’n 300 mensen. Swipocratie: in de vorm van prikkelende stellingen werden in januari 2025 de keuzes uit de toekomstscenario’s ook digitaal voorgelegd aan de samenleving, in het bijzonder aan jongeren. Hiervoor werd de tool Swipocratie ingezet. Om meer inzicht te krijgen in de wensen en ideeën

Milieu- en omgevingseffecten in beeld De omgevingsvisie biedt kaders voor toekomstige ontwikkelingen en activiteiten in de fysieke leefomgeving. Deze ontwikkelingen kunnen belangrijke gevolgen hebben voor de kwaliteit van de leefomgeving. Deze gevolgen brengen we graag in beeld. Ten behoeve van de omgevingsvisie is daarom een plan-mer-procedure doorlopen en een milieueffectrapport (MER) opgesteld. In deze plan-mer-procedure zijn de gevolgen van de voorgenomen ontwikkelingen en reële scenario’s in beeld gebracht. Ook zijn maatregelen beschreven om eventuele negatieve gevolgen voor de kwaliteit van de leefomgeving te voorkomen of te beperken. De plan-mer draagt zo bij aan transparante besluitvorming en laat met een integrale afweging zien welke effecten de te maken keuzes kunnen hebben op de leefomgeving. Daarbij gaat het zowel over kansen op positieve effecten als over risico’s op negatieve effecten. Het uitvoeren van een plan-mer is wettelijk verplicht voor omgevingsvisies die kaderstellend zijn voor toekomstige ontwikkelingen met een m.e.r.-plicht, zoals woningbouw. Dit geldt ook wanneer er Natura 2000-gebieden zijn, zoals het Bargerveen, waarbij het op voorhand niet uit te sluiten is dat hier (significante) effecten optreden door ontwikkelingen die voortkomen uit de omgevingsvisie. Kortom, voor de gemeente Emmen is het verplicht om een MER op te stellen.

We hebben ervoor gekozen om het proces van de omgevingsvisie en het plan-mer gelijktijdig op te laten lopen. Het gelijktijdig opstellen van het plan-mer helpt om ambities te toetsen en de haalbaarheid, kansen en risico’s inzichtelijk te maken. Op deze manier konden keuzes en ambities uit de Hoofdlijnennotitie al beoordeeld worden op hun effecten en is de uiteindelijke omgevingsvisie op onderdelen aangescherpt om ongewenste effecten op het milieu en de omgeving van de gemeente Emmen te dempen.

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

•

•

van de toekomstige generatie, werd in de vraagstelling aansluiting gezocht bij de belevingswereld van jongeren en jongvolwassenen. In totaal vulden 680 deelnemers de Swipocratie peiling in. Creatieve opdracht: ook de jongste generatie heeft bruikbare input geleverd voor de omgevingsvisie. In januari 2025 bogen de kinder(gemeente)raden zich over de vraag ‘Hoe ziet gemeente Emmen eruit in 2040?’ Met tekeningen, collages en andere creaties namen kinderen ons mee naar hun wensen voor de leefomgeving van de toekomst. Op 26 februari werden de opbrengsten van de creatieve opdracht in ontvangst genomen door de wethouder Jakobs. Tijdens dit moment werden alle werken tentoongesteld in de publieksruimte van het gemeentehuis en konden de makers een toelichting geven op hun creatie. Na deze bijeenkomst is de tentoonstelling met de opbrengsten nog ongeveer drie maanden blijven staan. Werksessies met vakprofessionals en maatschappelijke organisaties: in verschillende interactieve werksessies en bijeenkomsten werden vakprofessionals uit de interne organisatie, maar ook maatschappelijke (keten)partners en de erkende overlegpartners (EOP’s) uitgenodigd om mee te denken over de omgevingsvisie. Op verschillende momenten gingen

•

•

deelnemers gezamenlijk het gesprek aan over ambities, keuzes en bijbehorende effecten. De verschillende bijeenkomsten kenmerkten zich door constructieve gesprekken en een integrale benadering van opgaven. Werksessie met CMT, college B&W en gemeenteraad: ook de gemeenteraad, het College en het CMT (Concern Management Team) van de gemeente Emmen zijn continu betrokken, zowel op inhoud als proces. Dit gebeurde door middel van regelmatige informatiebijeenkomsten, werksessies en besluitvorming over tussenproducten. Inloopbijeenkomsten Dag van Emmen: in de laatste participatieronde werden de concepten van de omgevingsvisie in twee inloopbijeenkomsten gepresenteerd aan geïnteresseerden. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke (keten)partners werden uitgenodigd om te reageren op de concept visiekaart en de voorgestelde keuzes. Circa 80 mensen bezochten het gemeentehuis om de voorstellen te bekijken en hierop te reflecteren

De resultaten van het participatietraject zijn gebundeld in de Nota van Participatie (zie bijlage 1) en zoveel mogelijk meegenomen in de uitwerking van de omgevingsvisie.

Figuur 2. Context omgevingsvisie gemeente Emmen 2040.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

11

Impressie participatie

Werksessie met werknemers van de gemeente. Foto: RUIMTEVOLK.

Expositie met de werken van de kinder(gemeente)raden. Foto: RUIMTEVOLK.

Inloopbijeenkomst Toekomst van Emmen. Foto: Chantal Eelen.

12

Inloopbijeenkomst Toekomst van Emmen. Foto: Chantal Eelen.

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Straatgesprekken over drie scenario’s. Foto: gemeente Emmen.

Straatgesprekken over drie scenario’s. Foto: gemeente Emmen.

Excursie met de gemeenteraad. Foto: RUIMTEVOLK.

Bijeenkomst met stakeholders en werknemers van de gemeente. Foto: RUIMTEVOLK.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

Bijeenkomst met stakeholders en werknemers van de gemeente. Foto: RUIMTEVOLK.

13

1.5

Leeswijzer

Deze omgevingsvisie bestaat uit vijf hoofdstukken. Na dit eerste, inleidende hoofdstuk volgt hoofdstuk 2 dat een beschrijving geeft van de ontwikkeling van de gemeente, de belangrijkste ruimtelijke kwaliteiten en kernwaarden en de verschillende opgaven en ontwikkelingen die op onze gemeente afkomen. Dit tezamen vormt het vertrekpunt van deze omgevingsvisie. In hoofdstuk 3 zetten we de stip op de horizon richting 2040 en schetsen we waar we met deze omgevingsvisie naartoe werken. We gaan in op de leidende (ontwikkel)principes die we hanteren en beschrijven de drie integrale kernambities. De drie kernambities staan niet los van elkaar. De bouwstenen waaruit elke kernambitie bestaat zijn in veel gevallen onderling verbonden. Opgaven worden enkel vanuit een ander perspectief benaderd onder kernambities, en leiden daardoor tot diverse bouwstenen. Dit hoofdstuk sluiten we af met de kaart van de omgevingsvisie. In hoofdstuk 4 volgt een gebiedsgerichte uitwerking van de kernambities naar vijf verschillende deelgebieden. Ten slotte lichten we in hoofdstuk 5 toe hoe we uitvoering gaan geven aan de omgevingsvisie. We beschrijven hoe we gaan samenwerken met andere partijen aan de ambities in deze visie, hoe we de komende jaren vooruitgang monitoren en hoe de bekostiging eruitziet.

De bijlagen van dit document bestaan uit de Nota van Participatie (bijlage 1), een overzicht van vigerend beleid (bijlage 2), een begrippenlijst (bijlage 3) en de PlanMER (bijlage 4).

14

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Bron: gemeente Emmen.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

15

Bron: gemeente Emmen.

16

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Hoofdstuk 2

Onze gemeente Emmen De kernen, gemeenschappen en de verscheidenheid aan landschappen in de gemeente is door de eeuwen heen door natuurlijke en menselijke invloeden en processen ontwikkeld. In “Het verhaal van Emmen” - onderdeel van fase 1 van het proces - wordt de landschappelijke, stedenbouwkundige en maatschappelijke ontwikkeling van Emmen beschreven. Hierna wordt een samenvatting van dit verhaal gegeven. Dit verhaal vormt het fundament en inspiratie voor hoe we ons als gemeente richting 2040 ontwikkelen. We bouwen door op ons verhaal.

2.1

Het verhaal van Emmen

Van moeras tot veenkolonie: een lonend landschap Op de hogere, drogere delen van de Hondsrug, gevormd tijdens de IJstijd, vestigden zich de eerste mensen in de huidige gemeente Emmen. Deze rug, rijk aan vruchtbare zandgronden en water, bood ideale leefomstandigheden. Hier hield je droge voeten, in tegenstelling tot de omliggende veenmoerassen. De keien die hier door het ijs waren achtergelaten, werden door de vroege bewoners van wat we nu de gemeente Emmen noemen gebruikt voor de bouw van hunebedden. De lager gelegen veengebieden ontstonden door de vernatting van het landschap. Plantenresten konden door het water niet verteren en hoopten zich op, waardoor veen ontstond. Dit veenlandschap werd doorsneden door veenriviertjes zoals de Runde. De ontginning van het veen begon op kleine schaal, waarbij men aan de randen turf stak voor eigen gebruik. Dit resulteerde in een kleinschalige, onregelmatige landschapsstructuur met lange, smalle percelen die haaks op de lintbebouwing stonden. Een unieke waaiervormige structuur ontstond in Nieuw-Schoonebeek. Hier stonden ook de karakteristieke booën: stalletjes voor vee die zijn opgebouwd uit hout en stro. Hier is nog één exemplaar van over. Met de industrialisatie begon in de 19e eeuw de

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

grootschalige, systematische ontginning van het landschap. Ontginningsmaatschappijen werden opgericht en legden een uitgebreid netwerk van kanalen aan. Deze kanalen waren niet alleen essentieel voor het droogleggen van de veengronden, maar dienden ook als transportwegen voor de gewonnen turf. Het veenkoloniale landschap dat hierdoor ontstond, kenmerkt zich door lange akkers omringd door sloten (wijken) en een open karakter, in schril contrast met de kleinschaligheid van de oudere randveenontginningen. De arbeiders voor dit zware werk kwamen uit verschillende delen van Nederland en Duitsland, wat leidde tot een diversiteit in religie en tradities in de verschillende veendorpen. Halverwege de 19e eeuw startte de ontginning van het uitgestrekte Bourtangermoeras, waarvan alleen het Bargerveen is overgebleven. Dit gebied, nu het grootste hoogveenreservaat van Nederland, werd na de Tweede Wereldoorlog van verdere afgraving gered en is sindsdien teruggegeven aan de natuur.

17

Van esdorp tot wederopbouwwijk: nuchtere nederzettingen De bewoningsgeschiedenis van Emmen begint op de zandgronden, waar al in de prehistorie mensen woonden. In de vroege middeleeuwen ontstonden hier de esdorpen. Dit is het oudste cultuurlandschap van de gemeente, herkenbaar aan zijn kleinschalige karakter met houtwallen en monumentale bomen. De es, een hooggelegen akker, vormde de kern van het dorp. De brink, een open plek in het midden, was het centrale punt waar vee werd verzameld en markten werden gehouden. Dorpen als Noordbarge, Zuidbarge en Westenesch zijn hier sprekende voorbeelden van. Ook de stad Emmen begon als een esdorp, voor het eerst genoemd in 1139. De (grootschalige) ontginning van de veengebieden leidde tot de vorming van lintdorpen, waar boerderijen en woningen zich in een langgerekte rij langs een weg vestigden. Nieuw-Weerdinge, Emmer-Compascuum en Erica zijn typische voorbeelden van deze lintdorpen, die elk een eigen karakter kregen door de verschillende herkomst van hun bewoners. Na de Tweede Wereldoorlog groeide Emmen uit tot een ‘open groene stad’. De inspiratie kwam van de Engelse ‘New Towns’, waarbij kleinschalige wijken met grote groene zones het uitgangspunt waren. Dit concept leidde tot de bouw van naoorlogse wederopbouwwijken zoals Emmermeer, Angelslo en Emmerhout.

Deze wijken kenmerken zich door een hiërarchisch wegennet en een zorgvuldige inrichting van de openbare ruimte, en worden tegenwoordig erkend als waardevol erfgoed. Het typisch Nederlandse concept van een ‘woonerf’ werd in Emmen voor het eerst toegepast, door de stedenbouwkundige Niek de Boer. Van turf tot groene chemie: een energie-industrie De economie van Emmen is al lang sterk verbonden met energieopwek. Dit begon met de turfwinning. Turf was een belangrijke brandstof, het ‘bruine goud’, en zorgde voor grote economische groei. Daarnaast ontstonden er turfstrooiselfabrieken die de onbruikbare toplaag van het veen verwerkten tot turfstrooisel voor paardenstallen. Een uitgebreid netwerk van smalspoorlijnen

18

werd aangelegd voor het vervoer van dit product. In de jaren twintig van de 20e eeuw stagneerde de turfwinning. De opkomst van nieuwe brandstoffen zorgde voor een economische crisis in Zuidoost-Drenthe. Na de Tweede Wereldoorlog werd Emmen aangewezen als ontwikkelingsgebied, wat een nieuwe golf van industrialisatie teweegbracht. De glastuinbouw kende een snelle uitbreiding, en grote bedrijven zoals de Algemene Kunstzijde Unie vestigden zich er, wat leidde tot de productie van nylon garens. Een opmerkelijke ontwikkeling was de ontdekking van aardolie onder Schoonebeek, wat met behulp van zogenaamde jaknikkers decennialang de economie van het dorp stimuleerde. Na een onderbreking van jaren is de winning met nieuwe technieken hervat. Vandaag de dag staat Emmen bekend als een pionier op het gebied van groene en circulaire chemie. Het Groene Chemiecluster is een samenwerkingsverband dat zich richt op de ontwikkeling van nieuwe, duurzame producten en technologieën, wat Emmen een belangrijke speler maakt in de energietransitie. Van hunebed tot coöperatie: we doen het samen De sociale structuren en het gemeenschapsgevoel in Emmen zijn diep geworteld in de geschiedenis. Al in de prehistorie was samenwerking essentieel, getuige de bouw van de hunebedden. Deze traditie van gezamenlijkheid werd voortgezet in de boermarken, waar boeren elkaar hielpen en voor elkaar zorgden.

Dit principe van naoberschap is nog steeds springlevend en vormt de basis van de sterke gemeenschapszin in onze dorpen en wijken. De traditie van samenwerken is ook terug te zien in de oprichting van de eerste coöperatieve landbouwverenigingen en zuivelfabrieken in de 19e eeuw. Boeren garandeerden elkaar een minimumprijs voor hun melk, waardoor ze minder afhankelijk werden van ruilhandel en hun inkomsten veilig konden stellen. Deze coöperaties waren de voorlopers van de grootschalige agrarische sector die de gemeente vandaag de dag kent.

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Prehistorie

Omstreeks 1820

Omstreeks 1850

1900

1970

2024

Figuur 3. Bewoning en gebruik van het landschap door de eeuwen heen.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

19

2.2

Gemeente Emmen anno 2025

Als één van de grootste gemeenten van Nederland, met bijna 350 vierkante kilometer, is Emmen een gemeente van formaat. Qua inwoneraantal is Emmen, met ruim 109.000 inwoners, de grootste gemeente van Drenthe. De gemeente kenmerkt zich door een prettige woonkwaliteit, met volop ruimte, rust en natuur. Het landschap is afwisselend en verrassend, met enerzijds op de Hondsrug esdorpen en bosrijke gebieden zoals de Emmerdennen, en anderzijds weidse veenlandschappen met een herkenbaar verkavelingspatroon, lintdorpen en het resterende veencomplex (en bijzondere natuurgebied) Bargerveen. Dankzij de toepassing van het stedenbouwkundige concept van de ‘open groene stad’ zijn kernwaarden zoals groen, ruimte en rust ook in de woonwijken van Emmen zichtbaar aanwezig. Hoewel de gemeente vanwege het groene en natuurlijke karakter rust uitstraalt, gaat dit hand in hand met levendigheid en dynamiek. Emmen heeft een sterke regiofunctie met een groot winkel- en voorzieningenaanbod waar zo’n 300.000 mensen gebruik van maken. Het centrum van Emmen voelt modern en levendig aan, maar heeft tegelijkertijd de menselijke maat behouden die zo kenmerkend is voor de regio. Het vernieuwde Raadhuisplein met topattractie Wildlands Adventure Zoo en het Atlas theater, toont de eigentijdsheid van Emmen.

Het winkel- en horeca aanbod, de wekelijkse markt en verschillende evenementen zoals het straattheaterfestival C’est la vie, het wielercriterium de Gouden Pijl, Emmen Onder Nul en verschillende muziekfestivals brengen inwoners en bezoekers bijeen. FC Emmen en de handbalverenigingen ‘Hurry Up’ en ‘E&O’ zetten topsport in Emmen op de kaart en zijn

20

diep geworteld in de Drentse gemeenschap. De voetbalclub vertegenwoordigt de stad en de omliggende dorpen en brengt mensen uit alle hoeken van de regio samen. Emmen staat niet voor niets bekend als de ‘stad van dorpen’. De dorpen, elk met een eigen karakter en geschiedenis, zijn gebouwd op sterke gemeenschapszin en hard werken. Tot op de dag van vandaag kennen de dorpen een sterke lokale verbondenheid met een gezellig en actief verenigingsleven op het gebied van sport, cultuur en verschillende jaarlijkse dorpsfeesten. In de hele gemeente staat naoberschap hoog in het vaandel. Men groet elkaar op straat, kijkt naar elkaar om en helpt waar dat nodig is. De Emmenaren, van Schoonebeekers tot Roswinkelaars en van Klazienaveners tot NieuwAmsterdammers, combineren het nuchtere Drentse karakter met ondernemerschap en de bereidheid om altijd net een extra stap te zetten. Deze karakteristieken vormen de basis van de economische kracht en leiden nog altijd tot bijzondere ontwikkelingen, zoals de vooruitstrevendheid op het gebied van groene en circulaire chemie. Emmen is niet zomaar de grootste industriekern van Noord-Nederland en het grootste chemiecluster in Europa voor de productie van industriële garens en vezels. Opleidingen en start-ups van hoge kwaliteit trekken talenten uit de hele regio en daarbuiten aan.

Dankzij de A37, de N34 en de N391 is de gemeente goed aangesloten op het landelijke wegennetwerk. De nabijheid van Duitsland geeft Emmen daarnaast een strategische ligging op het gebied van internationale samenwerking en bedrijvigheid.

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Figuur 4. Vanuit de online enquête onder inwoners: woorden die de gemeente Emmen karakeriseren en ingezonden foto’s.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

21

2.3

Onze opgaven

In de gemeente Emmen staan we aan de vooravond van een aantal grote opgaven en transities, net als heel Nederland. Naast de groei van het toekomstige aantal inwoners hebben we als overheid en samenleving te maken met uitdagende vraagstukken. Voorbeelden zijn de woonopgave, het instandhouden van voorzieningen, de toekomst van zorg en welzijn, klimaatverandering, energietransitie, mobiliteitstransitie en de omschakeling naar een toekomstbestendige en circulaire economie. Deze opgaven en transities vragen om slimme keuzes en soms ingrijpende veranderingen in onze leefomgeving. In de omgevingsvisie willen wij een antwoord formuleren op hoe er met deze transities wordt omgegaan en welke ruimte daarvoor nodig is. In dit hoofdstuk zijn op hoofdlijnen de belangrijkste opgaven op een rij gezet. Brede welvaart Brede welvaart gaat over het welzijn van mensen, om de kwaliteit van leven en dus over alles dat mensen van waarde vinden. Het gaat naast materiële welvaart om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en veiligheid. Uit de Strategienota en verschillende bijeenkomsten en participatiemomenten komt naar voren dat het streven naar brede welvaart een belangrijk vertrekpunt is voor de omgevingsvisie.

Concreet betekent dit dat we moeten blijven inzetten op gelijke kansen voor iedereen, een groene en gezonde leefomgeving en dat we blijven investeren in goede en bereikbare basisvoorzieningen, onderwijs en werkgelegenheid en daarbij zo goed mogelijk aansluiting te zoeken bij de potentie van onze bedrijven, organisaties en inwoners. Daar hoort ook realisme en het maken van ruimtelijke keuzes bij. Toekomstbestendige economie Het creëren van brede welvaart valt of staat ook met een toekomstbestendige economie en voldoende werkgelegenheid. Er ligt een uitdaging om in te zetten op enerzijds een economie met een breed scala aan industrieën en ondersteunende sectoren, maar ook om ons daarbij tegelijkertijd verder te

22

specialiseren in onze drie belangrijke economische pijlers: groene chemie, maakindustrie en de circulaire economie. Deze sectoren zien we als de drijvende kracht achter toekomstige economische groei en werkgelegenheid. Op de Greenwise Campus bundelen bedrijven, onderwijsorganisaties en overheden de krachten rondom deze pijlers. Ook het Rijk ziet ons als koploper op het gebied van groene chemie (o.a. circulaire plastics): Chemport Europe is opgenomen in het voorontwerp Nationale Omgevingsvisie. Om onze ambities waar te maken en te voorzien in de lokale behoefte van bedrijven is (meer) ruimte nodig en zullen we bestaande bedrijventerreinen en de glastuinbouwgebieden toekomstbestendiger moeten maken, indien nodig door revitalisering en/of herstructurering. De woonopgave De woningbouwopgave in onze gemeente is groot. Er zijn meer (betaalbare) woningen nodig voor diverse doelgroepen. Er is huishoudensverdunning en vergrijzing die andere typen woningen en een daarop ingerichte woonomgeving vragen. Ook zien we dat mensen (zowel jong als oud) graag in hun eigen dorp of wijk willen blijven wonen, maar dat dit nu niet altijd mogelijk is. We hebben de ambitie om te groeien naar 120.000 inwoners om te investeren in brede welvaart: met meer inwoners en daarmee meer gebruikers van voorzieningen, kunnen we het voorzieningenniveau en de leefbaarheid op peil houden.

Er ligt een grote uitdaging in het bouwen van de juiste woningen op de juiste plek. Kwalitatief goede woningen die aansluiten bij een veranderende woonbehoefte en de behoefte van doelgroepen met bijzondere huisvestingsvragen.Woningen die straks staan op de plekken waar mensen willen wonen. Daarnaast ligt er een grote uitdaging in behoud en versterking van de kwaliteit en leefbaarheid in de bestaande wijken en dorpen. De woningvoorraad en woonomgeving sluiten namelijk niet overal goed aan op de huidige en toekomstige behoefte. Dat betekent dat we een toekomstbestendige balans moeten vinden tussen bouwen, herstructurering en transformatie in bestaand stedelijk gebied en aan de randen van de stad en onze dorpen.

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Vitaliteit en voorzieningen Veel inwoners maken zich zorgen over de voorzieningen in hun wijk of dorp, zoals ruimte voor ontmoeting, onderwijs, sport, (eerstelijns)zorg en welzijn. Voorzieningen zijn van belang voor het veiligheidsgevoel van inwoners. Het verdwijnen van voorzieningen kan gevoelens van isolatie en onveiligheid versterken. We zien dat voorzieningen steeds vaker onder druk staan, met name in de kleinere dorpen.. De kosten nemen toe, het aantal leden/leerlingen neemt af, de zorgvraag neemt toe en het is steeds lastiger om vrijwilligers of personeel te vinden om de voorzieningen in stand te houden. Op veel plekken zie je daarnaast winkels verdwijnen uit de straten. Kleine (dorps) supermarkten en cafés of restaurants sluiten in de dorpen. Dit raakt niet alleen de vitaliteit van de dorpen en sommige wijken, maar ook het welzijn en de brede welvaart van inwoners. Waar commerciële voorzieningen onderhevig zijn aan marktwerking, waar we als gemeente beperkt invloed op hebben, hebben we als overheid en samenleving wél een rol in het samen in stand houden van kwalitatief hoogwaardige maatschappelijke voorzieningen, zoals dorps-/buurthuizen, sportvoorzieningen, bibliotheken en scholen. En om randvoorwaarden te creëren voor zorg- en welzijnsorganisaties en zorg- en welzijnsprofessionals om zorg en ondersteuning te kunnen leveren in de wijken en dorpen.

Het vraagt om een proactieve en realistische blik, slimme (ruimtelijke) keuzes en samenwerking tussen overheid, maatschappelijke organisaties en samenleving om voorzieningen in stand te kunnen houden. Mobiliteit en bereikbaarheid Wanneer basisvoorzieningen, school en werk niet in de buurt zijn, dan is het belangrijk dat ze goed bereikbaar zijn voor alle huishoudens, zowel met de fiets, auto of openbaar vervoer. Gezien de grote afstanden in onze gemeente ligt daar een uitdaging. Het is belangrijk dat we wonen, voorzieningen en bereikbaarheid in samenhang bezien, dat we zoveel mogelijk bouwen en investeren daar waar de voorzieningen zijn en deze toekomst hebben. Een goede bereikbaarheid vraagt

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

om een goede infrastructuur met veilige en snelle auto- en fietsroutes, frequent openbaar vervoer en distributie en leveringsmogelijkheden in de wijken en dorpen. Er ligt een opgave in het verkeersveilig inrichten van woongebieden, wegen en schoolomgevingen, met speciale aandacht voor kwetsbare verkeersdeelnemers. Daarnaast is een goede bereikbaarheid binnen de regio en met het noorden en de rest van Nederland belangrijk. Een goede bereikbaarheid van de gemeente zorgt ervoor dat we goed kunnen samenwerken (als overheden en bedrijven) en dat inwoners (makkelijk) kunnen werken, winkelen, ontmoeten, studeren of ook bijvoorbeeld zorg kunnen ontvangen elders (ziekenhuisbezoek). Voor mobiliteit hanteren we net als het Rijk het principe Trias Mobilica (Verminderen, Veranderen, Verschonen) om uiteindelijk CO2-reductie in mobiliteit te bereiken. Dit betekent inzetten op andere manieren van vervoer (meer wandelen, fietsen, OV, deelmobiliteit en minder de auto) en schoner vervoer. De ontwikkeling van de Nedersaksenlijn biedt kansen om onze mobiliteitstransitie een impuls te geven. Gezonde leefomgeving Inwoners willen graag zo lang mogelijk zelfredzaam zijn. Tegelijkertijd zien we dat de zorgconsumptie ten gevolge van gezondheidsproblemen hoog is. Dit geeft een (te) grote druk op de zorg. De opgave is om minder achteraf te ‘repareren’ en om gezondheid en welzijn te versterken.

Oftewel om bij te dragen aan de verschuiving van zorg naar gezondheid en welzijn. We zetten als gemeente daarom in op een gezonde generatie 2040. Belangrijke thema’s hierbij zijn gezonde leefomgeving, bestaanszekerheid, het versterken sociale basis en kansengelijkheid. De inrichting van de leefomgeving waarin mensen wonen, werken en recreëren heeft invloed op hun gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leef- en werkomgeving die als prettig wordt ervaren en uitnodigt tot ontmoeten en gezonde keuzes. Een omgeving waar de druk op de gezondheid vanwege bijvoorbeeld geluid, klimaat, lucht of infecties zo laag mogelijk is. Dit betekent dat het van belang is

23

om bij de inrichting van de leefomgeving expliciet aandacht te hebben voor de kansen voor het bevorderen van gezondheid en de bedreigingen door risico’s voor gezondheid. Landschap, natuur en biodiversiteit Inwoners zijn trots op onze open en groene gemeente met groene wijken en dorpen en een grote variatie aan landschappen (zandgronden, grootschalige en kleinschalige veenontginningen). Bezoekers associëren onze gemeente met groen, ruimte en rust. De aanwezigheid van groen en natuur is verbonden met onze identiteit. Als gemeente beschouwen we ons groene en landschappelijke kwaliteiten - niet in de laatste plaats ook door de ligging op de Hondsrug - ook als belangrijke identiteitsdrager en unique selling point. Net als in de rest van Nederland en Drenthe moeten we rekening houden met de gevolgen van klimaatverandering en staat de natuur in Emmen onder druk. Biodiversiteit neemt af en met langere droge en natte perioden is het steeds lastiger voor bepaalde planten om zich overeind te houden. Dat betekent dat we een goed functioneren van het water- en bodemsysteem randvoorwaardelijk en soms kaderstellend is bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bovenstaande, in combinatie met een toenemende ruimtedruk, maakt dat het belangrijk is om het gewaardeerde karakter van onze kenmerkende landschapstypen te bewaken en waar mogelijk zelfs te versterken of beter beleefbaar te maken.

Het is van belang dat we ontwikkelingen op een zodanige wijze een plek geven dat ruimtelijke kwaliteit behouden blijft of nieuwe kwaliteit ontstaat. Cultuur en cultuurhistorie Vanuit onze oude en rijke geschiedenis, cultuur en verschillen tussen gebieden, dorpen en wijken is een grote culturele variëteit ontstaan die inwoners koesteren. Denk aan onze kenmerkende landschappen, de Hondsrug en karakteristieke dorpen, waaronder bijvoorbeeld de beschermde dorpsgezichten van Westenesch, het Westerse Bos en Oosterse Bos. Uniek is daarnaast ook de cultuurhistorische waarde en de stedenbouwkundige structuren van onze naoorlogse wijken en woonerven (Emmermeer, Emmerhout, Angelslo en Bargeres). Er ligt een opgave om de waardevolle elementen van onze cultuur, cultuurhistorie en lokale tradities te behouden bij transformatie,

24

inbreiding en herontwikkeling. Ook ligt er een uitdaging in het meer zichtbaar en beleefbaar maken van de rijke cultuurhistorie van de gemeente, die een belangrijke bijdrage levert aan betekenisgeving en ruimtelijke kwaliteit. Aanpassen aan klimaatverandering Het klimaat verandert en de weersextremen nemen toe. Naast dat we maatregelen moeten nemen om de omvang en snelheid van klimaatverandering te beperken door vermindering van de uitstoot van CO2, moeten we ons ook voorbereiden op de gevolgen van het veranderende klimaat en onze leefomgeving toekomstbestendig inrichten en aanpassen om de risico’s en gevolgen te beperken. Een belangrijke opgave ligt daarbij in het creëren van de juiste omstandigheden voor een evenwichtig water- en bodemsysteem, water beter vast te houden, infiltratie van regenwater te stimuleren en overlast van piekbuien in stedelijk gebied te voorkomen. We moeten goed kijken naar de waterpeilen in onze veengebieden om de negatieve effecten van bodemdaling door verdroging en de uitstoot van CO2 door veenoxidatie zoveel mogelijk te beperken. Voor periodes van extreme warmte willen we de stad en dorpen zo inrichten dat ze hittebestendiger worden. “Versteende gebieden” zoals bedrijventerreinen en de centra van Emmen, delen van de Emmense woonwijken en dorpen verdienen hierbij extra aandacht.

Energietransitie Door ontwikkelingen in de afgelopen jaren, is de energietransitie niet langer een abstract beleidsdoel dat ons van buiten wordt opgelegd. De energietransitie is voor een ieder voelbaar geworden door onder meer stijgende energieprijzen en netcongestie. We streven dan ook naar een betrouwbare en betaalbare energievoorziening voor onze inwoners en bedrijven, met een volledige overgang naar duurzame energiebronnen. Dit betekent een geleidelijke afbouw van fossiele brandstoffen en een toename van het aandeel hernieuwbare energiebronnen. Wind- en zonne-energie zijn daar voorbeelden van. In de Regionale Energiestrategie regio Drenthe (RES-Drenthe) staat onze ambitie om in de periode tot 2030 bijna 0,70 TWh hernieuwbare elektriciteit op te wekken met wind- en zonne-energie (grootschalig, bij voorkeur op daken en op

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

aangewezen locaties op land). Via het Klimaatakkoord uit 2019 hebben we een rol gekregen om te werken aan aardgasvrije wijken en dorpen in 2050. Dit betekent dat woning- en vastgoedeigenaren hun huis of pand moeten verduurzamen en op termijn verwarmen met fossielvrije warmte. Tenslotte hebben de industrie, bedrijven en glastuinbouw (samen goed voor zo’n 70% van het energiegebruik in gemeente Emmen) een enorme opgave om aardgas te vervangen door CO2 vrije alternatieven. Het realiseren van collectieve en duurzame opwek van energie kost ruimte, maar kan ook gecombineerd worden met andere functies in stedelijk gebied (o.a. bedrijventerreinen) en het buitengebied. Het elektriciteitsnetwerk in de omgeving van Emmen en Coevorden is al jarenlang overbelast. Dit komt door meer vraag naar en meer aanbod van elektriciteit. Daarom werken netbeheerders TenneT en Enexis aan nieuwe hoogspanningsstations en transformatorstations verspreid over de gemeente. Daarnaast worden bestaande stations en netten verzwaard. Deze ontwikkelingen vragen tijd en zullen nog enkele jaren doorgaan. Dit betekent dat het elektriciteitsnetwerk de komende jaren een belangrijke sturende factor is voor ruimtelijke ontwikkelingen.

Bron: gemeente Emmen.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

25

26

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Hoofdstuk 3

Kernambities en bouwstenen voor de omgevingsvisie Om in 2040 ook een fijne, aantrekkelijke en veilige gemeente te zijn, zoeken we in de omgevingsvisie naar antwoorden op de in hoofdstuk 2 benoemde opgaven. Dit doen we vanuit het besef dat de verschillende beschreven opgaven met elkaar samenhangen. De opgaven vragen allen om een slimme, toekomstbestendige en zorgvuldige inrichting van onze ruimte. En om samenwerking tussen gemeente, samenleving en maatschappelijke partners vanuit heldere doelen en keuzes. Met de Uitgangspuntennotitie (2023) als vertrekpunt voerden we het afgelopen jaar met de samenleving, maatschappelijke partners, de interne organisatie, bestuur en raad het gesprek over de toekomst. Het doel: een antwoord formuleren op ‘wat’ we willen, maar ook ‘waar’ en ‘hoe’ we dit vormgeven. In de Hoofdlijnennotitie Omgevingsvisie Emmen (2025) formuleerden we leidende (ontwikkel)principes en drie integrale kernambities waarmee we werken aan een toekomst die we wensen voor gemeente Emmen in 2040. Onze leidende principes en de drie kernambities lichten we in dit hoofdstuk toe. De leidende principes, kernambities en onderliggende bouwstenen voor de toekomst van onze leefomgeving zijn nauw aan elkaar verbonden en wederkerig afhankelijk. Gezamenlijk vormen ze het fundament voor de omgevingsvisie van gemeente Emmen.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

27

3.1

Onze leidende principes

Op basis van de uitkomsten van fase 1 zijn leidende principes voor de omgevingsvisie benoemd. Deze vijf principes vormen onze uitgangspunten en helpen ons als gemeente om te beoordelen of ontwikkelingen bijdragen aan toekomstbestendigheid. Ze helpen richting te geven aan onze eigen ideeën en aan de initiatieven van anderen. Onze leidende principes sluiten aan op de leidende principes die het Rijk in het voorontwerp Nota Ruimte (juni 2024) Nationale Omgevingsvisie beschrijft1. Ook kennen ze overeenkomsten met de leidende principes uit de contourennota Omgevingsvisie ‘Horizon van Drenthe’ (oktober 2024) van de Provincie Drenthe. 1. Ontwikkelingen zijn multifunctioneel en aanpasbaar (omgaan met schaarste) Ontwikkelingen dragen zoveel mogelijk bij aan meerdere doelen, zodat we zuinig met de kostbare ruimte omspringen. Plannen worden zo ontworpen zodat ze aanpasbaar zijn als later blijkt dat een andere invulling nodig is. 2. Ontwikkelingen hebben oog voor de lange termijn effecten (afwenteling voorkomen) Ontwikkelingen zijn klimaatadaptief en voorkomen een verslechtering van de milieukwaliteit, gezondheid en veiligheid nu en in de toekomst. We voorkomen de afwenteling van problemen in ruimtelijke zin en op komende generaties. Ontwikkelingen streven naar het leveren van een positieve bijdrage aan een gezonde en veilige leefomgeving.

1

3. Ontwikkelingen worden in samenspraak met de omgeving vormgegeven (overheid als betrouwbare partner) Door de omgeving al vroeg bij ontwikkelingen te betrekken, komen alle belangen, meningen, kennis en creativiteit in beeld, waardoor plannen beter worden. We denken vanuit de plek, waarbij de aanpak als vanzelf integraal wordt en kijken over de gemeentegrens heen. 4. Ontwikkelingen op basis van de kwaliteiten en identiteit van Emmen (recht doen aan eigenheid) Initiatieven bouwen verder aan de landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden van de gemeente Emmen en voegen nieuwe kwaliteiten toe. We denken en werken vanuit de plek: vanuit de kwaliteit en identiteit van de bestaande wijken, dorpen en landschappen. Zo ontwikkelen we integraal en vanuit de kernwaarden van Emmen. 5. Ontwikkelingen op menselijke maat Bij het implementeren van beleid staan de mens en zijn leefomgeving en de borging van het publieke belang daarin centraal. We werken zoveel mogelijk gebiedsgericht, waarbij we naar maatwerk streven en wegblijven van generieke oplossingen voor het geheel. 6. Ontwikkelingen dragen bij aan brede welvaart Bij ontwikkelingen hebben wij oog voor de brede welvaart. Dit gaat om de kwaliteit van leven hier en nu, en de mate waarin deze ten koste gaan van de brede welvaart van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld.

1) Recht doen aan volgende generaties: niet afwentelen. We schuiven problemen niet af naar elders of naar toekomstige generaties en we streven naar

een eerlijke verdeling van de lusten en lasten. 2) Recht doen aan schaarste: meervoudig ruimtegebruik. We zoeken waar het kan naar mogelijkheden voor slimme functiecombinaties en naar efficiënt ruimtegebruik met behoud van ruimtelijke kwaliteit. 3) Recht doen aan eigenheid: gebiedskenmerken centraal. We beschermen en benutten wat er is en ontwikkelen nieuwe, onderscheidende ruimtelijke kwaliteit. We werken aan lokaal passende oplossingen.

28

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Ontwikkelingen hebben oog voor de lange termijn effecten

Ontwikkelingen worden in samenspraak met de omgeving vormgegeven

Ontwikkelingen zijn multifunctioneel en aanpasbaar

Ontwikkelingen dragen bij aan brede welvaart

Ontwikkelingen op menselijke maat

Ontwikkelingen op basis van de kwaliteiten en identiteit van Emmen

Figuur 5. Onze leidende principes in de omgevingsvisie.

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

29

Figuur 6. Visiekaart kernambitie 1: Sterke stad, vitale dorpen.

30

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

3.2

Kernambitie 1 Sterke stad, vitale dorpen toenemende behoefte aan levensloopbestendige (senioren)woningen en zorgwoningen. Om onze groeiambitie vorm te geven, bieden we naast onze eigen woningbehoefte ruimte aan huishoudens van buiten de gemeente. Vanuit economisch perspectief is het van belang dat we een passend aanbod hebben voor diverse doelgroepen waaronder theoretische geschoolden en tijdelijke internationale werknemers (arbeidsmigranten, expats).

De eerste kernambitie staat in het teken van het creëren van randvoorwaarden voor een goed leven en brede welvaart voor iedereen. Onze stad Emmen, de dorpen en het buitengebied moet een leefomgeving blijven bieden waar iedereen, ongeacht achtergrond of leeftijd, gelijke kansen krijgt om zich te ontwikkelen, goed te voelen en rond te kunnen komen. Een leefomgeving waar iedereen zich thuis voelt, waar het prettig wonen is, belangrijke voorzieningen goed bereikbaar zijn en er naar elkaar omgekeken wordt. Een leefomgeving die veilig en duurzaam is en waarin gezonde keuzes worden aangemoedigd. En een omgeving waarin mensen elkaar kunnen ontmoeten, en sterke sociale netwerken bijdragen aan de zelf- en samenredzaamheid van inwoners en ondernemers. Bij deze kernambitie horen de volgende bouwstenen voor de omgevingsvisie:

Van de circa 4.000 woningen behorende tot bestaande ontwikkelingen en initiatieven, is op dit moment al bijna een kwart (1.000 woningen) gerealiseerd. Het restant van deze woningen is voor een groot deel al in plannen verdeeld. Voor het overige deel van de groeiambitie richting 2040 moeten nog locaties worden gezocht. De totale groei met 10.000 woningen tot 2040 zien we globaal als volgt over de gemeente verdeeld:

1.

•

Met het oog op het huidige woningtekort, vergrijzing, gezinsverdunning, het behouden van jeugd, draagvlak voor de voorzieningen en de behoefte aan talenten en arbeidskrachten, zetten we in op een groei naar ten minste 120.000 inwoners en 10.000 extra woningen. Een dergelijke groei zien we als noodzakelijk voor het behoud van de brede welvaart in de gemeente. Om de groeiambitie te bereiken, gaan we naast de bestaande ontwikkelingen en initiatieven (circa 4.000 woningen) ruimte reserveren voor minimaal 6.000 nieuwe woningen. Daarnaast zien we kansen in de aanpassing en kwaliteitsverbetering van de bestaande woningvoorraad, om daarmee beter aan te sluiten op de veranderende woonbehoefte. Met deze kwantitatieve en kwalitatieve groei geven we antwoord op de lokale woonvraag vanuit autonome ontwikkeling én faciliteren we daarbovenop de toevoeging van extra woningen. We willen hiermee met name de slagingskansen van jongeren/starters en andere lokale en regionale woningzoekenden vergroten, maar ook voorzien in de

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

• • • • • • 2.

Uitbreiding Emmen (Delftlanden fase 2&3): 1.000 woningen Ontwikkelingen Emmen Centrum: 2.500 tot 3.000 woningen Herstructurering woonwijken Emmen: 800 tot 1.200 woningen Uitbreiding en inbreiding kerndorpen: 1.000 tot 1.500 woningen Autonome groei overige dorpen: 750 tot 1.500 woningen Ontwikkelingen buitengebied: 250 tot 500 woningen Nader te bepalen: 1.300 tot 3.700 woningen

We beschouwen woningbouw als vliegwiel voor brede welvaartsdoelen en andere gebiedsopgaven. Daarom zetten we woningbouw in voor het creëren van gemengde toekomstbestendige wijken en dorpen, met verschillende woningtypen, aansluitend bij een veranderende samenleving en woningvraag. Niet

31

alleen met nieuwe woonbuurten, maar ook door te investeren en woningen toe te voegen, herstructureren of transformeren in bestaande buurten en dorpen. Zo kunnen mensen in hun eigen buurt en dorp blijven wonen en behouden of vergroten we het draagvlak voor voorzieningen. Woningbouw kan ook een middel zijn om vrijkomende verouderde maatschappelijke of bedrijfsmatige locaties te hergebruiken of herontwikkelen. Daarnaast gaat woningbouw niet alleen over het ‘stapelen van stenen’, maar ook over het bouwen van gemeenschappen. We hebben aandacht voor het creëren van een leefomgeving waarbinnen zich sterke gemeenschappen kunnen vormen met een brede sociale basis. Gemeenschapsvorming, ontmoeten en toegankelijkheid tot voorzieningen staan daarom centraal. We zetten gericht in op differentiatie in de woningvoorraad, naar typologieën, woonmilieu, doelgroep, eigendomsvorm en prijsklasse. Extra aandacht hebben we daarbij voor het toevoegen van betaalbare woningen en levensloopbestendige woningen. Er ligt een grote opgave om door middel van nieuwbouw onze voorraad sociale huurwoningen en betaalbare koopwoningen te vergroten. Ook het aanbod aan woningen voor kleinere huishoudens, jongeren (en studenten), ouderen, zorgvragers, aandachtsgroepen en nieuwe woon(zorg)concepten verdienen onze focus.

De nadere uitwerking van de huisvestingsopgave zal landen in ons gemeentelijk volkshuisvestingsprogramma. 3.

32

We bieden vastgoedeigenaren (particulieren, verhuurders, woningcorporaties) ruimte om te investeren in hun vastgoed en woningen, zoals verduurzaming (beperking van de elektriciteits- en warmtevraag door isolatie), optoppen, woningsplitsing, transformatie, bijgebouwen of (pré)mantelzorgwoningen en meervoudig ruimtegebruik. We denken daarbij aan het vergroten van planologische ruimte en regels. Dat vraagt echter om gebiedsgericht maatwerk, ook om bestaande kwaliteiten zo goed mogelijk te borgen. Verduurzaming van de woningen en het omlaag brengen van de energielasten stimuleren we. De overgang naar een aardgasvrije toekomst faciliteren we via uitvoeringsplannen op gebiedsniveau. Een gemeentelijk warmteprogramma vormt hiervoor de routekaart.

4.

Nieuwe woningen bouwen we zoveel mogelijk nabij basisvoorzieningen en op plekken die goed bereikbaar zijn, ook met het openbaar vervoer of de fiets. Dat betekent dat we naast het voorzien in de lokale behoefte in wijken en dorpen inzetten op extra woningbouw rondom onze sterke voorzieningencentra en (toekomstige) mobiliteitshubs (zoals treinstations (Nedersaksenlijn) en in nabijheid van frequent busvervoer. Niet alleen omdat dit voorziet in de behoefte, maar ook om het draagvlak van de voorzieningen en het openbaar vervoer te versterken. Concreet betekent dit dat we een groot deel van de woningbouwopgave laten landen in Emmen en in de dorpen met goede voorzieningen (maatschappelijk, zorg, onderwijs, winkels en openbaar vervoer): Klazienaveen, Schoonebeek, Emmer-Compascuum en Nieuw Amsterdam/Veenoord. We noemen dit onze kerndorpen; dorpen met een extra functie voor de lokale omgeving. In Barger-Compascuum, Erica, Nieuw-Dordrecht, Nieuw-Schoonebeek, NieuwWeerdinge, Roswinkel, Weerdinge, Weiteveen, Zandpol en Zwartemeer blijven we inzetten op basisvoorzieningen als (het behoud van) basisonderwijs, ontmoetingsplek(ken), huisarts en sport en focussen we ons op een goede bereikbaarheid en verbinding met de voorzieningen van de kerndorpen of Emmen. Extra aandacht hebben we daarbij voor aantrekkelijke en veilige (door)fietsroutes en betrouwbaar OV.

Samen met de Provincie Drenthe en met inwoners van de kleinere dorpen zoeken we naar manieren om het aanbod aan (vraaggestuurd) OV te bestendigen, bijvoorbeeld met (flex)bushaltes. Op het gebied van woningbouw kiezen we in de kleinere dorpen voor woningbouw naar behoefte en passend bij de omvang.

5.

Voor het in stand houden en versterken van de sociale basis zijn ontmoetingsplekken essentieel. We streven naar minimaal één ontmoetingsplek per dorp en per wijk. Deze ontmoetingsplekken kunnen verschillen in vorm en grootte op basis van behoefte en draagkracht. Dit kan gaan om een buurt- of dorpshuis, maar ook een sportclub, school of horecagelegenheid. We vinden het belangrijk dat ontmoetingsplekken laagdrempelig zijn voor alle inwoners, ongeacht leeftijd of achtergrond. Deze plekken bieden ruimte voor spontane ontmoetingen en het samenkomen

Sterke stad. Vitale dorpen. Veelzijdig buitengebied.

Figuur 7. Klazienaveen heeft een voorzieningenniveau waarmee ook de dorpen in de omgeving worden bediend, bijvoorbeeld met retail en horeca. Bron foto: gemeente Emmen.

van inwoners uit een gebied (verenigingen en onverenigd). We voeren regie op multifunctioneel gebruik van locaties en accommodaties en mobiele voorzieningen (zoals mobiel zorgservicepunt of huisarts spreekuren). We faciliteren, waar mogelijk en haalbaar, vrijwilligers bij het creëren en in stand houden van ontmoetingspunten. Hierbij besteden we in het bijzonder aandacht aan plekken met een lager zelforganiserend vermogen. 6.

We blijven investeren in een sterk en onderscheidend onderwijsaanbod (primair, speciaal en voortgezet onderwijs) binnen de gemeente. Dit betekent dat we ons inzetten voor het bieden van de juiste randvoorwaarden die bijdragen aan een goed leer- en ontwikkelklimaat - voor

Ontwerp-omgevingsvisie Emmen 2040

kinderen, jongeren en studenten. Hiervoor werken we nauw samen met het onderwijs. Vanuit onze gemeentelijke taak op het gebied van huisvesting van scholen zetten we in op een breed onderwijsaanbod, op goed bereikbare en toegankelijke locaties, en in toekomstbestendige gebouwen en bijbehorende schoolomgeving. Voor basisonderwijs richten we ons op spreiding over de verschillende wijken en dorpen. Bij de ontwikkeling van schoollocaties gaat onze aandacht uit naar mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik. Denk daarbij aan functies zoals kinderopvang en jeugdhulp ook een plek te geven binnen de school en/of het beschikbaar stellen van gebouwen buiten schooltijd voor ontmoeting, sport, cultuur, zorg en gezondheid.

33

7.

8.

Met een verzorgingsgebied van zo’n 300.000 mensen heeft Emmen een bovenregionale functie voor omliggende dorpen en steden. We versterken deze regiofunctie van Emmen en bouwen voort op de kwaliteiten die de stad te bieden heeft: een binnenstad met groot en recreatief winkelaanbod, een hoog voorzieningenniveau (waaronder het ziekenhuis), rijke cultuur, toeristische trekkers zoals Wildlands en diverse horeca en evenementen. We streven naar een compacte binnenstad met ruimte voor functiemenging, een aantrekkelijk verblijfsgebied en maximale bereikbaarheid per fiets, openbaar vervoer of auto. We streven ernaar om de verblijfsduur van bezoekers van het centrum te vergroten. Om deze ambitie kracht bij te zetten en (nieuwe) inwoners de gelegenheid te geven dichtbij deze voorzieningen te wonen, zoeken we naar mogelijkheden om in en om het centrum extra woningen toe te voegen. Inwoners waarderen de open en groene woonkwaliteiten van de wijken en dorpen. Emmen was de geboortegrond van de groene woonerven, die destijds internationale aandacht kregen en inmiddels landelijk zijn toegepast. Deze kwaliteiten zijn overal aanwezig en maken ons

als woongemeente uniek. Het creëren en behouden van groene en groenstedelijke woonmilieus zijn het vertrekpunt van ruimtelijke ontwikkelingen. Met concentratie van bebouwing (hogere dichtheden) rondom de voorzieningen en veel groen en een buitenruimte die uitnodigt tot bewegen (sport en spel), ontspanning en (spontane) ontmoeting. Onnodige verharding verwijderen we en we zijn zuinig op bestaande groenstructuren. 9.