3.16 Bijlagen bij toelichting Vooronderzoek CE Weiteveen

1562076-VO-04

Gebeurtenis (bron: collecties 216k en 077) Er werd schieten gehoord dat vermoedelijk duidde op een luchtgevecht. Vliegtuig neergestort achter de woning van J.H. Wolken C183a te Nieuw Schoonebeek, gemeente Schoonebeek. Het vliegtuig was nagenoeg geheel in de grond verdwenen. De grond bestond ter plaatse uit veen. Het zou een ‘Engelse jager van het type G1’ zijn geweest (216k-184) N.B. de G1 is een Nederlands Fokker vliegtuig dat in de meidagen van 1940 werd ingezet, het betreft dus geen Brits toestel, maar mogelijk een P-38

Weiteveen - Klazienaveen

Relevant Mogelijk

Motivatie De aangegeven locatie zou zich in het analysegebied kunnen bevinden, echter: niet bekend is welk huidige straatnaamnummer C183a betreft.

Pagina 30 van 47

3 CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN 3.1

Inleiding en tabel chronologie

AVG heeft op basis van de gegevens in hoofdstuk 2 een overzicht van relevante gebeurtenissen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog opgesteld, waarbij gebruik is gemaakt van alle op het moment van opstellen beschikbare bronnen. Deze gegevens zijn chronologisch in een tabel verwerkt. De in deze tabel verwerkte nummering correspondeert met de in de feitenkaart verwerkte feiten en in de bodembelastingkaart afgebakende verdachte gebieden (indien van toepassing).

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 31 van 47

DUITSE BEZETTING Datum

Nacht van 5 op 6 juli 1941

5 februari 1942

2 juni 1943

13 november 1943

1 2

Gebeurtenis Vier brisantbommen neergekomen in het veld te Nieuw-Schoonebeek. Deze bommen waren ter plaatse van inslag ontploft. De bomtrechters, gelegen op ca. 600 meter afstand van de straatweg te NieuwSchoonebeek, hadden een boven middellijn van ca. 10 meter en waren ongeveer 3 meter diep. In de omtrek daarvan geen onontplofte bommen gevonden. N.B. als locatie wordt genoemd: het Nieuw-Schoonerbeekerveld nabij de straatweg van Nieuw-Schoonebeek naar Klazienaveen Tweepersoons Duits lestoestel heeft een noodlanding gemaakt in het Amsterdamscheveld II onder Klazienaveen, ca. 650 meter ten zuiden van de ‘Noordersloot’. Het vliegtuig was onbeschadigd Duits eenmotorig jachtvliegtuig maakt een noodlanding in het Nieuw Schoonebeekerveld. Locatie: het grasveld gelegen achter woning D.30b. Er werd schieten gehoord dat vermoedelijk duidde op een luchtgevecht. Vliegtuig neergestort achter de woning van J.H. Wolken C183a te Nieuw Schoonebeek, gemeente Schoonebeek. Het vliegtuig was nagenoeg geheel in de grond verdwenen. De grond bestond ter plaatse uit veen. Het zou een ‘Engelse jager van het type G1’ zijn

Hoofdstuk

Bron

Nr . FK1

Nr .CE BBK2

2.11, 2.5.1

Nationaal Archief, Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Nee, er wordt gesproken over gedetoneerde bommen

1

--

2.5

Gemeentearchief Emmen

Nee, het betreft een noodlanding

--

--

2.5.1

Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Nee, het betreft een noodlanding

--

--

NIOD, collectie Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k) Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Nee, het is niet bekend waar het perceelnr. C183a destijds lag. Daarmee is deze melding te globaal

--

--

2.13, 2.5.1

FK = Feitenkaart CE BBK = CE Bodembelastingkaart 1562076-VO-04

Bruikbaar t.b.v. afbakening

Weiteveen

DUITSE BEZETTING Datum

Gebeurtenis

Hoofdstuk

Bron

Bruikbaar t.b.v. afbakening

Nr . FK1

Nr .CE BBK2

2

--

3

--

Nee, er wordt geen exacte locatie opgegeven

4

--

Nee, er wordt geen exacte locatie opgegeven

5

--

Studiegroep Luchtoorlog crashdatabase, website Gemeentearchief Emmen

Nee, er wordt geen exacte locatie opgegeven

6

--

Studiegroep Luchtoorlog crashdatabase website

Nee, alhoewel het Dommerskanaal door het onderzoeksgebied loopt, is het niet bekend exact waar dit vliegtuig is neergestort

7

--

Nee, het is niet bekend waar de kudde schapen is beschoten en of het boordwapen of boordkanonnen betrof.

8

--

geweest (216k-184) N.B. de G1 is een Nederlands Fokker vliegtuig dat in de meidagen van 1940 werd ingezet. Het betreft hier geen Brits toestel, maar een Amerikaanse P38 18/19 november 1943 1/2 januari 1944

3 januari 1944

10 februari 1944

6 maart 1944

Lancaster III, 101 Squadron, crashed crashed Schoonebeekerveld sse of Emmen. Serial LM370

2.2

Lancaster III, 405 Squadron, crashed at Nieuw Schoonebeek

2.2

Brits vliegtuig neergestort te NieuwSchoonebeekerveld

2.5.1

Duits jachtvliegtuig brandend neergestort in het Nieuw-Schoonebeekerveld. Het toestel bevindt zich geheel onder het veen / Fw 190 crashed, serial 430669, crashed Nieuw Schoonebeek B-17 neergestort te Schoonebeekerveld / B17, serial 42-40054, crashed Schoonebekerveld south of Zwartemeer

6 maart 1944

‘Suzy Sag Titz’ crashed along Dommerskanaal in the Schoonebekerveld 2 km north of Nieuw-Schoonebeek. Serial 4231135

15 april 1944

Een jachtvliegtuig ‘type G1’ kwam laag overvliegen uit de richting Duitsland. Vliegtuigbeschieting kudde schapen in het Nieuw-Schoonebeekerveld. Een getuige bevond zich op dat moment in het NieuwSchoonebeekerveld, op ca. één kilometer afstand van de boerderij van G.H. Wolken

1562076-VO-04

2.2, 2.5.1

2.5

2.2

2.5.1

Studiegroep Luchtoorlog crashdatabase website Studiegroep Luchtoorlog crashdatabase website Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek Studiegroep Luchtoorlog crashdatabase website Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Weiteveen

Nee, het Schoonebeekerveld is groot en er wordt geen exacte locatie opgegeven Nee, er wordt geen exacte locatie opgegeven

DUITSE BEZETTING Datum

8 mei 1944

Gebeurtenis Nieuw Schoonebeek C.165. Het vliegtuig vuurde op ca. 200 meter afstand van hem op de schapen. Het zou een jachtvliegtuig van het type G1 zijn geweest. N.B. de G1 is een Nederlands Fokker vliegtuig dat in de meidagen van 1940 werd ingezet, het betreft dus geen Brits toestel, maar een P-38 Brandbom van klein formaat gevallen bij de Rooms-Katholieke Kerk van NieuwSchoonebeek, op het naast de kerk liggende grindpad. De gevulde brandbom had een gewicht van ca. twee kilo.

Hoofdstuk

Bron

2.5.1

Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

Nacht van 18 op 19 september 1944

Een vliegtuig van onbekende nationaliteit heeft in het Nieuw-Schoonebeekerveld twee bommen afgeworpen. Hierdoor werden enige woningen licht beschadigd.

2.5.1

Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

3 februari 1945

Vliegtuigen hebben met ‘machinegeweervuur’ geschoten op enige personen te Nieuw-Schoonebeek. Zij bevonden zich voor een woning op de openbare weg. Bovendien werden twee paarden gespannen voor een wagen met turf doodgeschoten

2.5.1

Gemeentearchief voormalige gemeente Schoonebeek

1562076-VO-04

Weiteveen

Bruikbaar t.b.v. afbakening

Nr . FK1

Nr .CE BBK2

Nee, de RK kerk te Nieuw-Schoonebeek ligt niet in het onderzoeksgebied

9

--

Nee, het is niet bekend exact waar de bommen zijn neergekomen en welke panden daardoor zijn beschadigd.

10

--

Nee, Nieuw-Schoonebeek is geen onderzoeksgebied.

11

-

NAOORLOGSE RUIMINGEN Datum

6 maart 1976

8 juni 1984

2016

1562076-VO-04

Gebeurtenis Emmer-Courant d.d. 6 maart 1976. Afgelopen weekeinde werden in het veengebied bij Weiteveen wrakstukken van een Amerikaanse B-17 bommenwerper gevonden die daar op 6 maart 1944 was neergestort. Er werden hier mitrailleurs gevonden en meegenomen door souvenirjagers Inzet EOD te Weiteveen (veenderij), aangetroffen werden 3 bommen 20lb AMM41 met schokbuis AN-M110 niet gewapend, 1 restant cluster AM-M111

Door ARCADIS Nederland BV aangeleverde kaart met daarop weergegeven de crashlocatie van een Duits vliegtuig. Op ca.75 meter afstand van dit punt is de vermoedelijke inslaglocatie waargenomen op een luchtfoto d.d.16 juli 1945

Hoofdstuk

2.5

Bron

Emmer-Courant (via gemeentearchief)

2.7.1

EOD archief

2.4.2

Luftbilddatenbank, Staatsbosbeheer, ARCADIS Nederland

Weiteveen

Bruikbaar t.b.v. afbakening

Nr . FK

Nr .CE BBK

Nee, het is niet nader bekend waar exact deze vondsten zijn gedaan. Het betreft bovendien een contra-indicatie (verwijderen CE van het vliegtuig)

--

--

UO nr. 19841983

--

12 (kaart), 13 (luchtfoto)

1

Nee, er wordt behalve de verwijzing ‘Weiteveen (veenderij)’ geen opgave gedaan waar exact de CE’s zijn geruimd. Men vermeld alleen dat het bij graafwerkzaamheden was. Ja, rondom de op de luchtfoto waargenomen vermoedelijke crashlocatie is een straal van 20 meter getrokken. Dit is het CE verdachte gebied. Geadviseerd wordt om vanuit het hart van dit CE verdachte gebied naar buiten toe te detecteren totdat de crashlocatie is gelokaliseerd

4 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL 4.1

Indicatie van CE in het onderzoeksgebied

Er is in de meidagen van 1940 geen sprake geweest van grondgevechten in het analysegebied. Er was in de periode voorafgaand aan de bevrijding door de geallieerden geen sprake van grondgevechten in het analysegebied. Er waren geen militaire objecten in het analysegebied aanwezig. Er is een vermoedelijke crashlocatie in het onderzoeksgebied bekend; het onderzoeksgebied heeft geleden onder gevechtshandelingen. Op basis van de beschikbare feiten is er een indicatie beschikbaar waaruit blijkt dat er mogelijk CE in het onderzoeksgebied aanwezig zijn.

4.2

Leemten in kennis bronnenmateriaal Bij een historisch onderzoek kan nooit een volledig overzicht van alle bronnen worden verkregen. Er is bij dit onderzoek is er gebruik gemaakt van een bronnenselectie Luchtfoto’s van de Royal Air Force geven doorgaans een betrouwbare indicatie voor wat betreft de vraag of er mogelijk CE in het onderzoeksgebied aanwezig zijn. Luchtfoto’s geven altijd een momentopname weer. Er kunnen vòòr, na en tussen verschillende opnamedata CE in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. Het is, vanwege getroffen camouflagemaatregelen, maar zeer de vraag of alle geschutsopstellingen etc. op luchtfoto’s kunnen worden teruggevonden De ruimrapporten van de EOD kennen hun beperkingen, voor wat betreft de nauwkeurigheid van de vindplaatsbeschrijvingen. Het is niet altijd mogelijk om exact aan te geven waar de CE werden aangetroffen. Deze munitie is bovendien geruimd. Dergelijke beperkingen zijn er ook bij andere geraadpleegde bronnen, zoals bijvoorbeeld documenten uit de gemeentearchieven. Er kan alleen een CE verdacht gebied worden afgebakend met behulp van concrete locatiebeschrijvingen. Crashlocaties/bombardementen uit de feitentabel zijn alleen globaal bekend (één uitzondering daar gelaten)

 



4.3

Soort, verschijningsvorm en aantallen CE

In de lijst van gebeurtenissen (hoofdstuk 3) wordt in hoofdlijnen de volgende gevechtshandeling genoemd:  De crashlocatie van een militair vliegtuig Voor de genoemde handeling is beoordeeld of – als gevolg van de handeling –CE in het onderzoeksgebied aangetroffen kunnen worden. Zo ja, dan is tevens beoordeeld welke van de zestien hoofdsoorten CE uit de WSCS-OCE, versie 1, in de bodem aanwezig kunnen zijn.

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 36 van 47

4.3.1

Vliegtuigcrash

Er is een militairvliegtuig in het onderzoeksgebied gecrasht. Ter plaatse van de vermoedelijke crashlocatie kunnen de volgende CE worden aangetroffen:

4.4

Soort explosief Vliegtuigboordwapenmunitie

Nationaliteit Duits

Afwerpmunitie (alleen indien het vliegtuig zich voorafgaand aan de crash niet van zijn bommenlast had ontdaan)

Duits

Verschijningsvorm Onderdeel van vliegtuigwrak Onderdeel van vliegtuigwrak

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied

Dit betreft de locatie waar in de Tweede Wereldoorlog een militair vliegtuig is gecrasht. De WSCS-OCE schrijft de volgende afbakening voor:  Crashlocatie vliegtuig. Verdacht op aanwezigheid CE vanwege de crash. Het CE verdachte gebied wordt situationeel bepaald CE als onderdeel van een vliegtuigcrash kunnen tot een maximale conusweerstand van 10 MPa met een minimale laagdikte van 1 meter worden aangetroffen. De minimale indringingsdiepte is het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog. Ter plaatse van crashlocaties kunnen niet alleen CE, maar ook verontreinigde grond, asbest en radioactief materiaal worden aangetroffen. Gecrashte vliegtuigen die in de Tweede Wereldoorlog aan de oppervlakte lagen werden meestal nog tijdens de oorlogsjaren afgevoerd, mede vanwege de mogelijkheid om kostbaar aluminium kunnen te hergebruiken. Er is hier echter sprake van minder toegankelijk veengebied. Rondom de op een luchtfoto d.d. 1945 waargenomen vermoedelijke inslaglocatie van het vliegtuig is een buffer van 20 meter getrokken. Dit is het CE verdachte gebied. Het CE verdachte gebied is conform de WSCS-OCE situationeel bepaald. Op een door ARCADIS Nederland aangeleverde kaart wordt gesproken over de crashlocatie van een Duits vliegtuig. Het betreft hier vermoedelijk een FW-190 vliegtuig dat daar op 10 februari 1944 is gecrasht.

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 37 van 47

5 CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN 5.1

Conclusie

AVG heeft in opdracht van ARCADIS Nederland BV een vooronderzoek CE uitgevoerd ter plaatse van het onderzoeksgebied ‘Weiteveen’. Op basis van de beoordeling van de feiten van het vooronderzoek is geconcludeerd dat er een indicatie is voor de mogelijke aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied. De volgende gevechtshandeling heeft in het onderzoeksgebied plaatsgevonden:  Een vliegtuigcrash Het onderzoeksgebied is gedeeltelijk verdacht op CE. Het verdachte gebied is horizontaal afgebakend op de CE-bodembelastingkaart (zie bijlage 6.5). De verticale afbakening van het CE verdachte gebied wordt als volgt gedefinieerd: Vliegtuigcrash:  Maximale indringingsdiepte: tot een maximale conusweerstand van 10 MPa met een minimale laagdikte van 1 meter  Minimale indringingsdiepte: het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog

5.2

Advies vervolgtraject

AVG adviseert ARCADIS Nederland BV om tot opsporing van CE over te gaan. Het CE onderzoek maakt onderdeel uit van de opsporingsfase die in paragraaf 6.6 van de WSCS-OCE is beschreven. De opsporingsfase omvat het geheel van organisatie en uitvoering, achtereenvolgens: werkvoorbereiding, detecteren, interpreteren, lokaliseren, laagsgewijs ontgraven en identificeren van de vermoede explosieven, tijdelijk veiligstellen van de situatie tot aan overdracht aan de EOD en proces-verbaal van oplevering aan de opdrachtgever en Bevoegd Gezag. Om een gedegen detectieonderzoek te kunnen uitvoeren dient het opsporingsgebied goed beloopbaar en vrij van obstakels te zijn. Dat wil zeggen dat alle bovengrondse obstakels, zoals hekwerk, begroeiing en gewas voor aanvang van de detectie moet zijn verwijderd. Na het verwijderen van de bovengrondse obstakels kan de locatie worden gedetecteerd. Bomen en begroeiing dienen boven het maaiveld te worden gerooid/gesnoeid. Indien een analoge detectie wordt uitgevoerd dienen alle verdachte objecten die worden gedetecteerd en waarvan de meetwaardenovereenkomsten vertonen met mogelijk aanwezige CE in kaart worden gebracht door de locatie door middel van GPS in te meten. Bij deze vastlegging dient tevens de vermoedelijke diepte te worden vastgelegd. Bij het uitvoeren van een computerondersteunde detectie wordt de data vastgelegd in een datalogger.

De data wordt na de detectie uitgelezen in een speciaal hiervoor ontworpen softwareprogramma.

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 38 van 47

De hoeveelheid te benaderen objecten kan pas worden bepaald na het uitvoeren van de detectie. De uit de detectie aangemerkte verdachte objecten worden uitgezet in het opsporingsgebied met behulp van GPS. Deze punten worden vervolgens handmatig en indien nodig machinaal benaderd. Aangetroffen objecten worden vervolgens geïdentificeerd en indien nodig veiliggesteld. Een aantal crashlocaties/bombardementen die in de feitentabel genoemd worden, is alleen globaal bekend. Een aantal van deze vermeldingen zou betrekking kunnen hebben op het analysegebied. AVG adviseert ARCADIS Nederland BV derhalve om tevens de volgende vervolgstap te zetten:  Probeer getuigen/locatiedeskundigen in de omgeving op te sporen. Zij kunnen mogelijk (redelijk) exacte locaties van vliegtuigcrashes aangeven. Leg deze gegevens vervolgens vast door middel van een procesverbaal  Bij verkregen concrete locatievermeldingen betreffende het analysegebied kan het vooronderzoek hierop worden aangepast

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 39 van 47

6 BIJLAGEN 6.1

Bronnenlijst 6.1.1          

Archief AVG Archief Explosieven Opruimings Dienst Soesterberg / Semi Statische Archief Diensten Rijswijk Gemeentearchief Emmen Universiteit Wageningen, afdeling Speciale Collecties Kadaster Zwolle Koninklijke Bibliotheek ’s-Gravenhage Nederlands Instituut voor Militaire Historie ‘s-Gravenhage Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Amsterdam Luftbilddatenbank Estenfeld Provinciaal Archief/Drents Archief Assen

6.1.2   

    

Literatuur

H. Amersfoort / P. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands Grondgebied (’s-Gravenhage 2005) R. Flamand, J.H. Jansen, Operatie Amherst. Franse para’s vochten in Drenthe, april 1945 (Amsterdam 2002) A.A. Jansen, Wespennest Leeuwarden. De geschiedenis van de strijd van de Duitse nachtjagers

en geallieerde luchtmachten boven Noord-Nederland in de jaren 1940-1945. Deel 1, 2 en 3

(Baarn 1976-1978) C.Klep / B. Schoenmaker (red.), De bevrijding van Nederland 1944 – 1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995) V.E. Nierstrasz, De territoriale verdediging van de noordelijke provinciën (’s-Gravenhage 1952) – onderdeel van ‘de groene serie’ B.C. de Pater/ B. Schoenmaker e.a., Grote Atlas van Nederland 1930-1950 (2006) O.J. Siersema / V.E. Nierstrasz, De stelling van Den Helder. Mei 1940 (‘s-Gravenhage 1960) – onderdeel van ‘de groene serie’ G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil….Kroniek van een Luchtoorlog. Deel 1 & 2.(Den Haag 1990/1992)

6.1.3     

Archieven

Websites

http://www.avg.eu http://www.explosievenopsporing.com http://www.explosievenopsporing.nl http://www.rafmonument.nl http://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/zoek-Locatie.php

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 40 van 47

6.2

Certificaat WSCS-OCE

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 41 van 47

6.3

Richtlijnen WSCS-OCE afbakening verdachte gebieden

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 42 van 47

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 43 van 47

6.4

Presentatiekaart verzamelde historische feiten

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 44 van 47

6.5

CE-bodembelastingkaart (verdacht gebied)

1562076-VO-04

Weiteveen - Klazienaveen

Pagina 46 van 47