Eindrapport Onderzoek naar Duurzaamheidsbeleid

Pagina 80

Energietransitie

Realisatie

Ondernemend Emmen heeft van de gemeente Emmen de opdracht gekregen om een visie- en uitvoeringsplannen te ontwikkelen. Het bedrijventerrein Bargermeer III is daarbij een eerste pilot. Het ontwikkelen van het plan wordt gefinancierd door de gemeente. De gemeente heeft hiertoe financiële middelen uit de Regio Deal gekregen. De vraag is nog wel hoe en wie de uiteindelijke realisatie van een plan gaat financieren. Onderdeel van de ontwikkeling van plannen voor bedrijventerreinen is zicht krijgen op de effecten van verduurzaming, zowel in de zin van effecten op het milieu als in economische zin. Hiertoe verdiept Ondernemend Emmen zich in de pilot ‘Waarde bedrijventerreinen van de Stichting CLOK’. Met deze pilot is een tool ontwikkeld om de indirecte maatschappelijke toekomstwaarde uit te kunnen drukken in de financieel-economische verduurzaming en een score te geven op de energietransitie en klimaatadaptatie, de zogenaamde Paris Proof Index.

MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF Ondernemend Emmen is betrokken bij het project Zon op Dak. Met Zon op Dak wil de gemeente een groot potentieel aan bedrijfsdaken aanboren voor de productie van zonne-energie. Hiertoe is tussen Ondernemend Emmen en de gemeente een convenant afgesloten waarin is afgesproken 100ha zonnepanelen te plaatsen op daken van bedrijfspanden. In 2021 zijn bij de eerste bedrijven zonnepanelen geplaatst, in 2022 is de tweede fase gestart. Tot op heden is van dit doel circa 50% gerealiseerd. De gemeente faciliteert dit met financiële middelen en ambtelijke ondersteuning.

Glastuinbouw Uitvoeringsdoelen: 2023 Uitvoeren Stimuleringsregeling Glastuinbouw Emmen (SGE) t/m 2022

In uitvoering. Bij de onderzoekers niet bekend in welke mate glastuinbouwbedrijven momenteel gebruik hebben gemaakt van deze regeling. Ook de glastuinbouw wil op termijn CO₂-neutraal produceren. • De gemeente participeert in een onderzoeksproces van marktpartijen naar haalbaarheid van geothermie als bron voor verduurzaming. Er zijn opsporingsvergunningen verleend; • Een onderzoek naar koppeling van het warmtenet en de industrie (warmtenet en afvang en gebruik CO₂); • Een gezamenlijke verkenning naar gebiedsgerichte aanpak voor verduurzaming van de glastuinbouw. Er zijn enkele vergunningstrajecten in een vergevorderd stadium voor de bouw van biovergistingsinstallaties, als voeding van met name de industrie- en glastuinbedrijven.

Energieopwek en -infrastructuur Uitvoeringsdoelen: 2030 Conform afspraken RES 1.0: • In 2030 is 0,196 TWh Zon op Land vergund

ZON OP LAND: STAND VAN ZAKEN MEDIO 2022 • Gerealiseerd/in aanbouw

0,103 TWh

Pagina 81

Energietransitie

Realisatie • Vergunning verleend/lopend 0,064 TWh • Subtotaal 0,167 TWh = 85% van het doel 0,196 TWh • Ambitie 0,085 TWh • Totaal 0,253 TWh = 129% van het doel 0,196 TWh Bovenstaande gegevens zijn in een memo van de ambtelijke organisatie van 27 december 2022 gecorrigeerd. In de memo wordt aangegeven dat er feitelijk meer vermogen is gerealiseerd dan op basis van de SDE-beschikkingen is geregistreerd. Er is 0,131 TWh gerealiseerd. Daarmee licht het subtotaal met 0,195 TWh nagenoeg op de doelstelling van de gemeente = 100% van het doel van 0,130 TWh.

•

•

In 2030 is de Drentse Zonneroute A37 mogelijk gemaakt, 0,057 TWh In 2030 is 0,130 TWh grootschalig Zon op Dak gerealiseerd.

Het Zonnerouteproject is in ontwikkeling. ZON OP DAK: STAND VAN ZAKEN MEDIO 2022 • Niet SDE gerealiseerd: • SDE gerealiseerd • SDE beschikt • Subtotaal • Ambitie • Totaal

0,058 TWh 0,029 TWh 0,021 TWh 0,108 TWh = 83% van het doel 0,130 TWh 0,032 TWh 0,140 TWh = 108% van het doel 0,196 TWh

WINDENERGIE: STAND VAN ZAKEN MEDIO 2022 •

In 2030 is 0,286 TWh windenergie mogelijk gemaakt.

In 2030 is er een robuust en stabiel elektriciteitsnetwerk.99

99 Bron: RES 1.0

• Gerealiseerd/in aanbouw • Vergunning verleend/lopend • Totaal

0,151 TWh 0,135 TWh 0,286 TWh = 100% van het doel 0,286 TWh

Bron: regionale monitor RES. De netcapaciteit is anno 2023 nog niet robuust genoeg.

Pagina 82

Energietransitie

Realisatie De gemeente spant zich in om samen met de provincie te zoeken naar oplossingen. Een voorbeeld is het openstellen van een ‘vluchtstrook’: voor het eerst in Nederland is daarmee de reservecapaciteit van het hoogspanningsnet in gebruik genomen; > Op basis van een locatiestudie hebben TenneT en Enexis een voorkeur uitgesproken om op de locatie Boerdijk te Veenoord een uitbreiding te realiseren van het hoogspanningsnetwerk. Het college van Emmen heeft aangegeven hier medewerking aan te verlenen door een planologische procedure te starten. > Met het Interreg Deutchland project onderzoeken de gemeente Emmen en Stadt Haren (Ems) de haalbaarheid van grensoverschrijdende energie-uitwisseling. Het is bij de onderzoekers niet bekend in hoeverre de beleidsruimte momenteel is benut. >

2026

2023

De beleidsruimte voor kleinschalige zonneprojecten in wijken en dorpen is benut.100 Meer opwek hernieuwbare energie gerealiseerd door externe partijen. Meer buffering/opslag van elektriciteit gerealiseerd, onder meer door toepassing van H₂ 101 GZI Next verder ontwikkelen, inclusief H₂-vulpunt

Zie voorgaande post ‘ambities’ uitvoeringsdoelen RES 1.0 voor 2030. Zie het hierboven eerder genoemde project Energy Hub GZI-Next en hieronder GZI Next verder ontwikkelen.

WATERSTOF Vanaf juni 2022 is het H₂-vulpunt reeds in gebruik, sinds die tijd rijden de Qbuzz-bussen op waterstof. De gemeente werkt samen in een coalitie van publieke en private partijen. Het gaat om het realiseren van de verbinding met Energy Hub GZI Next (waterstof, groen gas en zon PV) 102. Het is de bedoeling de bestaande capaciteit en energie-infrastructuur zoveel mogelijk te gebruiken voor de productie en transport van waterstof voor verschillende doeleinden. Voor de productie van groen gas moet een te realiseren biovergister gaan zorgen. In Emmen liggen al de eerste meters van de zogenaamde ‘hydrogen backbone’ waarin de Gasunie gaat investeren. Er wordt gebouwd aan een netwerk van (deels) bestaande gasleidingen, die de vijf grote industrieclusters aan elkaar moet gaan verbinden. Gasunie neemt het grootste deel van de investering voor haar rekening, de rijksoverheid een kleiner deel met een subsidie.

100 Bron: Structuurvisie Zonneakkers 101 Bron: energienota 102 Project GZI Next (onderdeel van de Noordelijke waterstofketen). Doel: Realiseren van een duurzaam energieknooppunt op het terrein van de voormalige gaszuiveringsinstallatie waarbij de

aanwezige infrastructuur hergebruikt wordt. Waar staat de gemeente: Zonnepark is gerealiseerd. Waterstofinstallatie, waterstoftankstation voor bussen en leidinginfrastructuur is in ontwikkeling in het kader van het Europees project HEAVENN. Biogasinstallatie is in conceptfase. Bron: Energienota Verlenging 2021 en 2022, p. 22.

Pagina 83

Energietransitie t/m 2022

Realisatie

WINDMOLENS EN ZONNEPARKEN Op een van de drie vastgestelde plekken zijn reeds windmolens en een zonnepark gerealiseerd, namelijk in het gebied Pottendijk. Het bestaat uit veertien windturbines (50 MW) en een zonnepark van 35,5 hectare. 103 In totaal levert Energiepark Pottendijk per jaar 170 GWh (0,170 TWh) en 61 ton CO₂-besparing per jaar. Het levert energie voor bijna een derde van het verbruik van inwoners en bedrijven in Emmen. 104 Er zijn nu nog twee andere gebieden waar windmolens mogen worden gebouwd. De projecten zijn nog niet in ontwikkeling vanwege de problematiek van netcongestie: Gebied Zwartenbergerweg (max. 24 MW) en Gebied N34 (max. 21 MW). De gemeente Emmen is door diverse bedrijven benaderd met een verzoek om een principe-uitspraak betreffende de bouw van zonneakkers op verschillende locaties in de tuinbouwconcentratiegebieden van Erica en Klazienaveen (privégrond ondernemers). Ook kwam er een vraag voor de bouw van een zonneakker op gemeentegronden in het Rundedal. Op dit moment is er circa 56 hectare gerealiseerd en is er vergunning verleend voor ruim 60 hectare. Buiten de vastgestelde structuurvisies om zijn er ook andere ontwikkelingen, zoals het realiseren van een ‘Drentse zonneroute’ langs de A37 en vanuit het bedrijfsleven een initiatief voor 100 hectare Zon op Bedrijfsdaken.

Tevens stimuleert de gemeente Emmen de versnelde ontwikkeling voor kleinschalig opwekking van zonne-energie, denk aan zonnepanelen op woningen, scholen en bedrijfspanden in het MKB.

LOKAAL EIGENAARSCHAP OMTRENT DE PROJECTEN ZONNEPARK ORANJEPOORT, NORTH STAR EN ZONNEROUTE A37 Zonnepark Oranjepoort Het initiatief om het Zonnepark Oranjepoort te realiseren kwam van de lokale Vereniging Parkmanagement Bedrijventerreinen (VPB) Emmen BV. Met dit project wilde de vereniging de bedrijven en bedrijventerreinen rond Emmen zoveel mogelijk verduurzamen. Het (VPB) Emmen BV heeft het zonnepark samen met partners in de regio ontwikkeld en gerealiseerd. Het zonnepark ligt tussen de industrieterreinen Bargermeer-Zuid en Bedrijvenpark A37. Het is een lokaal project voor Emmen en de omliggende dorpen. Met een vermogen van 30 megawatt wekt het zonnepark groene stroom op voor zo’n 8.500 huishoudens. Ook is er met het lokale bedrijfsleven en onderwijs een Solar Innovation and Experience Center opgezet. In dit onderzoekscentrum wordt gewerkt aan duurzame innovaties. Denk daarbij aan innovaties rond zonne-energie, waterstofproductie, thermiektechnieken en het gebruik van biobased materialen. De inwoners van de omliggende dorpen Oranjedorp en Nieuw-Dordrecht profiteren mee van het zonnepark. De eigenaar van het zonnepark Groenleven BV heeft de inwoners ruim een halve hectare zonnepanelen geschonken, dat levert bijna een halve megawatt per jaar op.

De schenking lag in lijn met het beleid van de gemeente Emmen dat 20% van opgewekte hernieuwbare energie in eigendom zou moeten zijn van de lokale samenleving . De gemeente Emmen is hiertoe aangesloten bij het Interreg COBEN project, zie het onderstaande kader. Inwoners die daarvan wilden profiteren hebben de energiecoöperatie ‘Nieuw Oranjepoort’ opgericht en deze coöperatie heeft momenteel zo’n 120 leden. De panelen produceren jaarlijks meer dan 450.000 kWh stroom, afhankelijk van de weersomstandigheden. Dat betekent dat

103 Bron: Raadsbrief ‘Overname Energiepark Pottendijk’ (17 december 2020) 104 Bron: website Energiepark Pottendijk

Pagina 84

Energietransitie

Realisatie

er jaarlijks ruim € 50.000,- onder de leden aan energiebelasting terugkomt. Het geld dat de energiecoöperatie verdient met de verkoop van stroom aan het energiebedrijf Greenchoice wordt gebruikt voor nieuwe initiatieven die de energiecoöperatie wil realiseren. Zo wil de energiecoöperatie dat in 2030 beide dorpen in geheel in hun eigen energie kunnen voorzien. COBEN is een project medegefinancierd door het Interreg North Sea Region Programme 2014-2022. Interreg is een familie van meer dan 100 EU-programma's die regionale ontwikkeling en cohesie in de hele Europese Unie ondersteunen. COBEN richt zich op het maatschappelijk middenveld als de belangrijkste aanjager van de transitie naar op hernieuwbare energie gebaseerde energie. Het project heeft tot doel een verschuiving van energiewaardeketens te ondersteunen van gecentraliseerde nutsbedrijven naar hernieuwbare energiebedrijven in gemeenschapsbezit die tastbare economische, ecologische en sociale voordelen bieden aan ingeschreven burgers. Met andere woorden: COBEN heeft als doel om duurzame energieprojecten zo te ontwikkelen dat de omwonenden ook profiteren. De gemeente Emmen doet mee aan het Europese project COBEN. Onder de naam Lokaal Opgewekt ondersteunt de gemeente de projecten van De Zonnige Start, Oranjepoort en het zonnepark Klazienaveen.

Project North Star Het project richt zich op groen gas als één van de bouwstenen van de groene energiehub op GZI Next. Het gebied van de voormalige gaszuiveringsinstallatie van NAM is klaargemaakt om de locatie om te vormen tot een energiehub onder de naam GZI Next. Op deze locatie werken bedrijven, overheden en kennisinstellingen in Emmen samen aan de energiemix van de toekomst. In 2020 zijn ENGIE, Shell en EBN gestart met een onderzoek naar de mogelijkheden en haalbaarheid van de productie van groen gas. Het project heet ‘North Star’. De energiecoöperatie Nieuw Oranjepoort is in gesprek gegaan met dit project om ook daar participatie voor elkaar te krijgen. Er bleken echter tussen de gemeente en de bedrijven geen afspraken te liggen over participatie. Zonder de gemeente is het voor de energiecoöperatie Nieuw Oranjepoort moeilijk zaken te doen met grote bedrijven. Project Drentse Zonneroute A37 Dit project onderzoekt de mogelijkheden van zonne-energie langs de A37, op een traject van 42 km tussen Hoogeveen en de Duitse grens. Partners zijn Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, provincie Drenthe, gemeenten Coevorden, Hoogeveen, Emmen, netwerkbedrijf Enexis Groep en netbeheerder RENDO. Op het traject kan naar verwachting 176 MW aan zonne-energie worden opgewerkt, wat overeenkomt met stroom voor ruim 45.000 huishoudens.

Gemeenten hebben aan energiecoöperaties gevraagd om mee te denken met het project. Het beleid van de gemeenten is namelijk om ook hier inwoners in de omgeving van de A37 mee te laten profiteren van de zonneparken langs de A37. Dit sluit aan bij de door de raad van Emmen vastgestelde ‘Structuurvisie Zonneakkers’ en de beleidsregel ‘Maatschappelijk draagvlak van zonneakkers nabij dorpen en wijken’. Om mee te denken over het project hebben de energiecoöperaties van Hoogeveen, Coevorden en Emmen een koepelorganisatie opgericht.

Duurzame mobiliteit

Pagina 85

Energietransitie Uitvoeringsdoelen: 2023 Verduurzamen van het eigen wagenpark Realiseren van 400 extra stallingsplaatsen en 24-uurs fietsenstalling op het station Bij grootschalige wegwerkzaamheden inzetten op duurzame of minder mobiliteit

Realisatie Geen gegevens bekend bij onderzoekers. Geen gegevens bekend bij onderzoekers.

Geen gegevens bekend bij onderzoekers.

Pagina 86

Bijlage 4 Korte handreiking regievoering De belangrijkste aanbeveling voor de raad en het college is werk te maken van het verstevigen van de regisserende rol van de gemeente. Het is daarbij belangrijk dat er een gedeelde taal is voor regievoering: wat is het, hoe doe je dat en hoe kun je zien of dat succesvol is? Hieronder beschrijven we met een korte handreiking wat regievoering is en wat belangrijke zaken zijn om goed regie te kunnen voeren. Wat is regie? Regie is een bijzondere vorm van sturen. Regie kan onderscheiden worden naar (a) een vorm van organiseren en (b) een vorm van sturen. In dat licht is regievoering ook als volgt te definiëren: a. Doelen realiseren en zaken die hiertoe nodig zijn van de grond laten komen zonder dat je alles zelf hoeft te doen; b. De sturing richten op de afstemming van actoren, hun doelen en handelingen tot een samenhangend geheel. Bron: Partners+Pröpper in opdracht van het Min.v.BZK, 2004 REGIE ALS VORM VAN STUREN Als we verder inzoomen op regie als vorm van sturen zijn vier typen regie te onderscheiden. Hiermee krijgt de rol en vooral ook de werkwijze van de gemeente betekenis. Afhankelijk van de rol van de gemeente kan de gemeente kiezen voor een bepaald regietype. Bijvoorbeeld als de gemeente beschikt over een eigen beleidskader en doorzettingsmacht kan de gemeente kiezen voor een beheersingsgericht type.

Het is dan een kwestie van opdrachten geven waarbij de eigen doelen en kaders centraal staan. In het geval de gemeente geen eigen beleidskader heeft en ook geen doorzettingsmacht dan kan de gemeente enkel faciliteren om anderen ertoe te bewegen met een plan en uitvoering te komen. Bijvoorbeeld door het stimuleren van inwonersinitiatieven met subsidies.

Ringen van invloed en risicobepaling Om te bepalen welk type regietype tot de mogelijkheden behoort van de gemeente kunnen de ‘ringen van invloed’ als hulpmiddel worden ingezet. Bijvoorbeeld door doelen of maatregelen te categoriseren naar een van de drie ringen, zie de onderstaande figuur. Naarmate een doel of maatregel zich meer binnen de invloedsruimte van de gemeente bevindt is de kans groter dat het ook daadwerkelijk zal worden gerealiseerd. Hiermee is ook een risicoanalyse te maken.

Pagina 87

Bijvoorbeeld: > Het verduurzamen van de eigen panden van de gemeente zit in de binnenste ring: nagenoeg volledige invloed door de gemeente. De kans dat dit doel wordt gerealiseerd is groot want de gemeente heeft dat nagenoeg geheel in eigen hand; > Het isoleren van woningen voor mensen met een kleine beurs ligt in de middelste ring. De gemeente kan dit aantrekkelijker maken door het verlenen van subsidies, leningen tegen aantrekkelijke voorwaarden en daarbij ook samenwerken met de woningcorporaties; > Het zorg dragen voor voldoende capaciteit van het elektriciteitsnet ligt in de buitenste ring. De gemeente heeft dan zeer beperkte invloed. In de nieuwe energienota komen deze ringen overigens wel in beeld maar snel overzicht en een overkoepelende risicoanalyse ontbreekt.

Drie sporen en vijf prestatievelden van regie Om goed regie te kunnen voeren is het nodig om voortdurend scherp zicht te hebben op drie sporen, die in de nieuwe energienota overigens wel in meer of mindere mate beeld komen: 1 De inhoudelijke opgave: hier gaat het om afbakening van het vraagstuk of de problematiek, einddoelen en mijlpalen, benodigde maatregelen en middelen et cetera; 2 De actoren: hier gaat het om zicht op wie nodig is om de doelen te realiseren, wat ieders bijdrage kan zijn en wat zij (waaronder de gemeente) van elkaar verwachten; 3 Het proces: hier gaat het om het inrichten van een proces dat gericht is op het faciliteren van samenwerking tussen de actoren. Denk aan fasering in stappen, spelregels voor samenwerking, organisatie en informatiedeling maar ook aan werkvormen die effectieve samenwerking stimuleren. Om goede regie te kunnen voeren, los van welk type dan ook, is het ook nodig om een vijftal prestaties te leveren. Zie de onderstaande figuur ‘de prestatievelden van regie’: afbakenen, overzicht krijgen, beleidslijnen formuleren door een heldere koers uit te zetten, samenwerking organiseren door krachten te bundelen en verantwoording afleggen door inzicht te geven in voortgang en resultaten.

Daarnaast vragen de regietypen ‘beheersingsgericht’ en ‘uitvoeringsgericht’ om een wijze van sturing waarbij zaken vast worden gezet om deze prestaties te kunnen leveren. De regietypen ‘visionair’ en ‘faciliteren’ vragen juist om loslaten. Om doeltreffend zaken vast te kunnen zetten moet de gemeente andere voorwaarden invullen dan in het geval van loslaten.

Pagina 88

© Partners+Pröpper