Bijlage - Eindrapport Onderzoek Duurzaamheid gemeente Emmen

Bij het opstellen van de Transitievisie Warmte zijn dan ook allerlei partijen betrokken, bijvoorbeeld: Enexis Netbeheer, de woningcorporaties (Domesta, Lefier en Woonservice), de gemeenten Borger-Odoorn en Coevorden, de stichting Energietransitie van A tot Z, Natuur en Milieufederatie Drenthe, het waterschap Vechtstromen, de provincie Drenthe en inwoners van Emmen. Strategienota Emmen: 2021 ‘Ambities van Emmen voor de middellange termijn in een snel veranderende wereld’ In december 2021 stelde de raad de strategienota Emmen vast. De strategienota is een overkoepelende nota voor Emmen als geheel. In de strategienota worden de doelen nog eens herbevestigd: ‘Emmen wil in 2050 een CO₂-neutrale gemeente zijn’. In de strategienota geeft Emmen aan dat de belangrijkste ontwikkelingen op lange termijn de grote veranderingen op het gebied van klimaat, de biodiversiteit en het milieu zijn. Emmen ziet de realisatie van doelen op het terrein van duurzaamheid steeds meer als een samenhangende opgave en vooral als een voorwaarde voor het op termijn waarborgen van welvaart en welzijn voor de inwoners. Emmen ziet de energietransitie als ‘aanjager’ voor regionale ontwikkeling. Daarbij moet

Pagina 28

gezocht worden naar balans tussen economische doelen, sociaal beleid, innovatiebeleid, ruimtelijke ontwikkeling en de doorontwikkeling van de gebouwde omgeving. De kracht zit in het verbinden van de doelen, en de sectoren en partijen. Hiermee is het beleid ten aanzien van de energietransitie een belangrijke onderlegger van het integrale strategiebeleid van de gemeente. 14 Strategienota Emmen 2030 ‘De wereld is onderling verbonden. Mens en natuur staan niet los van elkaar, maar beïnvloeden elkaar voortdurend. De doelen voor onze natuurlijke omgeving (natuur, milieu en duurzaamheid) halen we alleen als we ons er als mensen gezamenlijk voor inzetten. Daarom dragen we er ook in Emmen aan bij dat de aarde een prettige en veilige leefplek blijft voor iedereen. Emmen streeft daarbij de Global Goals na.’ Wijkuitvoeringsplan (WUP) Naast de Regionale Energiestrategie en de Transitievisie Warmte schrijft het landelijke Klimaatakkoord ook voor dat gemeenten vanaf 2022 wijkuitvoeringsplannen opstellen. Met deze uitvoeringsplannen moet een concrete uitwerking worden gemaakt op wijk- en buurtniveau, waarbij inwoners en andere stakeholders betrokken moeten worden bij de keuze voor warmtebronnen voor de wijk en op welk moment een wijk ook daadwerkelijk van het gas af gaat.

De gemeente Emmen ziet drie soorten oplossingen voor de wijken: 1 Het aanleggen van warmtenetten, dit zijn netwerken van warm water waar meerdere huizen op aangesloten zijn. In Emmen liggen op verschillende plekken kansen voor het aanleggen van een warmtenet. Deze worden in de komende vijf jaar onderzocht. Zo onderzoekt de gemeente momenteel samen met het bedrijf Getec de benutting van een deel van de restwarmte van Getec voor ruimteverwarming in de gebouwde omgeving via een warmtenet.15 2 Individuele oplossingen, waarvan de volledig elektrische warmtepomp de meest voorkomende is. 3 Hybride oplossingen voor woningen en gebouwen die moeilijker te isoleren zijn. Hierbij wordt een woning verwarmd door een combinatie van een warmtepomp met een cv-ketel. De cvketel draait dan in de toekomst op duurzaam gas. Duurzame gassen zijn groen gas (opgewaardeerd biogas) en waterstofgas. Elektrisch vervoer: 2022 Om autovervoer te verduurzamen wil de gemeente Emmen de transitie naar elektrisch vervoer aanjagen en wil dit faciliteren met de realisatie van een passend laadnetwerk. Hiertoe is het uitvoeringsplan van 9 juni 2022 door het college vastgesteld: ‘Laad maar! Uitrol Laadinfrastructuur elektrische voertuigen gemeente Emmen 2022-2026’.

De belangrijkste uitgangspunten van het uitvoeringsplan zijn: 1 In de realisatie van laadinfrastructuur hanteert gemeente Emmen de prioritering volgens een zogenaamde ‘ladder van laden’. De eerste voorkeur gaat naar laden op privaat terrein voor zowel voor bewoners als werkgevers. De tweede voorkeur gaat naar laden op semipubliek terrein. De derde voorkeur gaat naar laden op publiek terrein. Gemeente Emmen faciliteert een

14

Bron: Strategienota Emmen

15

Project Warmtenet Getec. Doel: Initiatiefnemers Getec en Enpuls faciliteren in het ontwikkelen van een warmtenet dat gebruik maakt van de (rest)warmte van Getec. Waar staat de gemeente: Warmteleverancier is geselecteerd en het consortium heeft een investeringsbesluit in voorbereiding. Daarvoor moeten voldoende potentiële afnemers van warmte worden gevonden. Bron: Energienota Verlenging 2021 en 2022, p. 23.

Pagina 29

2

3

4

5

publieke laadinfrastructuur om een dekkend laadnetwerk te creëren. Dit gebeurt via een concessie. Er zal een nieuwe concessie openbare laadpalen in regionaal verband op de markt worden gebracht omdat de huidige concessie per juni 2023 verloopt. Emmen faciliteert laadpunten voor de logistieke sector indien laden op eigen terrein niet mogelijk is, waarbij dubbelgebruik met bewoners en bezoekers aanbevolen wordt. > Noord-Nederland is benoemd tot Hydrogen Valley. De gemeente Emmen maakt hier onderdeel van uit. Logistiek en openbaar vervoer kunnen namelijk een belangrijke aanjager zijn voor het gebruik van waterstof als brandstof. Bij GZI Next is het eerste waterstofvulpunt binnen de gemeente Emmen inmiddels geopend; > De gemeente Emmen faciliteert het realiseren van Clean Energy Hubs. Deze zijn vooral gericht op zwaardere goederenvervoer en bieden minimaal twee alternatieve duurzame energiebronnen; Gemeente Emmen motiveert het gebruik van elektrisch openbaar vervoer en treedt hierin faciliterend op als de vervoerder aangeeft laadinfra te willen realiseren.

Gemeente Emmen wil ook elektrisch doelgroepenvervoer en elektrische taxi’s stimuleren en faciliteert hiervoor, indien nodig, publieke laadpunten en mogelijk ook locaties voor snelladen; Emmen faciliteert laden voor elektrische deelauto’s door het aanbieden van een gereserveerde parkeerplek met laadvoorziening, waarvoor de aanvraag op dezelfde wijze gebeurt als bij een publieke laadpaal; Initiatieven rondom slim laden en de koppeling van laadinfrastructuur met opwek en opslag van lokale energie, juicht de gemeente Emmen toe en dit wordt zoveel mogelijk gefaciliteerd.

Coalitieakkoord 2022-2026: Vooruit en betrokken Uit het laatste coalitieakkoord blijkt het bewustzijn dat duurzaamheid een integrale opgave is. Het is het fundament voor allerlei opgaven op andere beleidsterreinen: ‘Duurzaamheid is een grote opgave voor de komende jaren. Duurzaamheid raakt alle thema’s en is daarom als een rode draad verwerkt in het coalitieakkoord en niet als afzonderlijk thema opgenomen.’16 Ambities in het huidige coalitieakkoord ‘Wij behoren tot de landelijke top van groene, slimme en innovatieve industriekernen (…); Wij worden CO₂-neutraal en faciliteren duurzame energieproductie; Wij creëren meer ruimte voor de natuur, zijn voorbereid op klimaatverandering en verbinden wonen, werken en de natuur met elkaar. We behoren tot de top 10 van de groenste gemeenten van Nederland; we zorgen voor een aantrekkelijke, duurzame en veilige woon- en leefomgeving.’ Het college wil samen met regionale partners een duurzame economie realiseren. Een economie met maximaal hergebruik van grondstoffen, en gericht op het terugbrengen van stikstof en CO₂uitstoot door vergroening van productieprocessen. Het college geeft aan dat de ontwikkelingen rondom waterstof en duurzame energie goede uitgangspunten bieden voor Emmen.

Samen met partners in het consortium wil het college de GZI-locatie herinrichten als een Energy Hub voor zonne-energie, groen gas en waterstof, onder de naam GZI Next. Deze Energy Hub moet het industriecluster op het Getecterrein van groene waterstof kunnen voorzien. Het college wil de bestaande woningvoorraad verduurzamen en energiezuiniger maken, en hiervoor de vanuit het rijk ontvangen middelen uit het Volkshuisvestingsfonds benutten. Er is namelijk een fonds bij de stichting Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten waarmee woningeigenaren met laagrentende leningen worden gestimuleerd hun woningen te verduurzamen.

16 Bron: coalitieakkoord 2022-2026

Pagina 30

Om toegang te krijgen tot deze middelen is reeds in 2013 door de gemeente Emmen de ‘Verordening Duurzaamheidslening en Stimuleringslening Particuliere Woningverbetering’ vastgesteld. Ook deze verordening maakt het mogelijk om mensen die niet in aanmerking komen voor een lening een subsidie te geven om hun woning te verduurzamen. Het college ziet ook dat door de stijgende energieprijzen een grotere groep inwoners te maken heeft met energiearmoede. Daarom wil het college de inwoners en corporaties stimuleren om voor bestaande woningen verduurzamingsmaatregelen, zoals isolatie, te nemen en het energieverbruik terug te dringen. Ook wil het college de ontwikkeling van energiecoöperaties stimuleren, zodat iedereen de kans krijgt om mee te doen met de energietransitie. In de dorpen en wijken worden de gevolgen van klimaatverandering zoals hitte, langdurige droogte en hevige regenval steeds meer merkbaar. Het college wil dorpen en wijken dan ook vergroenen. De gemeente richt zich op de openbare ruimte, maar het college wil ook inwoners stimuleren om hun eigen tuin, dakterrassen en/of daken te vergroenen. Energienota Gemeente Emmen: 2023-2026 (te behandelen in de raad in oktober 2023) Als laatste vatten we het beleid samen uit de meest recente energienota, die nog moet worden behandeld in de raad van oktober 2023. Deze energienota zal begin oktober in de raad worden besproken.

We nemen de energienota op verzoek van de rekenkamercommissie mee in dit rapport omdat hiermee ook de meest actuele inzichten worden meegenomen. In het onderstaande kader presenteren we de ambities uit de energienota. Daaruit blijkt de gevolgen van de grote stijgingen van de energieprijzen, als gevolg van de oorlog in Oekraïne. Dit werkt door op het beleid van de gemeente. De energietransitie wordt namelijk meer dan voorheen verbonden aan opgaven rondom welvaart: de betaalbaarheid van energie komt prominenter in beeld. AMBITIES • Emmen wil in 2050 een CO₂-neutrale en welvarende gemeente zijn. Deze lange termijn doelen worden verbonden omdat Emmen voortdurend de relatie wil leggen tussen het energiebeleid en het sociaal-economische beleid van de gemeente. Dit vanwege het energieprofiel van de gemeente. De economie is energie-intensief en het energieverbruik van huishoudens is hoger dan gemiddeld in Nederland. Een betrouwbare en betaalbare energievoorziening is dan ook een belangrijke voorwaarde voor welvaart in Emmen.

DRIE SPEERPUNTEN • Een robuust energiesysteem: opwek en verbruik van hernieuwbare energie is op elkaar afgestemd om minder afhankelijk te worden van de aanvoer van elektriciteit en aardgas van elders; • Energiebesparing bij inwoners en bedrijven: minder energieverbruik betekent een lagere energierekening en draagt bij aan betaalbaarheid van energie en het beperken van energiearmoede; • Lokaal eigendom van hernieuwbare energiebronnen: opbrengsten van de energietransitie blijven zoveel als mogelijk beschikbaar binnen de gemeente. SAMENWERKING De gemeente wil niet op de stoel zitten van netbeheerders, ondernemers, inwoners, instellingen of andere overheden. De gemeente wil hen wel in positie brengen om keuzes te kunnen maken. Dit door soms de regie te nemen, soms door te faciliteren en soms door partijen te verbinden.

Pagina 31

De door de gemeente eerder gestelde doelen ten aanzien van de productie van hernieuwbare energie worden niet meer niet benoemd, te weten (a) Het aandeel hernieuwbare energie van het verbruik van energie is in 2050 100% en (b) het aandeel hernieuwbare energie van het verbruik van energie is in 2030 50%. Dat heeft ons inziens te maken met het complexe en zware energieprofiel van de gemeente dat we hieronder verder beschrijven. In plaats van deze doelen te benoemen geeft Emmen aan een robuust energiesysteem te willen. Dat betekent dat opwek en verbruik van hernieuwbare energie op elkaar zijn afgestemd om minder afhankelijk te worden van de aanvoer van elektriciteit en aardgas van elders. Verder houdt Emmen vast aan de bijdragen die zij heeft beloofd aan de regio, namelijk een totale bijdrage van hernieuwbare elektriciteitsbronnen van 0,669 TWh (2,41 PJ) binnen de eigen gemeentegrenzen. Dit is zoals eerder genoemd als volgt verdeeld: > Wind: 0,286 TWh door 95,5 MW windenergie; > Zon op Land: 0,196 TWh (door 200 hectare zonneakkers en 0,057 TWh door 57 MWp Zonneroute A37. > Zon op Daken: 0,130 TWh door 100 hectare grootschalig Zon op Daken. Daarnaast heeft Emmen toegezegd dat alle gebouwen in Emmen in 2050 aardgasloos verwarmd zullen worden. ENERGIEPROFIEL VAN EMMEN De energienota bevat tevens een energieprofiel van de gemeente.

Met dat energieprofiel is heel precies aangegeven wat op dit moment de eindgebruikers vragen aan energie en wat op dit moment de energiebronnen zijn. Daaruit blijkt, zoals ook eerder genoemd, dat Emmen een relatief hoog energieverbruik heeft: > Circa 80% van het totale energieverbruik in de gemeente voor rekening is van industrie, glastuinbouw en andere bedrijven. Er wordt in totaal namelijk 14,9 PJ energie verbruikt waarvan 11,8 PJ door de industrie, glastuinbouw en overige bedrijven. In de industrie en glastuinbouw wordt daarbij aardgas omgezet in warmte en elektriciteit via eigen warmtekrachtcentrales. GETEC PARK en de tuinders produceren daarmee grotendeels hun eigen elektriciteit. > Woningen gebruiken 3,06 PJ energie en daarbij verbruiken huishoudens relatief veel aardgas (2,45 PJ). Dat komt onder andere doordat het oudere woningen betreft, die zijn relatief minder goed geïsoleerd dan nieuwere woningen.

Hieruit blijkt dat de grootste opgave voor Emmen is om richting 2050 de relatief grote hoeveelheid aardgas te vervangen door CO2 vrije alternatieven. De gemeente geeft daarbij aan dat het aan de industrie, glastuinbouw en bedrijven is om keuzes te maken en hun investeringsbeslissingen daarop af te stemmen. Ook woningeigenaren en verhuurders van woningen hebben een opgave om woningen te isoleren en op termijn aardgasvrij te maken. Voor de gemeente is daarbij een speerpunt dat dit op een betaalbare wijze gebeurt en dat is daarmee voor de gemeente verbonden aan sociaal beleid en aanpak van energiearmoede. Alternatieven voor aardas wil de gemeente afwegen op wijk- en dorpsniveau door per wijk of dorp uitvoeringsplannen op te stellen. Eindgebruikers,verbruik energie in PJ (Bron: Energienota 2023-2026) Warmte/gas Elektra Verliezen/restwarmte Glastuinbouw 0,90 0,82 0,61 Industrie (GETEC Klanten) 2,35 1,00 0,36 Overige bedrijven 4,00 1,56 0,24 Woningen 2,45 0,49 0,12 Totaal 9,70 3,87 1,33 Aandeel 65% 26% 9% Tabel 7.1 Verbruik van energie in Emmen.

Totaal

Aandeel

2,33 3,71 5,80 3,06 14,90

16% 25% 39% 21% 100%

100%

Pagina 32

7.3 Het beleid op het terrein van klimaatadaptatie en circulaire economie Klimaatadaptatie Op het terrein van Klimaatadaptatie werkt de gemeente Emmen samen met de gemeenten Hardenberg, Ommen, Coevorden en Borger-Odoorn, de waterschappen Vechtstromen en Hunze & Aa's, en de provincies Overijssel en Drenthe. Deze samenwerkingspartners volgen het doel uit het landelijke Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie: in 2050 moet heel Nederland waterrobuust en klimaatbestendig ingericht zijn. Zeven ambities Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie17 1 Het in beeld brengen van kwetsbaarheid: hiertoe zullen alle overheden een klimaatstresstest uitvoeren voor vier thema’s: wateroverlast, hitte, droogte en overstroming; 2 Het voeren van een risicodialoog en het opstellen van een strategie; 3 Het opstellen van een uitvoeringsagenda; 4 Het benutten van meekoppelkansen: bij alle ruimtelijke ontwikkelingen meteen de kansen voor een klimaatbestendige inrichting benutten; 5 Stimuleren en faciliteren: alle betrokkenen delen hun kennis en ervaringen zodat niet iedereen het wiel hoeft uit te vinden; 6 Reguleren en borgen: klimaatadaptatie moet in de inrichting, het beheer en onderhoud van de openbare ruimte geborgd worden; 7 Handelen bij calamiteiten: goed zijn voorbereid op calamiteiten die veroorzaakt worden door wateroverlast, hitte en overstroming.

Circulaire economie De Noordelijke Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar Groene Economie in de provincie Drenthe, in afstemming met de rekenkamercommissie Emmen. We ontlenen de conclusies uit het rapport van de Noordelijke Rekenkamer dat in 2023 is gepubliceerd. Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente Emmen vooralsnog algemene ambities heeft op het gebied van circulariteit, maar dat deze nog niet zijn geconcretiseerd in evalueerbare doelstellingen en uitgewerkt in een lange termijn beleid of strategie. Wel is er een proces van samenwerking in gang gezet op het terrein van de chemische industrie. Het richt zich op samenwerking tussen bedrijven, het zogenaamde Chemiecluster Emmen. Uit gesprekken in het kader van het voorliggende onderzoek blijkt dat de ambtelijke organisatie momenteel een actieplan voor circulaire economie ontwikkeld en nog dit jaar dat plan voor besluitvorming aan het college wil voorleggen. In het actieplan zijn doelen gesteld voor 2030; het plan zal worden gepresenteerd aan de raad.18 Verder heeft de raad op 9 februari 2021 het ‘Kaderplan Van Afval naar Grondstof: Huishoudelijk afval- en grondstoffenbeleid Emmen 2021-2025’ 19 vastgesteld. Het afvalbeleid moet leiden tot het realiseren van de landelijke afvaldoel-stellingen van maximaal 100 kg. restafval per inwoner per jaar.

Het uiteindelijk doel is een circulaire economie, waarbij Emmen geen of nauwelijks meer een beroep doet op primaire grondstoffen. Goed gescheiden afval wordt gezien als een voorwaarde voor een circulaire economie. De urgentie voor dit beleid wordt bepaald door de doelstelling en het tijdpad van het landelijke programma VANG (Van Afval Naar Grondstof)20.

17

Bron: Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie 2018

18

Bron: interviews Bron: raadsvoorstel ‘Kaderplan Van Afval naar Grondstof: Huishoudelijk afval- en grondstoffenbeleid Emmen 2021-

19

20

2025’, 9 februari 2021 Zie: https://vang-hha.nl/programma/

Pagina 33

8

De uitvoering 8.1 De vertaling van beleid naar uitvoering en middelen 8.1.1 De energietransitie DEELVRAAG: 2 Op welke wijze heeft de gemeente haar strategie, om de doelen ten aanzien van de energietransitie te realiseren, geoperationaliseerd? PROGRAMMAPLAN De gemeente Emmen heeft in 2022 het Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat (Programmaplan DEK) ontwikkeld en op 20 september 2022 aan de raad aangeboden. Het omvat geen nieuw beleid, maar is een bundeling van lopend beleid en activiteiten. Met het programmaplan beoogd het college en de ambtelijke organisatie overzicht te creëren en vanuit dat overzicht ambtelijke samenwerking en afstemming tussen allerlei thema’s en projecten te bewerkstelligen. Hiermee heeft de gemeente haar beleid en strategie geoperationaliseerd. In het programmaplan zijn beleidsdoelen en activiteiten verdeeld over drie hoofdthema’s, te weten: Energietransitie, Klimaatadaptie en Circulaire Economie. De doelen per hoofdthema sluiten aan op de verschillende lokale beleidsplannen en het landelijk beleid, zie de onderstaande tabel.

Hoofdthema/onderwerpen Energietransitie Gebouwde omgeving Industrie en bedrijvigheid Glastuinbouw Energieopwekking en -infrastructuur Duurzame mobiliteit

Klimaatadaptatie Wateroverlast Hittestress Droogte (incl. bodemdaling)

Doelen van de gemeente Emmen Een CO₂-neutrale gebouwde omgeving. De energie-intensieve industrie en glastuinbouw in de gemeente is innovatief en nagenoeg CO₂neutraal. Alle energie die we gebruiken wordt duurzaam opgewekt. Een op 100% CO₂-neutrale mobiliteit ingerichte omgeving. We zijn klimaatadaptief en klimaatbestendig. Emmen is bodemdalingsbestendig en waterrobuust ingericht.

Circulaire economie Grondstoffen (her)gebruik) Nederland is 100% circulair, dit voor Emmen nog Gemeentelijk inkoop- en aanbestedingsbeleid nader uit te werken in lokale doelen. Restafval en afval scheiden Tabel 8.1 Thema’s en doelen van het Programmaplan Duurzaamheid, Energie en Klimaat PROGRAMMASTURING, RISICOMANAGEMENT EN REGIEVOERING Binnen elk hoofdthema heeft de gemeente doelen gesteld en deze van te realiseren mijlpalen voorzien. Een volledig overzicht van doelen en mijlpalen wordt in bijlage 2 van dit rapport gepresenteerd. Bijlage 2 is een reconstructie zoals opgesteld door de onderzoekers. Een reconstructie bleek tijdens het onderzoek nodig omdat ten aanzien van drie onderdelen een helder overzicht ontbreekt in het programmaplan:

Pagina 34

1

2

3

Sturen op doelen: in het programmaplan lopen ons inziens verschillende sturingsniveaus door elkaar heen. Maatschappelijke doelen, uitvoeringsdoelen en bestuurlijke/organisatorische voorwaarden lopen door elkaar. Dat maakt het programmaplan als sturingsinstrument onoverzichtelijk. Risicomanagement: de kans dat een maatregel in de uitvoering ook daadwerkelijk kan worden gerealiseerd, en de impact daarvan, is ons inziens niet helder. > De gemeente werkt met allerlei partijen samen die allerlei maatregelen moeten oppakken. De mate van invloed van de gemeente is niet helder gemaakt. Dat maakt dat het moeilijk is om zicht te krijgen op de kans dat een maatregel ook daadwerkelijk een bijdrage zal leveren aan de maatschappelijke opgave; > De bijdrage van een maatregel aan de maatschappelijke opgave(n) is niet helder. Regievoering: omdat de sturing op doelen (punt 1) en de risico’s (punt 2) niet helder zijn is het ons inziens ook niet scherp op welke wijze de gemeente regie kan en wil voeren: welke prioriteiten stelt de gemeente, welke sturingsinstrumenten kan en wil de gemeente inzetten en waarom?

ORGANISATIE EN MIDDELEN DEELVRAAG: 3 Welke personele capaciteit en budgetten heeft de gemeente voor de energietransitie vrijgemaakt?

Uit het Programmaplan DEK blijkt dat de opgaven voor de gemeente breed en complex zijn. Er zijn nog geen scherpe inschattingen van de benodigde ambtelijke capaciteit. Het programmaplan roept wel het beeld op dat er substantiële extra ambtelijke capaciteit nodig is. In het programmaplan wordt ook opgemerkt dat er veel meer ambtelijk capaciteit nodig is dan voorhanden is en dit wordt ook bevestigd in gesprekken in het kader van dit onderzoek. De inschatting met betrekking tot de benodigde ambtelijke capaciteit wordt door de ambtelijke organisatie gebaseerd op een onderzoek van het bureau AEF en het daaruit voortgevloeide rapport van de Raad voor het Openbaar Bestuur ‘Van Parijs naar praktijk, bekostiging en besturing van de decentrale uitvoering van het klimaatakkoord, januari 2021’. De inschatting van de Raad voor het Openbaar bestuur is dat gemeenten voor de periode 2022-2024 circa € 1.589,3 mln. extra uitvoeringslasten hebben. De Raad voor het Openbaar bestuur adviseert de lasten voor gemeenten te bekostigen via een specifieke doeluitkering.

Inmiddels zijn aan Emmen rijksmiddelen toegekend. Dit uit de zogeheten ‘Tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE)’. Voor Emmen gaat het afgerond om € 1,9 mln. per jaar voor de jaren 2023 t/m 2025. De stuurgroep van het programma DEK bepaalt binnenkort hoe deze middelen te verdelen over de drie programmalijnen.21 Om te bepalen welk type ambtelijke capaciteit nodig is heeft de onderzoeker van ons bureau de reconstructie van het programmaplan uit bijlage 2 verder geanalyseerd en daarbij ingezoomd op twee sturingsniveau’s: (a) uitvoeringsdoelen en (b) invullen van voorwaarden. Hieruit blijkt ons inziens dat de ambtelijke capaciteit gericht zal moeten zijn op: > De voorbereiding van raads- en collegebesluiten die nog genomen moeten worden. Denk aan het vaststellen van beleid, plannen of vergunningverlening; > Het uitvoeren van zaken waar de gemeente zelf volledig invloed op heeft. Denk aan het verduurzamen van het eigen vastgoed, vergroening openbare ruimte et cetera;

21 Bron: interviews

Pagina 35

>

Regievoering op zaken waar de gemeente deels invloed op heeft. Deze moeten worden namelijk worden gerealiseerd door samenwerking met en tussen partijen uit de lokale samenleving. Denk aan woningcorporaties, bedrijven, inwoners, scholen, maatschappelijke instellingen et cetera.

Naast de schaarse ambtelijke capaciteit zijn ook de financiële middelen van de gemeente beperkt. Daarom kijkt Emmen ook naar landelijke- en EU subsidiebronnen en werkt Emmen samen met andere gemeenten in de zogenaamde Regio Deal. Deze middelen zijn vooral beschikbaar voor het opstarten van projecten en opstellen van plannen, maar niet bedoeld voor de realisatiefase. Voor de realisatiefase is nog een rijksbijdrage nodig en moet de gemeente aan de slag met ondernemers om gaandeweg te ontdekken wat nodig is, om vervolgens samen op zoek te gaan naar de financiële middelen. Dat gebeurt nu gaandeweg omdat de uitvoering een iteratief karakter heeft: het is voortdurend verkennen van mogelijkheden en in kleine stapjes uitvoeren.22 UITVOERINGSSTRATEGIE DEELVRAAG: 4 In hoeverre trekt de gemeente samen op met partners (inwoners, bedrijven en organisaties) bij de uitvoering van haar beleid ten aanzien van de energietransitie?

In het programmaplan DEK zijn vijf strategieën geformuleerd voor de uitvoering. Deze vijf strategieën geven aan hoe de gemeente samen wil werken met partners: 1 Bewustzijn creëren: inwoners, bedrijven en instellingen zijn zich bewust zijn van de klimaatverandering en dat dit om actie vraagt en dat zij daar zelf aan bij kunnen dragen. Doel is dat ze weten wat ze zelf kunnen doen. 2 Netwerk opbouwen: uitwisselen van kennis, ervaring en enthousiasme als voorwaarde om te werken aan gezamenlijke doelen. 3 Stimuleren en ontzorgen: de gemeente stimuleert inwoners en bedrijven tot het zelf opzetten van projecten en activiteiten. Dit doet de gemeente met subsidieregelingen, geven van informatie en door in gesprek te gaan. 4 Zelf beginnen: de gemeente start zelf met het verduurzamen, circulair maken, aanpassen van het inkoop- en aanbestedingsbeleid en het gemeentelijk vastgoed. De gemeente geeft hiermee het goede voorbeeld. 5 Verstandig opschalen: de gemeente start met pilotprojecten, al dan niet samen met partners. Vanuit deze pilotprojecten wil de gemeente leren wat wel en wat niet werkt en daarover in gesprek gaan met partners. Daar waar mogelijk wil de gemeente opschalen en versnellen op basis van betaalbaarheid, haalbaarheid en realisme.

8.1.2 Klimaatadaptatie en de circulaire economie Klimaatadaptatie Op 1 maart 2022 is door het college het Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie vastgesteld en de raad is hierover inhoudelijk met een informatiesessie en een raadsinformatiebrief op 2 maart 2022 geïnformeerd. Het uitvoeringsplan is opgesteld naar aanleiding van: > Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA): een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het rijk. Doel is om Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te hebben ingericht.

22

Bron: interviews

Pagina 36

>

In 2020 heeft de gemeente Emmen als onderdeel van de Samenwerking Noordelijke Vechtstromen een klimaatstresstest opgesteld.23

Het uitvoeringsplan biedt inzicht in de wijze van prioritering en in het gemeentelijk handelingsperspectief, zie het onderstaande kader. Gemeentelijke prioriteiten en handelingsperspectief Klimaatadaptatie 1 ‘We prioriteren de aanpak van knelpunten op basis van actuele urgentie en andere opgaven. Situaties die al in het huidige klimaat tot problemen leiden en binnen andere opgaven en/of ontwikkelingen vallen, krijgen voorrang; 2 Leefbaarheid, veiligheid en economie hebben prioriteit. Focus ligt op het voorkomen van schade aan woningen en het bereikbaar houden van primaire infrastructuur en economische hotspots; 3 We zoeken primair naar oplossingen op openbaar terrein. We hebben geen verantwoordelijkheid op privaat terrein. We doen daar een beroep op zelfredzaamheid en/of acceptatie. We wijzen op de mogelijkheden van zelfredzaamheid door communicatie over maatregelen die betrokkenen op eigen terrein kunnen nemen; 4 We nemen klimaatmaatregelen waar mogelijk mee in projecten; 5 We betrekken klimaatadaptatie bij de integrale afweging in ruimtelijke ontwikkelingen; 6 We benutten waar mogelijk de regionale samenwerking binnen de Samenwerking Noordelijke Vechtstromen’. Circulaire economie Circulaire economie staat in vergelijking met de thema’s energie en klimaatadaptatie nog in de kinderschoenen. Er is momenteel nog geen uitvoeringsplan vastgesteld.

8.2 De realisatie van de energietransitie DEELVRAAG: 5 In hoeverre is al uitvoering gegeven aan de ambities en doelen van de gemeente Emmen, en waar moet de gemeente nog uitvoering aan geven?

Om zicht te krijgen op wat de gemeente t/m 2023 heeft gerealiseerd of in uitvoering heeft, richten we ons op de uitvoeringsdoelen uit bijlage 2. Dat hebben we gedaan in de onderstaande tabel. In de tabel geven we aan wat is gerealiseerd, nog lopende is en wat nog moet worden gestart. Dit met een korte toelichting. In bijlage 4 wordt dezelfde tabel weergegeven en deze bevat meer details.

23

De klimaatstresstest is openbaar te raadplegen via www.laatunietverrassen.nl

Pagina 37

Energietransitie

Realisatie

Gebouwde omgeving Uitvoeringsdoelen: 2023 Uitvoering van de proeftuinen Regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe. Ervaring borgen in Wijkuitvoeringsplannen. Programma verduurzaming gemeentelijk vastgoed uitvoeren. Woningcorporaties voeren wederzijdse verduurzamings-afspraken uit.

Is gerealiseerd: er is een proeftuin (modelwoning) opgezet in de wijk Emmerhout. In opstart: er is gestart met het maken van een uitvoeringsplan per wijk (inwonersparticipatie) in die wijken waar ‘energie zit’. Lopend: op 1 januari 2023 moeten de gemeentelijke kantoorgebouwen wettelijk verplicht minimaal energielabel C hebben. De gemeente Emmen heeft zes kantoorgebouwen. Hieraan voldoet nu één kantoorgebouw: waarin het UWV is gehuisvest (Werkplein). Het gemeentehuis voldoet op korte termijn (juni 2023) aan label C. Is gerealiseerd: met woningcorporaties zijn prestatieafspraken gemaakt.

Industrie en bedrijvigheid Uitvoeringsdoelen: 2023 Uitvoeren projecten GZI Next (waaronder electrolyse, zonnepark, waterstofpunt) t/m 2022

Lopend. Zonnepark inmiddels gerealiseerd. Waterstofinstallatie en een waterstoftankstationis in ontwikkeling

INDUSTRIE Lopend: de gemeente Emmen werkt samen met het bedrijf Getec dat bedrijven ondersteunt met klimaatvriendelijke energie-oplossingen. Ook is de inzet van biomassa verkend. De gemeente Emmen biedt ruimte voor de bestaande mogelijkheden in het beleid en de ruimtelijke plannen, maar breiden die mogelijkheden in principe niet verder uit. Emmen verwacht met deelname aan de Europese Groene Waterstof Alliantie haar positie in de waterstofeconomie te versterken.

BEDRIJVENTERREINEN Lopend: de gemeente werkt samen met Ondernemend Emmen, dit in het kader van de Regio Deal Zuid- en Oost Drenthe. Er is in het kader van Regio Deal Zuid- en Oost Drenthe samen met Ondernemend Emmen gestart met zes bedrijven op het bedrijventerrein Bargermeer III als pilot. Ondernemend Emmen heeft van de gemeente Emmen de opdracht gekregen om een visie- en uitvoeringsplannen te ontwikkelen. Voor het project Zon op Dak is tussen Ondernemend Emmen en de gemeente een intentieovereenkomst afgesloten waarin is afgesproken 100ha zonnepanelen te plaatsen op daken van bedrijfspanden, er is nu 50% gerealiseerd.

Glastuinbouw Uitvoeringsdoelen: 2023 Uitvoeren Stimuleringsregeling Glastuinbouw Emmen (SGE) t/m 2022

Niet bekend: bij de onderzoekers niet bekend in welke mate glastuinbouwbedrijven momenteel gebruik hebben gemaakt van deze regeling. Lopend: de gemeente participeert in een onderzoeksproces van marktpartijen naar haalbaarheid van geothermie als bron voor verduurzaming. Er zijn opsporingsvergunningen verleend. Een onderzoek is gaande naar koppeling van het warmtenet en de industrie (warmtenet en afvang en gebruik CO₂) alsmede een gezamenlijke verkenning naar gebiedsgerichte aanpak voor verduurzaming van de glastuinbouw. Er zijn enkele vergunningstrajecten in een vergevorderd stadium voor de bouw van biovergistingsinstallaties, als voeding van met name de industrie- en glastuinbedrijven.

Pagina 38

Energietransitie

Realisatie

Energieopwek en -infrastructuur Uitvoeringsdoelen: 2030 Conform afspraken RES 1.0 In 2030 is: • 0,196 TWh Zon op Land vergund • de Drentse Zonneroute A37 mogelijk gemaakt, 0,057 TWh • 0,130 TWh grootschalig Zon op Dak gerealiseerd. • 0,286 TWh windenergie mogelijk gemaakt. In 2030 is er een robuust en stabiel elektriciteitsnetwerk.24 De beleidsruimte voor kleinschalige zonneprojecten in wijken en dorpen is benut.25 2026

2023

Meer opwek hernieuwbare energie gerealiseerd door externe partijen. Meer buffering/opslag van elektriciteit gerealiseerd, onder meer door toepassing van H₂ 26 GZI Next verder ontwikkelen, inclusief H₂-vulpunt

Zon op Land: Het doel is nog niet behaald. Ca. 141 ha zon op land van de beoogde 200 ha in 2030 en ca. 50 MW van de beoogde 95,5 MW in 2030. ZONNEROUTE: LOPEND ZON OP DAK: GEREALISEERD 87% VOLGENS DE RES MONITOR JUNI 2023 (GEREALISEERD EN/OF SDE BESCHIKT)

WINDENERGIE STAND VAN ZAKEN MEDIO 2022: GEREALISEERD 100% (GEREALISEERD, IN AANBOUW OF VERGUNNING VERLEEND)

Lopend: de netcapaciteit is anno 2023 nog niet robuust genoeg. De gemeente spant zich in om samen met de provincie te zoeken naar oplossingen. De beleidsruimte biedt ruimte voor ontwikkelaars om in samenwerking met lokale initiatieven zonneakkers bij dorpen en wijken te realiseren. Tot dusver komt dit niet vanzelf op gang. De gemeente wil hierin faciliteren. In de energienota 2023-2026 is dit een speerpunt. Zie voorgaande post ‘ambities’ uitvoeringsdoelen RES 1.0 voor 2030. Zie het hierboven eerder genoemde project Energy Hub GZI-Next en hieronder GZI Next verder ontwikkelen.

WATERSTOF VULPUNT Gerealiseerd: vanaf juni 2022 is het H₂-vulpunt reeds in gebruik, sinds die tijd rijden de Qbuzz-bussen op waterstof.

DOORINTWIKKELING Lopend: realiseren van de verbinding met Energy Hub GZI Next (waterstof, groen gas en zon PV) 27. Voor de productie van groen gas moet een te realiseren biovergister gaan zorgen. In Emmen liggen al de eerste meters van

24 25 26 27

Bron: RES 1.0 Bron: Structuurvisie Zonneakkers Bron: energienota Project GZI Next (onderdeel van de Noordelijke waterstofketen). Doel: Realiseren van een duurzaam energieknooppunt op het terrein van de voormalige gaszuiveringsinstallatie waarbij de aanwezige infrastructuur hergebruikt wordt. Waar staat de gemeente: Zonnepark is gerealiseerd. Waterstofinstallatie, waterstoftankstation voor bussen en leidinginfrastructuur is in ontwikkeling in het kader van het Europees project HEAVENN. Biogasinstallatie is in conceptfase. Bron: Energienota Verlenging 2021 en 2022, p. 22.

Pagina 39

Energietransitie

Realisatie de zogenaamde ‘hydrogen backbone’ waarin de Gasunie gaat investeren. Er wordt gebouwd aan een netwerk van (deels) bestaande gasleidingen

t/m 2022

WINDMOLENS EN ZONNEPARKEN Lopend: op een van de drie vastgestelde plekken zijn reeds windmolens en een zonnepark gerealiseerd, namelijk in het gebied Pottendijk. Er zijn nu nog twee andere gebieden waar windmolens mogen worden gebouwd.

LOKAAL EIGENAARSCHAP OMTRENT DE PROJECTEN ZONNEPARK ORANJEPOORT, NORTH STAR EN ZONNEROUTE A37 Gerealiseerd Zonnepark Oranjepoort: de inwoners van de omliggende dorpen Oranjedorp en Nieuw-Dordrecht profiteren mee van het zonnepark. De eigenaar van het zonnepark Groenleven BV heeft de inwoners energie uit zonnepanelen geschonken. Inwoners die daarvan wilden profiteren hebben de energiecoöperatie ‘Nieuw Oranjepoort’ opgericht. Niet gerealiseerd Project North Star: de energiecoöperatie Nieuw Oranjepoort is in gesprek gegaan met dit project om ook daar participatie voor elkaar te krijgen. Er bleken echter tussen de gemeente en de bedrijven geen afspraken te liggen over participatie. Nog in opstart Project Drentse Zonneroute A37: het beleid van de gemeenten is om ook hier inwoners in de omgeving van de A37 mee te laten profiteren van de zonneparken langs de A37. Dit sluit aan bij de door de raad van Emmen vastgestelde ‘Structuurvisie Zonneakkers’ en de beleidsregel ‘Maatschappelijk draagvlak van zonneakkers nabij dorpen en wijken’. Om mee te denken over het project hebben de energiecoöperaties van Hoogeveen, Coevorden en Emmen een koepelorganisatie opgericht.

Duurzame mobiliteit Uitvoeringsdoelen: 2023 Verduurzamen van het eigen wagenpark Realiseren van 400 extra stallingsplaatsen en 24uurs fietsenstalling op het station Bij grootschalige wegwerkzaamheden inzetten op duurzame of minder mobiliteit

Geen gegevens bekend bij onderzoekers. Geen gegevens bekend bij onderzoekers. Geen gegevens bekend bij onderzoekers.

Pagina 40

8.3 De realisatie van klimaatadaptatie en circulaire economie Zoals eerder genoemd beschrijven we hieronder de realisatie van uitvoeringsdoelen voor klimaatadaptatie en circulaire economie globaal. Klimaatadaptatie ALGEMEEN De algemene lijn van de gemeente is dat op het moment in een wijk, buurt of straat de grond open moet voor onderhoudswerkzaamheden, er ook direct maatregelen rondom de klimaatadaptatie worden meegenomen. Ook moet wateroverlast, -tekort en hittestress in alle gevallen worden meegenomen bij beleidsvorming, planologische besluiten, bouwplannen en plannen voor de inrichting van de openbare ruimte. De gemeente volgt deze algemene lijn. Zo wordt klimaatadaptatie een volwaardig thema in de Omgevingsvisie die momenteel in ontwikkeling is. Ook zal nog dit jaar het beleid ten aanzien van de inrichting, beheer en onderhoud van de openbare ruimte worden vastgesteld. Ook hier wordt klimaatadaptatie als volwaardig en integraal thema meegenomen.28

In de praktijk speelt het thema al jaren met betrekking tot de inrichting van de openbare ruimte. Een voorbeeld is de herontwikkeling van het openbaar gebied Nieuw-Dordrecht. Er wordt in dergelijke trajecten ook ervaring opgedaan met conflicterende regels tussen verschillende beleidsterreinen. Een voorbeeld is het weghalen van verkeersdrempels. Dit levert een bijdrage aan goede en snelle afvoer van water bij regenpieken, tegelijkertijd speelt het belang van de verkeersveiligheid ook een rol.29 DE BIJDRAGE VAN INWONERS AAN DE DOELEN Emmen heeft als doel dat in 2026 inwoners meer maatregelen treffen tegen wateroverlast. Het is voor de gemeente momenteel niet te bepalen in hoeverre dit doel wordt gerealiseerd. De gemeente maakt inwoners wel bewust van maatregelen die genomen kunnen worden, bijvoorbeeld via informatie op de website, maar of dat daadwerkelijk leidt tot actie is niet helder. Emmen doet tot op heden ook niet mee aan de actie Steenbreek. Als dit wel het geval had geweest dan zou er zicht zijn op de omvang van subsidieaanvragen, dat enigszins een beeld geeft in hoeverre inwoners zelf maatregelen nemen.

Zoals eerder genoemd is in het kader van de Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe een modelwoning gebouwd in de wijk Emmerhout. De inwonersvereniging heeft daarbij ook de tuin aangepakt om te laten zien wat er mogelijk is op het gebied van klimaatadaptatie. Uit gesprekken in het kader van dit onderzoek blijkt dat de gemeente met betrekking tot het onderwerp klimaatadapatie verder niet betrokken is geweest. SPECIFIEKE MAATREGELEN EN ACTIES Specifieke maatregelen en acties die zijn uitgevoerd of in uitvoering zijn: > In maart 2019 is 75.000 m³ van de benodigde extra 300.000 m³ bergingscapaciteit voor water gerealiseerd.30 Ook worden rioleringen vervangen door een gescheiden rioolsysteem; > In 2019 heeft de gemeente Emmen conform het landelijk beleid een stresstest uitgevoerd; > Op basis van de resultaten uit de stresstest is een uitvoeringsprogramma opgesteld.

28

Bron: interviews

29

Bron: interviews Bron: Duurzaamheids- en Milieumonitor Emmen

30

Pagina 41

Vanaf 1 januari 2021 kunnen gemeenten gebruik maken van de Impulsregeling Klimaatadaptatie, om een rijksbijdrage te verkrijgen voor de uitvoering van klimaatadaptieve maatregelen. Emmen kan, volgens de raadsinformatiebrief, aanspraak maken op een bedrag van circa €1,8 mln. Eén van de indieningsvereisten van een aanvraag is dat duidelijk blijkt wat de opgave is op basis van een vastgesteld uitvoeringsplan. De volgende projecten zijn hiertoe door Emmen geselecteerd: 1 De aanpak van grootschalige wateroverlast en de klimaatadaptieve herinrichting van het openbare gebied in de woonbuurt Orvelterbrink in Bargeres; 2 De aanleg van een afvoerleiding van de vijver aan de Veldlaan in Angelslo ter voorkoming van grootschalige wateroverlast. Het leidingtracé, dat grotendeels over het bedrijventerrein Bargermeer loopt, zal klimaatadaptief worden ingericht; 3 De aanpak van grootschalige wateroverlast en de klimaatadaptieve herinrichting van het openbare gebied in de woonbuurt Wendeling in Angelslo; 4 De aanpak van grootschalige wateroverlast en de klimaatadaptieve herinrichting van het openbare gebied in het gebied Hoofdstraat Zuid in het centrum van Emmen. Voor drie projecten zijn Impulsgelden aangevraagd en toegekend. Deze projecten zijn vooralsnog niet in uitvoering. De planning is dat deze in 2026 zijn uitgevoerd. Voor een vierde project zal dit jaar nog een aanvraag worden gedaan.

Verder is een regenwaterplan voor de woonwijk Bargeres in concept gereed, deze zal na het zomerreces voor vaststelling worden voorgelegd aan het college. Het uitvoeren van de bebossingsstrategie van de provincie Drenthe is nog niet van start gegaan. Er is vertraging ontstaan doordat er een relatie ligt met het landbouwakkoord. De taakstellingen per gemeente omtrent aan te leggen hectaren bos en de benodigde middelen laat nog op zich wachten. Als laatste is bodemdaling als gevolg van watertekort in de veengebieden een belangrijk thema. De schade aan een fundering van een woning kan oplopen van € 50.000,- tot € 70.000,- Het is niet voor alle woningeigenaren die schade ondervinden mogelijk om dit te financieren. Daarom lopen er nu twee acties: > Emmen werkt aan een subsidieregeling waarmee woningeigenaren een onderzoek kunnen laten uitvoeren naar de status van de fundering; > Er komt vanuit de rijksoverheid een fonds voor duurzaam funderingsherstel. Emmen wil aansluiten op dit fonds. Deze twee acties heeft de gemeente genomen. Overkoepelend loopt er een project waarbij de gemeente met Waterschap Vechtstromen en de provincie Drenthe samenwerkt over de gevolgen van bodemdaling in de gemeente Emmen, met name in de omgeving van Nieuw-Amsterdam.

Vanuit het project is Emmen in gesprek met de gedupeerden in het gebied en probeert in gezamenlijkheid meer grip te krijgen op de onvoorspelbare ontwikkeling van bodemdaling door droogte. AFSPRAKEN MET DE WONINGCORPORATIES De gemeente heeft afspraken gemaakt met corporaties over verduurzaming van slecht geïsoleerde woningen (meerjarenafspraken 2023-2027). Bij verdere uitwerking wordt onderzocht hoe dit bijvoorbeeld samen op kan lopen met klimaatadaptieve maatregelen.

Circulaire economie In 2014 richtten de provincie Drenthe en de gemeente Emmen de Taskforce Groene Chemie op, met als doel het ontwikkelen van een bedrijvencluster in Zuidoost-Drenthe op het gebied van groene chemie: het Chemiecluster Emmen. Dit cluster specialiseert zich in vezelchemie, in het bijzonder in chemische productie van kunststoffen die op niet-fossiele grondstoffen gebaseerd zijn en op het hergebruik van die (groene) kunststoffen. Jaarlijks bekostigen Drenthe en Emmen de Taskforce Groene Chemie om hun ambities op het gebied van groene chemie waar te maken. Daarnaast dragen provincie en gemeente financieel bij aan projecten voor groene chemie. Groene

Pagina 42

chemie is hierbij gedefinieerd als een op niet-fossiele grondstoffen gebaseerde chemische productie van materialen, hergebruik van materialen en ontwikkeling van groene kunststoffen.31

8.4 Barrières voor doelrealisatie In gesprekken in het kader van dit onderzoek zijn verschillende barrières genoemd die de realisatie van doelen in de weg staan. > Sommige barrières kunnen door de gemeente zelf worden beslecht, de gemeente heeft daar dan nagenoeg zelf volledig invloed op. > Andere barrières kunnen worden beslecht door samenwerking met partijen. De gemeente heeft daar dan deels invloed op, door bijvoorbeeld de inzet van stimulerende (beleids)instrumenten of facilitering, maar de uitvoering ligt primair bij andere partijen. > Als laatste zijn er barrières waar de gemeente nauwelijks invloed op heeft. De gemeente kan hoogstens zaken op de agenda zetten van anderen die wel invloed hebben. We vatten de in de gesprekken genoemde barrières, en soms ook oplossingsrichtingen, hieronder samen. Barrières waar de gemeente nagenoeg zelf volledig invloed op heeft INTEGRAAL WERKEN EN STUREN OP VERSCHILLENDE DOELNIVEAUS De opgaven op het terrein van duurzaamheid overstijgen verschillende beleidsterreinen van de gemeente. Er is daarom een integrale aanpak nodig, waarbij verschillende vakgebieden binnen de ambtelijke organisatie nauw met elkaar samenwerken en daarmee doelen, werkwijzen, projecten en activiteiten op elkaar afstemmen. Om dit te kunnen sturen, en overzicht te houden, was meer interne regie nodig.

Daartoe is recent eind 2022 de stuurgroep van het programma Duurzaamheid, Energie en Klimaat opgericht. Het richt zich op de samenhang tussen allerlei beleidsterreinen en afdelingen binnen Emmen. REGIEVOERING Er zijn allerlei doelen op verschillende sturingsniveaus. Daar hebben we eerder in dit rapport al een opmerking over gemaakt. Er zijn doelen op het niveau van beoogde maatschappelijke effecten (bijvoorbeeld de CO₂-reductie), doelen op het niveau van de uitvoering (bijvoorbeeld het realiseren van een zonnepark) en doelen op het niveau van voorwaarden (bijvoorbeeld het verlenen van vergunningen of beschikken over financiële middelen). In de verschillende plannen lopen deze doelen door elkaar en het is niet altijd in een oogopslag helder in hoeverre uitvoeringsdoelen een bijdrage leveren aan maatschappelijke doelen. In gesprekken wordt dit als volgt verwoord: “Outcome , output en throughput moeten meer van elkaar onderscheiden worden om goede regie te kunnen voeren”.

In gesprekken met partners van de gemeente wordt aangegeven dat veel zaken nog verder moeten worden uitgewerkt in concrete uitvoeringsplannen en dat er behoefte is aan meer regie op dit punt van de gemeente. Zij geven het volgende aan: > Het beleid van de gemeente is nog te abstract om werkelijk tot uitvoering over te gaan. Echte keuzes moeten nog worden gemaakt zoals rondom het warmtenet. Hier maken partners zich zorgen over want dat duurt in hun ogen te lang. De gemeente geeft daarbij aan dat de keuze is

31

Bron: Rapport van de Noordelijke Rekenkamer naar Groene Economie in de provincie Drenthe, 2023

Pagina 43

>

> >

> >

gemaakt om het aan de markt te laten. Met oog op nieuwe wetgeving rond collectieve warmte, gaat de gemeente kijken welke andere keuzes kunnen en wellicht gemaakt moeten worden.32 Partners geven aan dat de gemeente beschikt over strategisch beleidsadviseurs die in staat zijn om beleidsplannen te ontwikkelen, maar mist de mensen met praktijkervaring om te komen tot uitvoeringsplannen met concrete doelen, maatregelen en acties en financiële middelen. Op bestuurlijk niveau wordt er over beleidsplannen besloten met ambities waar iedereen het wel mee eens is, maar nu is er de behoefte aan concrete keuzes en meer regie op de uitvoering; Volgens partners is meer regie op de uitvoering ook nodig om projecten veel meer in samenhang op te pakken tussen verschillende partners. Als voorbeeld het samenspel tussen woningcorporaties, Enexis (netbeheerder) en de gemeente. Zo gaat Enexis een trafostation in een wijk plaatsen om de netcapaciteit te vergroten, de gemeente pakt de riolering op en de woningcorporatie plaatst zonnepanelen en warmtepompen.

Dat kan beter in samenhang worden opgepakt, zodat bij het vervangen van de riolering ook direct de elektriciteitskabels kunnen worden verzwaard; Partners geven aan dat voor goede regievoering meer ambtelijke capaciteit nodig is; Ook wordt aangegeven de krachten meer te bundelen rondom wijken door samenwerking tussen allerlei partijen, die projecten ook in samenhang moeten uitvoeren.

Een samenwerkingspartner vat dit als volgt samen: “In het algemeen heeft de gemeente wel beleid maar het ontbreekt aan uitvoeringsplannen, monitoring (dashboard) van de uitvoering en zicht op het geheel en de samenhang. De gemeente heeft daar de ambtelijke slagkracht niet voor. Dus het is nu min of meer een kwestie van eens in de zoveel tijd inventariseren en bijpraten, dat gaat nog niet structureel.” De ambtelijke organisatie heeft zelf ook behoefte aan verdere doorontwikkeling en versteviging van de regierol. Het gaat dan met name over de regisserende functie tussen beleid en uitvoering, zoals partners ook al aangeven. De uitvoering ligt namelijk bij allerlei partijen in de samenleving en het vraagt veel om projecten te initiëren, aan te jagen, partijen samen te laten werken, overzicht te bieden et cetera. Daarbij is het ook belangrijk om de personele continuïteit te waarborgen, want projectleiders komen en gaan, bijvoorbeeld rondom de proeftuin Emmerhout. Het is belangrijk dat opgebouwde kennis en informatie wordt vastgelegd. Dat geldt ook voor de overdracht van het netwerk en de relaties. Het opbouwen van een netwerk en goede relaties vraagt immers de nodige tijd.

MAKEN VAN KEUZES: TRAGE BESLUITVORMING Uit gesprekken met woningcorporaties, maar ook in het kader van de ontwikkeling van de wijkuitvoeringsplannen, blijkt dat het uitblijven van een keuze rondom het al dan niet aanleggen van een warmtenet en/of gebruik maken van een alternatief voor het bestaande gas (via de bestaande gasleidingen) een barrière is om werkelijk versnelling aan te brengen in de gebouwde omgeving. Er is haast bij de wijk-uitvoeringsplannen, want eenmaal de beschikking over een plan dan moet de uitvoering nog starten. Zo zullen woningcorporaties de plannen nog willen toetsen op haalbaarheid en beschikbaarheid van financiële middelen. Daarna moeten meerjarige onderhouds- en investeringsplannen worden gemaakt en de capaciteitsplanningen met leveranciers worden herzien. Dit gehele proces vraagt om een behoorlijke doorlooptijd en er zijn zorgen of de doelen voor 2030 wel haalbaar zijn.

32 Bron: Ambtelijke verificatie conceptrapport van bevindingen.

Pagina 44

FACILITEREN: ONTZORGEN EN AANSLUITEN VAN LOKALE REGELGEVING Om de doelen te realiseren is het nodig om bedrijven te ontzorgen. De materie, wet- en regelgeving en financiering is complex: ‘ondernemers zien door de bomen het bos niet meer’. Voor een ondernemer is het belangrijk dat verduurzaming hand in hand gaat met financieel rendement van investeringen. De gemiddelde MKB-ondernemer heeft een middelbare opleiding en heeft de handen al vol aan het runnen van zijn of haar bedrijf, en heeft daarmee een grote informatieachterstand. MKB-ondernemers hebben behoefte aan ondersteuning vanuit de gemeente en meer slagkracht. Er is ondersteuning nodig om de vertaling te maken naar haalbare plannen, oplossingen en uitvoering. Bijvoorbeeld door inzet van multidisciplinaire teams die van A tot Z ondernemers kunnen ontzorgen. De teams moeten bestaan uit verschillende vakdisciplines zodat de energietransitie ook in samenhang met klimaatadaptatie en circulaire economie kan worden ingezet.

In gesprekken wordt aangegeven dat het lastig is voor sommige inwoners om subsidie aan te vragen. Er zijn veel regels en aanvullende bepalingen om subsidie te krijgen. Met andere woorden: de subsidieregelingen zijn ingewikkeld. Mensen die minder digitaal- of taalvaardig zijn haken al snel af. Er wordt daarbij als oplossing genoemd om naast energiecoaches ook subsidiecoaches aan te stellen. Ten aanzien van de doelen rondom circulaire economie willen woningcorporaties ‘biobased’ bouwen. Dat is een wijze van bouwen waarbij natuurlijke en hernieuwbare materialen worden gebruikt zoals hout en grassoorten. Het is daarmee zelfs mogelijk om CO₂-negatief te bouwen. Dat betekent wel dat gevels moeten worden uitgevoerd in bijvoorbeeld hout. De eisen van de welstandscommissie zijn hierop echter nog niet bijgesteld en deze blokkeren dan ook het gebruik van deze materialen voor gevels, zie de onderstaande casus van een woningcorporatie. CONFLICTERENDE REGELS Tijdens de ontwikkeling van circulaire woningen in Schoonebeek aan de Julianalaan en Bernhardlaan kreeg de woningcorporatie te maken met welstandseisen die de circulaire- en duurzaamheidsplannen in de wielen reden. De gemeente wilde graag een stenen gevel maar de woningcorporatie wilde graag een houten gevel aanbrengen zodat de woning CO₂-negatief zou worden. De bakstenen gevel zou de woning CO₂- positief maken.

Uiteindelijk is het na onderhandelen op een mix van steen en hout uitgekomen. Een ontwikkeling die haaks staat op de doelen om toe te groeien naar een circulaire economie en samenleving. De woningcorporatie heeft in haar doelstellingen (ook in de afspraken met de gemeente) opgenomen duurzaam te willen bouwen en betreurt het dat de welstandswensen van de gemeente zwaarder wegen dan de ecologie.

Barrières waar de gemeente deels invloed op heeft GEEN DOORZETTINGSMACHT OF BELEIDSINSTRUMENTEN VOOR STIMULERING De gemeente is afhankelijk van de bijdrage en investeringen van anderen, zoals de industrie, bedrijven en woningeigenaren. In gesprekken wordt aangegeven dat de gemeente hier onvoldoende (wettelijk) instrumentarium voorhanden heeft om dit af te dwingen of te stimuleren. Wij merken hierbij overigens op dat er wel een aantal instrumenten voorhanden zijn, zoals: > De Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) geeft subsidie aan bedrijven en non-profitorganisaties die grootschalig hernieuwbare energie opwekken of die CO₂-uitstoot verminderen. > Er zijn bedrijven en instellingen met een groot elektriciteitsverbruik (> 50.000 kWh per jaar) en een hoog gasverbruik (> 25.000 m³ per jaar). Het Activiteitenbesluit Milieubeheer verplicht de desbetreffende bedrijven en instellingen om voor deze objecten energiebesparende maatregelen te nemen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder en hierover een keer per vier jaar te rapporteren. Deze rapportages moeten uiterlijk 1 december 2023 zijn aangeleverd.

Pagina 45

ONVOLDOENDE FINANCIËLE MIDDELEN Uiteindelijk is het nodig om op wijk- en woningniveau aanpassingen te doen. Er zijn wijkuitvoeringsplannen in ontwikkeling waarbij inwoners worden betrokken. De energie- en warmtetransitie moet ook betaalbaar zijn voor inwoners. Dat vraagt om een investering, zowel van de overheid als van inwoners. Niet alle inwoners hebben daar voldoende financiële middelen voor. In gesprekken wordt dat als een barrière gezien. Dat kan deels worden opgelost met de ontvangen gelden uit het Volkshuisvestingsfonds. De gemeenten Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen hebben samen een bijdrage van ruim €28 mln. uit het Volkshuisvestingsfonds van het ministerie van BZK ontvangen. Daarvan is €26,9 mln. bestemd voor Emmen. De gemeente kan dit alleen inzetten voor de wijken Angelslo, Bargeres en Emmerhout en het dorp Veenoord. Veel woningen zijn daar niet goed geïsoleerd. Met de bijdrage uit het Volkshuisvestingsfonds kan de gemeente ongeveer 1800 woningeigenaren helpen met het isoleren van de woning.

Emmen kijkt ook naar landelijke en EU subsidiebronnen en werkt samen met andere gemeenten in de zogenaamde Regio Deal. Deze middelen zijn vooral beschikbaar voor het opstarten van projecten en opstellen van plannen, maar niet bedoeld voor de uitvoering. Voor de uitvoering moet de gemeente aan de slag met ondernemers, om gaandeweg te ontdekken wat nodig is en vervolgens op samen op zoek te gaan naar de financiële middelen. Een andere barrière voor verduurzaming van de wijk zit bij de eigenaren van koopwoningen. Woningcorporaties richten zich op verduurzaming van huurwoningen, hebben hier een meerjarig investeringsplan voor en reserveren de benodigde financiële middelen. Eigenaren van koopwoningen hebben moeite om investeringen te doen. Vooral eigenaren met een kleinere beurs, die bijvoorbeeld eerder een huurwoning van de woningcorporatie hebben gekocht, zijn niet in staat de investeringen te doen. In de praktijk betekent dit dat in een rijtje woningen sommige woningen wel worden voorzien van isolatie, zonnepanelen en een warmtepomp omdat deze eigendom zijn van een woningcorporatie. Andere huizen echter niet en voor die woningeigenaren is het een gemiste kans dat zij niet kunnen meeliften met de verduurzamingsprojecten van de woningcorporatie. De financiering van de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad van woningcorporaties is nog een barrière.

Het is niet eenvoudig om vooraf door te rekenen wat het precies kost om een gemiddelde huurwoning te isoleren en van het gas af te halen. De inschatting is dat dit gemiddeld zo’n € 40.000,- zal kosten maar de businesscase is afhankelijk van allerlei onzekere factoren, zoals de ontwikkeling van de energieprijzen, kosten van warmtepompen en zonnepanelen, keuzes die de gemeente maakt ten aanzien van het al dan niet aanleggen van een warmtenet et cetera. Er spelen hierbij dus nog allerlei onzekerheden wat de financiering voor woningcorporaties moeilijk maakt. De gemeente kan deze barrière voor een groot deel wegnemen door keuzes te maken ten aanzien van het warmtenet. Barrières waar de gemeente nagenoeg geen invloed op heeft TRANSPORTCAPACITEIT VAN HET ELEKTRICITEITSNETWERK De transportcapaciteit van het elektriciteitsnetwerk in Zuidoost-Drenthe is onvoldoende en een serieuze blokkade om voldoende hernieuwbare energiebronnen op aan te sluiten. De hoogspanningsnetbeheerder TenneT en de regionale netbeheerder Enexis werken momenteel aan oplossingen voor dit probleem. De gemeente probeert wel invloed uit te oefenen en daar waar kan te faciliteren. Bijvoorbeeld: > De gemeente spant zich in om samen met de provincie te zoeken naar oplossingen.

Een voorbeeld is het openstellen van een ‘vluchtstrook’: voor het eerst in Nederland zal daarmee de reservecapaciteit van het hoogspanningsnet in gebruik worden genomen; > Op basis van een locatiestudie hebben TenneT en Enexis een voorkeur uitgesproken om op de locatie Boerdijk te Veenoord een uitbreiding te realiseren van het hoogspanningsnetwerk. Het

Pagina 46

>

college van Emmen heeft aangegeven hier medewerking aan te verlenen door een planologische procedure te starten; Met het project Interreg Deutschland onderzoeken de gemeente Emmen en de stad Haren (Ems) de haalbaarheid van energieuitwisseling over de landsgrens heen.

LANDELIJK BELEID EN HET WETTELIJK INSTRUMENTARIUM Uit gesprekken in het kader van dit onderzoek wordt het wisselend landelijk beleid uit ‘Den Haag’ en/of het ontbreken aan wettelijk instrumentarium als een barrière genoemd. Ontwikkelingen rondom dit punt volgen elkaar snel op en het is voor de gemeente moeilijk om dit allemaal bij te benen. Hiervoor is er onvoldoende ambtelijke capaciteit. De gemeente probeert wel zaken op de landelijke agenda te krijgen, bijvoorbeeld via de samenwerking in RES-verband, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Heldere kaders en instrumenten vanuit de rijksoverheid ontbreken nog om tot een effectieve uitvoering van de warmtetransitie over te gaan. Er zijn nog onvoldoende beleidsinstrumenten beschikbaar. Deze zijn wel in ontwikkeling. Zo worden een aantal wetsvoorstellen voorbereid zoals de ‘Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie’ (ligt voor consultatie voor) en de nieuwe Energiewet (ligt voor advies bij de Raad van State). De vraag is wat dit gaat betekenen voor de uitvoeringsplannen van de gemeente Emmen. De gemeente heeft in ieder geval deze kaders en beleidsinstrumenten nodig om haar regierol in verduurzaming van de gebouwde omgeving goed in te vullen en om lokaal keuzes en afwegingen te kunnen maken.

Ook zijn er rondom de energie- en warmtetransitie nog veel onduidelijkheden; er worden veel containerbegrippen gebruikt in de afspraken die zijn gemaakt tussen verschillende overheden, waardoor het moeilijk is concreet te krijgen wat van gemeenten wordt verwacht. Een voorbeeld dat rondom warmtetransitie wordt genoemd is het beginsel van ‘woonlastenneutraliteit’. Daar is nog geen eenduidig beeld over: wat betekent dit precies en wat wordt dan verwacht van de gemeenten? Het is nodig om dit soort begrippen helder te krijgen om een concrete vertaling te kunnen maken naar regionale en lokale uitvoeringsplannen. Het is nu een voortdurende zoektocht wat de rollen, taken en verantwoordelijkheden van de gemeente zijn en die van de andere actoren. ONVOLDOENDE HULP VAN MEDEOVERHEDEN Het college informeert de raad met de raadsbrief ‘Aanvraag proeftuin aardgasvrije wijk Emmerhout’ van 8 april 2020. Dit in navolging van een eerdere poging in 2018 diende de gemeente Emmen in april 2020 opnieuw een aanvraag bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) met een uitvoeringsplan ‘Aanvraag proeftuin aardgasvrije wijken - Ready oplossing Emmerhout’. Het RVO voert een subsidieregel uit voor het ministerie van BZK. Uit een raadsbrief over een aanpalend onderwerp d.d. 17 december 2020, lezen wij dat de aanvraag wederom niet is gehonoreerd.