3.16 Bijlagen bij toelichting Vooronderzoek CE Weiteveen
Tekst van het document
VOORONDERZOEK
Weiteveen-Klazienaveen
AVG Explosieven Opsporing Nederland Vestiging Heijen: De Grens 7 - 6598 DK Heijen Postbus 160 - 6590 AD Gennep Tel. : 0485-802010 Fax : 0485-802084 K.v.K. Venlo 12029421
Vestiging Waalwijk: Professor Asserweg 24 – 5144 NC Waalwijk Tel. : 0416-700220 oce@avg.eu www.explosievenopsporing.com
INHOUDSOPGAVE 1
INLEIDING ................................................................................................................................ 5
1.1 AANLEIDING .......................................................................................................................................5 1.2 PROBLEEMSTELLING ...............................................................................................................................5 1.3 DOELSTELLING ....................................................................................................................................5 1.4 ONDERZOEKSGEBIED ............................................................................................................................5 1.5 ONDERZOEKSMETHODE .........................................................................................................................6 1.5.1 Algemeen .............................................................................................................................6 1.5.2 Inventarisatie bronnenmateriaal...............................................................................................6 1.5.3 Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................................................7 1.5.4 Verantwoording .....................................................................................................................7 1.5.5 Leeswijzer
.............................................................................................................................8 2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ........................................................................................ 9
2.1 EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ........................................................................................................9 2.1.1 Rapportages archief AVG .......................................................................................................9 2.1.2 Derden .................................................................................................................................9 2.2 LITERATUUR.......................................................................................................................................10 2.2.1 Meidagen 1940 ..................................................................................................................10 2.2.2 Luchtoorlog 1940-1945 .......................................................................................................12 2.2.3 Bevrijding april 1945 ...........................................................................................................14 2.3 COLLECTIE STAFKAARTEN TOPOGRAFISCHE DIENST KADASTER TE ZWOLLE ...........................................................15 2.3.1 Geallieerde stafkaarten ........................................................................................................15 2.3.2 Duitse stafkaarten ................................................................................................................16 2.4
LUCHTFOTO’S ...................................................................................................................................16 2.4.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ...................................................................................................16 2.4.2 Luchtfoto-interpretatie 1944-1945.........................................................................................17 2.4.3 Luchtfoto-interpretatie naoorlogse periode..............................................................................20 2.5 GEMEENTEARCHIEF EMMEN...................................................................................................................22 2.5.1 Luchtbeschermingsdienst ......................................................................................................22 2.5.2 Aangetroffen / geruimde CE en oorlogsschade .......................................................................25 2.6 NIEUWSBERICHTEN .............................................................................................................................26 2.6.1 AVG collectie en Koninklijke Bibliotheek .................................................................................26 2.7 EXPLOSIEVEN OPRUIMINGS DIENST (EOD) ................................................................................................26 2.7.1 Collectie ruimrapporten
........................................................................................................26 2.8 COLLECTIE MIJNENKAARTEN ..................................................................................................................26 2.9 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) ...........................................................................26 2.9.1 Collectie Duitse verdedigingswerken ......................................................................................27
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 2 van 47
2.10 PROVINCIAAL ARCHIEF / DRENTS ARCHIEF ASSEN .........................................................................................27 2.10.1 Militair Gezag .....................................................................................................................27 2.11 NATIONAAL ARCHIEF ...........................................................................................................................27 2.11.1 Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ............................................................27 2.12 SEMI STATISCHE ARCHIEFDIENSTEN MINISTERIE VAN DEFENSIE (SSA) .................................................................29 2.12.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) 1945-1947 ............................................29 2.13 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) .................................................................29 2.13.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen .................29 3
CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ...........................................................................31
3.1 INLEIDING EN TABEL CHRONOLOGIE ........................................................................................................31 4
BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ........................................................................................36
4.1 INDICATIE VAN CE IN HET ONDERZOEKSGEBIED...........................................................................................36 4.2 LEEMTEN IN KENNIS BRONNENMATERIAAL ...................................................................................................36 4.3 SOORT, VERSCHIJNINGSVORM EN AANTALLEN CE ........................................................................................36 4.3.1 Vliegtuigcrash......................................................................................................................37 4.4 HORIZONTALE EN VERTICALE BEGRENZING VERDACHT GEBIED ..........................................................................37 5
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ..............................................................................................38
5.1 CONCLUSIE ......................................................................................................................................38 5.2 ADVIES VERVOLGTRAJECT ......................................................................................................................38 6
BIJLAGEN ................................................................................................................................40
6.1 BRONNENLIJST ..................................................................................................................................40 6.1.1 Archieven ...........................................................................................................................40 6.1.2 Literatuur ............................................................................................................................40 6.1.3 Websites .............................................................................................................................40 6.2 CERTIFICAAT WSCS-OCE ...................................................................................................................41 6.3 RICHTLIJNEN WSCS-OCE AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN .......................................................................42 6.4 PRESENTATIEKAART VERZAMELDE HISTORISCHE FEITEN ....................................................................................44 6.5 CE-BODEMBELASTINGKAART (VERDACHT GEBIED) ........................................................................................46
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 3 van 47
Distributielijst - AVG Explosieven Opsporing Nederland - ARCADIS Nederland BV Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912). Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur. Voor informatie, vragen of suggesties: AVG Explosieven Opsporing Nederland De Grens 7 6598 DK Heijen Tel 0485-802020 Fax 0485-802084 Website: www.explosievenopsporing.com / www.uxo.eu E-mail: oce@avg.eu
Opdrachtgever
ARCADIS Nederland BV
Rapport Naam Versie Datum Vrijgegeven door: Paraaf:
1562076-VO-04 Weiteveen - Klazienaveen
Vrijgegeven door: Paraaf:
M. Jochoms (Senior OCE-deskundige)
Opgesteld door: Paraaf:
Wouter van den Brandhof MA (historicus)
1562076-VO-04
Definitief versie 3, conform WSCS-OCE versie 2012, 1 21 januari 2016 M.A. Abee (manager OCE)
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 4 van 47
1 INLEIDING 1.1
Aanleiding
AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van ARCADIS Nederland BV een vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven (hierna: CE) uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie ‘Weiteveen’, gelegen bij Klazienaveen. Hier worden in de toekomst diverse bodemingrepen uitgevoerd (zie afbeelding 1). Denk aan o.a. de aanleg van nieuwe duikers, het aanleggen van nieuwe leemruggen, het afgraven van de bouwvoor en het verbeteren van de waterloop.
1.2
Probleemstelling
Er kunnen als gevolg van gevechtshandelingen CE in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen van CE uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane CE vondsten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.
1.3
Doelstelling
Het doel van dit vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van CE. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) CE, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm bijvoorbeeld een detectieonderzoek.
1.4
Onderzoeksgebied
Het onderzoeksgebied ligt te Weiteveen in de gemeente Emmen en wordt begrensd door het Dommerskanaal, het Amsterdamsche Veld, de Zuidersloot en de Dr. Ir HA Steemanstraat. AVG maakt een onderscheid tussen het onderzoeksgebied en het analysegebied. Het analysegebied betreft het onderzoeksgebied inclusief een buffer van 181 meter. Alle oorlogshandelingen binnen het analysegebied worden in dit vooronderzoek beoordeeld. Bij een duikbombardement met afwerpmunitie op een ‘pin point target’ wordt het CE verdachte gebied bepaald door een afstand van 181 meter gemeten vanuit het hart van het doel als zijnde CE verdacht te verklaren. Een dergelijke gevechtshandeling binnen de grenzen van het analysegebied leidt automatisch tot één of meerdere CE verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 5 van 47
Afb.1.- Begrenzing onderzoeksgebied (rood omlijnd) en analysegebied (zwart omlijnd).
1.5
Onderzoeksmethode 1.5.1
Algemeen
Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform de WSCS-OCE te worden uitgevoerd.1 1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal
Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van CE (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van CE (contra-indicaties) In het onderstaande overzicht staan de archieven en collecties vermeld (inclusief geraadpleegde bronnen): Bron Literatuur Gemeente Emmen (gemeentearchief) Provinciaal archief (Drents Archief te Assen) Explosieven Opruimings Dienst Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster) 1
VERPLICHTE BRONNEN Korte omschrijving O.a. En nooit was het stil… Vermeldingen oorlogshandelingen Vermeldingen oorlogshandelingen Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Geraadpleegd Ja Ja Ja Ja
Hoofdstuk 2.2 2.5 2.10 2.7
Ja Ja
2.4 2.4
Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat ‘Opsporen CE’
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 6 van 47
Bron Nederlands Instituut voor Militaire Historie Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives (Londen) Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration (Washington) Getuigen Semi Statisch Archief (SSA) Rijswijk Nationaal Archief te Den Haag
IN DE WSCS-OCE NIET GENOEMDE BRONNEN Korte omschrijving Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven O.a. oude webartikelen Oude krantenberichten Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog Franse gevechtsverslagen Canadese gevechtsverslagen Expert op het gebied van lokale historie Plaatselijke archieven
Bron Archief AVG Database AVG Koninklijke Bibliotheek Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank Centre Historique des Archives à Vincennes The National Archives Ottawa Locatiedeskundige Heemkundekringen / historische kringen
1.5.3
NIET-VERPLICHTE BRONNEN Korte omschrijving inlichtingen verzet (575 serie) Collecties 216k en 077 Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog 2nd TAF Daily Logs, Operations Record Books Duitse 88e legerkorps Gegevens 8th Air Force, 9th Air Force, verschillende airborne divisions, 104th US infantry division Getuigenverslagen uit de eerste hand Mijn- en Munitie Opruimingsdienst Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen
Geraadpleegd Nee Ja Nee Nee
Nee Ja Ja
2.12 2.11
Geraadpleegd Ja
Hoofdstuk 2.1
Ja Ja Ja Nee Nee Nee Nee
2.1, 2.6 2.6 2.4
Beoordeling bronnenmateriaal
Bij de beoordeling van bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van CE. Verantwoording
De volgende personen waren betrokken bij de uitvoering van het vooronderzoek: Dhr. W. van den Brandhof MA (historicus): opstellen van het vooronderzoek Dhr. H. van Driel (coördinator OCE): assistentie archiefonderzoek Dhr. P. Gieben (information manager): GIS kaartmateriaal Dhr. M.A. Abee (afdelingshoofd OCE): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. J.W.J. de Beer (manager OCE): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. M. Jochoms (Senior OCE deskundige): interne beoordeling inhoud rapportage
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
2.13
Nee Nee
In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een van een op CE verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige CE, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied.
1.5.4
Hoofdstuk
Pagina 7 van 47
1.5.5
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en het archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch geordend in een lijst van gebeurtenissen. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat, waaruit blijkt dat ter plaatse van de onderzoekslocatie mogelijk CE aanwezig zijn. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. De bij hoofdstuk 4 behorende presentatiekaart van de verzamelde historische feiten is opgenomen in bijlage 6.4. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 8 van 47
2 INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL 2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken 2.1.1
Rapportages archief AVG
Medewerkers van AVG hebben in het verleden één vooronderzoek op het grondgebied van de gemeente Emmen uitgevoerd: AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Bargerveen d.d. 11 september 2015 (concept). Projectnummer 1562075-VO-01 Deze locatie bevindt zich nabij het onderzoeksgebied. Relevante gegevens worden in deze rapportage verwerkt. 2.1.2
Derden
Er is in het AVG archief één door een civiel explosieven opruimingsbedrijf uitgevoerd vooronderzoek op het grondgebied van de gemeente Emmen aanwezig: T&A Survey BV, Rapportage van het historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van een tweetal locatie te Emmen d.d. 5 december 2008. Projectnummer 1008GPR1511.1 Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft niet geresulteerd in relevante informatie. Gegevens met betrekking tot Weiteveen en dorpen in de omgeving omgeving zijn in het onderstaande overzicht verwerkt: Datum
Relevant
Motivatie
13 augustus 1941
Gebeurtenis (bron: T&A Survey BV, Rapportage van het historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van een tweetal locatie te Emmen) Bombardement op Zwartemeer (p.7)
Nee
18 augustus 1941
Zwartemeer –niet ontplofte bom (p.9)
Nee
12 april 1944
Veel luchtaanvallen ter hoogte van o.a. Klazinaveen (p.7) Gedurende de oorlog kwamen er in de omgeving van Emmen meerdere brandbommen neer. De omliggende dorpen, zoals NieuwWeerdinge, Zuidbarge, Zwartemeer en Roswinkel kregen te maken met diverse bombardementen met de daaraan gerelateerde munitievondsten (p.5)
Nee
Deze locatie valt buiten de grenzen van het analysegebied. Deze locatie valt buiten de grenzen van het analysegebied. Deze locatie valt buiten de grenzen van het analysegebied. Deze locaties vallen buiten de grenzen van het analysegebied.
1940-1945
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Nee
Pagina 9 van 47
2.2
Literatuur 2.2.1
Meidagen 1940
Beknopt algemeen kader: Het zesde en het achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het zesde leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het achttiende leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. Weiteveen in de meidagen van 1940: De opmarsroute van de 1. Kavallerie-Division liep door de noordelijke Nederlandse provincies. De Duitsers overschreden de grens o.a. bij Zwartemeer richting Klazienaveen. Een sectie Nederlandse militairen raakte bij Zwartemeer in een vuurgevecht gewikkeld en een deel van deze groep werd gevangen genomen. Bij het op geruime afstand ten noordoosten van het analysegebied gelegen Zwartemeer bevonden zich de Stekelvarken kazematten S21 en S22.
De bruggen over de Hoogeveense Vaart en Kamerlingswijk bij Zwartemeer werd in de meidagen van 1940 door het Nederlandse leger opgeblazen. Er was in de meidagen van 1940 geen sprake van gevechtshandelingen in het analysegebied. De bekende locaties bij dorpen in de omgeving waar strijd werd geleverd, staan in de onderstaande overzichten weergegeven: Datum Mei 1940
Datum Mei 1940
1562076-VO-04
Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd) Een afdeling Duitse militairen trok door het veld naar de Kamerlingswijk waar een brug over de Meerwijk lag. Een tweede groep sloop bij het Grenskantoor ons land binnen. Onze militairen hebben nog wel geschoten vanuit de kazematten. De brug van Kamerling was al vroeg opgeblazen. Over de schipbrug die ernaast werd gelegd, trok de vijand richting Klazienaveen. Een Duitse wagen met een voorraad wapens en patronen verdween in het water. Later is daar veel van opgedregd. Bij het huis van schilder Wessels gooide een Duitser een handgranaat (p.45-46)
Relevant
Motivatie
Nee
Genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Gebeurtenis (bron: http://www.dorpskrantklazienaveen.nl/?p=136) Opvallend was dat de Duitse troepen zich aan de noordkant van het van Echtenskanaal verplaatsten. De brug van Kamerling in Zwartemeer was al in de nacht opgeblazen. Inmiddels was een schipbrug in Zwartemeer door de Duitsers aangelegd. De zuidkant van Klazienaveen bleef nog tot laat in de middag in Nederlandse handen en tegen de avond was het dorp in Duitse handen. Een paar schoten vanuit de kazematten langs het kanaal was eigenlijk het enige wapenfeit.
Relevant
Motivatie
Nee
Genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 10 van 47
Afb.2.- Duitse aanvalsspitsen in de meidagen van 1940 (rode pijlen). Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: geel gearceerd. Bron afbeelding: De Groene Serie.
Afb.3.- Duitse aanvalsspitsen in de meidagen van 1940 (rode pijlen). Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: geel gearceerd. Bron afbeelding: De Groene Serie.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 11 van 47
Afb.4.- Door Nederlandse militairen aangebrachte vernielingen in de meidagen van 1940 (met nummers aangegeven). Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: geel gearceerd. Bron afbeelding: De Groene Serie.
2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945
In de onderstaande overzichten zijn gegevens met betrekking tot de luchtoorlog in Weiteveen en omliggende dorpen verwerkt. Per feit wordt vermeld of dit wel of niet relevant is voor dit vooronderzoek. Datum 13 augustus 1941 6 maart 1944
23 maart 1944
22 maart 1945
1562076-VO-04
Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945) Bombardement op Emmen. Getroffen werd Zwartemeer. Verongelukte vliegtuigen: B-17G met nummer 42.37886 -U ‘Blitzing Betsy’ van het 562th Bomber Squadron van de 388th Bomber Group om 15.00 uur ten westen van de Noordersloot in de omgeving van het Zwartemeer, Emmen. B-17 met nummer 42.31194 van de 388th Bomber Group om 14.45 uur bij het Zwartemeer, Emmen. Verongelukt vliegtuig: Lancaster Mk II LL684 JI-B2 van het No. 514 squadron om 21.30 uur tussen Bladderswijk (Oranjedorp) en Nieuw Dordrecht te Zwartemeer bij Emmen. Verongelukt vliegtuig: geallieerd vliegtuig aan de westzijde van de Kamerlingswijk te Zwartemeer. N.B. dit betreft mogelijk een foutieve vermelding, komt niet voor in SGLO verliesregister!)
Weiteveen - Klazienaveen
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied. De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Nee
Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het onderzoeksgebied.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Pagina 12 van 47
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil….Kroniek van een Luchtoorlog. Deel 1 & 2 (Den Haag 1990/1992) Verongelukt vliegtuig: Mosquito van No. 487 Nieuw Zeeland Squadron bij Klazienaveen (deel 2, p.128) 2nd Tactical Air Force. Aanvallen op olieopslagplaats bij Klazienaveen (deel 2, p.599)
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied. De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Gebeurtenis (bron: http://nl.tracesofwar.com/artikel/15207/Oorlogsmonument-Purit-Klazienaveen.htm) Oorlogsmonument Purit Klazienaveen. Dit monument herdenkt het bombardement op de Purit fabriek in Klazienaveen op 23 maart 1945. De aanval werd uitgevoerd door het 266e en het 193e Squadron (Typhoons) om ongeveer 13.30 uur.
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Datum 23 maart 1945
Gebeurtenis (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Purit) In de Tweede Wereldoorlog werd de Purit fabriek in Klazienaveen gebombardeerd. Acht werknemers kwamen om het leven en vijf raakten gewond toen, twee weken voor de bevrijding op 23 maart, een Engelse bommenwerper zijn lading boven de fabriek loste. In 2010 werd er, na 65 jaar, een monument opgericht voor de nabestaanden. Het bombardement vond plaats op vrijdag 23 maart 1945 om 13.30 en was er op gericht dat de Duitse strijdkrachten geen munitie, die opgeslagen lag in deze fabriek, kon meenemen. Meer dan vijftig projectielen verwoestten grote delen van de fabriek. Bij dit bombardement werd één schip tot zinken gebracht en nog eens zeven raakten beschadigd. Daarnaast werd ook een nabijgelegen hotel verwoest.
Relevant Nee
Motivatie De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: http://www.henrifloor.nl/teksten/verslagen/2015/w150724.htm) Enkele Engelse jachtbommenwerpers wierpen met donderend geweld in meerdere charges meer dan 50 bommen op de Puritfabriek. Het was het grootste bombardement van de Tweede Wereldoorlog in Drenthe. Naast de fabriek werd ook een aantal schepen getroffen. Ook hotel Klazienaveen-zuid dat in de volksmond hotel Wieringa werd genoemd, kreeg een voltreffer. Het hotel stond op de hoek van wat nu de Noorderkeerkring is. Ook de dagen na het bombardement werd de Purit nog enkele keren beschoten.
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Gebeurtenis (bron: http://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/zoek-Locatie.php Lancaster III, 101 Squadron, crashed crashed Schoonebeekerveld sse of Emmen. Serial LM370 Lancaster III, 405 Squadron, crashed at Nieuw Schoonebeek Fw 190 crashed, serial 430669, crashed Nieuw Schoonebeek ‘Suzy Sag Titz’ crashed along Dommerskanaal in the Schoonebekerveld 2 km north of Nieuw-Schoonebeek. Serial 42-31135 B-17, serial 42-40054, crashed Schoonebekerveld south of Zwartemeer B-17, serial 42-37886, crashed at Zwartemeer south of Emmen
Relevant
Motivatie
Mogelijk
Het Schoonebeekerveld loopt gedeeltelijk door het analysegebied heen. De genoemde locatie heeft mogelijk betrekking op het analysegebied. De genoemde locatie heeft mogelijk betrekking op het analysegebied. Een gedeelte van het Dommerskanaal bevindt zich in het analysegebied.
Lancaster II , serial LL684, crashed west of Kamerlingwijk south of Zwartemeer
Nee
10 december 1943 23 maart 1945
Datum 23 maart 1945
23 maart 1945
Datum 18/19 november 1943 1/2 januari 1944 10 februari 1944 6 maart 1944 6 maart 1944 6 maart 1944 22/23 maart 1944
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Nee
Mogelijk Mogelijk Mogelijk Mogelijk Nee
Het Schoonebekerveld ligt deels in het analysegebied. Er wordt geen specifiek perceel genoemd waardoor er niet kan worden bepaald of dit mogelijk het analysegebied betreft De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Pagina 13 van 47
Datum 22/23 maart 1944
2.2.3
Gebeurtenis (bron: http://www.rafmonument.nl/_files/file/route-raf-crashsites-dutch.pdf) Beschrijving locatie crash Kamerlingswijk Westzijde. Hogeweg draait naar rechts en wordt Kamerlingswijk Westzijde. Rijd 900 meter. LL684 landde hier in het veen
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Bevrijding april 1945
Operatie Amherst Amherst was de laatste geallieerde luchtlandingsoperatie die in Nederland werd uitgevoerd. De strijdmacht bestond uit elitetroepen: in totaal ca. 700 man voornamelijk Frans Special Air Service (SAS) personeel. Er werden ook ter misleiding poppen gedropt die de indruk moesten wekken dat er een enorme legermacht was neergedaald. Deze poppen bootsten mortiervuur na. De SAS parachutisten werden in de nacht van 7 April 1945 in Drenthe gedropt. Het was o.a. hun taak om kanaal- en rivierovergangen te veroveren in verband met de opmars van 2nd Canadian Corps. Daarnaast moest vliegveld Havelte worden ingenomen. De parachutisten behoorden Duitse militaire activiteiten te verstoren en zij verzamelden inlichtingen voor First Canadian Army. The SAS parachutisten werden gedropt in het gebied tussen de plaatsen Groningen, Coevorden en Zwolle. Het plan was gebaseerd op de veronderstelling dat binnen 72 uur contact zou worden gemaakt met 2nd Canadian Corps. Het onderzoeksgebied in april 1945: Er lagen geen droppings- en landingszones van operatie Amherst in het analysegebied. In het standaardwerk ‘Operatie Amherst. Franse para’s vochten in Drenthe’ wordt geen melding gemaakt van gevechtshandelingen in het analysegebied. AVG beschikt ook niet over gegevens waaruit blijkt dat geallieerde grondeenheden in 1945 strijd hebben geleverd in het analysegebied.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 14 van 47
Afb.5.- Geallieerde opmarsroutes (rode en groene pijlen) 23 maart 1945 – 22 april 1945. Het analysegebied en het daarbinnen liggende onderzoeksgebied staan blauw gearceerd weergegeven. Er is hier ter verduidelijking een zwarte cirkel omheen getrokken. Datum 5 april 1945
2.3
Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd) De Canadezen hadden een bivak ingericht in het Duitse Agterhorn. Zij passeerden diezelfde dag bij NieuwSchoonebeek de grens met Drenthe (p.240)
Relevant
Motivatie
Nee
Het betreft om een melding van een verplaatsing.
Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle 2.3.1
Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de stafkaarten, Emlichheim sheet 3307 (2nd Edition) en NieuwSchoonebeek sheet 3308 (2nd Edition). Beide stafkaarten zijn voorzien van een gridraster op basis van het Nord de Guerre coördinatenstelsel en hebben een schaal van 1:25.000.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 15 van 47
Afb.6. - Geallieerde stafkaart van het onderzoeksgebied (rood omlijnd) en het analysegebied (zwart omlijnd), gepositioneerd door middel van GIS.
2.3.2
Duitse stafkaarten
Er is in het AVG archief een Duitse stafkaart van het analysegebied aanwezig. Dit zijn de Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 23 Nieuw Schoonebeek (uitgave mei/augustus 1941). Op deze stafkaart staan geen relevante gegevens vermeld; hij is vergelijkbaar met de stafkaart die in de voorgaande paragraaf staat afgebeeld.
2.4
Luchtfoto’s 2.4.1
Geraadpleegde luchtfoto’s
Het archief van de Afdeling Speciale Collecties van de Wageningen Universiteitsbibliotheek werd in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit archief bevat circa 93.000 luchtverkenningsfoto’s die zijn gemaakt door de Royal Air Force (RAF) en United States Army Air Forces (USAAF) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er zijn hier geen relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig. Het archief van de Topografische Dienst te Zwolle werd eveneens geraadpleegd. Dit archief bevat circa 110.000 luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode, gemaakt door de RAF en USAAF. Het archief bestaat ook deels uit voor- en naoorlogse luchtfoto’s. Er zijn hier geen relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 16 van 47
Daarnaast werd het archief van de Luftbildatenbank te Estenfeld (Duitsland) geraadpleegd. De Luftbilddatenbank beschikt over 500.000 eigen luchtfoto’s en raadpleegt daarnaast archieven in Nederland, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Canada. Er zijn hier relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig. De volgende luchtfoto’s werden besteld: Datum
Vlucht
Fotonr.
Kwaliteit2
Collectie
19 juni 1945
19-BS3025-21 3G-TUDS136
16
A/B
Luftbilddatenbank
Ja
5152
A/B
Luftbilddatenbank
Ja
16 juli 1945
Geogerefereerd
De luchtfoto’s zijn als categorie A/B gekwalificeerd. Dat betekent dat de verkrijgbare luchtfoto’s een kleine tot matige kwalitatieve beperking hebben voor wat betreft de luchtfoto interpretatie. Lokale omstandigheden ter plaatse bemoeilijken de luchtfoto-interpretatie. Er was destijds sprake van veengronden, veenstapels, watergangen en hutten/opslagplaatsen. Er zijn foto’s uit juni en juli 1945 besteld, omdat er geen relevante exemplaren uit de oorlogsperiode van 1945 beschikbaar waren.
Afb.7. – Luchtfoto d.d. 16 juli 1945. De luchtfoto is gepositioneerd door middel van GIS.
2.4.2
Luchtfoto-interpretatie 1944-1945
Een belangrijk selectiecriterium voor de luchtfoto’s is de opnamedatum. De voorkeur ging primair uit naar ‘jonge’ luchtfoto’s met een zo laat mogelijke opnamedatum, dat wil zeggen: luchtfoto’s die na de belangrijkste gevechtshandelingen zijn gemaakt. Er is daarnaast rekening gehouden met de kwaliteit van de luchtfoto’s, alsmede de schaal. 2
Geallieerde kwalificatie van fotokwaliteit. A = goed, B = matig, C = slecht.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 17 van 47
Er is op de luchtfoto d.d. 16 juli 1945 een vermoedelijke crashlocatie waargenomen. Deze vermoedelijke crashlocatie ligt op ca. 75 meter afstand van een door ARCADIS Nederland BV aangeleverde kaart met daarop weergegeven een vliegtuigcrashlocatie (contactpersoon Staatsbosbeheer: dhr. Piet Ursum). De opnamen d.d. 19 juni 1945 en 16 juli 1945 werden van grotere hoogte gemaakt, waardoor er minder details zichtbaar zijn. Betere exemplaren die eerder in 1945 werden gemaakt, zijn niet voorhanden.
Afb.8. – Aangegeven crashlocatie en vermoedelijke crashlocatie op basis van luchtfotoanalyse.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 18 van 47
Afb.9. –Vermoedelijke crashlocatie op basis van luchtfotoanalyse (paars omcirkeld).
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 19 van 47
Afb.10. – Door ARCADIS Nederland BV aangeleverde kaart met daarop weergegeven de vermoedelijke crashlocatie van een Duits vliegtuig (kruis binnen de rode cirkel).
2.4.3
Luchtfoto-interpretatie naoorlogse periode
De naoorlogse luchtfoto’s zijn met behulp van een Dotka Report geïnterpreteerd.3 Dit resulteerde in de volgende bevindingen: Situatie d.d.1961: Er is nieuwbouw ter hoogte van de Ammoniestraat en de Orchideelaan gerealiseerd. Ook op andere locaties zijn er nieuwe panden gebouwd. Een gedeelte van het Dommerkanaal is gedempt. Situatie d.d.2004: Op verschillende plaatsen, maar met name ten noorden van de weg Zuidsloot, zijn landbouwgronden gerealiseerd. De kern van het dorp Weiteveen is uitgebreid met woningen en enkele bedrijfspanden. Situatie d.d. 2015: Geen bijzonderheden waargenomen in vergelijking met de situatie d.d. 2004.
3
DotkaReport_20124354_1_1562076.pdf
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 20 van 47
Afb.11. –Luchtfoto d.d.1961. Geel omlijnd: onderzoeksgebied. Paars omlijnd: analysegebied.
Afb.12. –luchtfoto d.d. 2004. Geel omlijnd: onderzoeksgebied. Paars omlijnd: analysegebied.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 21 van 47
Afb.13. – Luchtfoto d.d. 2015. Rood omlijnd: onderzoeksgebied. Zwart omlijnd: analysegebied.
2.5
Gemeentearchief Emmen
Het onderzoeksgebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de (toenmalige) gemeenten Emmen en Schoonebeek. Bij het gemeentearchief van Emmen werden de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Gemeentearchief Emmen, Emmen Inlichtingen betreffende in oorlog ’40-’45 neergestorte vliegtuigen Doos 1528. 1.782. Opgave neergestorte geallieerde vliegers
Periode 1943-1982 1944-1946
Gemeentearchief Emmen, Schoonebeek Dienstvoorschriften o.m. meldingen luchtaanvallen
Periode Geen datumvermelding
2.5.1
Luchtbeschermingsdienst
Er zijn in het gemeentearchief documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig. De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en vliegtuigbeschietingen. In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot de luchtoorlog in de periode 19401945 opgenomen. Enkele van deze vermeldingen hebben mogelijk betrekking op het analysegebied.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 22 van 47
Datum Nacht van 12 op 13 augustus 1941
18 augustus 1941
5 februari 1942
10 december 1943
14 januari 1944
6 maart 1944
1562076-VO-04
Gebeurtenis (selectie gemeente Emmen) Krater met een middellijn van ca. acht meter en een diepte van één meter gevonden op ca. 150 meter afstand van Laardijk 15 te Zwartemeer en ca. 100 meter afstand van Laardijk 12 te Zwartemeer. Geconstateerd werd dat er hier een vliegtuigbom was ontploft. Het veen lag over een grote omtrek verspreid. Locatie: een veenplaats in eigendom van J.G. Minke Er bevonden zich zes kuilen van ca. 15-1510-8-8 en 6 meter middellijn op een veenplaats (in het ongegraven veen) in eigendom en beheer van A.W. van der Sluis, gelegen te Zwartemeer. Al deze kuilen waren gedeeltelijk door het natte veen weer aangevuld. Deze kuilen waren door geweld ontstaan, omdat het daaruit gekomen veen ver van deze kuilen verwijderd lag. Locatie: ca 500 à 600 meter van Laardijk 19 te Zwartemeer Tweepersoons Duits lestoestel heeft een noodlanding gemaakt in het Amsterdamscheveld II onder Klazienaveen, ca. 650 meter ten zuiden van de ‘Noordersloot’. Het vliegtuig was onbeschadigd Tweemotorige Britse bommenwerper neergestort op een perceel bouwland gelegen ten noorden van het Van Echtenskanaal te Klazienaveen. De wrakstukken lagen over een grote oppervlakte verspreid. Enkele van deze wrakstukken brandden. Er lag ter plaatse een tweetal niet geëxplodeerde bommen, alsmede verschillende onderdelen van munitie. Op ca. 600 meter van deze wrakstukken achter de woning van landbouwer J.
Kroeze Mr. Ovingstraat No. 47 werd een niet geëxplodeerde bom gevonden. N.B. in een ander document wordt gesproken over vier niet geëxplodeerde bommen. Er was sprake van een Mosquito die te Klazinaveen tegenover de Puritfabriek is gecrasht Ten oosten van de Westra’s Wijk onder Klazienaveen is een viermotorig vliegtuig brandend omlaag gestort. Er lagen over een afstand van enige kilometers delen van een vliegtuig verspreid. Verschillende fosfor- en brandbommen afkomstig uit dit vliegtuig waren geëxplodeerd. Een aantal staafbrandbommen was niet geëxplodeerd, een hoeveelheid munitie lag over het veld verspreid. Uitgeworpen brandbommen hebben twee in het veld staande turfhopen in brand laten vliegen. N.B. uit een ander document blijkt dat dit een Lancaster van No. 101 Squadron betrof Ten westen van de Noordersloot onder Zwartemeer (er wordt ook over Zwartemeer-Weiteveen gesproken) is een Amerikaanse bommenwerper ‘Blitzin Betsy’ brandend neergestort. Delen van dit vliegtuig lagen verspreid over een afstand van naar schatting één kilometer. Bommen werden niet gevonden. N.B. dit betrof een B-17G van de 388 Bomb Group, 562 Bomb Squadron. Tevens deze dag B-17’s bij Oud-Schoonebeek (2 stuks w.o. Schoonebeekerveld) en Zuidbarge neer-
Weiteveen - Klazienaveen
Relevant Nee
Motivatie De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Nee
Het betreft een noodlanding. Niet de Noordersloot, maar de Verlengde Noordersloot loopt door het analysegebied heen.
Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Mogelijk
Het Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Pagina 23 van 47
Datum
22 maart 1944
28 mei 1944
Datum Nacht van 5 op 6 juli 1941
2 juni 1943
13 november 1943
Nacht van 1 op 2 januari 1944
3 januari 1944 10 februari 1944 15 april 1944
1562076-VO-04
Gebeurtenis (selectie gemeente Emmen) gekomen, alsmede een B-17 te Schöningsdorf, juist aan de andere kant van de Nederlands-Duitse grens tegenover Zwartemeer. Laatstgenoemd vliegtuig explodeerde in de lucht en viel in stukken naar beneden Viermotorige Britse bommenwerper neergestort onder Zwartemeer aan de westzijde van de Kamerlingswijk. De wrakstukken lagen over enkele honderden meters verspreid. In verschillende delen daarvan woedde hevige brand. Er werden geen brisant- of brandbommen gevonden. De motoren en het overgrote deel van de wrakstukken lag onder het veen bedolven. Zes Amerikaanse jachtvliegtuigen hebben in het Echtenskanaal te Klazienaveen liggende schepen onder vuur genomen. Tien woningen door ‘mitrailleurkogels’ beschadigd. Veertig schepen door ’een of meer ‘mitrailleurkogels’ beschadigd
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Gebeurtenis (selectie gemeente Schoonebeek) Vier brisantbommen neergekomen in het veld te Nieuw-Schoonebeek. Deze bommen waren ter plaatse van inslag ontploft. De bomtrechters, gelegen op ca. 600 meter afstand van de straatweg te Nieuw-Schoonebeek, hadden een bovenmiddellijn van ca. 10 meter en waren ongeveer 3 meter diep. In de omtrek daarvan geen onontplofte bommen gevonden. N.B. als locatie wordt genoemd: het Nieuw-Schoonerbeekerveld nabij de straatweg van Nieuw-Schoonebeek naar Klazienaveen Duits eenmotorig jachtvliegtuig maakt een noodlanding in het Nieuw_Schoonebeekerveld. Locatie: het grasveld gelegen achter woning D.30b. Brits jachtvliegtuig neergestort te NieuwSchoonebeek. Het vliegtuig lag achter de woning van J.H. Wolken C183a. Er is sprake van veengrond en het vliegtuig is nagenoeg geheel in de grond verdwenen.Tevens Brits jachtvliegtuig neergestort in het Schoonebeekerveld op ca. 3 kilometer afstand van de Rijksgrens Vermoedelijk Britse Lancaster brandend neergestort te Nieuw-Schoonebeek, ca. 200 meter van de Duitse grens en ca. 700 meter van de Schoonebeekerstraatweg. Tevens in deze omgeving vier bommen ontploft waardoor de woning Nieuw-Schoonebeek C35a zeer zwaar werd beschadigd, enkele andere panden iets minder zwaar beschadigd Brits vliegtuig neergestort te Nieuw-Schoonebeekerveld Duits jachtvliegtuig brandend neergestort in het Nieuw-Schoonebeekerveld.
Het toestel bevindt zich geheel onder het veen Een jachtvliegtuig ‘type G1’ kwam laag overvliegen uit de richting Duitsland. Vliegtuigbeschieting kudde schapen in het
Relevant
Motivatie
Mogelijk
Het Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Mogelijk
Nieuw-Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Mogelijk
Nieuw-Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Nee
De aangegeven locatie ligt ten westen van het analysegebied.
Mogelijk
Nieuw-Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied. Nieuw-Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Weiteveen - Klazienaveen
Mogelijk Mogelijk
Het Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Pagina 24 van 47
16 augustus 1944
8 mei 1944
Nacht van 18 op 19 september 1944 3 februari 1945
Nacht van 12 op 13 maart 1945 24 maart 1945
2.5.2
Nieuw-Schoonebeekerveld. Een getuige bevond zich op dat moment in het NieuwSchoonebeekerveld, op ca. één kilometer afstand van de boerderij van G.H. Wolken Nieuw Schoonebeek C.165. Het vliegtuig vuurde op ca. 200 meter afstand van hem op de schapen. Het zou een jachtvliegtuig van het type G1 zijn geweest. N.B. de G1 is een Nederlands Fokker vliegtuig dat in de meidagen van 1940 werd ingezet, het betreft dus geen Brits toestel, maar mogelijk een Amerikaanse P-38 In de gemeente Schoonebeek zijn boven buurtschap De Beek 200 staafbrandbommen afgeworpen, alsmede twee fosforbrandbommen die allen explodeerden. Deze bommen werden over een lengte en een breedte van ieder ca. 500 meter verspreid met als middelpunt de boerderij van Hendrik Kolenbrander A.196 te Oud-Schoonebeek Brandbom van klein formaat gevallen bij de Rooms-Katholieke Kerk van Nieuw-Schoonebeek, op het naast de kerk liggende grindpad. De gevulde brandbom had een gewicht van ca. twee kilo. Een vliegtuig van onbekende nationaliteit heeft in het Nieuw-Schoonebeekerveld twee bommen afgeworpen. Hierdoor werden enige woningen licht beschadigd. Vliegtuigen hebben met ‘machinegeweervuur’ geschoten op enige personen te Nieuw-Schoonebeek. Zij bevonden zich voor een woning op de openbare weg.
Bovendien werden twee paarden gespannen voor een wagen met turf doodgeschoten Twee bommen afgeworpen en geëxplodeerd in de omgeving van het gemeentehuis te Oud-Schoonebeek Een Brits vliegtuig neemt een doel bij Sluis II onder vuur
Nee
De aangeven locaties liggen buiten de grenzen van het analysegebied
Nee
De aangegeven locatie ligt niet in het analysegebied.
Mogelijk
Het Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Mogelijk
Niet vermeld wordt voor welke woning de slachtoffers zich bevonden. NieuwSchoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Nee
De aangegeven locatie ligt buiten de grenzen van het analysegebied.
Nee
De aangegeven locatie ligt buiten de grenzen van het analysegebied.
Aangetroffen / geruimde CE en oorlogsschade
In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot CE en oorlogsschade opgenomen. Datum 28 mei 1946
6 maart 1976
1977 1982
1562076-VO-04
Gebeurtenis (selectie gemeente Emmen) Er bevinden zich vier motoren in het veen aan de Noordersloot, ongeveer 300 meter vanaf kruispunt Noordersloot-Laardijk. Een gedeelte van een vleugel ongeveer 300 meter oostelijker Emmer-Courant d.d. 6 maart 1976. Afgelopen weekeinde werden in het veengebied bij Weiteveen wrakstukken van een Amerikaanse B-17 bommenwerper gevonden die daar op 6 maart 1944 was neergestort. Er werden hier mitrailleurs gevonden en meegenomen door souvenirjagers Wrakstukken van een vliegtuig ontdekt bij het leggen van leidingen voor de NAM Aan Westra’s Dijk nabij de provinciale weg S13 naar het Duitse Meppen resten van een
Weiteveen - Klazienaveen
Relevant Nee
Motivatie Er wordt geen melding gemaakt van de aanwezigheid van CE
Mogelijk
De omschrijving ‘Weiteveen’ is erg globaal. Het betreft mogelijk het analysegebied.
Nee
De locatieomschrijving is te globaal.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Pagina 25 van 47
Datum
2.6
Gebeurtenis (selectie gemeente Emmen) Brits oorlogsvliegtuig gevonden. Waarschijnlijk betreft het een viermotorige Lancaster. N.B. er wordt in een ander artikel gesproken over een vliegtuigberging nabij het tuinbouwcentrum te Klazinaveen. Dit betrof een Lancaster, waarvan o.a. fosforbommen en brandbommen werden aangetroffen (4 lb. en 30 lb.)
Relevant
Motivatie
Nieuwsberichten 2.6.1
AVG collectie en Koninklijke Bibliotheek
De collectie CE gerelateerde nieuwsberichten is in het AVG bedrijfsarchief is geraadpleegd, alsmede de oude krantencollectie bij de Koninklijke Bibliotheek. Er werden geen berichten gevonden die betrekking hebben op het analysegebied.
2.7
Explosieven Opruimings Dienst (EOD) 2.7.1
Collectie ruimrapporten
De EOD houdt sinds 1970 heeft meldingen van aangetroffen CE bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van Emmen, Klazienaveen, Schoonebeek en Zwartemeer opgevraagd. Er is in deze overzichten een melding geregistreerd welke mogelijk een relatie heeft met het analysegebied.
2.8
MORA / UO
Locatie
Vondst
Relevant
Motivatie
19841983
Weiteveen (Veenderij)
3 bommen 20lb AMM41 met schokbuis AN-M110 niet gewapend, 1 restant cluster AM-M111
Mogelijk
Weiteveen is onderzoeksgebied
Collectie mijnenkaarten
De collectie mijnenveldkaarten van de EOD werd in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen geen gedocumenteerde mijnenvelden in het onderzoeksgebied.
2.9
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)
Het NIMH in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnenen buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de landmacht, luchtmacht en marine ondergebracht.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 26 van 47
2.9.1
Collectie Duitse verdedigingswerken
De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de ‘575-serie’, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit afwikkelingen van de Genie, inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. Er werd in de inventaris van de ‘575 serie’ gezocht op de trefwoorden Zwartemeer, Klazienaveen, Bargerveen, Oosterveen en Nieuw-Schoonebeek. Dit heeft niet geresulteerd in relevante vermeldingen.
2.10 Provinciaal archief / Drents Archief Assen 2.10.1 Militair Gezag Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de in april 1945 bevrijde provincie Drenthe. In dit archief werden de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Districts Militair Commissaris van Emmen, 1945. Toegang 0146. Drents Archief Assen 1 Verslag Militaire Commissaris en weekverslagen van de gemeenten in het district 10 Correspondentie inzake graven van geallieerde en Duitse militairen 16 Correspondentie betreffende documentatiegegevens van Duitsers en NSB-ers 19 Processen-verbaal, rapporten en correspondentie betreffende politionele aangelegenheden 20 Instructie en correspondentie betreffende brandweer en luchtbescherming 21 Mijnopruiming, aangifte van mijnenvelden en opslagplaatsen munitie 33 Kopie van een rapport opgemaakt door Lt.Col. J. Yates, S.O. 1 P. Det. C.A. aan de SHAEF Mission 36 Correspondentie over gebouwen en woningen, inzake huisvesting NSB-kinderen en geallieerde troepen 37 Correspondentie over goederen afkomstig van de Organisation Todt, de Duitse Wehrmacht of NSB-ers (oorlogsbuit) 42 Correspondentie betreffende steun aan oorlogsslachtoffers en kinderuitzending 51 Correspondentie betreffende militaire aangelegenheden
Periode 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945
Het archiefonderzoek resulteerde niet in relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied.
2.11 Nationaal archief Het Nationaal Archief is de grootste openbare archiefinstelling in Nederland. Het Nationaal Archief is formeel gezien een Algemeen Rijksarchief, waar onder het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946 is opgenomen. Dit betreft meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten, periode 1941-1943. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten gegevens over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. 2.11.1
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen
In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Pagina 27 van 47
betreft gegevens betreffende de luchtoorlog in o.a. de provincie Overijssel. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten gegevens over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. Het volgende inventarisnummer werd geraadpleegd: 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ‘s-Gravenhage Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Drenthe
Inventarisnummer 71
Er bevinden zich in bovenstaand inventarisnummer geen relevante documenten met betrekking tot het analysegebied. Datum 16 juni 1941
Nacht van 5 op 6 juli 1941
26 november 1941 26 november 1941 26 november 1941
21 december 1941
21 december 1941
1562076-VO-04
Gebeurtenis (bron: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946 ) Lege bus met opschriften gevonden aan de noordzijde van het Kanaal A van het waterschap, ter hoogte van het perceel kadastraal sectie A-6182, in de nabijheid van de kromming van het kanaal in noordelijke richting Vier brisantbommen neergekomen in het veld te Nieuw-Schoonebeek. Deze bommen waren ter plaatse van inslag ontploft. De bomtrechters, gelegen op ca. 600 meter afstand van de straatweg te Nieuw-Schoonebeek, hadden een bovenmiddellijn van ca. 10 meter en waren ongeveer 3 meter diep. In de omtrek daarvan geen onontplofte bommen gevonden. N.B. als locatie wordt genoemd: het Nieuw-Schoonerbeekerveld nabij de straatweg van Nieuw-Schoonebeek naar Klazienaveen 20 brandbommen afgeworpen in het Westeinde van Oud-Schoonebeek Twee brisantbommen afgeworpen en ontploft in een weiland van het Griendsveenkanaal te Schoonebeek Te Oud-Schoonebeek ongeveer 400 meter ten noorden van de straatweg Oud Schoonebeek-Coevorden en 400 meter ten oosten van de gemeentegrens Schoonbeek-Coevorden zijn drie brisantbommen en ruim honderd brandbommen neergekomen. De brisantbommen zijn ontploft en ook het merendeel van de brandbommen. Het gebied waar de bommen zijn gevallen is ongeveer 2 kilometer lang en 75 meter breed. N.B. dit moet een samenvatting betreffen van de twee voorgaande meldingen.
Britse bommenwerper maakt een noodlanding op een weiland van de landbouwer Gijlers te Oud-Schoonebeek, Oosteind. Het toestel werd gedeeltelijk vernield. In het toestel bevinden zich enige niet ontplofte bommen Een tweemotorige Britse bommenwerper heeft wegens motorstoring een noodlanding gemaakt te Oud-Schoonebeek (Oosteinde). Locatie van neerkomen: uit Duitse richting op een perceel weiland, ca. 250 meter vanaf de straatweg Oud Schoonebeek – Nieuw Schoonebeek, ca. 50 meter vanaf de Duits-Nederlandse grens. Het vliegtuig was ernstig beschadigd. Het vliegtuig kwam terecht tegen de
Weiteveen - Klazienaveen
Relevant
Motivatie
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Mogelijk
Het Schoonebeekerveld ligt gedeeltelijk in het analysegebied.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied. De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Nee Nee
De genoemde locaties hebben geen betrekking op het analysegebied.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Nee
De genoemde locatie heeft geen betrekking op het analysegebied.
Pagina 28 van 47
Datum
31 maart 1943
Gebeurtenis (bron: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946 ) bovengrondse leiding van het electriciteitsnet en tegen twee langs de weg staande bomen Bominslagen nabij schuilplaatsen. De trechters waren 6 à 7 meter beneden straathoogte
Relevant
Motivatie
Nee
De locatievermeldingen zijn te globaal.
2.12 Semi Statische Archiefdiensten Ministerie van Defensie (SSA) Het SSA in Rijswijk beheert de archieven van het Ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. In dit archief zijn bronnen met betrekking tot naoorlogse CE-ruimingen door de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst en de Mijn Opruimings Dienst ondergebracht. Het betreft documenten uit de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog: een periode waarin er nog grote aantallen CE in Nederland aanwezig waren. 2.12.1
Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) 1945-1947
De MMOD en de MOD waren na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten CE. Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimrapporten betreffende locaties binnen Nederlandse gemeenten waar CE aanwezig waren. Er zijn hier geen documenten met betrekking tot het onderzoeksgebied aanwezig.
2.13 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is een uitgebreide collectie oorlogsdagboeken en boeken ondergebracht. Dit archief bevat daarnaast een groot aantal foto’s uit de Tweede Wereldoorlog. 2.13.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen Bij het NIOD werden de onderstaande twee collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k) Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077) Het betrof de onderstaande inventarisnummers: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten.
Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen. Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 - 24 februari 1944. Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 - 31 maart 1945.
1562076-VO-04
Weiteveen - Klazienaveen
Inventarisnummer 180 181-185 186 328 329
Pagina 29 van 47
Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 - 31 maart 1945. Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944. Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 - 6 februari 1945. Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944. Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari 20 maart 1944.
Inventarisnummer 331
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), NIOD Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943.
Inventarisnummer
477 493 624 642
1759
Er is in de genoemde inventarisnummers één document met betrekking tot Nieuw-Schoonebeek aanwezig. Datum 13 november 1943