Bijlage 2.16 XIII - Vooronderzoek OO

s

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (Conventionele Explosieven) 20P258 Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) Gemeente Emmen en Coevorden

Datum: 24 februari 2021 Kenmerk: 20P258 definitief rapport versie 1.0

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

1

Distributielijst - ACT TWB (te Deventer) - TAUW bv (te Utrecht) - Bombs Away B.V. Opdrachtgever: ACT TWB (te Deventer)

Opgesteld: Dhr. I. van Donselaar MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. drs. Th. van den Berg Directie Bombs Away B.V.

Kenmerk en status: 20P258 Definitief rapport versie 1.0 Versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 24 februari 2021

Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Voornemen ......................................................................................................... 6 1.3 Doel en scope .................................................................................................... 7 1.4 Doel vooronderzoek CE ..................................................................................... 9 1.4.1 WSCS-OCE ......................................................................................................... 9 1.4.2 Werkwijze vooronderzoek CE ......................................................................... 10 1.5 Onderzoeksgebied ........................................................................................... 10 1.6 Werkproces conform ISO 9001:2015 .............................................................. 11 1.7 Projectteam ...................................................................................................... 11 1.8 Leeswijzer......................................................................................................... 11

2

Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 13 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 13 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 13 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 15 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 16 2.4.1 Gemeentearchief .............................................................................................. 16 2.4.2 Provinciaal archief ........................................................................................... 19 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 20 2.4.4 Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) Amsterdam 21 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 21 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 22 2.4.7 Websites ...........................................................................................................

23 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 24 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 24 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) College Park, Maryland....................................................................................................................... 25 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 25 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 25 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 25 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 25 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 25

3

Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 27 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 27 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 28 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 29 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 29 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 30 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 39 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 41 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 42 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 43 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 44

4

Analyse gegevens ..................................................................................................... 46 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 46 4.2 Indicaties zonder verdacht gebied.................................................................. 46

5

Conclusie en Advies ................................................................................................. 48 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 48 5.2 Leemten in kennis............................................................................................ 48

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

3

5.3 6

Advies ............................................................................................................... 48

Bijlagen ...................................................................................................................... 50 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ............... 51 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek CE ....... 53 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 55 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 57 Bijlage 5 A1 CE-Bodembelastingkaart (losbladig en digitaal) .............................. 58 Bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 59

Afbeelding voorblad: het onderzoeksgebied en de omgeving in de gemeenten Emmen en Coevorden, provincie Drenthe. Bron: KAD, sortieref. 4-1172, foto.nr. 4182 d.d. 29 december 1944

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

4

MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van ACT TWB te Deventer heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) voor Noordoost Nederland, locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) in de gemeenten Emmen en Coevorden. In het hier voorliggende rapport is er voor gekozen de term conventionele explosieven (CE) in verband met de leesbaarheid en consistentie nog wel te gebruiken. Per 1 januari 2021 is het WSCS-OCE vervangen door het Certificatieschema voor het Opsporen van ontplofbare oorlogsresten (CS-OOO). De voorafgaande processen Vooronderzoek en Risicoanalyse zijn niet meer geborgd in dit certificatieschema. Deze zijn geborgd in het (concept) Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse OO (wijzigingsvoorstel 17 juni 2020, ter consultatie aangeboden aan het CCvD-OOO). Dit nieuwe (concept)Certificatieschema VO en RA OO is nog niet officieel ingevoerd. Tot die tijd zijn daarom in het onderstaande VO (of de RA*) de richtlijnen van het WSCS-OCE voor wat betreft het VO (of de RA) aangehouden. De in deze rapportage genoemde Conventionele Explosieven (CE) zijn identiek aan de in het nieuwe schema genoemde Ontplofbare Oorlogsresten en vice versa.

De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek CE is de voorgenomen realisatie van een nieuw hoogspanningsstation. Het doel van het vooronderzoek CE is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog conventionele explosieven in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoeksgebied (deels) verdacht op CE en worden de volgende zaken vastgesteld: hoofd- en subsoort(en) CE, kaliber(s)/gewichtsklasse(n)/type(n) CE, nationaliteit(en) CE, ontstekingsinrichtingen, hoeveelheid CE, verschijningsvorm(en) CE, de horizontale en de verticale afbakening. In het geval deze indicaties er niet zijn, is het onderzoeksgebied onverdacht op CE. Resultaten en conclusies Op basis van het onderzoek en de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat er geen indicaties zijn dat er door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is onverdacht op CE. Advies Bombs Away B.V. adviseert om de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied uit te voeren zonder vervolgstappen te nemen in de CE-opsporing.

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

5

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding In opdracht van ACT TWB heeft Bombs Away B.V. te Utrecht (vanaf hier Bombs Away) een vooronderzoek CE uitgevoerd in de gemeenten Coevorden en Emmen (provincie Drenthe) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. TenneT werkt samen met de regionale netbeheerder Enexis aan het versterken van het elektriciteitsnet in Drenthe en Groningen. Dat is nodig om de energietransitie mogelijk te maken en het sterk stijgende aanbod van duurzame elektriciteitsproductie, zoals zonne- en windenergie mogelijk te maken. Bovendien wordt op termijn een groei naar de vraag naar elektriciteit verwacht. De versterking van het netwerk vindt onder meer plaats door nieuwe 380/110/20 kV en 220/110/20 kV hoog- en middenspanningsstations te bouwen en bestaande hoogspanningsstations uit te breiden. De verschillende deelprojecten in Drenthe en Groningen vallen onder de 'Netversterking Noord-Oost Nederland' (NNON). De geplande uitbreidingen zijn in de onderstaande afbeelding schematisch weergegeven. Voorafgaand aan dit onderzoek is in opdracht van TenneT een locatiestudie uitgevoerd. Op basis hiervan is de locatie Veenoord-Boerdijk, in de gemeente Emmen, als voorkeurslocatie geselecteerd.

Afbeelding 1: Geplande uitbreidingen in Noordoost Nederland van TenneT en Enexis.

1.2

Voornemen TenneT en Enexis gaan gezamenlijk het nieuwe 380/110/20kV-hoogspanningsstation ‘Veenoord-Boerdijk realiseren in het zuidoosten van Drenthe om overbelasting van het 110kVhoogspanningsnet in de regio te voorkomen. Overbelasting wordt voorkomen door met het nieuwe station te zorgen voor: • •

een koppeling tussen het 110 kV- en 380 kV hoogspanningsnet, waardoor lokaal opgewekte energie via het landelijk 380kV net verder kan worden getransporteerd. nieuwe aansluitpunten voor duurzame initiatieven. Naast het station van TenneT komt een middenspanningsstation (20 kV) van de regionale netbeheerder Enexis. Het grootste deel van de duurzame initiatieven wordt aangesloten op het laag- en middenspanningsnet van Enexis. Via het nieuw te realiseren middenspanningsstation komt de energie op het hoogspanningsnet (110 kV- en 380 kV), waar het verder wordt getransporteerd.

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

6

Het projectgebied ligt ten noorden van de A37 bij afrit 4 en sluit aan op het bedrijvenpark De Tweeling. De toekomstige stationslocatie ligt ten noordwesten van Veenoord en ten zuidwesten van Emmen, in de gemeente Emmen. De bijbehorende verbindingen komen deels in de gemeente Coevorden te liggen. Het nieuwe hoogspanningsstation wordt gerealiseerd aan weerszijden van de bestaande gecombineerde TenneT 380/110kV-hoogspanningsverbindning van Meeden naar Zwolle.

Afbeelding 2: Vlekkenplan hoogspanningsstation Veenoord-Boerdijk (VOB).

In afbeelding 2 is het vlekkenplan voor het toekomstig hoogspanningsstation weergegeven. Naast ruimte voor het hoogspanningsstation is ruimte gereserveerd voor de aansluiting op de bestaande verbinding Zwolle-Meeden. 1.3

Doel en scope Het doel van het project is het realiseren van: • realisatie nieuwbouw hoogspanningstation Veenoord-Boerdijk - TenneT (VOB 380 / 110 kV); • realisatie nieuwbouw station Enexis (20 kV); • toegangsweg naar de nieuwe stations; • verwijdering mast 119 en 120; • aanpassing mast 116 en 121; • realisatie van ondergrondse 110 kV kabels tussen mast 116 en 121 naar het station VOB; • realisatie van 5 nieuwe masten (119A, 119B, 120A, 120B en 120C) voor de aansluiting van VOB380 op de 380 kV bovengrondse lijnverbinding • reconstructie bestaande 380 kV lijnverbinding;

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

7

•

tijdelijke bovengrondse 380 kV lijnverbinding tijdens de bouwfase met 8 tijdelijke mastlocaties; • reservering toekomstige kabelstroken voor Enexis (20 kV); Daarnaast zijn er bouwwegen, lierplaatsen, werkstroken en enkele gebieden voor tijdelijke opslag tijdens de bouwfase gereserveerd. Om bovenstaande planologisch mogelijk te maken, worden de volgende werkzaamheden uitgevoerd: • • •

Opstellen van een m.e.r.-aanmeldingsnotitie voor het project; Bestemmingsplanherziening (in de gemeenten Emmen en Coevorden); Uitvoeren benodigde bureau- en veldonderzoeken voor de bestemmingsplanherzieningen, noodzakelijke vergunningen en m.e.r.-aanmeldingsnotitie.

Afbeelding 3 geeft de scope voor de bureauonderzoeken weer. De blauwe contour geeft de scope voor het bureauonderzoek weer en de rode contour de scope voor het veldonderzoek.

Afbeelding 3: Scope bureau-onderzoeken (februari 2021). De blauwe contour geeft de scope voor het bureauonderzoek weer en de ronde contour de scope voor het veldonderzoek.

Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van CE uit de Tweede Wereldoorlog in deze gebieden. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van de te onderzoeken gebieden, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan.1 1

Disclaimer: Dit rapport is een vooronderzoek CE (VO CE) en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare documenten; en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek CE en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatiesysteem voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Voor de op CE verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

8

1.4

Doel vooronderzoek CE Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal en verticaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • • 1.4.1

Hoofd- en subsoort(en) van de aan te treffen CE; Kalibers/gewichtsklasse van de aan te treffen CE; Nationaliteit van de aan te treffen CE; Ontstekingsinrichtingen; Hoeveelheid van de aan te treffen CE; Verschijningsvorm van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE. WSCS-OCE Het vooronderzoek CE is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven 2 (WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek CE staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Per 1 januari 2021 is het WSCS-OCE vervangen door het Certificatieschema voor het Opsporen van ontplofbare oorlogsresten (CS-OOO). De voorafgaande processen Vooronderzoek en Risicoanalyse zijn niet meer geborgd in dit certificatieschema. Deze zijn geborgd in het (concept) Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse OO (wijzigingsvoorstel 17 juni 2020, ter consultatie aangeboden aan het CCvD-OOO). Dit nieuwe (concept) Certificatieschema VO en RA OO is nog niet officieel ingevoerd. Tot die tijd zijn daarom in het onderstaande vooronderzoek de richtlijnen van het WSCS-OCE voor wat betreft het VO aangehouden.

De in deze rapportage genoemde Conventionele Explosieven (CE) zijn identiek aan de in het nieuwe schema genoemde Ontplofbare Oorlogsresten en vice versa. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ Niet beschikbaar

aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de waterbodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen CE kunnen worden aangetroffen. 2 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

9

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • • • • • • 1.4.2

Nationaal Archief (NA) te Den Haag; Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Relevante Websites; Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland);

Werkwijze vooronderzoek CE Het vooronderzoek CE is conform de richtlijnen van het WSCS-OCE uitgevoerd (zie paragraaf 1.4.1). Een vooronderzoek CE bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

De indicaties voor oorlogshandelingen; De (hoofd- en sub-) soort aan te treffen CE; De kalibers/ gewichtsklasse van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE; Ontstekingsinrichtingen; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De hoeveelheid aan te treffen CE; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.5

Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek CE richt zich op Noordoost Nederland, locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) (hierna: onderzoeksgebied). Het onderzoeksgebied bevindt zich tussen Holsloot en Ermerveen. Het betreft een gebied dat voornamelijk bestaat uit landbouwgrond. Daarnaast loopt de snelweg A37 door het gebied heen en doorkruist het gebied de Hoogeveense Vaart. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit vooronderzoek CE weergegeven.

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

10

Afbeelding 4: onderzoeksgebied Noordoost Nederland, locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) in de gemeenten Emmen en Coevorden, provincie Drenthe.

1.6

Werkproces conform ISO 9001:2015 Bombs Away is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away streeft er dan ook continu naar om de geleverde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren.

1.7

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek CE heeft Bombs Away het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers:

1.8

•

Mevr. Bc. L. Hofland-Timmers

• • •

Dhr. I. van Donselaar MA Dhr. J.M.H. Gruijters MSc Mevr. M. Offringa MSc

Projectleider/OCE-adviseur/Integraal veiligheidskundige Historicus GIS-specialist/luchtfoto-analist 2e luchtfoto-analist

Leeswijzer De schriftelijke rapportage van het vooronderzoek CE die ten grondslag ligt aan de CEBodembelastingkaart bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde c gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog;

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

11

• • •

In hoofdstuk 4 is de analyse van het vooronderzoek CE en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het vooronderzoek CE en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 CEBodembelastingkaart.

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

12

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek CE uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via het internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit gemeld in het rapport.

Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/ nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek CE aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken In het verleden zijn binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken CE opgesteld. De volgende instanties zijn hiervoor benaderd: • •

• • • • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away ACT TWB Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) bommenkaart; Gemeente Emmen is op 18 december 2012 benaderd en gevraagd naar reeds uitgevoerde onderzoeken; ProRail; AVG Explosieven Opsporing Nederland; T&A Survey B.V.; Explosive Clearance Group B.V.

Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken CE Type Vooronderzoek Vooronderzoek Opsporingsonderzoek

Rapportnaam Vooronderzoek PGO- Drenthe Onbekend Onbekend

Bedrijf AVG

Kenmerk 1662151-VO-02

T&A Survey B.V. Explosive Clearance Group B.V.

GPR7708.01 159-011

Datum 19-09-2017 (Definitief) Onbekend Onbekend

Het opsporingsonderzoek 159-011 is zowel bij de gemeente Emmen als bij Explosive Clearance Group B.V. op 18 december 2020, en op 6 januari 2021 nogmaals, aangevraagd. Ten tijde van

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

13

het schrijven van dit vooronderzoek CE is geen reactie ontvangen over de beschikbaarheid van het betreffende onderzoek. Zowel het rapport van AVG als ook van T&A Survey betreffen vooronderzoeken CE die zijn uitgevoerd voor ProRail. Bij de aanvragen van ProRail hebben wij alleen het meest recente vooronderzoek CE van AVG ontvangen omdat ProRail geen oude rapporten deelt die inmiddels zijn vervangen door een nieuw onderzoek. In 2017 heeft AVG een vooronderzoek CE uitgevoerd in het kader van het project Prestatiegerichte Methode (PGO) Drenthe, Deellocatie RON-104. Het onderzoek is opgesteld conform de richtlijnen van het WSCS-OCE 2016 en de aanvullende richtlijnen en eisen van ProRail. Het onderzoeksgebied uit het reeds uitgevoerde vooronderzoek CE overlapt het oostelijke deel van deellocatie Veenoord-Boerdijk (VOB) uit het huidige onderzoek. Op de feitenkaart van AVG zijn op ongeveer 300 meter afstand van het huidige onderzoeksgebied een indicatie en een melding van een luchtaanval (nr. 4) ingetekend. Op 6 januari 1945 werden boilers in vak qV.4059 aangevallen waarbij drie van de zes boilers beschadigd raakten. Er is geen verdacht gebied afgebakend betreffende deze gebeurtenis, omdat het een kaartvierkant van één bij één kilometer betreft en de beschrijving te globaal is om op basis hiervan een verdacht gebied af te bakenen.

Tevens zijn er op luchtfoto’s geen cilindervormige objecten zichtbaar in vak qV.4059, maar wel in qC.4058.

Afbeelding 5: onderzoeksgebied van het vooronderzoek CE 1662151-VO-02 opgesteld door de firma AVG

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

14

Afbeelding 6: uitsnede van de feitenkaart uit het rapport van het vooronderzoek CE 1662151-VO-02 opgesteld door de firma AVG.

Relevante informatie uit het bovengenoemde vooronderzoek CE is verwerkt in dit rapport.

Afbeelding 7: reeds uitgevoerde vooronderzoeken CE nabij het onderzoeksgebied Noordoost Nederland, locatie Veenoord-Boerdijk (VOB).

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek CE is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. •

Amersfoort, H. & Kamphuis, P. (reds.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam, 2012);

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

15

• • • • • • • • • • • •

Bollen, H.A., & Vroemen, L.P.J., Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Hammel, E, Air War Europa. America’s Air War against Germany, Europe and North Africa. Chronology 1942-1945 (Pacifica, Californië 1994); Hoek, S. van der, Tweelingdorp aan de Vaart. 125 jaar Nieuw-Amsterdam/Veenoord (Nieuw-Amsterdam/Veenoord 1985); Jansen, A., Sporen aan de hemel. Kroniek van een luchtoorlog 1943-1945. De strijd van de Amerikaanse luchtmacht tegen Nazi-Duitsland boven Nederland (3 delen, Baarn 1979-1981); Jansen, A., Wespennest Leeuwarden. De ondergang (3 delen, Baarn 1976-1978); Klep, Ch. & Schoenmaker, B. (reds.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag, 1995); Korthals Altes, A. Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam, 1984); Mieczkowski, Zbigniew, The soldiers of General Maczek in World War II (WarschauLonden 2004); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Visscher, W., Bumaveen, Nieuw-Amsterdam, Veenoord: geschiedenis van het tweelingdorp (Gouda 2001); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst van Defensie (EOD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd; beide gelegen in Rijswijk. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1

Gemeentearchief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeenten Sleen en Emmen. In het gemeentearchief Coevorden (GC) te Coevorden is het gemeentearchief van de voormalige gemeente Sleen geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE zijn stukken geraadpleegd van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 1.

Titel Archief van het gemeentebestuur, gevormd onder beheer van de gemeentesecretaris 1916-1945

Inv. nr. 475

Jaar 19401945

Omschrijving Verstrekte inlichtingen 1940-1945 -1 Inlichtingen betreffende inzameling van kastanjes, eikels en beukennootjes 1942 -2 Meldingen van gewichtige gebeurtenissen tijdens de bezetting 1940-1945 -3 Estafettedienst voor berichten tijdens de bezetting 1944-1945 -4 Opgaven aan het militair gezag 1945

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

16

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

478.2

19401941

480.2

1945

583.2

19401945

612.7

19371945

807.4

1942

Omschrijving -5 Inlichtingen betreffende het opleggen van “boeten” door de bezetter 1945 Schade door oorlogsgeweld 1940-1941 - 1 Stukken betreffende de wederopbouw 1940-1941 1 Stukken betreffende de oorlogsschade 1940-1941 Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade 1945 Circulaires en andere bescheiden betreffende identificatie en begraving c.q. herbegraving van Nederlandse, geallieerde en/of Duitse militairen 19401945. Circulaires en brieven betreffende de bescherming der burgerbevolking tegen oorlogshandelingen in de gemeente Sleen 1939-1945 Incl. inlichtingen bijzondere gebeurtenissen 1940-1945 Brieven betreffende het onderhoud van de toren van Sleen 1941-1944 -1 Correspondentie betreffende de aanbrenging van nieuwe leien en lood op de torenspits 1941-1942 -2 Idem de inrichting van een uitkijkpost op de toren ten behoeve van de luchtbescherming 1942 -3 Idem de aanwezigheid van merktekens der rijksdriehoeksmeting 1944

In het gemeentehuis Emmen (GHE) te Emmen is het gemeentearchief van de gemeente Emmen geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE zijn stukken geraadpleegd van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. Geen

Titel Gemeentearchief Emmen (19371991)

Sectie. nr. 1

Doos.nr. 9

Jaar 1934-1949

Omschrijving Opgave van schietbanen, enz.

1940-1943

Correspondentie en stukken voortvloeiende uit de Duitse bezetting Inlichtingen betreffende in de oorlog 1940-1945 neergestorte vliegtuigen Stukken betreffende mobilisatie en oorlog 1940-1945, Waaronder de in mei 1940 uitgegeven bekendmakingen (affiches), alsmede het orderboek van de burgemeester Inlichtingen Bestrijding plundering in oorlogstijd Burgerwachten; Oprichting Burgerwacht gem. Emmen Mededelingen geëxecuteerde personen

1943-1982

10

1942-1945

1.755 1.759.5

70 114

1945-1948 1945-1947

1.759.61

114

1939-1940

1.776.1

175

1945-1946

1940-1955

aanwezige

Identificatie en begraven van Nederlandse Militairen

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

17

Toeg. nr.

Titel

Sectie. nr.

Doos.nr.

Jaar 1941-1985

1.776.11

175

1941-1958 1957-1960 1945-1962

1.78

1523

1989-1991

1.782

1523

1940-1946

1524

1937-1943

1525

1939

1939-1940

1938-1940

1526 1527

1938 1937-1941 1941-1944

1939-1945 1939-1953 1528

1944-1946 1940-1943 1939-1944 1938-1943

1.782.2

1529 1535

1.783

1537

1950-1953 1940-1945 1978-1985 1945-1955

1.783.1

1537

1986-1990

1.784

1537

1941-1944

1.784.3 2.07.151

1940-1945 1940-1991

2.07.155.2 2.07.351.53

1946-1950

V1 .07

Geen

Gemeentepolitie Emmen

Omschrijving Onderhoud militaire graven en overbrenging lijken gesneuvelde militairen Graven van vreemde militairen Registratie oorlogsgraven Plaatsen van graftekens enz. Op de Algemene Begraafplaatsen in de gemeente Gezamenlijke meldkamer Drenthe Map II Personeel “vaste kern” van de LBD; Overzicht personeel ingedeeld in ploegen Algemeen plan LBD (met kaartje dorp Emmen, apr. 1937) Stukken betreffende de op 19 Augustus 1939 gehouden bespreking met het dep. v. Binn. Zaken en den inspecteur voor de LBD Intercommunale samenwerking inzake inrichting dependance N.H. Diaconessenhuis (LBkringen “Borger en Emmen) Intercommunale samenwerking met de gemeenten Odoorn, Sleen en Zweeloo Schuilplaatsen e.d. Politiedienst Map “LBD Vak Emmen”; Toebehorend aan het Hoofd v.d. Luchtbeschermingsdienst in de gem. Emmen Groene map met stukken betr. De LBD Stukken betreffende de LBD (niet gerubriceerd) Opgave neergestorte Geallieerde vliegers Meldingen bomaanvallen enz.

LBD; Algemeen Bescherming tegen luchtaanvallen, Circulaires Procureur-Generaal Bescherming Bevolking Map I-III LBD Algemeen Verduistering en verlichting Opgave munitie en ongesprongen projectielen, mededeling aanwezige landmijnen Bewaring en vervoer van ontvlambare en ontplofbare stoffen Brand Inlichtingen omtrent branden Brandrapporten Omvang van het gebied; Vaststelling en wijziging grenzen Straatnamen Oorlogsschade aan eigendommen Algemene circulaires en Registers van ingekomen en uitgaande stukken

260

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

18

2.4.2

Provinciaal archief Het onderzoeksgebied is gelegen in de provincie Drenthe. In het Drents Archief (DA) te Assen is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het WSCSOCE zijn stukken geraadpleegd van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten gezocht. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het kabinet van de Commissaris van de Koningin, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 0025 0031 0040 0144

0145 0146

0147

Titel Provinciale Staten 18141951 Gedeputeerde Staten 1814-1951 Gouverneur/Comm. der Koningin 1814-1951 Militaire commissaris Drenthe

DMC Assen DMC Emmen

DMC Meppel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

79

z.j.

199

z.j.

Opgaven door de burgemeesters van geleden oorlogs- of bezettingsschade Correspondentie en instructies inzake mijnen en andere explosieven

1

z.j.

20

z.j.

21

z.j.

1 2 27 28

0581

Collectie Tweede Wereldoorlog

15 18

19401944 1945

27

19441982

29

1988

32

1944

37

z.j.

42

1945

Verslag Militaire Commissaris en weekverslagen van de gemeenten in het district Instructie en correspondentie betreffende brandweer en luchtbescherming Mijnopruiming, aangifte van mijnenvelden en opslagplaatsen munitie Correspondentie en weekverslagen van de M.C. Verslag van de M.C. Correspondentie algemeen betreffende luchtbescherming en brandweer Correspondentie inzake mijnenvelden en opruimen van mijnen enz. Dagboek Arnold Douwes stukken betreffende het handelen van de Binnenlandse Strijdkrachten in Gieten Documentatie betreffende de gebeurtenissen rond de bevrijding van Gasselte in april 1945 ‘Onze herinneringen aan de Wezuperbrug 1944-1945’, verslag van Harm en Riekie Snitje over hun belevenissen en activiteiten gedurende de laatste oorlogsjaren Kaart, opgemaakt in november 1944 door Van Weringh en lokale commandanten betreffende Duitse verdedigingswerken in het district Zuidlaren (= gemeenten Vries, Zuidlaren, Anloo en Gieten); xeroxkopie Topografische kaart van Noord-Drenthe met daarop aangegeven Duitse verdedigingswerken, afkomstig uit het pand Kerkstraat 18 te Assen uit de “Geheime Kommandosache” Omslag, inhoudende, Ton van Tast, De daverende dingen dezer dagen. 1945 ons land uit lijden ontzet. Oorlogsprentenboek (Den Haag 1945); L.J. Jordaan., 1940-1945. Herinneringsalbum (uitgave van de Groene Amsterdammer)(1945); Souvernirbevrijdingsnummer van KIJK,

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

19

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

0783

Collectie ir. H. Brand

138

138

154

154

155

155

0923

2.4.3

Bestuursarchief provincie Drenthe

11685

Omschrijving een uitgave van de Amerikaanse voorlichtingsdienst, 1945 Stukken betreffende gevechtsrapporten rond 10 mei 1940 H. Brand, Die lange morgen in mei, 10 mei 1940 (Meppel 1980); H. Brand, 5-13 april 1945: De Bevrijding. Acht dagen spookachtige strijd tussen Coevorden en Meppel; (1985) Documentatie betreffende de bevrijding en gebeurtenissen daaromtrent Uitbreiding militair oefenterrein HavelteWest

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken van onder meer de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Bunkerarchief, Korps Hulpverleningsdienst en het Militair Gezag ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)

Inv. nr. 46

Jaar 19371946

2.04.110

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

20

19451959

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 69

2.13.167

Bunkerarchief (1923)(19461987)(1992)

272-284

1951

285-296

19471962 z.j.

11121119

2.13.25

2.13.210

Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)

Commissie van Proefneming met hierin

19471970 19671971

1120

z.j.

1563

19441945

1567

19441945

1568

19441945

23

1940

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Drenthe, nrs. 18.10.1 - 18.10.7 Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Blokkaarten van werken

Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Rapporten betreffende bomen granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

20

Toeg. nr.

2.4.4

Titel opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD is het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, verzetsgroep Groep Albrecht en het Departement van Justitie geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

17-34

1945

Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)

181-185

19431944

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente

Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is doorzocht op 7 januari 2021 op zoektermen Emmen, Sleen, Veenoord en Nieuw-Amsterdam. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek zijn onder andere de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' (te raadplegen als er gevechtshandelingen hebben plaatsgehad in mei 1940) en de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)

Inv. nr. 469025

Jaar

Omschrijving Verslagen met schetsen van de commandant van het 1e grensbataljon majoor H.W.G.R. Dietz

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

21

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 469029

Jaar

469031

420

492

575

Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)

De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)

5

19401945

18

19401945

29

19401945

42

19401945

228

19411945

331

19411945

433

19411945

510

19411945

Omschrijving Verslag met bijlagen van de commandant van de 2e compagnie van het 1e grensbataljon kapitein R.T.E. Lieve Verslag van de 2e compagnie van het 1e grensbataljon door reserve 1e luitenant R. Kamman Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Echt t/m Ezinge Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Sappemeer t/m Sijbekarspel Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Echt t/m Ezinge Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Sappemeer t/m Sijbekarspel

Kaarten van Duitse verdedigingswerken en objecten afkomstig uit de margriet, molen, vlag en kroon series Inlichtingen binnenlandse strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen (JA, E, NE, GB series) Inlichtingen binnenlandse strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen (JA, E, NE, GB series) Verzetsactiviteiten en radioberichten

Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht is doorzocht op 7 januari 2021 op zoektermen Emmen, Sleen, Veenoord en Nieuw-Amsterdam. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6

Defensie archieven Het Semistatisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van het MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. Geen

Titel Inventaris archief Mijnen Munitie OpruimingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 45

Jaar 1945-1947

Omschrijving E t/m G

49 51 52

1945-1947 1945-1947 1945-1947

M t/m N P t/m S S t/m U

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

22

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 53

Jaar 1945-1947

Omschrijving V t/m W

EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde CE rechtstreeks door de EOD aangelever. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s zijn staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door Duitse en geallieerde militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.

Door de EOD zijn geen gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

• •

•

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 7 januari 2021 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Emmen, Sleen, Veenoord en Nieuw-Amsterdam in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante vliegtuigcrashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog 19391945 (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945).

In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

23

•

• • 2.5

inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 12 januari 2021 is de site geraadpleegd; De site http://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site. Op 12 januari 2021 is de site geraadpleegd; De site https://www.tracesofwar.nl/sights/2221/Oorlogsgraven-van-hetGemenebest-Algemene-Begraafplaats-Sleen.htm, geraadpleegd op 8 januari 2021. De site https://www.erm.nu/2015/05/achterste-erm-in-oorlogstijd, geraadpleegd op 07-01-2021.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek CE. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, het Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, het Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg, het Library of Archives of Canada (LAC) te Ottawa en The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14

Titel Air Ministry: Bomber Command

AIR25

Air Ministry: Groups

AIR27

Air Ministry: Squadrons

Inv. nr. 2665-2680

Jaar 1940-1945

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

3360-3368 97 100

1940-1945 May – Aug 1940 1942

491

June 1940

Night Bomb Raid Sheets Operations Record Book 4 Group, Appendices Operations Record Book 4 Group, Appendices Squadron number: 51 Summary of events: Y Squadron number: 51 Records of events: Y Squadron Number: 51 Appendices: Y Squadron number: 218 Summary of events: Y Squadron number: 218 Records of events: Y Squadron number: 442 (Royal Canadian Air Force) Summary of events: Y Squadron number: 442 (Royal Canadian Air Force) Records of events: Y Daily Log

June 1940

AIR37

Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

496

June 1940

1350

Nov 1942

1882

Jan 1945

715

Sep – Oct 1944

716

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

717 718

Daily Log Daily Log Daily Log

20P258 definitief rapport VO CE Netversterking Noordoost Nederland Locatie Veenoord-Boerdijk (VOB) versie 1.0 d.d. 24 februari 2021

24

2.5.2

National Archives and Records Administration (NARA) College Park, Maryland In NARA te Washington zijn onder meer interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. RG 18

2.5.3

Titel Records of the Army Air Forces

Box 1880

Jaar 1943

Omschrijving 388th Bomb Group Mission #39 Mission Report November 19, 1943 [Target Gelsenkirchen, Germany]

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

Inv. nr. II-205-II-250

Jaar 1940-1941

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen

2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichsicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58

Titel Reichssicherheitshauptamt

Inv. nr. 3578 3580

3581

2.6

Jaar Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943

Omschrijving Feindliche Luftangriffe Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe Lagemeldungen. Bd 4

– – –

2.5.5

Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 7 januari 2021 op Emmen, Sleen, Veenoord en Nieuw-Amsterdam. Dit leverde geen relevante resultaten op.

2.5.6

Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn geen stukken uit het LAC geraadpleegd.

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek CE is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog.