Bijlage 2 - Mobiliteitsvisie 2040 ‘Emmen zet stappen’

44

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Slimmer organiseren van stadslogistiek en pakketbezorging Het goederenvervoer neemt toe. Door het winkelen via internet zien we dat talloze pakketten in de stad op woon- en winkeladressen worden afgeleverd. En we zien

dat winkels frequenter maar met kleinere hoeveelheden worden bevoorraad. Dat levert heel veel bewegingen op met een flinke belasting voor onze wegen, het milieu en de openbare ruimte. Zeker in het centrum conflicteert dat met belangen van een aantrekkelijke en gezonde binnenstad. Duurzame en efficiënte stadslogistiek verbetert de gezondheid, bereikbaarheid, leefbaarheid, veiligheid in de wijken en dorpen. Het verbetert de economische vitaliteit van de binnenstad en beperkt klimaatverandering. Daarom investeren we samen met de logistieke sector in milieuvriendelijke stadsdistributie.

Tankhubs voor snelladen en duurzame brandstoffen Elektrisch rijden wordt ook bij vrachtvervoer de duurzame standaard. Vanaf 2040 is elke nieuwe vrachtwagen emissievrij. Om dat mogelijk te maken is laadinfrastructuur nodig, met voldoende laadzekerheid en laadvermogen. Naar verwachting gaat het laden grotendeels plaatsvinden op private locaties zoals bij bedrijven, depots en overslagpunten. Daarnaast is een publiek toegankelijk snellaadnetwerk nodig om altijd met voldoende stroom onderweg te blijven. Volgens onderzoek kan een tankhub voor snelladen en duurzame brandstoffen in de gemeente Emmen kan zich het beste richten op een laadplein en het aanbieden van biobrandstoffen. Op een laadplein kunnen vrachtwagens overdag snelladen en gedurende

de nacht achtergelaten worden om langzaam te laden. Biobrandstoffen zoals HVO en bio-LNG bieden een praktische verduurzamingsoptie voor voertuigen met een verbrandingsmotor. Met deze voorzieningen wordt voorzien in de behoefte van lokale ondernemers die niet de ruimte, netcapaciteit of middelen hebben om zelf laadinfrastructuur te realiseren. Een tankhub biedt daarmee een oplossing voor verduurzaming in de periode van netcongestie. Daarnaast kan een tankhub gekoppeld worden aan lokale duurzame opwek, zodat efficiënt gebruik wordt gemaakt van het lokale energienetwerk. Hiervoor bestaan binnen de gemeente interessante koppelkansen, zoals de Drentse Zonneroute, en bestaande energie-initiatieven als GZI Next, GETEC of smart energy hubs. Voor waterstof geldt dat de huidige infrastructuur voorlopig volstaat. Mocht de waterstofeconomie op gang komen en prijzen dalen, dan kan op de lange termijn uitbreiding overwogen worden, met name voor zwaar of langeafstandstransport. Het op de korte termijn realiseren van een groter duurzaam aanbod kan ondernemers stimuleren om over te stappen op duurzame brandstoffen en Emmen helpen om significante stappen te zetten richting de duurzaamheidsopgaven.

45

Hoofdstuk 6 Dimensie ‘Veilig meedoen’ Voldoende vervoersmogelijkheden en het snel kunnen bereiken van werk, voorzieningen en sociale contacten zijn cruciaal om mee te kunnen doen in de samenleving. Een gebrek aan vervoer kan leiden tot sociale uitsluiting en heeft directe gevolgen voor het welzijn van onze inwoners. Ook verkeersveiligheid speelt een grote rol. Een veilige omgeving zorgt ervoor dat kinderen buitenspelen en zelfstandig naar school of vriendjes kunnen fietsen of lopen. Mobiliteit wordt niet alleen beperkt door betaalbaarheid of beschikbaarheid van vervoer. Ook vaardigheden, zoals het niet kunnen fietsen, maken dat de fiets voor sommigen geen alternatief is voor auto of openbaar vervoer. Aangezien mensen steeds ouder worden en langer zelfstandig blijven wonen, is het essentieel dat zij zo lang mogelijk veilig en mobiel blijven. Daarbij moeten we ons realiseren dat een deel van onze inwoners te maken heeft met een beperking – en door de vergrijzing groeit deze groep alleen maar verder. Deze mensen willen minder afhankelijk zijn van anderen en de vrijheid hebben om spontaan op pad te gaan.

46

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Wat zien we? • In het verkeer in de gemeente Emmen raken elk jaar gemiddeld zo’n 150 mensen gewond en komen gemiddeld 4 mensen om het leven. De tendens van de laatste jaren is bovendien stijgend. Op doorgaande wegen in de bebouwde kom, vooral in Emmen en Klazienaveen, vinden veel ongelukken plaats. • Pubers en jongvolwassenen zijn vaak slachtoffer van een verkeersomgeval. Verder vallen relatief veel slachtoffers onder senioren, met name bij de dodelijke slachtoffers. • In Emmen zijn fietsers relatief vaak slachtoffer van een verkeersongeval. De ‘botspartner’ van de slachtoffers op de fiets is in de overgrote meerderheid een auto, bestelwagen of vrachtauto. • Het aantal ongevallen onder fietsende ouderen is aanzienlijk gestegen over de afgelopen jaren. (Aarts et al., 2020). Doordat meer mensen gaan fietsen, is de verwachting dat het aantal ernstige fietsongevallen in Nederland stijgt met 80-100% (bron: Beleidspijlers Fietsveiligheid van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2022). Voor Emmen is de situatie extra zorgwekkend omdat nu al 24% van onze inwoners ouder is dan 65 jaar en dit aandeel de komende jaren toeneemt omdat steeds meer ouderen zich graag in onze regio vestigen.

47

• In 2016 is het VN-verdrag Handicap geratificeerd. Doel van het VN-verdrag is dat de wereld toegankelijk en inclusief wordt voor iedereen. Het gaat om het wegnemen van fysieke en sociale belemmeringen zodat mensen met een beperking of chronische ziekte dezelfde kansen hebben om, net als ieder ander, mee te kunnen doen aan de samenleving en deel te kunnen nemen aan het verkeer.

• In de gemeente Emmen heeft 85 op de 1000 inwoners een Wmo-voorziening. Verder moet 10,9% van de huishoudens rondkomen met een inkomen dat lager is dan 110% van het sociaal minimum (provincie Drenthe: 8,8%). Deze inwoners horen bij de groep die een sterkere beperking in de mobiliteit heeft dan de gemiddelde inwoner. • 532 op de 1000 inwoners beschikt over een personenauto. Daarentegen heeft een kwart van de volwassenen in Emmen geen rijbewijs.

Verkeersslachtoffers versus leeftijd

gewonden

doden

60 50 40 30 20 10 0 0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

70

75

80

85

90

95

100

Welke bijdrage levert mobiliteit? Nederland is volgens Unicef de beste plek om kind te zijn. Dat komt onder andere vanwege het niveau van onafhankelijkheid dat Nederlandse kinderen hebben. Toch wordt de term “achterbankgeneratie” de laatste jaren steeds vaker gehoord wanneer het gaat over onze huidige generatie kinderen en jongeren. Want steeds meer ouders voeden hun kinderen beschermend op waardoor steeds meer kinderen door hun ouders overal met de auto naartoe worden gebracht. De achterbank van de auto of een afgesloten achtertuin lijken ideale plaatsen om kinderen te beschermen tegen alle gevaren. Maar zo’n beschermde situatie belemmert ernstig de ontwikkeling en onafhankelijkheid van een kind. En als steeds meer kinderen met de auto worden gebracht, wordt het alleen maar drukker en juist onveiliger waardoor nog meer ouders hun kinderen gaan brengen. Om vrienden te bezoeken, te sporten of naar school te gaan, mogen kinderen niet afhankelijk zijn van het halen en brengen door hun ouders. Op de achterbank leren kinderen niet de gevaren van het verkeer herkennen waardoor ze minder goed op potentiële gevaren kunnen anticiperen. Ook kunnen ze risico’s niet goed inschatten en hebben zij de neiging hun vaardigheden te overschatten. Onvoldoende verkeerservaring is

nadelig als je later zelfstandig moet deelnemen aan het verkeer. En dat verkeerservaring belangrijk is als je zelfstandig wilt deelnemen aan het verkeer blijkt uit de verkeersongevallenstatistiek: jongvolwassenen zijn vaak slachtoffer van verkeersongevallen. Naast het opdoen van verkeerservaring om je veilig in het verkeer te begeven, is het ook belangrijk dat kinderen ervaring opdoen met openbaar vervoer. Want als ze OV als kind al niet gebruiken zullen ze dit later ook niet gebruiken. Met het gevolg dat er meer en meer buslijnen verdwijnen terwijl een grote groep inwoners moeite heeft om veilig mee te doen en vervoersarmoede in onze regio toeneemt. Het aanpakken van de achterbankgeneratie verbetert daardoor de bruikbaarheid van ons mobiliteitssysteem en maakt die toekomstbestendig. De jeugd is onze toekomst en jong geleerd is oud gedaan. Als een kind veilig en redelijk zelfstandig deel kan nemen aan het verkeerssysteem kan ook een bewoner op leeftijd dat, optioneel met ondersteuning op maat.

Figuur 10: leeftijd van verkeersslachtoffers in de gemeente Emmen, 2014 t/m 2024 (Bron: gemeente Emmen, Via-databank)

48

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

49

Waar zetten we op in? We zetten in op: 1. Emmen gaat voor NUL verkeersdoden. 2. Iedereen kan meedoen.

1. Emmen gaat voor NUL verkeersdoden ‘Kalm aan’ wordt de norm in de bebouwde kom Met ‘kalm aan wordt de norm’ richten we onze wegen anders in en geven we prioriteit aan het belang van een verkeersveilige en gezonde verkeersdeelname. Hierdoor worden automobilisten niet meer verleidt om te snel te rijden en ontstaat ruimte voor andere verkeersdeelnemers of voor een groene omgeving.

onveilig kruispunt) of weggebruikers (smartphonegebruik). Met de inschatting van de risico’s kunnen we preventief actie ondernemen. Dit is de ‘risico gestuurde aanpak’. Zo’n aanpak vergt kennis. Kennis over waar en met wie ongevallen plaatsvinden. Maar ook wat de belangrijkste oorzaken van deze ongevallen zijn.

Veilige oversteekplaatsen, school- en speelroutes Voetgangers en fietsers moeten veilig over kunnen steken. Zo nodig passen we de infrastructuur voor het snelle verkeer daarop aan. Veilige routes kunnen kinderen bovendien verleiden om vaker lopend of met de fiets op pad te gaan, en meer buiten te spelen of te sporten. Waar mogelijk houden we rekening met bestemmingen als scholen, speelplekken, sportclubs, bibliotheken en winkels. En: we leren kinderen zich veilig en zelfstandig te gedragen in het verkeer. We ontmoedigen autoverkeer vlakbij scholen zodat het hier verkeersluw en veilig wordt.

Focus op weggebruikers die veel risico lopen Het is tijd om verkeersveiligheid vanuit een ander perspectief te benaderen. We willen verkeersonveiligheid voorkomen. Nog meer dan nu het geval zetten we in op een proactieve aanpak op basis van risico’s. Hiervoor verzamelen en analyseren we informatie over risico’s die er nu zijn of zich in de nabije toekomst voor kunnen doen. Dit zijn bijvoorbeeld risico’s op basis van infrastructuur (een

50

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Veilige infrastructuur en verbeterde wegsystemen We richten de infrastructuur beter in. Ongevallenconcentraties, zogeheten black spots, zijn de afgelopen jaren door succesvolle maatregelen sterk afgenomen. We zien dat ongevallen overal kunnen plaatsvinden. Daarom is het belangrijk breder te kijken

dan naar alleen het kruispunt, maar naar wegvakken als totaal. Maar er zijn nog steeds locaties waar (te) veel ongevallen plaatsvinden. Deze moeten op basis van ongevallenanalyses, onderzoeken en lokale kennis worden aangepakt. Belangrijk is ook dat de weg ‘vergevingsgezind’ is: Als je een fout maakt in het verkeer, moet dit niet meteen leiden tot een ongeval, maar is er speelruimte om je fout te herstellen.

Verbeteren gedrag weggebruikers Veilig verkeer is de verantwoordelijkheid van iedereen op de weg. Afleiding, bijvoorbeeld door de mobiele telefoon en normvervaging zorgen voor nieuwe uitdagingen en verleidingen. Het gedrag van de weggebruiker is ontzettend belangrijk. Dat besef moet bij de Emmenaren omhoog.

2. Iedereen kan meedoen Meer ruimte voor fietsers en voetgangers Op de fietspaden wordt het drukker en met elektrische ondersteuning fietsen we sneller en verder. Maar we zien ook steeds meer scootmobielen, bakfietsen, duofietsen, driewielers et cetera op onze fietspaden. Met de aanleg van doorfietsroutes faciliteren we de snelle fietsers zodat ook grotere afstanden makkelijker te fietsen zijn. Gezien de vele eenzijdige fietsongevallen, de toenemende drukte op fietspaden en de nieuwe verschijningsvormen van fietsen en vervoersmiddelen is het ook nodig om de ontwerpuitgangspunten van fietspaden te herzien. Lopen is gezond, duurzaam en bovendien een fijne manier om je te verplaatsen. Dat betekent dat genoeg vrije doorloopruimte op de stoep een randvoorwaarde is bij alle ruimtelijke ontwikkelingen. Zo wordt Emmen comfortabel toegankelijk voor iedereen en in het bijzonder voor mensen met een fysieke beperking, voor ouders met kinderwagens en voor mensen die met volle boodschappentassen onderweg zijn.

Meer bewegingsvrijheid Onze regio wordt gekenmerkt door een grote mate van autoafhankelijkheid. Voorkomen moet worden dat je nergens heen kunt zonder eigen auto. Daarvoor is een

51

gevarieerd aanbod aan vervoerswijzen nodig. Het gaat dan om goede en veilige fietsroutes, deelvoertuigen, en openbaar vervoer. Ook het aanbieden van veilige fietsenstallingen bij OV-haltes hoort daarbij.

Slimme OV-ontsluiting voor dorpen en wijken Op de verbindingen tussen Emmen en de kerndorpen en regionale centra zien we kansen om de bus vaker te laten rijden. Maar in veel dorpen rijden lijnbussen buiten de spits vrijwel leeg rond. Om te voorkomen dat het openbaar vervoer verder verschraalt, is het nodig om te bekijken of we het openbaar vervoer efficiënter kunnen organiseren. Bijvoorbeeld met publieke mobiliteit, een combinatie van openbaar vervoer met doelgroepenvervoer, deelmobiliteit en flexvervoer. Deze modaliteiten opereren nu vaak naast elkaar, terwijl juist een goede samenwerking tussen deze vervoersvormen kan zorgen voor meer efficiëntie, betere dekking en lagere maatschappelijke kosten. Door vervoer slimmer te organiseren en aanbod te combineren, kunnen met gelijkblijvende middelen meer mensen bereikt worden – om zo de bereikbaarheid van voorzieningen veilig te stellen.

dat iedereen zelfstandig met het openbaar vervoer kan reizen. Looproutes zijn fysiek toegankelijk ingericht en we zorgen voor zo min mogelijk obstakels op voetpaden. Door voldoende zitmogelijkheden te creëren bieden we mensen die minder mobiel zijn de ruimte om even een pauze te houden. We hebben aandacht voor een toegankelijke inrichting van de openbare ruimte en we maken voorzieningen goed bereikbaar voor alle mogelijke vervoersmiddelen.

Aanpakken vervoersongelijkheid Onze ambitie is dat iedereen zich kan verplaatsen. Het is bekend dat een deel van onze inwoners drempels ervaren om op de gewenste bestemming te komen. Bijvoorbeeld vanwege een smalle beurs, omdat ze niet weten hoe ze er kunnen komen, omdat ze niet willen of kunnen fietsen of omdat ze proportioneel lang onderweg zijn. Mobiliteit is essentieel om volwaardig mee te doen aan de maatschappij. Het stelt mensen in staat om te werken, te ontspannen, elkaar te ontmoeten en zichzelf te ontwikkelen. Daarom onderzoeken we Drenthe-breed hoe we vervoersongelijkheid kunnen verbeteren.

Vervoer is toegankelijk voor iedereen Het vervoer in de gemeente is toegankelijk voor iedereen, ook voor kwetsbare doelgroepen zoals ouderen, kinderen, of mensen met een (lichamelijke, verstandelijke of psychische) beperking of chronische ziekte. Dit betekent

52

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

53

Hoofdstuk 7 Dimensie ‘Gezondheid’ Gezondheid wordt niet alleen bepaald door leefstijl, genetische factoren en toegang tot zorg, maar ook door de kwaliteit van onze leefomgeving en infrastructuur. Door hier bewust op te sturen, kunnen we gezondheidsverschillen verkleinen. In Emmen zien we dat inwoners relatief vaak gezondheidsproblemen hebben. Dit hangt samen met een cultuur waarin verandering niet vanzelfsprekend is en met een ongezonde leefstijl. De inrichting van de openbare ruimte speelt hierin een cruciale rol: een omgeving die uitnodigt tot bewegen maakt gezonde keuzes makkelijker. Investeren in actieve mobiliteit – lopen en fietsen – draagt direct bij aan een betere gezondheid.

• Medische voorzieningen: Gemiddeld woont een inwoner 1,3 km van een huisarts en 1,6 km van een apotheek. De dichtstbijzijnde huisartsenpost ligt op gemiddeld 7,5 km afstand. • Sociaal-economische factoren: Erfelijke armoede komt relatief vaak voor. Lage opleiding en instabiel inkomen vergroten gezondheidsproblemen. Dit vertaalt zich in een hoge zorgvraag.

Wat zien we? • Overgewicht: Emmen staat landelijk op de tweede plaats voor volwassenen met overgewicht. Het percentage steeg in tien jaar met 10%, sneller dan het landelijke gemiddelde. Eén op de vier inwoners heeft obesitas. • Leefstijl en ziekte: Zorggebruik en arbeidsuitval liggen hoger dan elders. Het aantal inwoners met een chronische aandoening is bovengemiddeld. Slechts 43,7% voldoet aan de beweegrichtlijn (landelijk: 47,5%).

54

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

55

Welke bijdrage levert mobiliteit? De beweging van zorg naar gezondheid is een maatschappelijke opgave waarin gemeenten rollen en taken hebben. De gemeente Emmen werkt aan beleid dat bijdraagt aan een gezonde en actieve leefstijl van inwoners. Een effectieve aanpak zet in op vier pijlers: 1. Voorlichting en educatie 2. Signalering, advies en ondersteuning 3. Leefomgeving 4. Regelgeving en handhaving

te zorgen voor voldoende groen en een aantrekkelijke natuurlijke omgeving. Inzetten op gezonde mobiliteit en een gezonde leefomgeving kan onder meer overgewicht aanpakken, mentale gezondheid verbeteren, sport en bewegen bevorderen, en roken tegengaan. Bij het inrichten van de leefomgeving hebben we aandacht voor kansengelijkheid en moeten we mogelijk ongelijk investeren om kansengelijkheid te realiseren

Waar zetten we op in? We zetten in op: 1. Een gezonde gemeente is in beweging. 2. Je goed voelen in de eigen omgeving.

1. Een gezonde gemeente is in beweging Repareer het systeem, niet de mensen

In relatie tot mobiliteit speelt voornamelijk de leefomgeving een belangrijke rol om een gezonde leefstijl te stimuleren, en daarmee overgewicht, (chronische) ziekten en eenzaamheid in de toekomst terug te dringen. Een omgeving die uitnodigt tot een gezonde leefstijl en die het gevoel van welbevinden positief beïnvloedt, heeft een positief effect op de gezondheid. Het gaat hierbij zowel over de fysieke omgeving als over de sociale omgeving. Een goede inrichting van de fysieke omgeving nodigt uit tot een gezonde leefstijl. Bijvoorbeeld door straten in te richten met veel ruimte voor fietsers en voetgangers. Een uitnodigende sociale omgeving draagt bij aan sociale cohesie in buurten of wijken en kan helpend zijn om eenzaamheid en onveiligheid aan te pakken. Bijvoorbeeld door voldoende bankjes en verlichting te plaatsen, en

56

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Door je actief te verplaatsen, te voet of op de fiets, ben je in beweging. De fysieke inrichting van de leefomgeving kan actieve mobiliteit stimuleren. Er bestaat geen twijfel over het positieve effect van lopen en fietsen op de gezondheid. Zo gaat actieve mobiliteit gepaard met verlaagde kans op obesitas en hart- en vaatziekten. Toch is het niet voor iedereen vanzelfsprekend om zoveel mogelijk te fietsen of te lopen. Er zijn extra stappen nodig om actieve mobiliteit toegankelijk en aantrekkelijk te maken, en inwoners te verleiden tot gezonde en duurzame keuzes. Daarom zorgen we onder andere voor een goede mix van functies (wonen, werken, winkels en andere voorzieningen). Want wanneer ‘alles dichtbij is’ wordt fietsen en wandelen gestimuleerd. Met aangepaste fietsen, zoals driewielers, kunnen ouderen langer mobiel blijven.

Tegelijkertijd worden fietspaden drukker en worden verschillen in snelheid groter. Om het (elektrische) fietsen te stimuleren, richten we de fietspaden veilig, aantrekkelijk en comfortabel in. Voetgangers geven we de ruimte, met aantrekkelijke wandelpaden voor buurtommetjes proberen we de inwoner in beweging te krijgen. En met rookvrije bushaltes werken we ook aan een gezonde en veilige reisomgeving.

Sturen op gezonde én milieuvriendelijke verplaatsingen Inwoners hebben zelf de regie in het maken van gezonde en milieubewuste keuzes. Maar niet iedereen kan gemakkelijk gezonde keuzes maken, en niet iedereen staat open voor verandering. Naast het inrichten van de fysieke leefomgeving zetten we daarom ook in op voorlichting en ondersteuning. Zo organiseren we samen met de provincie Drenthe het project Doortrappen Drenthe, waarmee we ouderen stimuleren om door te blijven fietsen tot hun 100e. Een verplaatsing te voet, te fiets of per OV is uitstootvrij en levert gezondheidswinst op. Werknemers die regelmatig op de fiets naar hun werk gaan zijn bijvoorbeeld minder vaak ziek. En meer beweging, zeker in een groene omgeving, helpt om obesitas en depressie te voorkomen. Een verandering van mobiliteitsgedrag kan dus zorgen voor lagere kosten in de gezondheidszorg en betere

57

arbeidsproductiviteit. Daarom kijken we onder andere met bedrijven waar kansen liggen en welke acties daar het beste bij passen. We doen onderzoek naar het beïnvloeden van duurzaam mobiliteitsgedrag en helpen bewoners en bedrijven met kennis, contacten én inspiratie, bijvoorbeeld met pilots op het gebied van deelmobiliteit, app’s en andere alternatieven.

Oog voor sociale veiligheid Sociale veiligheid is een essentieel aspect dat bijdraagt om naar buiten te gaan. Voelen mensen zich onveilig op straat, dan blijven ze juist binnen of gaan met een grote boog om deze plek heen of pakken de auto voor korte ritjes. In die zin is sociale veiligheid een van de beginselen van een gezonde leefomgeving. Daarom richten we de openbare ruimte zo in dat mensen zich welkom en veilig voelen. Wegen en hun omgeving worden overzichtelijk ingericht. Daarbij wordt specifiek aandacht besteed aan fietspaden, stations, bushaltes, parkeerplaatsen en tunneltjes.

58

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

2. Je goed voelen in de eigen omgeving Beperken omgevingslawaai Gemotoriseerd verkeer is een voorname bron van trillingen en geluidsoverlast, waarvan bekend is dat ze stress veroorzaken en de concentratie, het geheugen en het analytisch vermogen van mensen kunnen aantasten. Geluidsoverlast en milieuvervuiling hebben ook een impact op de leefomgeving en zelfs op de levensverwachting. Daarom is het nodig om de geluidsbelasting van mobiliteit te beperken. We verwachten ook dat wetgeving hierover wordt aangescherpt nu de Europese Unie al de Richtlijn omgevingslawaai heeft vastgesteld en de Nederlandse overheid de provincies en enkele agglomeraties waaronder Zwolle en Groningen al heeft verplicht om geluidsbelasting te inventariseren en te monitoren.

dat inwoners en bezoekers de ruimte hebben om elkaar te ontmoeten. Hiervoor verminderen we het beslag dat de auto legt op de openbare ruimte: er is aandacht voor autoluwe straten en wijken, en ‘kalm aan’ is de norm. Er is voldoende beweegruimte om het huis, en er is aandacht voor zitmogelijkheden en groen.

Ruimte voor ontspanning en ontmoetingen De kwaliteit van de directe leefomgeving is een belangrijk aspect in het dagelijks leven van de mens. Op straat en in de leefomgeving is er ruimte voor sociale interactie, ruimte om in te spelen, te sporten en in te verblijven. Dit versterkt de sociale samenhang en leefbaarheid in de wijk. Dit kan een positieve uitwerking hebben op zowel de fysieke- als de mentale gezondheid van de mens. De gemeente richt de openbare ruimte en de mobiliteit zo in,

59

Hoofdstuk 8 Mobiliteitsprincipes; ons gezamenlijke kompas Met de uitwerking van de vijf Emmense dimensies van brede welvaart in mobiliteit is de koers ingezet op een transformatie van het mobiliteitssysteem. Mobiliteit en de vijf dimensies van brede welvaart beïnvloeden elkaar wederzijds. De Mobiliteitsvisie 2040 verbetert de Brede Welvaart in de gemeente: betere bereikbaarheid, duurzaamheid, leefbaarheid, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, veiligheid en sociale inclusie (noaberschap en iedereen kan meedoen). Tot slot is deze transformatie een wezenlijke voorwaarde voor de schaalsprong die Emmen beoogt tot 2040 en daarna. Zo worden de woningbouw en het behoud van voorzieningen betaalbaarder en haalbaarder.

1 7

2

6

3

5

4

Om ‘stappen te zetten’ in een samenhangend en duurzaam mobiliteitsbeleid handelen wij op basis van zeven principes: 1. Emmen is multimodaal verbonden met de regio én Europa – als scharnierpunt in het vervoer van personen en goederen. 2. De Nedersaksenlijn versterkt onze bereikbaarheid en verstedelijking – stations worden motoren van gezonde verstedelijking. 3. We benutten de ruimte slim en efficiënt – zodat mobiliteit bijdraagt aan een duurzame en leefbare omgeving. 4. We vergroten de flexibiliteit van het mobiliteitssysteem – zodat iedereen kan kiezen hoe en wanneer hij reist. 5. We geven voorrang aan lopen, fietsen en OV – en maken ruimte voor de auto waar nodig. 6. We zorgen voor veilige en gezonde verkeersdeelname – met gelijke toegang voor iedereen. 7. We maken logistiek duurzaam en toekomstbestendig – met slimme hubs en schone brandstoffen. De beleidsinzet en de verkenningen daarvoor hebben we indicatief verbeeld in een mobiliteitskaart (bijlage 3)

60

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

61

Hoofdstuk 9 Uitvoeren en monitoren Uitvoeringsplan

Monitoringsplan

De Mobiliteitsvisie 2040 legt onze hoofdkeuzes vast voor het toekomstige mobiliteitsbeleid voor de lange termijn op het verbeteren van bereikbaarheid, leefkwaliteit en duurzaamheid. Dit geeft kaders om concrete maatregelen en projecten vast te stellen. De visie biedt ook de uitgangspunten waar binnen een project of programma afwegingen op kunnen worden gemaakt, bijvoorbeeld bij het herinrichten van een kruispunt.

Gezien de hoge ambities, is het belangrijk om de ontwikkelingen binnen de gemeente nauwgezet te monitoren. Zo kan getoetst worden of het mobiliteitssysteem zich in de gewenste richting ontwikkelt, of dat extra actie nodig is om knelpunten op te lossen. Hiertoe is een monitoringsplan binnen het Uitvoeringsplan essentieel, met aandacht voor de volgende data: • Invloeden op mobiliteit: demografische data, zoals ontwikkeling inwoners, huishoudens, banen, bezoekers van centra en evenementen. • Aanbod aan mobiliteit: bezit van auto-, fiets-, scooter- en e-microvoertuigen, hoeveelheid en ligging e-laadvoorzieningen, aanbod van deelmobiliteit. • Gebruik van mobiliteit: intensiteiten van autoverkeer, fietsers, wandelaars, OV-gebruik, logistieke stromen, gebruik van P&R-, parkeervoorzieningen (en parkeerdruk), modal split, gebruik en aanbod van laaden losplaatsen. • Effecten van mobiliteit: trends in verkeersveiligheid, doorgaand autoverkeer, snelheden, overtredingen, gebruikerstevredenheid, uitstoot, geluid, weglengte per snelheidscategorie, rijtijden nood- en hulpdiensten, doorstroming OV.

Het opstellen van een uitvoeringsplan, de Mobiliteitsagenda, is de volgende stap om de strategie handen en voeten te geven. Deze Mobiliteitsagenda stellen we in 2026 op. Prioritering wordt in de Mobiliteitsagenda toegekend. Om de Mobiliteitsagenda adaptief en flexibel te houden, kent de agenda een kortere looptijd dan de visie. Zo geven we ruimte aan nieuwe initiatieven die passen binnen en bijdragen aan de Mobiliteitsvisie 2040.

62

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

63

Bijlage 1 EU-richtlijnen voor het Sustainable Urban Mobility Plan (SUMP) De Europese Unie heeft de ambitie om als één interne markt te functioneren met vrij verkeer van mens, kapitaal en goederen. Om dit te faciliteren, zijn de belangrijkste verbindingen binnen Europa onderdeel van het Trans European Transport Network (TEN-T). Dit bestaat uit snelwegen (waaronder de A37), spoorlijnen (waaronder Emmen-Zwolle), waterwegen, havens en vliegvelden. Dit netwerk heeft als doel reistijden te verkorten, ontbrekende schakels aan te leggen, verkeersveiligheid te vergroten en verkeer te verduurzamen. In juli 2024 is de TEN-T verordening (EU 2024/1679) van kracht geworden, die de eerste verordening uit 2013 herziet. Voor de ambitie om in 2050 klimaat neutraal te zijn, richt de EU zich in deze verordening vooral op steden: die drijven de moderne economie aan en zijn een thuis voor miljoenen mensen. Van de EU-bevolking woont 70% in steden. Tegen 2050 is dat naar schatting 85%. Inwoners van steden worden steeds meer geconfronteerd met files, slechte luchtkwaliteit en buitensporig lawaai. Vanuit deze aandacht voor steden heeft de EU in de verordening 431 ‘Urban Nodes’ aangewezen. Deze stedelijke knooppunten liggen over de hele EU verspreid, waarbij de standaarddefinitie is dat dit 100.000+ gemeenten zijn die op een TEN-T corridor liggen. Emmen is ook een Urban Node.

64

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Lijst van Nederlandse Urban Nodes op het Europese TEN-T netwerk 14. Groningen 1. Alkmaar 15. Haarlem 2. Almere 16. Leeuwarden 3. Amersfoort 17. Leiden 4. Amsterdam 18. Maastricht 5. Apeldoorn 19. Middelburg 6. Arnhem 20. Nijmegen 7. Breda 21. Rotterdam 8. Den Bosch 22. Tilburg 9. Den Haag 23. Utrecht 10. Dordrecht 24. Venlo 11. Eindhoven 25. Zoetermeer 12. Emmen 26. Zwolle 13. Enschede

De EU verplicht alle Urban Nodes om een Sustainable Urban Mobility Plan (SUMP) op te stellen, dat uiterlijk op 31 december 2027 vastgesteld is. De EU bevordert de homogeniteit van deze mobiliteitsplannen door zes procedurele en inhoudelijke eisen te stellen. 1. Centrale doelstelling - Het mobiliteitsplan moet als centrale doelstelling hebben om de bereikbaarheid te verbeteren voor alle gebruikers, met multimodale, veilige en duurzame mobiliteit. Dit moet, voor reizigers en vrachtvervoerders, zowel de mobiliteit binnen de

65

eigen gemeente als over de gemeentegrenzen heen verbeteren, met speciale aandacht voor de regio waarin het meeste woon-werkverkeer plaats vindt. Voor de gemeente Emmen zijn dat de buurgemeenten Coevorden en Borger-Odoorn. Bijzondere aandacht verdienen ten eerste de vervoersvormen OV en actieve mobiliteit. Ten tweede, de doelgroepen die om financiële, fysieke, sociale of andere redenen een beperkte mobiliteit kennen. 2. Integrale aanpak voor de lange en korte termijn - Het mobiliteitsplan moet, met een integrale aanpak, een langetermijnvisie omvatten en een uitvoeringsplan voor de korte termijn, inclusief financiële schets. De voorliggende Emmense Mobiliteitsvisie 2040 is de lange termijn visie. De gemeente Emmen ontwikkelt in 2026 het uitvoeringsplan. Het Emmense projectteam voor de mobiliteitsvisie is bewust multidisciplinair samengesteld, met specialisten uit verkeerskunde, ruimtelijke ordening, duurzaamheid, economie en het sociaal domein. 3. Multimodaliteit - Het mobiliteitsplan moet multimodaal vervoer bevorderen door de verschillende vervoerswijzen te integreren, teneinde voor alle gebruikers toegankelijke, naadloze, veilige, gezonde en duurzame mobiliteit te faciliteren. Het moet acties omvatten om het aandeel van duurzamere vervoersvormen te vergroten.

66

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

4. Trans-Europees vervoersnetwerk - Het mobiliteitsplan moet de eigen maatregelen afstemmen op de passagiers- en goederenstromen op het transEuropese vervoersnetwerk. Het moet flessehalzen, ook op het trans-Europese vervoersnetwerk, wegnemen. 5. Participatie – De gemeente moet het mobiliteitsplan ontwikkelen en uitvoeren in samenwerking met de andere betrokken overheden zoals de provincie en de buurgemeenten, burgers, bedrijven en het maatschappelijk middenveld. Hoe de gemeente Emmen dit heeft aangepakt, blijkt uit de Nota van Participatie in deze mobiliteitsvisie. 6. Monitoring en prestatie-indicatoren – Het mobiliteitsplan moet de huidige en toekomstige prestaties van het vervoerssysteem monitoren en hiervoor streefcijfers (prestatie-indicatoren) formuleren. Deze monitoring moet de gemeente in samenwerking met het Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat periodiek aan de Europese Commissie doorgeven.

Monitoring: Europese mobiliteitsindicatoren Om de verplichte monitoring te standaardiseren en Europese steden onderling te kunnen vergelijken, stelt de EU Urban Mobility Indicators (UMI’s) vast. Naast algemene indicatoren, bijvoorbeeld het aantal inwoners en de omvang van het verzorgingsgebied, komen er indicatoren op de thema’s toegankelijkheid, duurzaamheid en verkeersveiligheid. Periodiek (waarschijnlijk om de twee à vier jaar) moet gerapporteerd worden wat de stand van zaken van de indicatoren zijn. De gemeente Emmen heeft aan de totstandkoming van deze UMI-lijst bijgedragen, door deel te nemen aan de internationale consultatierondes op de concept-UMI’s. De UMI’s en de wijze van rapporteren zijn nog niet vastgesteld. Naar verwachting besluit de EU hier spoedig over. De gemeente Emmen neemt deze Urban Mobility Indicators op in het monitoringsplan, dat onderdeel wordt van het Uitvoeringsplan. Waarschijnlijk hebben het rapporteren en het behalen van doelstellingen invloed op de kansen van de gemeente Emmen op Europese subsidies voor mobiliteit en infrastructuur.

67

Bijlage 2 Nota van Participatie

Inleiding Participatie is een belangrijke voorwaarde voor een goede en gedragen mobiliteitsvisie. De mobiliteitsvisie heeft immers invloed op de omgeving die inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en bezoekers gebruiken. Deze doelgroepen zijn geraadpleegd bij het schrijven van deze visie, naast de ambtelijke organisatie van de gemeente, het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad. Zo hebben hun verschillende perspectieven de mobiliteitsvisie verrijkt. Terwijl een projectteam de mobiliteitsvisie schreef, werkte een verwant projectteam al langer aan de ‘Omgevingsvisie Emmen 2040’. Beide visies hebben grote samenhang en moeten op elkaar afgestemd zijn. In de participatie voor de mobiliteitsvisie konden wij meeliften met het participatietraject van de Omgevingsvisie. Hiermee voorkwamen we dat we doelgroepen dubbel moesten bevragen. In de participatie is gekozen voor een diversiteit aan middelen. Zo is er een digitale enquête uitgezet, zijn straatgesprekken op diverse plekken in de gemeente gevoerd, hebben we meerdere bijeenkomsten met maatschappelijke partners gehouden en is voor de jongere generatie een Swipocratie-peiling en een creatieve

68

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

opdracht uitgezet. In deze Nota van Participatie is te lezen wat voor de Mobiliteitsvisie in hoofdlijnen uit de participatie is gekomen. Deze Nota van Participatie focust op de participatie met externe partijen: inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners zoals mede-overheden en belangenorganisaties. Naast deze partijen zijn ook interne doelgroepen, zoals de ambtelijke organisatie, het college en de gemeenteraad meermaals betrokken bij het opstellen van de Mobiliteitsvisie. Zo organiseerden we werkateliers en lunchbijeenkomsten voor vakambtenaren. Verder hebben we tussenproducten besproken met de gemeenteraad en het college van burgemeester & wethouders. In totaal hebben we ruwweg 1.400 deelnemers bereikt. Tot slot hebben we deze Mobiliteitsvisie als ontwerp ter inzage gelegd, van 1 oktober tot en met 13 november 2025. Dit heeft negen zienswijzen opgeleverd, die we behandelen in een bijlage bij het raadsbesluit over deze visie. De uitkomsten zijn verwerkt in deze visie.

69

Stap 1: kwaliteiten, wensen, dromen en opgaven Digitale Enquête In samenwerking met de Omgevingsvisie is in stap 1 een digitale enquête uitgezet in de samenleving. Via een bericht op de gemeentelijke website en social media posts op Facebook, Instagram en LinkedIn zijn inwoners, ondernemers, de Erkende Overlegpartners (EOP’s), het gemeentelijke klantenpanel en belangenorganisaties uitgenodigd om deel te nemen aan de enquête. Ook hebben verschillende EOP’s de enquête via hun online en offline kanalen onder de aandacht gebracht. Tussen 10 september en 6 oktober 2024 vulden 551 deelnemers de enquête in. In de enquête zijn de respondenten bevraagd, wat ze belangrijke waarden en kwaliteiten van de gemeente Emmen vinden en zijn hun ervaringen, meningen, wensen en ideeën opgehaald. Ook werden deelnemers bevraagd wat zij als belangrijkste opgaven voor de gemeente zien en welke dromen zij hebben voor de toekomst. In deze Nota van Participatie concentreren we ons op de aspecten die voor de mobiliteitsvisie relevant zijn. Deelnemers beschrijven de gemeente Emmen anno 2024 voornamelijk met de woorden “rustig”, “ruimte”, “groen” en “natuur”. Ook woorden zoals “veilig” en “gezellig” worden door veel respondenten toegekend

70

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

aan de gemeente. Er worden overwegend positieve bewoordingen gebruikt om de leefomgeving te beschrijven. Een enkeling kenmerkt de gemeente met beschrijvingen zoals “slecht onderhouden” of “saai”.

meeste respondenten op in hun top drie. Veel deelnemers brachten ook de thema’s gezonde leefomgeving, aanwezigheid en nabijheid van voorzieningen, mobiliteit en bereikbaarheid en veilige leefomgeving in. De deelnemers hopen voor de toekomst dat Emmen ook in 2040 nog een groene, aantrekkelijke gemeente is, die

veilig en duurzaam is, met voldoende werkgelegenheid en waar aandacht is voor de buitendorpen. De deelnemers kregen verder stellingen voorgelegd over mobiliteit. In de grafiek hieronder zijn hun antwoorden schematisch samengevat.

Op verschillende plekken in de gemeente zien de deelnemers kansen voor verbetering. Onderwerpen die meermaals genoemd worden, zijn het stationsgebied van Emmen, het onderhoud van fietspaden, de rondweg en verkeersveiligheid. Deelnemers noemen veel verschillende opgaven urgent en belangrijk voor de gemeente Emmen wanneer ze vooruitblikken naar 2040. Voldoende woningen namen de

71

Deelnemers vinden over het algemeen dat voorzieningen goed te bereiken zijn, maar pleiten wel voor beter onderhoud van wandel- en fietspaden en de aanleg van nieuwe paden waar die ontbreken. Verkeersoverlast wordt vooral in verband gebracht met te hard rijden in woonwijken, sluipverkeer en gevaarlijke kruispunten. Aangepaste inrichting van wegen en handhaving worden als mogelijke oplossingen gezien. Het plaatsen van voorzieningen bij stations ziet men als positief, en de bereikbaarheid van bestaande voorzieningen per OV moet gewaarborgd blijven. Een grote meerderheid wenst een autovrije schoolomgeving. Een rode draad in de antwoorden is dat ruwweg driekwart van alle respondenten als voorkeur heeft om de leefkwaliteit te verhogen, en daarvoor meer ruimte te bieden aan fietsers en voetgangers. Tegelijk moeten automobilisten vlot kunnen doorrijden. Opvallend is overigens dat hoewel de auto een belangrijker rol speelt in de dorpen dan in de stad Emmen, de percentages slechts weinig verschilden tussen dorp en stad.

72

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

Swipocratie De ervaring is dat in enquêtes en andere klassieke vormen van participatie, jongeren en jongvolwassenen moeilijk bereikbaar zijn. Daarom is ook een digitaal participatiemiddel ingezet: Swipocratie. Deze tool legt deelnemers op een simpele, intuïtieve manier keuzes en dilemma’s voor. Deelnemers worden gevraagd om tussen 2 opties een keuze te maken. De Swipocratie bestond uit 29 stellingen over woningbouw, economie, klimaatadaptatie en voorzieningen. In de vraagstelling werd in het bijzonder aandacht besteed aan jongeren en jongvolwassenen. De stellingen uit de digitale peiling impliceren vaak een afruil: kies je voor parkeren voor de deur, of toch liever groen voor de deur? Om deze jonge doelgroep te activeren om mee te denken over de toekomst van hun leefomgeving, is actief campagne gevoerd door een groot aantal flyers te verspreiden op de verschillende middelbare scholen en bij de onderwijsinstellingen van het middelbaar en hoger beroepsonderwijs (mbo en hbo). Ook bij andere instellingen en organisaties waar jongeren vaak te vinden zijn, is de flyer verspreid en toegelicht. Dit gebeurde bij Sedna, Impacter, Angelslo Academy, Movements, Jimmy’s, Facet, DIEP en stichting Dorpenzorg.

In totaal vulden 680 deelnemers de Swipocratie peiling in. 83% daarvan was jonger dan 35 jaar en 64% was jonger dan 18 jaar. Inwoners uit de hele gemeente hebben deelgenomen aan de peiling. In totaal kwam 46% uit de kern Emmen, 13% uit Emmer-Compascuum, 10% uit Nieuw-Amsterdam/Veenoord, 4% uit Klazienaveen en 17% uit de andere dorpen. Ook kwam 10% van buiten de gemeente Emmen. Dit betreft bijvoorbeeld jongeren die wel in de gemeente naar school gaan, maar hier niet wonen. In de Swipocratie-tool is thema ‘bereikbaarheid’ in verschillende stellingen aan bod gekomen. Bereikbaarheid met het openbaar vervoer blijkt voor jongeren van belang: zo geeft een groot deel van de respondenten (69%) aan eerder te willen (blijven) wonen in een dorp, als er goed OV is tussen de dorpen en Emmen-Centrum. Ook zou 74% graag zien dat de steden Groningen en Zwolle vanuit hun woonplaats beter bereikbaar zijn met het OV. Van alle deelnemers geeft 55% aan dat verkeersveiligheid prioriteit moet krijgen, zelfs als dit betekent dat de maximumsnelheid op bepaalde wegen verlaagd wordt naar 30 km/u. Ook over het nut van het investeren in fietsverbindingen is de uitkomst verdeeld: 54% van alle deelnemers geeft aan bij betere fietsverbindingen in de gemeente vaker de fiets te pakken.

73

Stap 2: Verdieping Werkatelier 10 april 2025 Wederom in samenwerking met de projectgroep van de Omgevingsvisie organiseerden we op 9 en 10 april 2025 vier werkateliers, waarvan één specifiek over mobiliteit. Hier waren naast de vaste stakeholders, zoals Omgevingsdienst Drenthe, Veiligheidsregio en de GGD ook partners zoals Prorail, NS, OV-bureau en Consumentenplatform OV aanwezig. Ook waren bij dit werkatelier diverse collega’s uit de ambtelijke organisatie uitgenodigd. Circa 25 mensen namen aan dit werkatelier deel. Na een plenair deel waarin uitleg werd gegeven over de ambities uit de mobiliteitsvisie gingen de deelnemers uiteen in groepen om over deze ambities verder te praten. Over het algemeen konden de aanwezigen zich goed vinden in de ambities die werden gepresenteerd. Hieronder de belangrijkste opmerkingen van aanwezigen: • Denk bij het inrichten van het openbaar gebied en bij nieuwbouwprojecten vanuit het OV en de fiets en niet vanuit de auto. Geef nieuwe inwoners een OV-jaarkaart ipv een extra parkeerplaats. • Laat infrastructuur niet meer leidend zijn voor de plek voor industrie, maar de energievoorziening. • Landbouwverkeer heeft een bijzondere positie binnen alle modaliteiten. Houdt hier voldoende rekening mee. • OV-hubs kunnen nog veel beter worden benut. Hoe

74

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

aantrekkelijker een OV-hub wordt, des te meer wordt er gebruik van gemaakt. En plan nieuwbouw in de nabijheid van de hubs. • Zorg voor dubbele aanrijroutes voor hulpdiensten en leg dus niet te veel weg versmallingen/drempels etc aan. • Let op de brandveiligheid van laadinstallaties en electrische voertuigen. Dit vereist andere inrichtingsvereisten. • Auto in Emmen zelf kan wel minder, maar in het buitengebied van de gemeente is de auto toch echt heel belangrijk ivm ontbreken/slecht OV.

Bijeenkomst inwoners/EOP’s en adviesraden 26 en 28 mei 2025 In mei 2025 organiseerden de projectteams van Omgevingsvisie en Mobiliteitsvisie twee bijeenkomsten voor de Erkende Overlegpartners (EOP’s), Adviesraden en andere geïnteresseerde inwoners. Bezoekers werden hier meegenomen in het resultaat en het proces tot dan toe. Vervolgens werden aanwezigen uitgenodigd om te reflecteren op de ambities en de doorvertaling daarvan. In totaal waren er op deze twee bijeenkomsten tientallen mensen aanwezig. De meeste deelnemers herkennen zich in de ambitie om meer in te zetten op duurzame mobiliteit. Om de keuze

voor de fiets aantrekkelijker te maken tegenover de auto, noemden zij als voorwaarden het vergroten van de verkeersveiligheid en het creëren van aantrekkelijke routes. Daarbij gaat het niet alleen om de fysieke veiligheid, maar met name ook over de sociale veiligheid op fietspaden. Donkere fietspaden worden gemeden omdat men zich niet veilig voelt. Deelnemers zagen hierbij ook kansen in het versterken van het imago van Emmen als fietsgemeente, waarbij ook een koppeling met recreatie voorstelbaar is. Daarnaast maakt men zich wel zorgen over het behoud van OV en dan met name in het buitengebied.

Raadsbijeenkomst 18 juni 2025 Op 18 juni is de raad bijgepraat tijdens een informatiebijeenkomst. Daar werden de ambities uiteen gezet en de richting van denken aangegeven bij elke ambitie. De aanwezige raadsleden waren over het algemeen positief hierover. Naast een heleboel vragen, noemden zij als aandachtspunten: • Daar waar de voorzieningen minder worden, moeten de mobiliteitsmogelijkheden toenemen. • Het moet geen ‘anti’-auto visie worden. Wel de fiets en andere modaliteiten stimuleren, maar de auto blijft belangrijk in onze gemeente.

75

76 Mobiliteitsvisie Emmen 2040 77

Deze kaart heeft geen juridische status. Aan deze kaart kunnen geen rechten worden ontleend.

Bijlage 3 Kaart Mobiliteitsvisie

78

Mobiliteitsvisie Emmen 2040

79

Colofon

Bezoekadres

Een uitgave van de gemeente Emmen

Raadhuisplein 1, 7800 RA Emmen Telefoon: 14 0591

gemeente.emmen.nl gemeente@emmen.nl 00000