Bijlage 1:Transitievisie Warmte (RIS.10509)

Woningen van 1980 tot 1992 - Voor woningen van na 1980, maar voor 1992, is er een minimale isolatie van 5 cm in de spouwmuren aanwezig. De woningen hebben gemiddeld een Rc-waarde van 1,5. De Rc-waarde geeft het totale isolerende vermogen van een gebouw weer. Rc staat voor Resistance of Construction, oftewel warmteweerstand. Bij deze woningen is het vaak voldoende om de vloer, de ramen en het dak extra te isoleren om naar LT-warmte over te gaan. Er dient dan ook een groter warmteafgifteoppervlak te worden gecreëerd. Vaak zit de spouwmuur van deze woningen al bijna vol met isolatie waardoor het navullen hiervan wel zinvol is, maar minder bijdraagt dan de reeds aanwezige isolatie. Hierdoor is

de terugverdientijd van muurisolatie voor dit soort woningen een stuk langer. Woningen vanaf 1992 - Dankzij de invoer van het bouwbesluit van 1992 zijn woningen met een bouwjaar van 1992 of later relatief goed geïsoleerd of ‘eenvoudiger’ te isoleren. Het bouwbesluit schrijft minimale isolatie standaarden voor. Zo is er een minimale Rc-waarde voor gevels, ramen en vloeren van 2,5. Dit houdt onder andere in dat panden gebouwd onder het Bouwbesluit 1992 voorzien zijn van een gevulde spouwmuur en dubbel glas. Aanvullende isolatie en aanpassingen elders in het gebouw zijn wel aan te bevelen. Dit gaat voornamelijk om, wanneer het moment daar is, dubbel glas te vervangen door minimaal HR++ en idealiter HR+++ glas. Daarnaast zijn er voldoende grote warmteafgifteoppervlakten nodig (zoals grotere radiatoren, convectoren of vloerverwarming) om LT mogelijk te maken. Nieuwbouw - Per 1 juli 2018 is de wet Voortgang Energietransitie (VET) in werking getreden en geldt dat alle nieuwbouwwoningen aardgasvrij moeten zijn. Omdat nieuwbouwwoningen zeer goed geïsoleerd zijn, kunnen deze goed aangesloten worden op een LT-warmtenet of retourleiding van een MT- of HT-warmtenet, als deze beschikbaar is. Als een warmtenet niet mogelijk is, dan zijn deze woningen zeer geschikt voor een all-electric oplossing (warmtepomp).

Wat is goede isolatie? In de onderstaande tabel geven we weer wat voor Rc-waardes we verstaan onder slechte, gemiddelde of goede isolatie. Tabel 1: beschrijving mate van isolatie

Mate van isolatie Geen/slecht Matig Redelijk Goed

Dikte isolatiemateriaal of Rc-waarde van vloer, muren en dak 0-3 cm of een Rc-waarde < 1,0 5-7 cm of een Rc-waarde van 1,0 - 1,7 8-12 cm of een Rc-waarde van 2,2 - 2,9 13 cm of meer of een Rc-waarde > 3,5

Type ramen Enkel glas Dubbel glas HR++ glas HR+++ glas

Transitievisie Warmte gemeente Emmen I oktober 2021

48

Bijlage 6: Voorkeursalternatieven vanuit de Leidraad Startanalyse

Het Rijk ondersteunt gemeenten met verschillende instrumenten voor de te maken keuzes. De Leidraad Startanalyse is één van die instrumenten. In de Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zijn voor alle buurten in Nederland scenario’s berekend die de laagste nationale kosten geven. De Startanalyse werkt daarbij vanuit aannames (bijv. een isolatieniveau van minimaal schillabel B of schillabel D en baseert de beschikbaarheid van (collectieve) warmtebronnen op openbare data) en met onbekendheden (zoals de beschikbaarheid van lokale bronnen). De Startanalyse geeft een beeld van de mogelijkheden en biedt hiermee handvatten bij het gesprek over de alternatieven voor aardgas. De startanalyse geeft voor Emmen met name in het buitengebied de voorkeur voor groen gas. En in een aantal kernen de individuele warmtepomp. In Emmen-centrum is een warmtenet op midden- en hoge temperatuur de optie met de laagste nationale kosten. Voor Angelslo en het industrieterrein Bargermeer is dit een warmtenet op lage temperatuur. Groen gas is vergeleken met de andere alternatieven voor aardgas een stuk goedkoper, beschikbaarheid is veel beperkter en meer onzeker. In Emmen kijken we daarom ook naar andere alternatieven.

Transitievisie Warmte gemeente Emmen I oktober 2021

49

Bijlage 7: Maatschappelijke- en bewonerskosten Opgesteld door DWA in mei 2021 In de notitie technisch-economische analyse Emmen hebben we gekeken naar de opgave van Emmen. We hebben de warmtevraag van de gebouwde omgeving en het warmteaanbod van kansrijke warmtebronnen in beeld gebracht. In Emmen liggen kansen voor collectieve oplossingen. Er zijn een aantal warmtebronnen die zich lenen voor een warmtenet. Daarnaast zal er bij een groot deel van de gebouwen in Emmen een individuele oplossingen worden toegepast. Wat betekent dit voor de eindgebruiker? In deze notitie kijken we naar de maatschappelijke kosten en de kosten voor de eindgebruiker van de volgende warmteconcepten: 1.

All-electric a. Luchtgekoppelde warmtepomp b. Bodemgekoppelde warmtepomp

2.

Hybride warmtepomp

3.

Warmtenet op: a. Aquathermie b. Restwarmte c. Geothermie

We maken onderscheid tussen woningen gebouwd voor 1992, woningen gebouwd tussen 1992 en 2012 en woningen gebouwd na 2012. We gaan uit van het toepassen van aquathermie als laagtemperatuuroplossing op nieuwbouw. Wat betreft een warmtenet op restwarmte of geothermie als midden- of hoogtemperatuuroplossing, gaan we uit van het toepassen op oudere woningen, gebouwd voor 1992. Tabel 1 op de volgende pagina geeft een overzicht van de maatschappelijke kosten. Tabel 2 geeft de exploitatiekosten voor de bewoner weer. De bedragen in beide tabellen zijn indicatieve ramingen per woning (tabel 1) en per bewoner (tabel 2).

Transitievisie Warmte gemeente Emmen I oktober 2021

50

Tabel 2 Raming maatschappelijke kosten warmteconcepten Emmen Woningen gebouwd voor 1992 Maatregelen Bouwkundig3 Warmtepomp

Hybride warmtepomp €0– € 20.0004 € 5.000

Restwarmte

Geothermie

-

-

-

Woningen gebouwd tussen 1992 en 2012 Aquathermie

-

AE: bodemwarmtepomp € 15.000 – € 25.000 € 15.000

P.M.6 -

-

-

€ 15.000 – € 25.000 € 2.000 – € 5.000

AE: luchtwarmtepomp -

AE: bodemwarmtepomp -

Aquathermie

€ 7.500

€ 15.000

€ 2.000 – € 5.000

-

-

-

-

€ 0 - € 9.0007

€ 0 - € 9.000

-

Investering bron TEO en WKO systeem

-

P.M. -

Warmtenet

-

P.M.

P.M.

-

-

Aanpassing warmteafgiftesysteem Stelpost verzwaren elektriciteitsnet Afsluiten gasnet Totaal

€ 9.000

-

-

€ 9.000

€ 9.000

€ 5.000 – € 10.000 € 10.000 – € 15.000 € 9.000

-

-

-

€ 4.000

€ 4.000

€ 4.000

€ 4.000

€ 4.000

€ 5.000 – € 10.000 € 10.000 – € 15.000 €0– € 9.000 € 4.000

€ 5.000 – € 34.000

€ 700 P.M.

€ 700 P.M.

€ 700 € 36.000 – € 46.000

€ 700 € 44.000 – € 54.000

€ 700 € 46.000 – € 69.000

€ 700 € 12.000 – € 21.000

€ 700 €20.000 – € 29.000

€ 700 € 22.000 – € 44.000

In het algemeen geldt dat hoe beter een woning is geïsoleerd hoe hoger het rendement van de (hybride) warmtepomp zal zijn (de warmtepomp kan een groter deel van de warmtevraag invullen). Technisch gezien is extra isolatie dan ook niet nodig, maar wordt wel aanbevolen. Daarnaast zal voor een groot deel van de woningen geen aanpassing van het afgiftesysteem nodig zijn. Voor met name de jaren ’80 woningen zal de investering dan beperkt zijn tot alleen de installatie van de hybride warmtepomp (kosten woningeigenaar) en eventuele verzwaring van het elektriciteitsnet (kosten netbeheerder). Vandaar de grote bandbreedte in de maatschappelijke

3

Woningen gebouwd na 2012

AE: luchtwarmtepomp € 15.000 – € 25.0005 € 7.500

De bouwkundige maatregelen zijn isolatiemaatregelen; deze zijn niet per se noodzakelijk. De

warmtepomp draait echter wel efficiënter en de maatregelen geven een beter wooncomfort. 4

Label B isolatie.

5

Label A isolatie.

kosten bij de hybride warmtepomp. De posten P.M. staan voor pre memorie; deze kostenposten zijn nog niet te bepalen, maar zullen wel een kostenpost zijn. De investeringen in restwarmte en geothermie en de kosten voor het warmtenet zijn niet bekend. Hiervoor is een haalbaarheidsonderzoek nodig en voor de kosten van het warmtenet moet er duidelijkheid zijn hoeveel woningen er worden aangesloten en hoeveel meters warmtenet er wordt aangelegd. Dat is in dit stadium nog niet duidelijk.

6

Uitgaande van technische potentie warmtebron van 5 tot 10 MW en adviesprijzen voor

investeringskosten van PBL (circa € 1.200 per kWth) bedraagt totale investering circa € 6 - € 12 miljoen. 7

Kosten indien aangepast warmteafgiftesysteem in woningen na 2012 nog niet aanwezig.

Transitievisie Warmte gemeente Emmen I oktober 2021

51

Tabel 3 Raming jaarlijkse kosten voor bewoner warmteconcepten Emmen Kostencomponent Eenmalige aansluitbijdrage (BAK) Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Warmtegebruik Onderhoudskosten warmteopwekker Vastrecht Afschrijving investering Totale kosten bewoner

Huidig systeem (cv-ketel) -

Hybride warmtepomp -

Luchtwarmtepomp

Bodemwarmtepomp

Aquathermie

Restwarmte

Geothermie

-

-

€ 5.000 - € 15.000

€ 5.000 - € 15.000

€ 5.000 - € 15.000

€ 1.0008 € 5009 € 150

€ 450 € 450 € 200

€ 880 € 200

€ 550 € 200

€ 500 € 930 P.M.10

€ 500 € 930 P.M.

€ 500 € 930 P.M.

€ 465 € 100 € 2.200

€ 465 € 330 € 1.900

€ 256 € 500 € 1.850

€ 256 € 750 € 1.750

€ 388 P.M.

€ 388 P.M.

€ 388 P.M.

De businesscase van het warmtenet in Emmen is er nog niet, de exploitatiekosten voor bewoners zijn om die reden nog niet inzichtelijk maar zullen niet hoger zijn dan de kosten van het gebruik van aardgas (NMDAprincipe). We gaan uit van een collectieve hoogtemperatuur warmtepomp bij aquathermie; de exploitatielasten van deze warmtepomp (zoals afschrijving) liggen bij de exploitant.

8

Kosten gasverbruik voor verwarming gemiddelde woning in Emmen.

10

9

Pro memorie; geen prijs te geven op dit moment, maar de kosten van deze post komen bij de

Uitgaande van 2.700 kWh – gemiddelde in Nederland.

bewoner te liggen.

Transitievisie Warmte gemeente Emmen I oktober 2021

52