TB13_Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Colofon Titel:

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Projectcode Versie: Auteur:

P03856 Definitief Pim van Goch

Opdrachtgever:

Buro Stedenbouw

Opdrachtnemer:

Telefoon: Email: Website:

Xplosure, onderdeel van DAGnl Huismanstraat 6 6851 GT HUISSEN 026-4450099 info@xplosure.nl www.xplosure.nl

Contactpersoon: Telefoon: Email:

Pim van Goch 06 46420127 pim.vangoch@xplosure.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaand schriftelijke toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912). Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur.

Pagina 2 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Managementsamenvatting (inclusief gebeurtenissenkaart en bodembelastingkaart) Naar aanleiding van een bestemmingsplanwijziging is door Xplosure BV, onderdeel van De Adviesgroep Nederland (DAGnl), een onderzoek uitgevoerd naar het risico op het aantreffen van mogelijk achtergebleven ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog in het gebied ‘De Voord te Elburg’. De opdrachtgever voor dit onderzoek was Buro Stedenbouw. De onderzoekvraag die centraal stond was: Is er in het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ sprake van aanwijzingen van de aanwezigheid ontplofbare oorlogsresten en hoe is het (on)verdachte gebied af te bakenen? Het onderzoek is uitgevoerd conform de in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten genoemde richtlijnen. Dit onderzoek omvatte wat de conflictperiode (1940-1945) wordt genoemd. In het onderzoek conflictperiode is geanalyseerd of er oorlogshandelingen of gebeurtenissen achterhaald konden worden, die mogelijk ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied hebben achtergelaten. Vervolgens zijn de resultaten geevalueerd en is op basis van de conclusies een advies geformuleerd. De onderzoeksvraag is na het uitvoeren van bovenstaande studie als volgt beantwoord: In het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ is geen sprake van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

Het gehele onderzoeksgebied is daarom als onverdacht aangemerkt. Naar aanleiding van dit onderzoek en de conclusies is een advies geformuleerd. Dit advies is hieronder te lezen. Op de volgende pagina’s zijn de uitkomsten van dit onderzoek op een gebeurtenissenkaart en een bodembelastingkaart visueel weergegeven. Op basis van de hierboven uiteengezette conclusies van dit onderzoek, adviseert Xplosure om het ‘Protocol Toevalsvondst’ te hanteren. Dit protocol is te vinden in de bijlagen van dit rapport en is verbonden aan het projectnummer van dit onderzoek en bijbehorend onderzoeksgebied. Wanneer munitie of munitiegelijkende objecten worden aangetroffen, wordt geadviseerd om de werkzaamheden stil te leggen en de politie van de vondst op de hoogte te stellen. Indien dit protocol door het onverhoopt aantreffen van munitie(gelijkende) vondsten in werking is getreden, moet worden bekeken of voortzetting/uitbreiding van het opsporingsproces wenselijk is.

Pagina 3 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

[

Pagina 4 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

[

Pagina 5 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Inhoudsopgave Managementsamenvatting (inclusief gebeurtenissenkaart en bodembelastingkaart) ............................ 3 1

Inleiding ............................................................................................................................................ 8

1.1

Stand van zaken ................................................................................................................................ 8

1.2

Onderzoeksmethode ......................................................................................................................... 9

1.3

Onderzoeksopzet ............................................................................................................................. 12

1.4

Leeswijzer ........................................................................................................................................ 12

2

Vooronderzoek conflictperiode (1940-1945) ............................................................................... 13

2.1

Uitgangspunten voor de beoordeling van de relevantie van een indicatie ...................................... 13

2.2

Achterhaalde indicaties uit het geraadpleegde bronnenmateriaal .................................................. 13

2.2.1

Literatuur .......................................................................................................................................... 13

2.2.2

Gemeentelijk archief ........................................................................................................................ 13

2.2.3

Provinciaal archief ........................................................................................................................... 14

2.2.4

Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 409, 492 en 575 ............................................ 14

2.2.5

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam ............................................. 14

2.2.6

Nationaal Archief Den Haag ............................................................................................................ 14

2.2.7

Explosieven Opruimingsdienst Defensie – Semi-Statisch Informatiebeheer .................................. 14

2.2.8

Kadaster Zwolle ............................................................................................................................... 15

2.2.9

The National Archives (TNA) Londen, Verenigd Koninkrijk ............................................................. 15

2.2.10

Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA), Freiburg, Duitsland ................................................................ 16

2.2.11

National Archives and Record Administration (NARA) Verenigde Staten ....................................... 16

2.2.12

Library and Archives Canada (LAC), Ottawa, Canada .................................................................... 16

2.2.13

Websites .......................................................................................................................................... 16

2.2.14

Luchtfotocollecties ........................................................................................................................... 17

2.3

Conclusie vooronderzoek conflictperiode (1940-1945) ................................................................... 17

3

Evaluatie en afbakening (on)verdacht gebied ............................................................................ 19

3.1

Evaluatie afweging indicaties en contra-indicaties .......................................................................... 19

3.2

Horizontale en verticale afbakening (on)verdacht (deel)gebied ...................................................... 19

3.2.1

Horizontale afbakening .................................................................................................................... 19

3.2.2

Verticale afbakening ........................................................................................................................ 19

3.3

Mogelijk aan te treffen munitieartikelen ........................................................................................... 19

4

Leemten in kennis ......................................................................................................................... 20

5

Conclusie ........................................................................................................................................ 21

5.1

Conclusie ......................................................................................................................................... 21

5.2

Advies .............................................................................................................................................. 22

6

Bronnenlijst .................................................................................................................................... 23

6.1

Primaire bronnen ............................................................................................................................. 23

6.2

Secundaire bronnen/literatuur ......................................................................................................... 23

Pagina 6 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

7

Bijlagen ........................................................................................................................................... 24

7.1

Bijlage 1: Verantwoording bronnenmateriaal en wijze van raadplegen .......................................... 24

7.2

Bijlage 2: Specificatie bronnenmateriaal ......................................................................................... 26

7.3

Bijlage 3: Wet- en regelgeving ......................................................................................................... 33

7.4

Bijlage 4: Chronologisch overzicht van achterhaalde indicaties en hun relevantie ......................... 34

7.5

Bijlage 5: Protocol toevalsvondst ..................................................................................................... 53

Pagina 7 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

1 Inleiding Wie denkt dat alle explosieven uit de Tweede Wereldoorlog al geruimd zijn, heeft het mis. Op veel plaatsen in de Nederlandse bodem liggen nog bommen, granaten, mijnen en andere munitie uit de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Deze ontplofbare oorlogsresten kunnen gevaarlijk zijn, omdat ze door beweging of aanraking alsnog kunnen exploderen. Dit kan dodelijk letsel aan mens en dier, en zware schade aan materieel en milieu tot gevolg hebben. Bovendien zorgt een spontane vondst van munitie vaak voor extra kosten, doordat projecten komen stil te liggen. Het onverwacht aantreffen van munitie en de daarmee samenhangende risico’s en gevaren, vormt de belangrijkste drijfveer voor het opsporen van ontplofbare oorlogsresten. Het eventuele risico op onverwachte ontploffing wordt door vooronderzoek inzichtelijk gemaakt. Op het onderzoek is diverse weten regelgeving van toepassing. In de bijlage 3 is de meest relevante wet- en regelgeving uiteengezet. Het voornaamste document waaraan dit vooronderzoek zich conformeert is het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten (hierna CS-VROO). In het onderzoek staat de opsporing van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ centraal.

In dit afgebakende onderzoeksgebied, zoals te zien op onderstaande kaart, is in opdracht van Buro Stedenbouw BV door Xplosure BV een onderzoek uitgevoerd naar het risico op het aantreffen van mogelijk achtergebleven ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksgebied betreft een (semi-)stedelijk gebied. Aanleiding voor dit onderzoek is een bestemmingsplanwijziging. Voordat dit project wordt uitgevoerd, is het om bovengenoemde redenen belangrijk en verplicht om na te gaan wat de kans is op het in de bodem aantreffen van ontplofbare oorlogsresten.

Afbeelding 1: Onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’.

1.1

Stand van zaken

Om de stand van zaken helder te krijgen, is er bij de relevante overheden en eventuele andere instanties nagegaan of er in het onderzoeksgebied in het verleden Vooronderzoek Risicoanalyse en/of Opsporing is uitgevoerd. Aangezien dit het geval is, is hieronder beschreven op welke wijze deze informatie bij dit vooronderzoek is betrokken.

Pagina 8 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Allereerst is met behulp van informatie van de branchevereniging Vereniging voor Explosievenopsporing (VEO) een inventarisatie van eerder uitgevoerde vooronderzoeken in en rondom het onderzoeksgebied gemaakt. Het beperkt zich tot rapportages die volgens de recente wet- en regelgeving zijn uitgevoerd en die het onderzoeksgebied overlappen, doorkruisen of op een andere relevante manier raken. Uit deze inventarisatie is gebleken dat er geen eerdere onderzoeken zijn uitgevoerd die het onderzoeksgebied raken of overlappen. Om deze reden wordt het onderzoek voor dit gebied door Xplosure geheel opnieuw uitgevoerd. Dit onderzoek vormt dus een hele nieuwe toevoeging aan de stand van zaken van explosievenonderzoek in Nederland.

Afbeelding 2: VEO Bommenkaart met daarop aangegeven de eerder uitgevoerde onderzoeken.

1.2

Onderzoeksmethode

Volgens het CS-VROO, vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen OO en goedgekeurd door het bestuur van Stichting Veilig Omgaan met Explosieve Stoffen (VOMES), moeten bij het vooronderzoek diverse expertises betrokken zijn. Zoals vereist, zijn dat ook in dit onderzoek de expertises historisch onderzoek, ontplofbare oorlogsresten, luchtfotoanalyse en geografische informatiesystemen. In onderstaande tabel is weergegeven welke personen de genoemde expertises vertegenwoordigen. Expertise: Historisch onderzoek Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten Luchtfotoanalyse Deskundigheid GIS

Naam: Pim van Goch, MA Theo Neijenhuis, senior adviseur ontplofbare oorlogsresten/munitietechnicus Pim van Goch, MA Tijs Kleuters, MA / Caspar Neelen, MA/MSc

Tabel 1: Overzicht van expertises en betrokken personen bij dit onderzoek. In het vooronderzoek wordt gestart met bronnenonderzoek. Deze analyse vindt plaats op basis van ‘een inventarisatie van een gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in

Pagina 9 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

het onderzoeksgebied (indicaties).’1 Het resultaat is een chronologische weergave van indicaties in het onderzoeksgebied. De belangrijkste indicaties worden daarnaast weergegeven in een gebeurtenissenkaart. Een overzicht van de volgens het CS-VROO verplichte en optionele bronnen, de voor dit onderzoek geraadpleegde bronnen, het chronologische overzicht en de bodembelastingkaart zijn te vinden in de bijlagen van dit rapport. Na bovenstaande inventarisatie worden de indicaties op betrouwbaarheid en relevantie beoordeeld en geevalueerd. Daarna wordt gemotiveerd vastgesteld of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Hierbij worden de eigenschappen van de aangetroffen munitie zoveel mogelijk vastgesteld. Ten slotte wordt het eventuele verdachte gebied zowel horizontaal en verticaal afgebakend en wordt geadviseerd over eventuele vervolgstappen. Omdat locatieverwijzingen bij het vaststellen van de relevantie van oorlogshandelingen een doorslaggevende rol spelen, is voorafgaand aan het onderzoek gekeken naar de geografische situatie voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. De relevante kaarten zijn in het Geografisch Informatiesysteem ArcGIS Pro op de meest recente topografie geplaatst. Hierdoor kan de historische situatie met een zo minimaal mogelijke afwijking met de meest recente situatie vergeleken worden.

De kaart waarvan hieronder een uitsnede is weergegeven, geeft enkele van de voornaamste topografische herkenningspunten rondom het onderzoeksgebied weer. Dit zijn ‘Elburg’, ‘Oostendorp’ en ‘Broeklanden’.

1

Stichting Veilig Omgaan met Explosieve Stoffen (VOMES), Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten (2021) 16. Pagina 10 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Pagina 11 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

1.3

Onderzoeksopzet

Het vooronderzoek heeft volgens het CS-VROO tot doel ‘om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten.’2 Deze studie focust zich dus op het beoordelen of er in het in onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Indien deze aanwijzingen er zijn, wordt het verdachte gebied afgebakend. Om dit doel te bereiken, wordt er uiteindelijk gepoogd een antwoord te formuleren op de volgende vraag: Is er in het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ sprake van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten en hoe is het (on)verdachte gebied af te bakenen? Dit onderzoek bestaat uit twee onderdelen, waarin deelonderwerpen aan bod komen. Bij het beantwoorden van de eerste deelvraag, wordt door middel van literatuurstudie en archiefonderzoek onderzocht of het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is geweest bij oorlogshandelingen.

De deelvraag die dan wordt beantwoord is: Is het onderzoeksgebied (deels) betrokken geweest bij oorlogshandelingen (indicaties) en is er daardoor sprake van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten, oftewel van verdacht gebied? Het beantwoorden van deze vraag draagt bij aan het maken van een eerste inschatting van het risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Bij het beantwoorden van de tweede deelvraag wordt onderzocht welke eigenschappen de aan te treffen explosieven mogelijk hebben. De volgende vraag staat hierbij centraal: Wat zijn de te verwachten eigenschappen (hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, verschijningsvorm) van de mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten? Indien de hoofdsoort afwerpmunitie wordt vastgesteld, geldt ook de volgende vraag: Wat is het type ontstekingsinrichtingen en wat is het verwachte aantal? Na het beantwoorden van bovenstaande deelvragen wordt er een antwoord gegeven op de onderzoeksvraag. Aan de hand van de beschreven studie wordt een conclusie geformuleerd. Uiteindelijk wordt er een advies uitgebracht, dat in grote lijnen bestaat uit het wel of niet verder opsporen van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Bij dit advies hoort ook een bodembelastingkaart.

1.4

Leeswijzer

Het ‘Vooronderzoek conflictperiode (1940-1945)’, waarin de eerste deelvraag wordt beantwoord, is te vinden in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 bevat de ‘Evaluatie en afbakening (on)verdacht gebied’ en ten slotte worden de conclusie en het advies besproken (hoofdstuk 4). In de conclusie wordt een antwoord gegeven op de hoofdvraag. In de lopende tekst van dit onderzoeksrapport staan alleen de belangrijkste bevindingen vermeld. Wanneer er sprake is van aanvullende informatie in de bijlagen, dan wordt hier in de lopende tekst zo specifiek mogelijk naar verwezen.

2 Ibidem, 15.

Pagina 12 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

2 Vooronderzoek conflictperiode (1940-1945) In het vooronderzoek conflictperiode wordt op basis van bronnenonderzoek vastgesteld of het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. Deze verkenning is nodig om een inschatting te maken van het risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Eerst worden de uitgangspunten voor de beoordeling van de relevantie van een indicatie toegelicht. Vervolgens wordt tekstueel samengevat welke indicaties er zijn achterhaald. De relevante indicaties worden in bijlage 4 ook in een chronologisch overzicht weergegeven. In dit overzicht wordt ook de herleidbaarheid en relevantie van de indicaties overwogen. De deelvraag die in dit hoofdstuk centraal staat is: Is het onderzoeksgebied (deels) betrokken geweest bij oorlogshandelingen (indicaties) en is er daardoor sprake van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten, oftewel van verdacht gebied?

2.1

Uitgangspunten voor de beoordeling van de relevantie van een indicatie

Bij het beoordelen van de relevantie van achterhaalde informatie of een indicatie, wordt het volgende selectiecriterium uit het CS-VROO toegepast: ‘Indicaties dienen een locatieverwijzing te hebben, aangezien deze essentieel is om te bepalen of de informatie relevant is voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied.’3 Indien een locatieverwijzing niet direct verwijst naar (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied op een andere wijze geen directe relatie met het onderzoeksgebied heeft, dan wordt de achterhaalde informatie niet in het rapport opgenomen of als niet relevant beoordeeld. Hierdoor wordt het onderzoek zo feitelijk en relevant mogelijk gehouden.

2.2

Achterhaalde indicaties uit het geraadpleegde bronnenmateriaal

Hieronder wordt per instantie of bronsoort beschreven welke feitelijk herleidbare informatie tijdens het onderzoek is achterhaald. In bijlage 1 is te lezen hoe en wanneer de archieven en bronnen zijn geraadpleegd. In bijlage 4 is een chronologisch overzicht van de achterhaalde indicaties en hun relevantie opgenomen. Een uitgebreid overzicht van geraadpleegde archiefbewaarplaatsen en bronnen is te vinden in bijlage 1 en 2 van dit onderzoeksrapport.

2.2.1

Literatuur

Voor het onderzoeksgebied zijn relevante literatuurbronnen geraadpleegd. Hierbij gaat het zowel om (verplichte) standaardwerken als specifieke regionale en lokale publicaties. In de chronologische tabel in bijlage 4 zijn de bevindingen van deze literatuurstudie uitgebreid geciteerd en beschreven. Ook is de herleidbaarheid en relevantie van elke indicatie beoordeeld. Samenvattend, zijn er rondom Elburg een aantal vliegtuigen verongelukt en hebben er bombardementen plaatsgevonden. Geen van deze indicaties is echter feitelijk naar het onderzoeksgebied te herleiden.

2.2.2

Gemeentelijk archief

In het archief van gemeente Elburg zijn de stukken van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en de oorlogsschaderapporten geraadpleegd. Hierbij is vanzelfsprekend in het bijzonder gelet op de locatie specifieke omstandigheden. Dit betekent dat er indien van toepassing ook is gezocht naar stukken die iets zeggen over ruimingen van verdedigingswerken, politie- en brand(schade)rapporten, vliegvelden, naoorlogse omnummering van woningen. Deze analyse heeft aangetoond dat er door de luchtbescherming enkele meldingen met betrekking tot oorlogshandelingen zijn gedaan. Een van deze meldingen heeft betrekking op een op de grens van Gemeente Elburg en Doornspijk neergestort Engels vliegtuig. Als gevolg hiervan zijn twee fosforbrisantbommen gevonden. Daarnaast is er in de nacht van 12 op 13 mei 1943 nog een vliegtuig neergestort. Hier is een metalen plaat van teruggevonden. Ook zijn er drie kisten met niet ontbrande brandbommen, afkomstig van een vliegtuig, gevonden. Achter een garage vielen op 9 oktober 1943 bovendien vier fosfor-rubber brandbommen. 3 Ibidem, 17.

Pagina 13 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Meer gedetailleerde informatie over deze en andere gebeurtenissen is terug te vinden in de chronologische tabel in de bijlagen. Hier is ook de herleidbaarheid en relevantie van de indicaties beoordeeld. Geen van de hierboven beschreven indicaties is echter te herleiden naar het onderzoeksgebied of de directe omgeving hiervan.

2.2.3

Provinciaal archief

In het provinciaal archief van de provincie Gelderland is onderzoek verricht in de relevante archieven van het Militair Gezag, stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en oorlogsschaderapporten. Tijdens het raadplegen van deze stukken is geconstateerd dat er voor het onderzoeksgebied in de bestudeerde mappen geen relevante stukken te vinden zijn.

2.2.4

Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 409, 492 en 575

In het NIMH zijn de collectie ‘Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’ met collectienummer 409, de collectie 492 ‘De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II en de collectie ‘Duitse verdedigingswerken in Nederland en rapporten van het Bureau Inlichtingen te Londen (1940-1945)’ met collectienummer 575 geraadpleegd. Er is geconstateerd dat er voor dit onderzoek geen relevante gegevens te vinden zijn.

2.2.5

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam

In het NIOD is ten eerste de ‘Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k)’ geraadpleegd. Hierin bevinden zich processen-verbaal met betrekking tot bomafwerpingen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten. Daarnaast is de ‘Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077)’ geraadpleegd, waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafwerpingen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 – april 1941. Er zijn voor het onderzoeksgebied geen relevante gegevens gevonden.

2.2.6

Nationaal Archief Den Haag

De collectie ‘Binnenlandse Zaken (toegangsnummer 2.04.53.15)’ is in het Nationaal Archief geraadpleegd. Hierin zijn de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943 ontsloten. In deze collectie zijn geen gegevens over Elburg gevonden. Daarnaast zijn in het Bunkerarchief zogenaamde Blok- en overzichtskaarten geraadpleegd. Er is onderzocht of er binnen het onderzoeksgebied sprake was van Duitse militaire infrastructuur. Hieruit is gebleken dat er geen verdedigingswerken aanwezig waren. Daarom zijn er geen situatietekeningen bestudeerd.

2.2.7

Explosieven Opruimingsdienst Defensie – Semi-Statisch Informatiebeheer

Het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) te Soesterberg is geraadpleegd. Hier is eerst de database met meldingen uit de periode 1971-2010 bekeken. MORA/UO’s op deze Excel-lijst die mogelijk relevant zijn voor het onderzoeksgebied, zijn vervolgens opgevraagd bij de EODD. Ook de MORA/UO’s die worden bewaard in het Semi-Statisch Informatiebeheer zijn hier geraadpleegd. Ook de database met uitgewerkte UO’s van 2010 tot heden zijn geraadpleegd. Hieruit is gebleken dat de dichtstbijzijnde ruiming op ruim 200 meter van het onderzoeksgebied ligt. In het onderzoeksgebied zelf zijn geen meldingen/ruimingen bekend. In het SIB is ook het archief van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) geraadpleegd. In deze collectie zijn de munitieruimingen in de periode 1945-1947 ontsloten. Aan de hand van de mijnenveldkaarten van de EOD is geanalyseerd of ter plaatse van het onderzoeksgebied mijnenvelden of op mijnen verdachte gebieden hebben gelegen. Aangezien dit niet het geval is zijn de bijbehorende mijnruimrapportages niet geraadpleegd. Een overzicht van de voor dit onderzoek relevante ruimingen is te vinden in de bijlage 2.

Pagina 14 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

2.2.8

Kadaster Zwolle

Via het Kadaster is (historisch) kaartmateriaal geraadpleegd. Dit betreft geallieerde stafkaarten, ‘Defence Overprints’ en historische topografische kaarten Kadaster. Met deze kaarten kunnen ook de naoorlogse veranderingen binnen het onderzoeksgebied worden geïnventariseerd (zie hoofdstuk 3). De beschikbare kaart is in ArcGIS op de huidige topografische situatie geplaatst. Er is te zien dat het onderzoeksgebied in 1943 in landelijk gebied lag en er nog geen bebouwing stond. Ook bestond het naastliggende waterreservoir destijds nog niet. Uit het feit dat er geen ‘Defence Overprint’ van dit gebied beschikbaar is, valt op te maken dat het hier waarschijnlijk geen militair strategisch gebied betrof.

Afbeelding 3: Uitsnede van een geallieerde stafkaart uit 1943 met daarop het onderzoeksgebied.

2.2.9

The National Archives (TNA) Londen, Verenigd Koninkrijk

De geallieerden maakten tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere gebruik van het zogenaamde ‘Nord de Guerre’ coördinatenstelsel. De gegevens (eventueel met coördinaten) uit internationaal bronnenmateriaal zijn door middel van geallieerde stafkaarten en met behulp van ArcGIS herleidbaar naar een specifieke locatie. De kaartvierkanten hebben een oppervlakte van een vierkante kilometer. Op onderstaande afbeelding zijn de hier gebruikte kaartvierkanten uit het ‘Nord de Guerre’ coördinatenstelsel te zien. Aangezien er in de literatuur en andere bestudeerde bronnen aanwijzingen zijn gevonden voor betrokken Britse troepen bij de oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied, is er onderzoek gedaan in de volgende collecties: Bomber Command, Coastal Command, Fighter Command en Second Tactical Air Force. Verder is er onderzoek verricht in de Operational Record Books van bij aanvallen betrokken Squadron-eenheden. Er is gebleken dat er weliswaar bombardementen op Elburg en in de directe omgeving hebben plaatsgevonden, maar dat deze niet (met zekerheid) naar een specifieke locatie zijn te herleiden. Uit de bestudeerde vluchtrapporten blijkt dat er twee bombardementen hebben plaatsgevonden die mogelijk kraters hebben achtergelaten die op de luchtfoto te zien zijn. Beide bombardementen hebben volgende de rapporten plaatsgevonden in het vak met de coördinaten Z.7128.

Dit is een stuk van het onderzoeksgebied af, maar het noteren van de coördinaten ging niet altijd even nauwkeurig. Er zijn daarnaast aanwijzingen gevonden voor betrokken Britse troepen bij artilleriebeschietingen in of nabij het onderzoeksgebied. Om deze reden zijn er voor dit onderzoek War Diaries (oorlogsdagboeken) van Britse troepen uit The National Archives te London geraadpleegd. In de bestudeerde documenten wordt Elburg zeer weinig tot niet genoemd. Er is voor dit onderzoek dan ook geen relevante informatie gevonden.

Pagina 15 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Afbeelding 4: Relevante ‘Nord de Guerre’ vierkanten op en rondom het onderzoeksgebied.

2.2.10 Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA), Freiburg, Duitsland De collectie ‘Lageberichte’ van de Luftwaffenführungsstab Ic bevat meldingen over bomafwerpingen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 – 10 november 1941. Uit het raadplegen van deze collectie blijkt dat er geen informatie te vinden is over bomafwerpingen op Elburg.

2.2.11 National Archives and Record Administration (NARA) Verenigde Staten Aangezien er geen duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie, uitgevoerd door de United States Army Air Forces, is er in het NARA geen aanvullend bronnenonderzoek gedaan. Omdat er ook niet is gebleken dat Amerikaanse landmachteenheden betrokken waren bij oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied, zijn geen Amerikaanse War Diaries (oorlogsdagboeken) geraadpleegd.

2.2.12 Library and Archives Canada (LAC), Ottawa, Canada Aangezien uit het overige bronnenmateriaal is gebleken dat Canadese landmachteenheden bij oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied betrokken waren, zijn relevante War Diaries (oorlogsdagboeken) van de betreffende eenheden geraadpleegd. In de bestudeerde documenten zijn geen relevante gegevens gevonden.

2.2.13 Websites De volgende online-databases zijn geraadpleegd: SGLO Crash Database, Vergeltungswaffen.nl en Delpher. Uit deze inspanning is gebleken dat er in de omgeving van Elburg enkele vliegtuigen zijn neergestort. Bovendien wordt er melding gemaakt van twee V.1-inslagen. Beide inslagen liggen echter ver genoeg van het onderzoeksgebied verwijderd. Om deze reden zal er geen verder diepgaand onderzoek naar deze inslagen worden gedaan. In de krantenbank Delpher zijn geen relevante gegevens gevonden.

Pagina 16 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

2.2.14 Luchtfotocollecties Er is een inventarisatie gemaakt van de beschikbare luchtfoto’s betreffende de data waarop oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De inventarisatie is gemaakt aan de hand van de volgende luchtfotocollecties: The National Collection of Aerial Photography (NCAP, voormalig The Aerial – Reconnaissance Archives (TARA)) te Edinburgh Scotland, Wageningen UR te Wageningen, Kadaster te Zwolle, Laurier Military History Achive (LMH), Waterloo (Canada) en National Archives and Records Administration (NARA), College Park (MD, Verenigde Staten). Voor een nauwkeurige analyse is in deze collecties gezocht naar luchtfoto’s die zowel kort voor als vlak na relevante oorlogshandelingen zijn genomen. Bij de selectie is gelet op dekking en kwaliteit. De geselecteerde luchtfoto’s zijn in ArcGIS Pro op de huidige topografische/geografische situatie geplaatst. Vervolgens zijn de afbeeldingen geanalyseerd op aanwijzingen voor mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Hieronder volgt een opsomming van de belangrijkste resultaten en bevindingen. Op deze luchtfoto zijn in (de directe omgeving) van het onderzoeksgebied geen opvallende bodemverstoringen te zien. Wat opvalt is dat het gebied in 1945 in een landelijke omgeving lag. Vandaag de dag is het gebied bebouwd en ligt er een nieuw waterreservoir.

Ten zuidwesten van het onderzoeksgebied bevinden zich twee vlak bij elkaar liggende inslagkraters van afwerpmunitie. Deze kraters kunnen afkomstig zijn van een van bovengenoemde bombardementen, maar liggen minstens 700 meter van het onderzoeksgebied verwijderd. Om deze reden worden deze kraters voor dit onderzoek verder als niet relevant beschouwd.

2.3

Conclusie vooronderzoek conflictperiode (1940-1945)

Uit bovenstaande bevindingen blijkt dat er op en rondom Elburg verschillende bombardementen hebben plaatsgevonden. Ook zijn er enkele vliegtuigen neergestort. Geen van deze indicaties is echter (met zekerheid) te herleiden naar het onderzoeksgebied. Uit de luchtfotoanalyse blijkt ook dat er in en direct rondom het onderzoeksgebied weinig bodemverstoringen te zien zijn. Op ruim 700 meter afstand van het onderzoeksgebied zijn echter twee inslagkraters van afwerpmunitie te zien. Over de oorzaak van deze kraters is na nader onderzoek echter nog niets met zekerheid te zeggen. Er zijn twee mogelijke bombardementen geïdentificeerd die wellicht te maken hebben met deze kraters. Omdat de kraters echter ver genoeg van het onderzoeksgebied af liggen, worden deze verder als niet relevant beschouwd. Er zijn verder geen indicaties gevonden die direct en feitelijk herleidbaar zijn naar het onderzoeksgebied. Daarnaast wijst het feit dat er in het onderzoeksgebied al gebouwd is, op het feit dat een groot deel van de bodem al is geroerd. Ook ligt er een waterreservoir rondom de helft van het onderzoeksgebied. Er zijn geen in het onderzoeksgebied geen meldingen/ruimingen van de explosievenopruimingsdienst bekend. De dichtstbijzijnde ruiming ligt ruim 200 meter van het onderzoeksgebied verwijderd. Dit verkleind de kans op het aantreffen van munitieartikelen in het onderzoeksgebied des te meer.

Pagina 17 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

[

Pagina 18 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

3 Evaluatie en afbakening (on)verdacht gebied In voorgaande hoofdstukken is onderzocht of er zogenaamde indicaties en/of contra-indicaties in het onderzoeksgebied zijn aan te wijzen. De resultaten van dit onderzoek zouden naar de volgende vraag moeten leiden: Wat zijn de te verwachten eigenschappen (hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, verschijningsvorm) van de mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten? Indien de hoofdsoort afwerpmunitie wordt vastgesteld, geldt ook de volgende vraag: Wat is het type ontstekingsinrichtingen en wat is het verwachte aantal? In voorgaande hoofdstukken is echter gebleken dat er op basis van het bestudeerde bronnenmateriaal geen aanwijzingen zijn voor het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. In onderstaande paragrafen wordt deze aanname weliswaar verder gespecificeerd, maar de te verwachten eigenschappen van de mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten worden logischerwijs buiten beschouwing gelaten.

3.1

Evaluatie afweging indicaties en contra-indicaties

In de deelconclusie van voorgaand hoofdstuk is al uiteengezet dat er geen indicaties zijn gevonden die feitelijk herleidbaar zijn naar het onderzoeksgebied. De waargenomen inslagkraters van afwerpmunitie op de bestudeerde luchtfoto worden hieronder wel genoemd, maar omdat zij op ruime afstand van het onderzoeksgebied liggen wordt er verder niet afgebakend

3.2

Horizontale en verticale afbakening (on)verdacht (deel)gebied

3.2.1

Horizontale afbakening

In onderstaande tabel is op basis van de achterhaalde indicaties een afweging gemaakt omtrent de horizontale en verticale afbakening van het onderzoeksgebied. Per indicatie is een gebied horizontaal en verticaal afgebakend. De afbakeningen worden steeds kort gemotiveerd. Bovendien is elke hieronder genoemde indicatie, indien van toepassing en indien mogelijk, voorzien van een ID-nummer. Dit nummer is gekoppeld aan de in ArcGIS ingetekende indicatie. Zo is elke indicatie die in onderstaande tabel wordt afgebakend visueel terug te vinden in dit geografisch informatiesysteem. ID

Indicatie

1

Kraters afwerpmunitie

Horizontale afbakening n.v.t.

Verticale afbakening n.v.t.

Motivatie Onverdacht: De afstand van de kraters tot het onderzoeksgebied is ruim 700 meter. Daarnaast zijn er geen aanwijzingen dat ook het onderzoeksgebied is getroffen. Om deze reden wordt deze indicatie als niet relevant beschouwd.

Tabel 2: Horizontale- en verticale afbakening van het verdachte gebied.

3.2.2

Verticale afbakening

In bovenstaande tabel is per indicatie de verticale afbakening af te lezen. Deze is, zoals te zien in de tabel, hier echter niet van toepassing.

3.3

Mogelijk aan te treffen munitieartikelen

In verband met het gebrek aan indicaties die wijzen op aan te treffen munitieartikelen in het onderzoeksgebied, wordt er in deze paragraaf verder niet ingegaan op dit onderwerp.

Pagina 19 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

4 Leemten in kennis Uiteraard is er altijd sprake van bepaalde factoren die (de diepgang van) het onderzoek beïnvloeden. Zo is er ook in dit onderzoek sprake van leemten in kennis, ten eerste namelijk dat bepaalde indicaties die zijn aangetroffen in literatuur, archiefstukken en meldingsrapportages van de EOD niet te herleiden zijn naar een specifieke locatie. Deze indicaties zijn daarom als niet herleidbaar aangemerkt. Daarnaast is de bestudeerde luchtfoto van net voor de definitieve bevrijding van Elburg. Een luchtfoto van een latere datum was niet beschikbaar.

Pagina 20 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

5 Conclusie 5.1

Conclusie

De intentie van deze studie was te achterhalen of er in het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten en hoe het (on)verdachte gebied is af te bakenen. Om tot een gefundeerd en onderbouwd antwoord op dit vraagstuk te komen, is allereerst geanalyseerd of het onderzoeksgebied (deels) betrokken is geweest bij oorlogshandelingen (indicaties) en of er daardoor sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten, oftewel van verdacht gebied. Vervolgens is er gepoogd de gebeurtenissen te achterhalen die een aanwijzing vormen dat een (mogelijk verdacht) gebied of een deel hiervan als onverdacht kan worden aangemerkt (contra-indicaties). Ten slotte is door middel van een grondige bronanalyse uiteengezet wat de te verwachten eigenschappen (hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, verschijningsvorm) van de mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten zijn. Op basis van de bevindingen kan er allereerst worden geconcludeerd dat er rondom het onderzoeksgebied en rondom het dorp Elburg oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden. Geen van de achterhaalde indicaties is echter feitelijk te herleiden naar het onderzoeksgebied.

Op de bestudeerde luchtfoto zijn twee inslagkraters van afwerpmunitie te zien, maar ook hier is niet met zekerheid te zeggen van welk bombardement deze afkomstig zijn. Ook is er geen relatie met het onderzoeksgebied, dus de kraters worden verder achterwege gelaten. Ook het feit dat het onderzoeksgebied grotendeels bebouwd is en dat er geen explosievenruimingen bekend zijn, blijkt dat het onderzoeksgebied niet direct als verdacht kan worden beschouwd. Kortom, er zijn geen directe aanwijzingen voor aan te treffen oorlogsresten in het onderzoeksgebied. De volgende vraag vormde het uitgangspunt van dit onderzoek: Is er in het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ sprake van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten en hoe is het (on)verdachte gebied af te bakenen? Deze vraag is na het uitvoeren van bovenstaand onderzoek als volgt te beantwoorden: In het onderzoeksgebied ‘De Voord te Elburg’ is geen sprake van aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Het gehele onderzoeksgebied is daarom als onverdacht aangemerkt. Het hierop volgende advies wordt hieronder beschreven.

Afbeelding 5: Bodembelastingkaart ‘De Voord te Elburg’.

Pagina 21 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

5.2

Advies

Op basis van de hierboven uiteengezette conclusies van dit onderzoek, adviseert Xplosure om het ‘Protocol Toevalsvondst’ te hanteren. Dit protocol is te vinden in de bijlagen van dit rapport en is verbonden aan het projectnummer van dit onderzoek en bijbehorend onderzoeksgebied. Wanneer munitie of munitiegelijkende objecten worden aangetroffen, wordt geadviseerd om de werkzaamheden stil te leggen en de politie van de vondst op de hoogte te stellen. Indien dit protocol door het onverhoopt aantreffen van munitie(gelijkende) vondsten in werking is getreden, moet worden bekeken of voortzetting/uitbreiding van het opsporingsproces wenselijk is. N.B.: Xplosure doet de dringende aanbeveling dit rapport te overleggen aan de gemeente(n) waarbinnen het gebied dat onderwerp is van dit vooronderzoek is gelegen.

Pagina 22 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

6 Bronnenlijst 6.1

Primaire bronnen

Zie bijlage 1 en 2 voor de verantwoording en specificatie van het primair bronnenmateriaal.

6.2

Secundaire bronnen/literatuur

Amersfoort, H., en P. Kamphuis (red.), Mei 1940. De Strijd op Nederlands grondgebied (4e druk) (Den Haag 2021). Eversteijn, T., ‘Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945’ (niet gepubliceerd). Foreman, J., The Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (2004). Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (Eindhoven 2001). Klep, C., en B. Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995). Middelbrook, M., en C. Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (2014). Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Jaarplan 2015 (Den Haag 2014). Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2 delen, 's-Gravenhage 1970). Nierstrasz, V.E. (red.), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II (Diverse delen, ’sGravenhage 1952-1963). Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, Besluit van 28 november 2019 tot wijziging van het Arbeidsomstandighedenbesluit (...), Staatsblad 471 (november 2019). Stichting Veilig Omgaan met Explosieve Stoffen, Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (versie 2020-02). Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil. Kroniek van een luchtoorlog (Drie delen, Den Haag, 1990-1992).

Pagina 23 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

7 Bijlagen 7.1

Bijlage 1: Verantwoording bronnenmateriaal en wijze van raadplegen

Bronnen:

Geraadpleegd:

Literatuur Gemeentearchief en provinciaal archief Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 575 The National Archives te London, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 409 The National Archives London, gegevens aangaande artilleriebeschietingen National Archives and Record Administration II (NARA II at College Park (VS)) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) Library and Archives Canada te Ottawa (Canada) Laurier Military History Archive te Waterloo (Canada)

Verplicht: ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

Optioneel: Ja Ja Ja Ja Ja

✓ ✓

Ja Ja

✓ ✓ ✓

Ja Ja Ja

✓ ✓ ✓ ✓

Ja Ja Ja Ja

✓

Nee

✓

Nee Ja Ja Ja

✓ ✓ Niet vermeld in CS-VROO

Tabel 3: Overzicht van verplicht en optioneel te raadplegen bronnen, zoals vermeld in het CS-VROO. Bronnen: Literatuur Gemeentearchief en provinciaal archief Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Com-

Pagina 24 van 55

Wijze van raadplegen: Database en online. Gemeentearchief fysiek bezocht; provinciaal archief geraadpleegd in eigen database. Eigen database.

Datum: 11/12-2022 28-11-2022

Eigen database. Eigen database.

11/12-2022 11/12-2022

Eigen database + online ruimrapporten aangevraagd.

11/12-2022

Eigen database + online aangeschaft.

11/12-2022

11/12-2022

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

mission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 575 The National Archives te London, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 409 The National Archives London, gegevens aangaande artilleriebeschietingen National Archives and Record Administration II (NARA II at College Park (VS)) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)

Eigen database + online. Online.

11/12-2022 11/12-2022

Eigen database + online.

11/12-2022

Eigen database.

11/12-2022

Online.

11/12-2022

Eigen database + online.

11/12-2022

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t. Eigen database + online.

N.v.t. 11/12-2022

Tabel 4: Overzicht van de wijze van raadplegen van archiefplaatsen c.q. bronnen.

Pagina 25 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

7.2

Bijlage 2: Specificatie bronnenmateriaal

Gemeentelijk archief Volgens het CS-VROO dienen in het gemeentearchief in ieder geval de stukken van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en de oorlogsschaderapporten te worden geraadpleegd. Indien noodzakelijk, wordt in ook gezocht naar aanwijzingen voor contra-indicaties. Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe 1051 Gemeentebestuur Elburg 1940-1973 Inv.nr.: Omschrijving: 685 Stukken betreffende het lichten van in de Tweede Wereldoorlog gezonken schepen in en rond de haven, 1945-1950 713 Stukken betreffende het vorderen van gebouwen, terreinen en dieren, 1940-1948 886 Algemeen dossier betreffende de handhaving van de openbare orde, 1941-1944 869 Stukken betreffende de bescherming tegen luchtaanvallen, 1940-1944 901 Ingekomen stukken betreffende het nemen van verduisteringsmaatregelen, 1940-1944 916 Indicateurs, 1940-1945, 1940-1941 917 Indicateurs, 1940-1945, 1942-1945 985 Rapporten van de marechaussee, groep Wezep, post Elburg, 1941-1944 1098 Register van ontvangen stukken, 1945 Tabel 5: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in ‘Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe. Provinciaal archief In het provinciaal archief zijn met name de stukken van het Militair Gezag relevant. Hierbij worden zowel de stukken op provinciaal niveau als op districtsniveau geraadpleegd.

Daarbij worden stukken met betrekking tot de luchtbeschermingsdienst, stukken met betrekking tot aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en stukken met betrekking tot oorlogsschaderapporten verplicht geraadpleegd. Indien noodzakelijk, wordt in ook gezocht naar aanwijzingen voor contra-indicaties. Gelders Archief 0039 Gedeputeerde Staten 8529 Opruimen van mijnen en munitie 1945-47 0244 Provinciale Waterstaat 86 Opgaven van oorlogsschade in de provincie Gelderland 386 Bescherming van waterstaatswerken tegen luchtaanvallen, 1937-1950 1037 Militair Gezag in Gelderland Inv.nr. Omschrijving 62 Stukken betreffende oorlogsschade en de uitkeringen van verzekeringen, 1944-1945 69 93 191 Stukken betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945. 211 Stukken betreffende de vergoeding van oorlogsschade, uitkeringen aan oorlogsslachtoffers en verzekeringsaangelegenheden, 1945. 222 270 Verslagen over ongevallen 1945 285 Stukken betreffende door gemeenten verstrekte opgaven van aangetroffen explosieven, 1945. 2 omslagen N.B. Stukken binnengekomen bij de DMC te Doetinchem en de DMC te Zutphen. Geordend per gemeenten 286 Stukken betreffende door gemeenten verstrekte opgaven van aangetroffen explosieven, 1945. 2 omslagen N.B. Stukken binnengekomen bij de DMC te Doetinchem en de DMC te Zutphen. Geordend per gemeente.

325 Stukken betreffende brandweer, mijnopruiming en luchtbescherming, 1945. 350 Stukken betreffende militaire zaken, 1945. 372 Stukken betreffende brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, 1945. 409 Stukken betreffende de luchtbescherming en mijnopruiming, 1944-1945. 433 Oorlogsschade, 1945. 452 Stukken betreffende de brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, 1944-1945. 493 Stukken betreffende brandweer en luchtbescherming, 1945.

Pagina 26 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

540 Stukken betreffende brandweer, mijnopruiming en luchtbescherming, 1945. 564 Rapporten, 1945. 572 Stukken betreffende luchtbescherming, brandweer en mijnopruiming, 1945. 1557 Documentatie collectie Tweede Wereldoorlog 89 257 1243 Tabel 6: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het Gelders Archief. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) De collectie ‘Duitse verdedigingswerken in Nederland en rapporten van het Bureau Inlichtingen te Londen (1940–1945)’ met collectienummer 575 dient te worden geraadpleegd. De collectie ‘Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’ met collectienummer 409 hoeft enkel te worden geraadpleegd indien uit raadpleging van de verplichte bronnen blijkt dat er indicaties zijn dat grondgevechten hebben plaatsgevonden in de periode mei 1940. 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940 Inv.nr.: Omschrijving: Niet relevant 492 De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie Inv.nr.: Omschrijving: Niet relevant 575 Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575-serie) Inv.nr.: Omschrijving: Niet relevant Tabel 7: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het NIMH. Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Het NIOD beschikt over twee collecties met betrekking tot de luchtoorlog die verplicht moeten worden geraadpleegd. Beide collecties zijn dan ook geraadpleegd en worden hieronder weergegeven.

077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945 Inv.nr.: Omschrijving 1328 Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941 1759 Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943 Tabel 8: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. 216K Departement van Justitie, (1935) 1940-1945 (1950) Inv.nr.: Omschrijving Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee 180 inzak het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en de vondst van nietontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944 181 Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten: Aalsmeer-Apeldoorn. 182 Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten: Arcen-Arnhem. 183 Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten: Pagina 27 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

184

185 186

Baarn-Burgh. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten: Capelle a/d IJssel-Dwingeloo. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten: Echt-Zwolle Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen

Tabel 9: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Nationaal Archief te Den Haag In het Nationaal Archief zijn onderstaande archieven geraadpleegd. Indien mogelijk is er specifiek gezocht naar stukken over de betreffende provincie en de directe omgeving van het onderzoeksgebied. 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen Inv.nr.: Omschrijving 69-79 Meldingen en proces-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten, 19401941 73 Gelderland 2.04.110 Archief Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie Binnenlandse Zaken 1945-1974 Inv.nr. Omschrijving 20 Registers met krantenknipsels inzake explosieven. Zonder datum 21 Registers met krantenknipsels inzake explosieven. 1945-1947 22 Registers met krantenknipsels inzake explosieven. 1957-1959 27 Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig. 1965-1970 28 Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst.

1947-1970 2.13.71 Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen 1940-1941 – Ministerie van Oorlog te Londen [1941-1945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974) Inv.nr.: Omschrijving 1788-2107 2.13.167 Bunkerarchief Inv.nr.: Omschrijving Blok- en overzichtskaarten 2.13.210 Ministerie van Defensie: Commissie van Proefneming Inv.nr.: Omschrijving 23 Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn, 1940. Tabel 10: Overzicht van geraadpleegde bronnen in het Nationaal Archief Den Haag. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) De EOD is eigenaar van twee archieven: het ‘Mijnenveldregister’ en het archief met de ‘Uitvoeringsopdrachten’ (UO’s), ook betiteld als ‘Melding Opdracht Ruimrapportage Afdoening’ (MORA), de ruimrapporten. Meldings- en ruimgegevens van verdachte objecten/ontplofbare oorlogsresten (1971-2022) Nummer: Locatie: Aangetroffen: Geen relevante meldingen aangetroffen. Tabel 11: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het archief van de EODD. Semistatische archiefdiensten (SSA) Ministerie Defensie te Rijswijk

Pagina 28 van 55

Projectcode: P03856 Versie: Definitief

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode De Voord te Elburg

Het SSA beschikt nog over het archief van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Deze dienst was in de periode 1945-1947 verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten munitie. Archief Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) Inv.nr.: Omschrijving: Doos 43 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 43 A t/m B Doos 44 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 44 B t/m E Doos 45 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 45 E t/m G Doos 46 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 46 G t/m H Doos 47 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 47 H t/m K Doos 48 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 48 K t/m L Doos 49 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 49 M t/m N Doos 50 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 50 N t/m O Doos 51 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 51 P t/m S Doos 52 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 52 S t/m U Doos 53 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 53 V t/m W Doos 54 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos

54 W Doos 55 Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 55 W t/m Z Tabel 12: Overzicht van de geraadpleegde bronnen in het SSA. Kadaster Zwolle Via het Kadaster is onderstaand (historisch) kaartmateriaal geraadpleegd. Het gaat bijvoorbeeld om geallieerde stafkaarten en, indien beschikbaar, Defence Overprints, historische topografische kaarten Kadaster. Deze kaarten zijn ook gebruikt bij het onderzoek naar naoorlogse ontwikkelingen (contra-indicaties). Soort materiaal: Geallieerde stafkaarten Historische topografische kaarten Kadaster

Bron/link: 357 Elburg 1943 Historische tijdreis 1945

Tabel 13: Overzicht van geraadpleegde bronnen via Kadaster Zwolle. Luchtfotocollecties De beschikbare relevante luchtfoto’s zijn geïnventariseerd en door middel van ArcGIS Pro op de juiste locatie gelegd en bestudeerd. Voor het luchtfoto-onderzoek zijn de volgende collecties beschikbaar: The National Collection of Aerial Photography (NCAP, voormalig The Aerial – Reconnaissance Archives (TARA)) te Edinburgh, Schotland; Wageningen UR te Wageningen; Kadaster Zwolle; Laurier Military History Archive (LMH), Waterloo (Canada); National Archives and Records Administration (NARA), College Park (MD, Verenigde Staten). Met het oog op een nauwkeurige analyse is rekening gehouden met de pijlers dekking en kwaliteit. Opnamedatum: 15-03-1945

Sortienummer: 4-1977

Beeldnummers: 3026

Opnamehoogte: 1:9.400

Bron/archief: DOTKA

Tabel 14: Overzicht van de geraadpleegde en bestudeerde luchtfoto’s. The National Archives (TNA) te Londen, Verenigd Koninkrijk In The National Archives is onderzoek verricht naar verschillende stukken van de Royal Air Force, War Diaries van grondtroepen en Daily Logs van de geallieerde Second Tactical Air Force. AIR26 Air Ministry: Operations Record Books, Wings Inv.nr.: Omschrijving: 197 No. 136 Wing Airfield, Operations Record Book, 1943 Nov.-1945 Oct. AIR27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons Inv.nr.: Omschrijving: 1678/102 Squadron Number: 308 Records of Events: Y