Integraal preventieplan voor een gezond en actief leven in Elburg definitief

Integraal preventieplan voor een gezond en actief leven in Elburg Plan voor het stimuleren van sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie, welzijn en het versterken van de sociale basis 2023-2026

Naam Gemeente: Elburg Naam verantwoordelijk wethouder: dhr. W. Krooneman Datum: 26 september 2023 Contactpersoon: Marijn Hofmeijer E-mail adres: marijn.hofmeijer@elburg.nl Telefoonnummer: (0525) 688 688

Inhoudsopgave Inleiding

Kijk op preventieaanpak Elburg Integraal preventieplan

1. Waar staat Elburg? 1.1 Demografie, sociaaleconomische gezondheidsverschillen en mantelzorg en vrijwilligerswerk 1.2 Gezondheid algemeen en mentaal welbevinden 1.3 Leefstijl, sport, bewegen en cultuur 1.4 Belangrijkste opgaven 1.5 Hier wordt aan gewerkt

2. Dit wil Elburg bereiken 2.1 Sociale basis 2.2 Gezondheidsachterstanden 2.3 Fysieke en sociale leefomgeving 2.4 Gezonde leefstijl 2.5 Weerbaarheid en mentale gezondheid 2.6 Vitaal ouder worden

3. Kennisinfrastructuur

3.1 Invulling kennis- en adviesfunctie GGD 3.2 Coördinatie regionale aanpak preventie

4. Monitoring en evaluatie Monitoring en evaluatie van de doelstellingen

5. Samenhang

Vier pijlers Mix van interventies Integrale en domeinoverstijgende samenwerking

6. Verbinding onderdelen Brede SPUK, doelen GALA en Sportakkoord II (schema)

7. Toestemming gebruik informatie

8. Ondertekening

2

Inleiding - Kijk op preventieaanpak Elburg Waarom een integraal preventieplan?

In de gemeente Elburg moet het mogelijk zijn om in een veilige kansrijke omgeving geboren te worden, op te groeien en ouder te worden. Gezondheid en welzijn zijn hierin belangrijke aspecten. Uit onderzoek van het CBS blijkt dat dit belangrijk is voor het geluksgevoel en kwaliteit van leven. We zien gezondheid breder dan de afwezigheid van ziekte en klachten. We leggen het accent op de mensen zelf, op hun veerkracht, hun welzijn en op wat hun leven betekenisvol maakt. Gezondheid wordt door veel factoren beïnvloed (zie afbeelding 1). Een integrale benadering van preventie is nodig, met aandacht voor achterliggende factoren die invloed hebben op gezondheid. Dat kunnen individuele factoren zijn, maar ook de fysieke en sociale omgeving, zoals de voedselomgeving of een beweegvriendelijke omgeving op school of op het werk. Of factoren als bestaanszekerheid. Door met de integrale preventie aanpak in Elburg te richten op al deze factoren, dragen we bij aan de beweging naar ‘de voorkant’ waarin de gezondheid en het welzijn van onze inwoners centraal staat.

Aansluiting bij landelijke ontwikkelingen

Met het versterken van de preventieve aanpak sluit de gemeente Elburg aan bij de komst van het Gezond- en Actief Leven Akkoord (GALA) waarmee gemeenten, GGD’en, verzekeraars en VWS zich gezamenlijk inzetten om een gezond en actief leven met een stevige sociale basis te bevorderen. Voor de periode 2023-2026 zijn de afspraken in het GALA erop gericht om lopende activiteiten in preventief gezondheidsbeleid te continueren en aanvullend nieuwe thema’s op te starten. Daarnaast is ook de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) Sport en Cultuur vernieuwd. Het GALA en de vernieuwde BRC bieden kans om meer impact en verbinding tussen de verschillende doelen te realiseren. Met als doel: gezondere inwoners, van jong tot oud.

De urgentie hiervoor is groot: de zorgvraag neemt de komende decennia alleen maar toe; de beschikbaarheid en betaalbaarheid van voorzieningen staat onder druk; de mentale veerkracht neemt af; én de gezondheidsverschillen worden steeds groter. Zolang mensen schulden hebben of geen werk kunnen vinden, heeft een gezonde leefstijl een lage prioriteit. Ook voelen inwoners met financiële problemen zich vaker eenzaam en zijn minder zelfredzaam. Deze maatschappelijke uitdagingen vragen om een stevige integrale preventie aanpak. Dit plan geeft gemeente Elburg een startpunt om samen met partners en inwoners deze aanpak te versterken.

Afbeelding 1: Impactvolle determinanten van gezondheid (RIVM, 2022)

3

Inleiding - Kijk op preventieaanpak Elburg Wat willen we bereiken? Versterking van de integrale preventieaanpak in gemeente Elburg ten behoeve van de gezondheid en het welzijn van haar inwoners.

Onze visie op de integrale preventie aanpak

We gaan uit van de kracht van de inwoner en de samenleving. Inwoners hebben regie over het eigen leven en er is ruimte voor ontwikkeling. De gemeente Elburg stimuleert inwoners elkaar te helpen en ondersteunen via vier niveaus. Dit vormt de ondersteuningsorganisatie voor de inwoners (zie afbeelding 2). Doel is dat inwoners vanuit de sociale basis op een prettige manier in de gemeente Elburg leven. Daarbij is het mogelijk om gebruik te maken van aanvullende ondersteuning zoals de basisvoorzieningen, specialistische hulp en het vangnet en crisiszorg. Zie Beleidsplan Sociaal Domein 2024-2031 ‘Samen leven, Samen doen!’.

Uitgangspunten

Met de integrale preventie aanpak richten we ons met name op de eerste twee niveaus. We hanteren de volgende uitgangspunten: ▪ We kiezen een brede, integrale benadering van gezondheid. Gezondheid wordt in al het beleid opgenomen en programma’s en activiteiten worden in samenhang met elkaar uitgevoerd. ▪ Ambities worden geformuleerd op regionaal niveau, uitwerking vindt lokaal plaats met maatschappelijke partners en inwoners. ▪ We richten ons op zowel gezondheid als welzijn. Daarbij bouwen we verder vanuit het perspectief van Positieve Gezondheid. Eigen regie, veerkracht en samenkracht vormen de basis voor gezondheid. De focus ligt op Mens en Maatschappij of Gezondheid en Gedrag in plaats van Ziekte en Zorg. ▪ We richten ons daarbij met name op universele en selectieve preventie, met extra aandacht voor de doelgroepen jongeren, ouderen en inwoners in een kwetsbare positie. ▪ Inwoners participeren zoveel mogelijk in gezondheidsvraagstukken. Dat vindt plaats op een passende wijze die aansluit bij de leefwereld en omgeving van inwoners. Bij de lokale uitwerking van het thema gezondheid worden inwoners betrokken via directere vormen van participatie. Hierbij wordt uitgegaan van wat inwoners zelf verstaan onder gezondheid. Daarbij kan de gemeente faciliteren en op basis daarvan de juiste keuzes maken.

▪ Om gezondheidswinst bij mensen in een kwetsbare positie te bereiken, wordt ongelijk geïnvesteerd om gelijkheid te bevorderen.

Afbeelding 2: Ondersteuningsorganisatie voor de inwoners van Elburg

4

Inleiding – Integraal preventieplan Totstandkoming van het plan

iresearch heeft het proces van de totstandkoming van dit plan begeleid. Hierbij zijn we uitgegaan van de bestaand beleid (zie bijlage 1) en inzet van de gemeente. Om tot het uiteindelijke plan te komen, is een gemeentelijke kerngroep gevormd bestaande uit collega’s verantwoordelijk voor Volksgezondheid, Sport, Jeugd en Onderwijs, Maatschappelijke Opvang en Ouderen. De kerngroep is meerdere keren betrokken om procesmatige en inhoudelijke keuzes te maken. Er zijn interviews gehouden met gemeenteambtenaren en partners. Ook is er een werksessies met gemeenteambtenaren en een sessie met partners georganiseerd om tot de inhoud van het plan te komen. Daarnaast hebben verschillende meeleesrondes binnen de gemeente en met enkele partners plaatsgevonden. Ook is advies van de GGD gevraagd en hebben zij meegelezen in het huidige plan.

Relatie met Integraal Zorgakkoord (IZA)

Het Integraal Zorgakkoord (IZA) heeft als doel de zorg voor de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Om dit te bereiken zijn afspraken gemaakt tussen het ministerie van VWS, een groot aantal partijen in de zorg, cliëntenvertegenwoordigers en de VNG. Er is een brede roep om een beweging naar de ‘voorkant’ waarbij een gezonde samenleving centraal staat. Ook in het IZA is hier aandacht voor. Daarmee heeft dit plan van aanpak een directe link met het IZA. Voor de regio Noord-Veluwe en Zeewolde is in juni jl. een regiobeeld opgesteld. Op basis van het regiobeeld wordt in de regio uiterlijk op 31 december a.s. een regioplan IZA opgesteld voor de komende jaren. Daarin wordt de verbinding gemaakt met het GALA. In het IZA worden ook de vijf ketenaanpakken ingericht: 1) Kansrijke Start, 2) valpreventie bij ouderen, 3) aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen, 4) de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) bij overgewicht van volwassenen en 5) welzijn op recept. Deze aanpakken zijn direct verbonden met het versterken van de preventieaanpak in Elburg en het hierbij opgestelde integraal preventieplan.

Leeswijzer

Dit integraal preventieplan is de verbinding tussen beleid en de praktijk. De onderdelen in het plan worden in grote lijnen beschreven. We gaan in hoofdstuk 1 in op de huidige Elburgse situatie. Vervolgens geven we in hoofdstuk 2 per thema aan wat Elburg wil bereiken (doelen per doelgroep) en welke inspanningen hieraan bijdragen. We hebben inzichtelijk gemaakt op welke thema’s en doelgroepen we (extra) gaan inzetten om de gezondheid en welzijn van de inwoners te bevorderen. Hierbij hebben we onderscheid gemaakt in bestaande inspanningen en nieuwe inspanningen. Voor elk thema is een prioritering op hoofdlijnen aangegeven. Daarbij geldt dat de genoemde inzet voor uitvoering in 2024 wordt doorgezet in 2025 en 2026. Daarnaast zal in 2025/2026 de uitvoering worden versterkt vanuit de verschillende uitvoeringsplannen die in 2023 en/of 2024 worden opgesteld. Bijlage 4 geeft een overzicht van deadlines voor een aantal van de onderdelen voor de gemeente die vanuit het GALA zijn vereist. Voor de overige acties die van de gemeente gevraagd worden per doelstelling, zie het GALA. In hoofdstuk 3 gaan we in op de kennisinfrastructuur en in hoofdstuk 4 beschrijven we de monitoring en evaluatie van het integraal preventieplan. In hoofdstuk 5 beschrijven we de samenhang tussen de verschillende onderdelen van de integrale preventieaanpak.

Vervolg

De verdieping en uitwerking van de inspanningen worden in de jaarlijkse uitvoeringsagenda sociaal domein en uitvoeringsplannen concreet gemaakt. In het najaar van 2024 worden de inspanningen voor de verschillende doelstellingen verder geprioriteerd en wordt samen met partners bepaald op welke manier inwoners (meer en structureel) worden betrokken. In de uitvoeringsplannen is nadrukkelijk aandacht voor inspanningen voor mensen in een kwetsbare positie.

5

1. Waar staat Elburg?

1.1 Demografie, sociaaleconomische gezondheidsverschillen en mantelzorg en vrijwilligerswerk Demografie

▪ De gemeente Elburg heeft 23.740 inwoners. Het aandeel ouderen (65+) in Elburg stijgt van 20% in 2022 naar 26% in 2040. Deze stijging is harder dan gemiddeld in Nederland. ▪ Er is sprake van dubbele vergrijzing: er komen meer ouderen en ouderen worden ouder (80+). Hierdoor stijgt de prevalentie van chronische aandoeningen (hart- en vaatziekten, oncologie met vooral dementie en artrose als aandachtspunt). ▪ Vergeleken met Nederland heeft de gemeente Elburg een hogere grijze druk dan Nederland. In afbeelding 3 is te zien dat het percentage 65-plussers ten opzichte van 20-64 jarigen in gemeente Elburg 36% is. Dit zal naar verwachting stijgen naar 52% in 2040. In verhouding komen er dus veel meer ouderen ten opzichte van het aantal mogelijke arbeidskrachten.

Sociaaleconomische status, gezondheidsachterstanden en kansrijke start

Afbeelding 3: Percentage grijze druk in Elburg (GGD IJsselland en Proscoop, 2022).

▪ Gemeente Elburg scoort gemiddeld iets hoger dan het landelijk gemiddelde als het gaat om sociaaleconomische status. In Doornspijk is de Sociaaleconomische status, Welvaart-. Opleiding- en Arbeidsscore SES-WOA hoger (0,195) dan in Elburg en ‘t Harde (0,078 en 0,075). De referentiescore voor het gemiddelde in Nederland is 0. De SES-WOA score geeft aan hoe de gemeente scoort ten opzichte van andere gemeenten. De gemiddelde score voor heel Nederland is 0. Bij een hogere score zijn de inwoners welvarender en/of hoger opgeleid en/of langduriger aan het werk. ▪ Er zijn in gemeente Elburg 13% laaggeletterde werkenden (30-50 jaar) t.o.v. 8% in Nederland. Voor 50+ werkenden met gezin is dat 21% t.o.v. 14% in Nederland. ▪ Er zijn in Elburg minder huishoudens met een inkomen onder de lage inkomensgrens dan gemiddeld in Nederland (6% t.o.v. 8% in Nederland). Het aandeel volwassenen die moeite hebben met rondkomen lijkt te zijn gedaald tussen 2012-2016. ▪ Verschillen in opleiding, inkomen en gezondheid nemen regionaal toe. Zolang mensen schulden hebben of geen werk kunnen vinden heeft een gezonde leefstijl een lage prioriteit. 60% van de inwoners met bijstandsuitkeringen in Elburg heeft één of meer chronische aandoeningen, waarvan een derde 3 aandoeningen of meer. Bij werkenden is dit 6%. Ook voelen inwoners met financiële problemen zich vaker eenzaam en zijn minder zelfredzaam.

▪ In Elburg is een grote groep zwangere vrouwen met psychische of psychiatrische problemen (17%, t.o.v. 9% in Nederland). ▪ De taakstelling voor het tweede halfjaar van 2023 is 37 nieuwkomers huisvesting bieden in gemeente Elburg.

Sociale basis, mantelzorg en vrijwilligerswerk

▪ De leefbaarheid in Elburg is (op basis van de leefbarometer) goed. De sociale samenhang in Elburg is goed (0,029) en vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (0,0). Elburg krijgt een minder goede score op de voorzieningen. ▪ Contact met mensen in de buurt, op een vereniging of in een kerk/moskee versterkt het sociale netwerk. Sinds 2016 zien we hierin in Noord- en Oost Gelderland (NOG) een dalende trend. In Elburg is het aandeel dat minimaal wekelijks deelneemt aan activiteiten binnen de kerk/moskee echter hoger dan in NOG. ▪ Het aandeel vrijwilligers tussen 19-65 jaar in gemeente Elburg (37%) ligt hoger dan landelijk (25%) en in de regio NOG (30%). Wel lijkt het aandeel vrijwilligers in Elburg licht afgenomen sinds 2016 (42%). ▪ Vrijwilligerswerk gebeurt meer door oudere doelgroepen dan door 18 t/m 34 jarigen en meer bij hogere sociaaleconomische positie (SEP) dan lage SEP. ▪ Het aandeel mantelzorgers tussen 19-65 jaar (17%) ligt hoger dan landelijk (13%). ▪ Meer vrouwen dan mannen zijn mantelzorger. Voor bronnen, zie bijlage 1

6

1. Waar staat Elburg?

1.2 Gezondheid algemeen en mentaal welbevinden Gezondheid algemeen ▪ Daling in ervaren gezondheid van 82% in 2020 naar 75% in 2022. Dit aandeel daalde minder hard dan landelijk (van 79% naar 70%). Mensen met een lage SEP ervaren hun gezondheid minder vaak als (zeer) goed (65%) t.o.v. mensen met een middel/hoog SEP (80%). ▪ Nederland vergrijst. Elburg vergrijst nóg meer. Vanwege de vergrijzing zal het aantal kwetsbare ouderen toenemen. De zorgvraag wordt de komende jaren groter. De intensieve zorgvraag wordt nóg groter. Tegelijk wordt de groep die potentieel mantelzorger is steeds kleiner.

Mentaal welbevinden

▪ 18% van de volwassenen en ouderen in gemeente Elburg geeft aan lichte tot ernstige psychische klachten te hebben in 2022 (t.o.v. 21% in Nederland). Ook geeft 18% aan afgelopen jaar te maken te hebben gehad met overspannenheid of een burn-out, t.o.v. 11% in 2020. ▪ De mentale veerkracht neemt af, het aantal inwoners met psychische klachten en mindere weerbaarheid neemt toe. Met name onder jongeren/jongvolwassenen. In de gemeente Elburg is het aandeel middelbare scholieren met een verhoogd risico op psychosociale problemen tussen 2015 en 2021 toegenomen van 17% naar 40% (zie afbeelding 4). ▪ Eenzaamheid is een blijvend probleem, voornamelijk onder ouderen en alleenwonenden. 46% van de 65-plussers geeft aan eenzaam te zijn. In het algemeen lijkt het aandeel volwassenen dat ernstig eenzaam is te zijn gestegen tussen 2016 (5%) en 2022 (10%). Dit is vooral emotionele eenzaamheid, wat van 19% in 2016 is gestegen naar 28% in 2022.

Afbeelding 4: Psychische gezondheid van middelbare scholieren

Voor bronnen, zie bijlage 1

7

1. Waar staat Elburg? 1.3 Leefstijl, sport, bewegen en cultuur Leefstijl ▪ Zowel jongeren als volwassenen en ouderen bewegen onvoldoende. ▪ 34% van de kinderen tussen 4-12 (t.o.v. 38% in NOG) en 13% van de middelbare scholieren (t.o.v. 16% in NOG en Nederland) beweegt dagelijks minimaal 1 uur. Het percentage middelbare scholieren dat wekelijks sport bij een club of vereniging ligt lager dan landelijk (64% t.o.v. 74%). ▪ 58% van de volwassenen voldoet niet aan de beweegnorm (t.o.v. 52% landelijk). ▪ Het aandeel inwoners dat minimaal 1 keer per week sport neemt af met de leeftijd. 81% van de jongvolwassenen (16 t/m 25 jaar) 52% van de volwassenen (18- tot 65jarigen) en 35% van de 65-plussers sport wekelijks. ▪ 11% van de ouderen maakt gebruik van recreatieve/culturele activiteiten voor ouderen (65+). Met name 75-plussers maken hier gebruik van. ▪ Steeds minder volwassenen en ouderen besteden tijd aan contact en activiteiten in de buurt.

Sport, bewegen en cultuur

▪ Er zijn verbeteringen zichtbaar in het middelengebruik van jongvolwassenen de afgelopen jaren. Blijvende aandacht is nodig om dit vol te houden. ▪ In de gemeente Elburg is het aandeel jongvolwassenen dat rookt hoger dan in de Noord-Veluwe en NOG. ▪ De daling van het aandeel jongeren dat alcohol drinkt en/of binge drinkt lijkt vanaf 2015 niet meer door te zetten. ▪ Een groot deel van de inwoners heeft overgewicht (57% t.o.v. 50% in Nederland), een lichte stijging is zichtbaar sinds 2016 (53%). ▪ De prevalentie overgewicht en obesitas is hoger in de groep met lage SEP (65%) t.o.v. hoge SEP (53%). ▪ Relatief veel ouderen (65+) hebben overgewicht (64%) t.o.v. volwassenen jonger dan 65 (54%). ▪ In de gemeente Elburg voldoen iets meer volwassenen (45%) aan de alcoholnorm van maximaal 1 glas per dag dan gemiddeld in Nederland (42%) en NOG (41%). ▪ Er lijkt een daling te zien in het aandeel volwassenen dat (weleens) rookt in Elburg in de periode 2012-2020. Op dit moment rookt 17% van de volwassenen (weleens) en 5% van de scholieren rookt ten minste wekelijks. Dit is vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (respectievelijk 17% en 4%). ▪ Het aandeel jongvolwassenen dat dagelijks rookt in de regio NOG, loopt uiteen van 7% tot 32%. De gemeente Elburg (32%) heeft daarbij de meest ongunstige score. ▪ Naarmate de SEP toeneemt, is het aandeel volwassenen dat rookt kleiner (17% t.o.v.

19%). ▪ Het aandeel middelbare scholieren in Elburg dat recent drugs heeft gebruikt is laag (3%). Het aandeel jongvolwassenen dat recent gebruik heeft gemaakt van cannabis en andere middelen in NOG is lager dan in Nederland (respectievelijk 12% en 7%). Daarvoor zijn geen Elburgse cijfers bekend.

Voor bronnen, zie bijlage 1

8

1. Waar staat Elburg? 1.4 Belangrijkste opgaven

De cijfers en trends geven de opgaven voor de gemeente Elburg aan. Alleen de cijfers zijn niet doorslaggevend. Ook de signalen van inwoners en samenwerkingspartners zijn belangrijke richtingwijzers voor het formuleren van ambities en het bepalen van de inzet voor een betere gezondheid en meer welzijn van inwoners. Daarmee komen we tot onderstaande opgaven. Deze zijn onderverdeeld in opgaven die al speelden en waar de inzet op wordt gecontinueerd, en opgaven die door de ontwikkelingen nieuw zijn ontstaan of groter zijn geworden. Opgaven waar we aan werken en aan blijven werken:

Bevorderen van gezond gewicht

Terugdringen van middelengebruik

Opgaven die de komende jaren extra prioriteit krijgen:

Terugdringen alcoholgebruik onder jongeren

Bevorderen mentale gezondheid onder jongeren en jongvolwassenen

Terugdringen van gezondheidsachterstanden

Vitaal ouder worden

9

1. Waar staat Elburg? 1.5 Hier wordt al aan gewerkt Regionale inzet

Gemeente Elburg werkt regionaal samen met vijf omliggende gemeenten aan preventie (bijlage 2). Hiervoor is de regionale nota ‘Samen verder voor een Gezond Noord-Veluwe 2022-2025’ opgesteld. Deze nota richt zich op het inspireren en stimuleren van inwoners tot het kiezen voor een gezonde leefstijl. De thema’s die hierin worden uitgelicht zijn: 1. Gezond opgroeien; 2. Gezond ouder worden; 3. Gezondheid in de fysieke en sociale omgeving; 4. Gezondheidsachterstanden verkleinen.

Lokale inzet

▪ Via het gezondheidsbeleid werken we in Elburg aan preventie, gezondheidsbevordering, welzijn en het terugdringen van gezondheidsverschillen. ▪ Elburg heeft een nieuw Beleidsplan Sociaal Domein 2024-2031, met daarin de ontwikkelingen in de samenleving van de gemeente Elburg, welke maatschappelijke uitdagingen er zijn en hoe de ondersteuning en zorg is georganiseerd. Het is een overkoepelend plan waarin we de visie, koers en aanpak beschrijven voor het gehele Sociaal Domein. Dit vormt de basis van de inzet op preventie. ▪ We geven uitvoering aan preventie middels het Lokaal Sport- en Preventieakkoord. De coördinatie is in handen van Stichting WIEL. Dit is een samenwerking tussen sporten beweegaanbieders, welzijnsorganisaties, overheid (gemeente Elburg), GGD NOG, zorginstellingen en onderwijsinstellingen. Coördinatie ligt bij Stichting WIEL. Aan elke ambitie zijn acties gekoppeld met daarbij teams van partners die hier uitvoering aan geven. De onderwerpen waarop momenteel gericht wordt zijn weergegeven in tabel 1. Eind 2024 wordt het sportbeleid opgeleverd. Dit bepaalt de verdere uitgangspunten voor sport en bewegen. Tabel 1: Onderwerpen Lokaal Sport- en Preventieakkoord

Sport

Leefstijl

1. Inclusief sporten en bewegen

1. Roken

2. Duurzame sportinfrastructuur

2. Alcohol

3. Vitale sport- en beweegaanbieders

3. Overgewicht

4. Vaardig in bewegen

De gemeente heeft een rol in de uitvoering van al deze thema’s, soms regisserend, soms coördinerend. Op eigenlijk alle thema’s wordt samengewerkt met partners als welzijnsorganisaties, sportverenigingen, het onderwijs en andere maatschappelijke partners.

▪ Via het samenwerkingsprogramma Jeugd Elburg Samenwerken (JES) wordt door onderwijs, professionals, de buurt, ouders en jeugdigen samengewerkt voor de jeugd in Elburg. De hoofddoelstelling is: ‘Wij zorgen er samen voor dat de jeugd in Elburg passende mogelijkheden krijgt om zich zo optimaal mogelijk te ontwikkelen en te leren’. Het Implementatieplan JES beschrijft op welke manier wordt ingezet op de doelgroep jeugd. Hierbij richt specifiek de werkgroep Interprofessionele Samenwerking zich op het gezond en veilig opgroeien van de jeugd. ▪ Via het programma ouderen in Elburg wordt extra ingezet op zo vitaal en waardig mogelijk oud worden in Elburg. Het beleid en alle inzet voor ouderen vanuit verschillende facetten komt hierin terug. ▪ Om alcohol- en middelengebruik te verminderen wordt ingezet op preventie en handhaving, door in te zetten adequate naleving van de Alcoholwet, het versterken van de sociale omgeving rondom jongeren en het faciliteren van een fysieke omgeving die gezond gedrag stimuleert. Dit staat in het Preventie en Handhavingsplan alcohol, gericht op jongeren en jongvolwassenen tot 24 jaar. ▪ Het Cultuurbeleid (2021-2030) geeft de ontwikkelingen en inzet op het gebied van cultuur aan. De nadruk wordt gelegd op educatie en participatie; doen en meedoen voor/door iedereen.

Sinds januari 2023 is er het Centrum voor Cultuur Elburg als vindplek voor het cultuuraanbod en de ondersteuningsplek voor culturele instellingen. Daarnaast wordt de culturele infrastructuur (bijlage 3) versterkt door de samenwerking tussen instellingen en verenigingen te stimuleren. ▪ De Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) zet extra in op het faciliteren van sporten en culturele activiteiten, Sport- en Cultuuronderwijs versterken en begeleiding bij sporten en culturele activiteiten. De bestaande regeling was met name op sport/onderwijs gericht. We werken eraan hoe we cultuur onder deze regeling kunnen laten vallen, omdat dit tot op heden vanuit het cultuurbeleid verloopt. 10

2. Dit wil Elburg bereiken Doelen

De zes inhoudelijke GALA doelstellingen zijn 1. Terugdringen gezondheidsachterstanden (waaronder Kansrijke Start); 2. Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten; 3. Het versterken van de (verbinding met) de sociale basis; 4. Een gezonde leefstijl; 5. Het versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid; 6. Vitaal ouder worden. Deze doelen hebben we verder uitgewerkt aan de hand van de al bestaande doelen vanuit (o.a.) ons Beleidsplan Sociaal Domein 2024-2031, Regionale Nota Volksgezondheid ‘Samen verder voor een gezond Noord-Veluwe’ en het lokaal sport- en preventieakkoord (zie bijlage 1). Deze dragen bij aan de landelijke ambitie van het GALA, namelijk een gezonde generatie in 2040.

Verhouding doelen Er zijn drie inhoudelijke gezondheidsthema’s: gezonde leefstijl, mentale gezondheid en vitaal ouder worden. Binnen deze thema’s is nadrukkelijk aandacht voor mensen met (kans op) gezondheidsachterstand en het terugdringen hiervan. Er wordt aan de drie thema’s o.a. gewerkt door een gezonde fysieke en sociale leefomgeving te creëren. In de sociale basis is aandacht voor de inhoudelijke gezondheidsthema’s en voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden en het creëren van een gezonde leefomgeving.

11

2.1 Sociale basis De sociale basis bestaat uit de inwoner, het sociale netwerk en de leefomgeving. Daarin moet het mogelijk zijn dat inwoners op een veilige en positieve wijze zichzelf kunnen ontwikkelen. Als kind, als jongere, volwassene en in het ouder worden. Vanuit een cultuur en levensovertuiging. Ontwikkelen van mogelijkheden en talenten in kunst, spel, sport, onderwijs en (vrijwilligers)werk. We gaan ervoor om belemmeringen weg te nemen die de ontwikkeling tegenhouden en we gaan uit van de veerkracht van de inwoner. We vinden het belangrijk dat inwoners zelfredzaam zijn en verantwoordelijkheid nemen. Daarmee bedoelen we dat inwoners regie over het eigen leven ervaren en zich inzetten voor een ander. We willen dat inwoners zich energiek en gezond voelen. Daarbij stimuleren we inwoners om te kiezen voor gezond gedrag in bewegen, voeding en ontspanning. Ook stimuleren we zelfontwikkeling in digitalisering, onderwijs en (vrijwilligers)werk.

Hoofddoel:

Dat inwoners vanuit de sociale basis op een prettige manier in de gemeente Elburg leven.

Wat we doen om dit hoofddoel en de bijbehorende subdoelen te bereiken*:

In de sociale basis stimuleren we dat inwoners elkaar ondersteunen. Door samen te genieten van de mooie momenten. Er voor elkaar te zijn als buren, familie en vrienden. Maar ook in de moeilijke momenten en verdriet. We willen dat inwoners elkaar helpen bij persoonlijke en praktische vragen. Hierin zien we de samenredzaamheid van de samenleving. Binnen gemeente Elburg bestaan 5 wijkontmoetingscentra (WOC’s), waarin samengewerkt wordt met zorgorganisaties, welzijn en vele vrijwilligers. Met als doel dat mensen met beperkingen meedoen in de buurt en niet vereenzamen, sociale contacten aangaan, structuur aangeboden krijgen en bezig zijn met zingeving (kwaliteit van leven). We werken aan het versterken van de sociale basis door: ▪ Sámen met de inwoners, samenwerkingspartners en ondernemers te werken aan een stevige sociale basis. ▪ Inzet van ruim aanbod van cultuur, sport- en muziekverenigingen, kerken en het vrijwilligerswerk. ▪ Samenwerken met partners vanuit kinderopvang, onderwijs en werkgevers. ▪ Samenlevingskracht te versterken. ▪ Cultuurdeelname te stimuleren om mensen te verbinden, hun veerkracht te vergroten en bij te dragen aan persoonlijke ontwikkeling. ▪ Diverse basisvoorzieningen, programma’s en interventies. ▪ Extra aandacht voor mensen die vanuit een andere cultuur naar Elburg komen.

* In dit hoofdstuk worden alleen de doelstellingen specifiek voor sociale basis benoemd. De doelen m.b.t. sociale basis ter bevordering van een gezonde leefstijl, mentale gezondheid en vitaal ouder worden zijn terug te vinden in het desbetreffende hoofdstuk. 12

Doelen jeugd

1. Kinderen moeten in een veilige en kansrijke situatie kunnen opgroeien. a. Binnen de thuissituatie hebben kinderen een veilige en leefbare omgeving. b. De omstandigheden voor positieve ontwikkeling zijn aanwezig binnen de kinderopvang, het onderwijs en de fysieke leefomgeving waarin kinderen opgroeien.

Inspanningen

Sociale basis van de sociale basis 2.12.1 Het versterken

Versterken sociale basis algemeen (bestaande inspanningen) ▪ Opstellen en uitvoering geven aan nieuwe Beleidsplan Sociaal Domein met daarin de visie om te komen tot een versterkte sociale basis met sterke sociale samenhang en laagdrempelig toegankelijke voorzieningen. ▪ Versterking van de samenwerking tussen gemeente, wijkteams, zorg- en welzijnsorganisaties. ▪ Cultuurgerichte instellingen

Versterken sociale basis jeugd (bestaande inspanningen) ▪ Blijvend inzetten op het ruime aanbod cultuur, sport- en muziekverenigingen, kerken en vrijwilligerswerk. Het aanbod cultuurprojecten op scholen (cultuurmenu Elburg) wordt versterkt met nieuwe en aansprekend aanbod op het gebied van jongerencultuur en verbreed naar BSO. ▪ Versterken van de samenwerking tussen gemeente, Centrum Jeugd en Gezin (CJG), welzijnswerk en partners uit de kinderopvang en het onderwijs vanuit het programma JES. ▪ Voorschoolse en Vroegschoolse Educatie (VVE)

Versterken sociale basis jeugd (nieuwe inspanningen) ▪ Onderzoeken van de inzet van een cultuurmakelaar. ▪ Opzetten, verstevigen en verder uitrollen van: Programma Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO); Kansrijke Start; JOGG. ▪ Onderzoeken op welke manier we regionaal invulling kunnen geven aan de ketenaanpak overgewicht en obesitas bij kinderen, bijvoorbeeld via Kind naar Gezonder Gewicht (KnGG) ▪ Onderzoeken hoe de inzet van het jongerenwerk op het Voortgezet Onderwijs (VO) en het jongerenwerk op straat kan worden versterkt.

13

Inspanningen

Doelen volwassenen

Sociale basis van de sociale basis 2.12.1 Het versterken 2. We bevorderen een veilige en leefbare omgeving voor iedereen in Elburg. a. Creëren van omstandigheden voor positieve ontwikkeling, met specifieke aandacht voor inwoners die vanuit een andere cultuur in Elburg komen wonen. b. Stimuleren van verbinding tussen inwoners door alle generaties heen.

3. Inwoners kunnen blijven meedoen en talenten blijvend ontwikkelen, passend bij capaciteiten, persoonlijke situatie en met perspectief op zo regulier mogelijk werk. a. Inwoners zijn zelf- en samenredzaam en kunnen zelf verantwoordelijkheid nemen voor gezond gedrag. b. We verbeteren de mogelijkheden voor inwoners om elkaar (laagdrempelig) te ontmoeten, zicht te ontplooien, te ontspannen en elkaar te helpen. Hierbij is specifieke aandacht voor (eenzaamheid onder) ouderen. c. We verbeteren de mogelijkheden voor laagdrempelige ondersteuningsvormen (zoals zelfregie of zelfhulpgroepen) en voorzieningen in de sociale basis. d. Mantelzorgers worden extra ondersteund bij hun zorgtaken.

Versterken sociale basis volwassenen (bestaande inspanningen) ▪ Blijvend inzetten op het ruime aanbod cultuur, sport- en muziekverenigingen, kerken en vrijwilligerswerk. Aanbieden van een museumprogramma om kwetsbare inwoners te bereiken. ▪ Inclusieagenda in combinatie met het diversiteitsbeleid concretiseren en omzetten naar een actieplan; hierbij is aandacht voor de levensdomeinen onderwijs & ontwikkeling, thuis, werk & inkomen, vrije tijd, vervoer en welzijn, gezondheid & ondersteuning. ▪ Samenwerking en verbinding basisvoorzieningen vanuit CJG, Sociaal financieel trefpunt, de wijkontmoetingscentra, informele zorgpartners en de bibliotheek wordt verstevigd. ▪ Sociaal en financieel trefpunt ook ingezet als meldpunt eenzaamheid; plan opzetten om ondernemers en organisaties in te zetten als signaalfunctie; actieve communicatie over eenzaamheid. ▪ Integraal Kind Centra; werkcafé; werkzoekenden- en ondernemersdienstverlening; Maatschappelijke Diensttijd ▪ Programma’s en interventies: Centering Pregnancy & Centering Parenting; Leven Lang Ontwikkelen; Bewegen Werkt; Talenten binden en boeien.

4. Inwoners kunnen bij basisvoorzieningen terecht met vragen over opgroeien, opvoeden, ouder worden, financiële situaties, toeleiding naar werk, uitkeringen, inburgering of andere praktische ondersteuning. a. De basisvoorzieningen zijn duidelijk vindbaar voor alle inwoners. b. Er is een integrale benadering voor ondersteuningsvragen gericht op de leefwereld van de inwoners.

Versterken sociale basis volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Versterken van het Steunpunt Mantelzorg en Respijtzorg door het ondersteunen van mantelzorgers bij hun vraag (o.a. door trainen van mantelzorgcoaches en werven van mantelzorgers). ▪ Meer aandacht voor de (jonge) mantelzorgers: bijvoorbeeld gastlessen in het onderwijs of promotiefilmpjes. ▪ Ontwikkelen woonzorgvisie; passend woonaanbod waardoor mensen langer thuis kunnen blijven wonen. ▪ Ontwikkelen van lokale inloopfunctie voor GGZ doelgroep. ▪ Samenwerking regionale projectgroep respijtzorg met zorgkantoor, zorgverzekeraars en gemeente verbeteren om logeermogelijkheden te stimuleren. Maken van infographic respijtzorg Elburg voor betere informatie, aansluitend op behoeften van de mantelzorgers. ▪ Verkennen bij Stichting WIEL welke mogelijkheden er zijn om zelfregie en zelfhulpgroepen aan te jagen. ▪ Verbreden cultuurmenu Elburg naar ouderen; meer inclusief. Intensief inzetten op vindbaarheid via actieve communicatie, o.a. vanuit het Centrum voor Cultuur. ▪ Communicatie over de basisvoorzieningen middels preventiekalender om het aanbod beter bekend en zichtbaar te maken, door vraaggericht werken. 14

Sociale basis - van prioritering 2.12.1 Het versterken de sociale basis 2023

2024

2025

Opstellen Beleidsplan Sociaal Domein.

N.a.v. monitor OKO de speerpunten leefomgevingen van jeugdigen bepalen en uitwerken in acties.

Uitvoering van de opgestelde plannen en blijvende inzet op sociale basisvoorzieningen.

Woonzorgvisie opstellen 2024-2025.

Opstellen en uitvoeren jaarlijkse uitvoeringsagenda’s Sociaal Domein.

Implementatieplan opstellen voor JES, met daarin aandacht voor o.a. JOGG, OKO, Kansrijke Start. Concretiseren van de inclusieagenda: van aandachtspunten naar actieplan.

Jaarlijkse uitvoeringsagenda Sociaal Domein 2024 opstellen met daarin o.a. aandacht voor lokale inloopfunctie GGZ, samenwerking voor mantel- en respijtzorg, communicatie over de basisvoorzieningen, signalering eenzaamheid.

Versterken van de samenwerking tussen partners zoals gemeente, onderwijs, verenigingen, wijkteams, zorg- en welzijnsorganisaties en Centrum voor Cultuur.

2026

Uitvoeren jaarlijkse uitvoeringsagenda’s Sociaal Domein 2024 en opstellen jaarlijkse uitvoeringsagenda’s Sociaal Domein 2025.

15

2.2 Gezondheidsachterstanden Wie rijker en hoger opgeleid is, leeft gemiddeld langer en in betere gezondheid. Gezondheidsachterstanden zijn in de afgelopen decennia niet of nauwelijks kleiner geworden ondanks inspanningen van Rijk en gemeenten. Op de Noord-Veluwe hebben gemiddeld 27% van de inwoners een lage SEP. Daarbinnen vallen relatief veel ouderen. Onder mensen met een lage SEP komt o.a. vaker overgewicht voor, een verhoogd risico op een angststoornis of depressie en eenzaamheid. Ook rookt een groter percentage en wordt de leefomgeving minder vaak als prettig ervaren. Naast ouderen gaat het ook om jongeren waarbij een laag opleidingsniveau of werkloosheid kenmerken zijn die vaak gepaard gaan met psychosociale problemen. Daarom zet Elburg in op het terugdringen van gezondheidsachterstanden en gelijke kansen voor inwoners in Elburg. Hierbij zetten we extra in op de kwetsbare doelgroepen: jeugd, laaggeletterden, inwoners met een migratieafkomst en inwoners met een lager inkomen.

Hoofddoel:

Het terugdringen van gezondheidsachterstanden, met name bij kwetsbare groepen.

Wat we doen om dit hoofddoel en de bijbehorende subdoelen te bereiken*:

Om gezondheidsachterstanden en gezondheidsverschillen te verkleinen is een integrale aanpak onmisbaar. Een aanpak die gericht is op sociale omgeving, preventie en zorg, gedrag en vaardigheden, participatie en de fysieke omgeving. Hierbij: • Gaan we meer naar de mensen toe en werken we samen mét de doelgroep waar het om gaat door: • Ervaringsdeskundigheid betrekken; • Cultuursensitief te werken; • Aan te sluiten bij activiteiten waar de kwetsbare doelgroep al komt (buurtwerk, sportvrouwen, consultatiebureau, WOC’s); • Via bestaande ingangen/partners (bijvoorbeeld buurtwerk/stichting MEE) in contact te komen met doelgroepen waar nu nog minder contact mee is, bijvoorbeeld ouderen of inwoners met een beperking. • Ongelijk te investeren om gelijke kansen te bevorderen. • Brengen we het sociaal netwerk beter in kaart en werken we samen met partners om de gezondheidsachterstanden te verkleinen. De gemeente voert hierin de regie, partners werken gezamenlijk aan de uitvoering. • Werken we aan de bestaanszekerheid van onze inwoners.

* In dit hoofdstuk worden alleen de doelstellingen specifiek voor terugdringen van gezondheidsachterstanden benoemd. De doelen m.b.t. terugdringen van gezondheidsachterstanden in relatie tot een gezonde leefstijl, mentale gezondheid en vitaal ouder worden zijn terug te vinden in het desbetreffende hoofdstuk.

16

Doelen jeugd

1. Gemeente Elburg heeft een lokale aanpak Kansrijke Start (KS), gericht op de eerste 1000 dagen van elk kind in een kwetsbare positie, met daarbij behorende interventies. De ketenaanpak kansrijke start wordt verder ingericht door: a. Samenwerkingspartners van de Kansrijke Start aanpak formuleren doelen en acties op de thema’s samenwerken, signaleren, ouderschap, anticonceptie en armoede. b. Inwoners hebben regie op hun eigen kinderwens. We zetten in op de preventie van onbedoelde zwangerschappen bij mensen in een kwetsbare positie. c. (Aanstaande) ouders in kwetsbare omstandigheden kunnen terecht bij passende zorg- en ondersteuning om goed voorbereid te zijn op hun zwangerschap en ouderschap.

Inspanningen

Gezondheidsachterstanden 2.12.2 Het versterken van de sociale basis

Terugdringen gezondheidsachterstanden Terugdringen gezondheidsachterstanden Terugdringen gezondheidsachterstanden Terugdringen gezondheidsachterstanden jeugd (bestaande inspanningen) jeugd (nieuwe inspanningen) volwassenen (bestaande inspanningen) volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Versterken interventies preventie: ▪ Doorontwikkelen van de lokale ▪ Blijvend inzetten op en versterken ▪ Differentiatie in interventies, toegespitst op Centering Pregnancy; Centering Parenting; domeinoverstijgende aanpak voor het toeleiding naar Voel je goed; Inburgering mensen met gezondheidsachterstanden ▪ Versterken onderlinge samenwerking: terugdringen van gezondheidsverschillen i.c.m. werktraject en taalontwikkeling; Extra (zie inspanningen bij andere thema’s). Prenataal huisbezoek; Video hometraining; met o.a. de GGD (incl. JGZ), sport, welzijn, ondersteuning in gezondheidsthema’s Aanbod blijvend doorontwikkelen. Moeders informeren moeders; Ouderschap zorg. voor statushouders via het GGD ▪ Cultuuraanbod uitbouwen en blijft; Uk & Puk; JOSje; Doorontwikkeling ▪ Nieuwe start huidige coalitie KS, vanuit programma ‘Gezondheid in Nederland’, cultuurparticipatie stimuleren via het JES. adviezen van Pharos.

Opbrengsten worden ondersteuning vanuit Sociaal Financieel Centrum voor Cultuur Elburg en de inzet in twee subwerkgroepen (1) Samenwerken, Trefpunt (SFT), werkparticipatietrajecten via van een cultuurmakelaar. Specifieke Signaleren en 2) Ouderschap, bijvoorbeeld werkcafé en de activiteit aandacht voor het realiseren van Anticonceptie en Armoede) uitgewerkt. Sportvrouwen. cultuuraanbod op maat en ontwikkeling Van daaruit: aanbod interventies verder ▪ Kind- en Volwassenpakket: van cultuuraanbod voor statushouders. vormgeven, bijvoorbeeld Aanbod Siriz bij tegemoetkoming voor mensen met lage onbedoelde zwangerschappen; Nu Niet inkomens voor het meedoen in de Zwanger; Anticonceptie voorlichting. samenleving; Soepele overgang van 18naar 18+; Meedoen met een krappe beurs; ▪ Het welzijnswerk vindt meer plaats op plekken waar mensen met (kans op) gezondheidsachterstanden komen, denk hierbij aan buurten, sportclubs en scholen.

Doelen volwassenen

2. Vergroten gezondheidswinst van gezinnen met lage gezondheidsvaardigheden.

a. Verbeteren van de basisvaardigheden van kwetsbare doelgroepen (o.a. taalgezondheids- en digitale vaardigheden). 3. Versterken van het armoedebeleid. a. Kwetsbare doelgroepen kunnen meedoen in de maatschappij, zonder belemmering van financiële middelen.

17

Gezondheidsachterstanden - prioritering 2.12.2 Het versterken van de sociale basis 2023

2024

2025

Opstellen implementatieplan JES met daarin aandacht voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden bij jeugd, door middel van o.a. Kansrijke Start en JOGGactiviteiten.

Versterken uitvoering Kansrijke Start door inkoop en uitvoering van passende interventies als Nu Niet Zwanger.

Uitvoering van de opgestelde plannen en blijvende inzet op het terugdringen van gezondheidsachterstanden.

Coalitie Kansrijke Start herstarten met daarin aandacht voor passende interventies.

Vanaf 2024 en verder versterkte inzet op cultuuraanbod.

Maken van afspraken ter versterking van het armoedebeleid.

Versterken van de lokale domeinoverstijgende aanpak voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden.

2026

Blijvend inzetten op het terugdringen van gezondheidsachterstanden bij volwassenen en versterken toeleiding naar de bestaande interventies zoals Voel je goed en het SFT. Vergroten inzet voor ouders in kwetsbare positie, door meer aandacht te besteden aan ouderschap. Acties en inspanningen uitzetten ter versterking van het armoedebeleid.

18

2.3 Fysieke en sociale leefomgeving Een gezonde fysieke en sociale leefomgeving is een prettige plek om te leven. De omgeving nodigt uit tot gezond gedrag en om elkaar te ontmoeten. Zo kan het bijdragen aan bijvoorbeeld de vermindering van eenzaamheid en overgewicht. Een ongezonde fysieke leefomgeving kan juist een bron zijn van ziektelast. Voor buurten waarin veel mensen met een lage SEP wonen, geldt vaak dat de fysieke leefomgeving nog niet bijdraagt aan een gezonde leefstijl. Daarom kan gezondheidsbevordering via de leefomgeving effectief zijn. Een gezonde leefomgeving in Elburg: • biedt voor iedereen goede toegang tot voorzieningen (zoals scholen, winkels, buurthuizen) en openbaar vervoer; • nodigt uit tot een gezonde leefstijl zoals wandelen, fietsen, spelen, ontspannen, eten of elkaar ontmoeten (zie ook hoofdstuk Gezonde Leefstijl); • is schoon, heel en veilig.

Hoofddoel: Het bevorderen van gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving.

Wat we doen om dit hoofddoel en de bijbehorende subdoelen te bereiken*:

Gezondheid is een belangrijk onderdeel van de Omgevingswet. Om gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving te bevorderen spelen de keuzes die worden gemaakt in de omgevingsvisie en het omgevingsplan een belangrijke rol. Daarbij zoeken we nadrukkelijke samenwerking met andere domeinen zoals openbare orde en veiligheid en ruimte.

* In dit hoofdstuk worden alleen de doelstellingen specifiek voor gezonde leefomgeving benoemd. De doelen m.b.t. leefomgeving ter bevordering van een gezonde leefstijl, mentale gezondheid en vitaal ouder worden zijn terug te vinden in het desbetreffende hoofdstuk.

19

Inspanningen

Doelen

Fysieke en sociale 2.12.3 Het versterken vanleefomgeving de sociale basis 1. Gezondheid en welzijn zijn een vast onderdeel van de belangenafweging in ruimtelijk en sociaal beleid. a. We intensiveren de samenwerking tussen de verschillende domeinen binnen de gemeente en met samenwerkingspartners. b. Het gezondheids- en welzijnsveld wordt benaderd bij ruimtelijke en sociale vraagstukken en andersom.

3. Gemeente Elburg onderzoekt of zij zich aan wil sluiten bij het schone luchtakkoord (SLA). 4. Er is goede toegang tot voorzieningen en openbaar vervoer voor alle inwoners in Elburg.

2. We passen de kernwaarden van de gezonde leefomgeving toe – met voorrang in straten en buurten met gezondheidsachterstanden. a. Gezondheid en welzijn wordt meegenomen in de inrichting van wijken. b. Er wordt zowel gekeken naar klimaatadaptieve als gezondheidsbevorderende maatregelen (groene daken, groen in de omgeving, gelegenheid tot ontmoeting). Fysieke en sociale leefomgeving (bestaande inspanningen) ▪ Afdeling Samen Leven is betrokken bij en levert input voor het opstellen van de omgevingsvisie en omgevingsplan. ▪ Uitvoering hitteplan.

Fysieke en sociale leefomgeving (nieuwe inspanningen) ▪ Bij aanpassingen/ontwikkelingen in de fysieke omgeving wordt afdeling Samen Leven betrokken. ▪ Actualiseren van de instrumenten onder de Omgevingswet. Groen, bewegen en ontmoeten in omgevingsplannen en omgevingsvisie/plannen. Volksgezondheid is onderdeel van het afwegingskader van de fysieke omgeving. ▪ Verbinden gezondheidsbeleid met participatie, onderwijs, jeugd, inclusie, ruimtelijke ordening en veiligheid binnen de gemeente.

20

Fysieke en sociale - prioritering 2.12.3 Het versterken vanleefomgeving de sociale basis 2023

2024

2025

Ontwikkeling omgevingsvisie.

Vervolg ontwikkeling omgevingsvisie.

Uitwerking van het thema gezondheid in de implementatie van de omgevingsvisie.

2026

Actualiseren van de instrumenten onder de Omgevingswet. Verbinding gezondheidsbeleid met participatie, onderwijs, jeugd, inclusie, ruimtelijke ordening en veiligheid binnen de gemeente. Uitvoering hitteplan.

21

Gezonde leefstijl 2.12.4 Het versterken van de sociale basis De gezondheid van onze inwoners wordt beïnvloed door onze leefomgeving en onze leefstijl. Met een gezonde leefstijl bedoelen we dat mensen in Elburg goed voor zichzelf zorgen. Daarvoor is het belangrijk dat zij weinig tot geen alcohol gebruiken, niet roken of andere middelen gebruiken, gezond eten, voldoende/regelmatig bewegen en ontspannen. Ongezond gedrag draagt bij aan ongeveer 20% van de ziektelast. Door gezond te leven kunnen ziekten juist worden voorkomen en blijft de zorg betaalbaar.

Doelen jeugd

De jeugd groeit gezond op, waardoor zij zich zo optimaal mogelijk kunnen ontwikkelen 1. Het bevorderen van een gezond gewicht onder de jeugd. a. Verminderen ziektelast als gevolg van overgewicht bij kinderen en jongeren. b. Stimuleren van bewegen, groente eten, water drinken en slapen bij kinderen. c. Alle kinderen kunnen sporten en bewegen ongeacht hun financiële situatie. d. Vergroten van de sportdeelname voor jongeren van 12 tot 16 jaar. e. Het versterken van sport en beweegaanbieders met het onderwijs. f. Openbare ruimte wordt optimaal gebruikt en ingezet om te sporten en bewegen.

2. Het voorkomen en terugdringen van middelengebruik (alcohol, drugs en tabak)

onder jongeren. a. Een fysieke en sociale omgeving, zonder middelengebruik. b. Vergroten van kennis over alcoholgebruik bij jongeren en hun ouders. c. Afname binge drinken voor jeugd tot 24. d. Zorgwekkend alcoholgebruik wordt vroegtijdig gesignaleerd. e. Voorkomen dat jongeren gaan roken. f. Inzetten op rookvrije plekken in de gemeente Elburg.

▪ De ketenaanpak voor kinderen met Middelengebruik jeugd Middelengebruik jeugd overgewicht en obesitas opzetten en (bestaande inspanningen) (nieuwe inspanningen) implementeren. Verkennen of dit KnGG ▪ Er is een regionale samenwerking omtrent ▪ Het vergroten van de kennis en het wordt. Er worden samenwerkingsafspraken vroegsignalering alcoholproblematiek, met bewustzijn over alcoholgebruik door de met zorgverzekeraars en zorgaanbieders een lokale uitvoering. inzet van voorlichtingscampagnes en het opgesteld. Inzet op betere bekendheid en ▪ Inzet op rookvrije generatie. organiseren van een kroegentocht voor doorverwijzing. Ouderbetrokkenheid stimuleren. jongeren en hun ouders. ▪ Beweegaanbod zonder wedstrijdelement, ▪ Met de uitvoering van het preventie- en ▪ Middelengebruik wordt teruggedrongen ouders bij de sportvereniging betrekken en handhavingsplan wordt erop toegezien en door de aanpak OKO. Er wordt een OKO Gezond gewicht jeugd (nieuwe sportoriëntatie lessen tussen gehandhaafd op de leeftijdsgrens voor de plan opgesteld met aandacht voor inspanningen) sportvereniging en het onderwijs opzetten. verkoop van alcohol op 18 jaar. signalering en de inzet van erkende ▪ De JOGG-aanpak verbreden en versterken. Meer flexibiliteit in sporten/abonnementen ▪ Preventiewerker van Tactus op scholen interventies.

Er worden doelen op Lekker Fit Challenge doortrekken naar het voor 12-16 jaar. drugsgebruik geformuleerd. VO, met uitbreiding naar kennis over ▪ Versterken kinden volwassenpakket als ▪ Inzet rolmodellen/sleutelfiguren bij gezonde voeding. Oprichten van vier tegemoetkoming voor lage inkomens voorlichting JOGG-activiteiten waarbij specifiek uitbreiden specifiek voor sport. Extra aandacht is voor het terugdringen van beweegaanbod in wijken met lage SEP en gezondheidsachterstanden. Thematisch kwetsbare doelgroepen. Aansluiten bij aandacht voor de vier leefstijlthema’s. activiteiten of vindplekken voor deze doelgroep.

Inspanningen

Gezond gewicht jeugd (bestaande inspanningen) ▪ Gezonde omgevingen creëren via de Gezonde School- en Gezonde Kinderopvang aanpak en Team:Fit. ▪ Blijvend aanbieden van de sportwijzer/sportkalender.

22

Gezonde leefstijl 2.12.4 Het versterken van de sociale basis Doelen volwassenen

We bevorderen een gezonde leefstijl bij volwassenen. 3. We verminderen overgewicht door inwoners te stimuleren voldoende te bewegen en helpen bij de gezonde voedingskeuze. a. Inwoners in Elburg sporten en bewegen meer. b. Inwoners helpen gezonde voeding te verkiezen boven ongezonde voeding. 4. We stimuleren bewegen bij mensen in een kwetsbare positie. a. Inclusief en aangepast sporten mogelijk maken binnen sport- en beweegaanbieders. b. Verenigingen toerusten om te gaan met diverse doelgroepen. c. Vergroten van het beweegaanbod voor mensen in een kwetsbare positie.

Inspanningen

Gezonde leefomgeving t.b.v. gezonde leefstijl jeugd en volwassenen (bestaande inspanningen) ▪ We volgen de lijn van de Rookvrije Generatie om zoveel mogelijk rookvrije plekken te creëren en voorbeeldfiguren te betrekken bij locaties waar gerookt wordt (bijvoorbeeld jongerenwerkers) ▪ Beweegtuin ▪ KWIEK beweegroute Gezonde leefomgeving t.b.v. gezonde leefstijl jeugd en volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Bewustwording en draagvlak creëren voor een gezondere voedselomgeving en verkennen hoe hieraan gewerkt kan worden.

5. Het terugdringen van het aantal inwoners dat rookt. a. Rokers helpen bij het stoppen met roken 6. Het terugdringen van het alcoholgebruik. a. Vergroten kennis over alcoholgebruik bij volwassenen b. Bewustzijn over gezondheidsrisico's alcoholgebruik bij volwassenen vergroten

Overgewicht volwassenen (bestaande inspanningen) ▪ Beweegparticipatie: inzet buurtsportcoaches die het sport- en beweegaanbod versterken en mensen naar dit aanbod toeleiden, vindbaar aanbod, inzet rolmodellen. ▪ Werkgroep inclusief sporten vanuit verschillende sectoren en organisaties; deskundigheidsbevordering. ▪ Passend aanbod voor mensen in een kwetsbare positie: Sportvrouwen, Bewegen Werkt, Voel je goed (laaggeletterdheid), Meedoen met een krappe beurs, Volwassenenpakket, Better2Getter. ▪ Leefstijlmarkt Overgewicht volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Opzetten en implementeren van de ketenaanpak overgewicht volwassenen, waarin het bestaande aanbod wordt geïntegreerd. GLI’s voor volwassenen aanbieden. ▪ Met het opstellen van het nieuwe sportbeleid wordt het eventueel aansluiten bij (initiatieven en acties van) de beweegallianties meegenomen. ▪ Verkennen of er extra ingezet kan worden op gezonde voeding bij minima (bijv. samen met de voedselbank, supermarkt en lokale telers).

Roken en alcoholgebruik volwassenen (bestaande inspanningen) ▪ Bewustwordingscampagnes zoals Stoptober, Puur, IkPas en Zien drinken, doet drinken. Inzet rolmodellen. ▪ Stopcoach en Rookvrij en Fitter en inzet van Tactus preventiewerker voor individuele hulp bij middelengebruik. Roken en alcoholgebruik volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Deskundigheidsbevordering voor professionals t.a.v. alcoholgebruik. ▪ Preventiekalender opstellen om communicatie effectief in te kunnen zetten. ▪ Mogelijkheden verkennen voor een sluitende aanpak voor het terugdringen van middelengebruik (aandacht vroegsignalering, netwerksamenwerking, beschikbaarheid en zichtbaarheid van tabak).

23

Gezonde leefstijl - prioritering 2.12.4 Het versterken van de sociale basis 2023

2024

2025

Opstellen implementatieplan JES met daarin aandacht voor de versterking van de JOGGaanpak, opzet ketenaanpak voor kinderen met overgewicht opzetten, OKO en de gezondheidsdoelen- en inspanningen gericht op leefstijl van de jeugd.

Draagvlak creëren voor een gezondere voedselomgeving en verkennen hoe hieraan gewerkt kan worden.

Verdere implementatie van de ketenaanpak GLI voor volwassenen en aanpak voor kinderen met overgewicht.

Opstellen sportbeleid.

Uitwerking van de plannen en blijvende inzet op het bevorderen van een gezonde leefstijl.

Verkennen implementatie ketenaanpak overgewicht voor kinderen met overgewicht en obesitas en KnGG als vorm.

Versterken mogelijkheden voor sport en beweegdeelname door meer aandacht voor o.a. laagdrempelig aanbod voor de jeugd en kwetsbare groepen en uitbreiding van het kind- en volwassenenpakket.

Verkennen van een netwerksamenwerking voor een sluitende aanpak voor het terugdringen van middelengebruik bij volwassenen.

Verkennen implementatie ketenaanpak GLI voor volwassenen.

Versterking van de samenwerking tussen scholen, verslavingszorg, welzijnswerk en GGD t.b.v. vroegsignalering.

Verkennen of er extra ingezet kan worden op gezonde voeding bij minima.

2026

Start uitvoering ketenaanpak GLI voor volwassenen en aanpak voor kinderen met overgewicht en obesitas.

24

Weerbaarheid en mentale gezondheid 2.12.5 Het versterken van de sociale basis

Inspanningen

Doelen jeugd

1. Het verbeteren van het welbevinden van de jeugd. 2. Het vergroten van de mentale veerkracht van de jeugd. a. Jeugd en jongvolwassenen ervaren meer mentale veerkracht in hun leven, doordat zij hun mentale gezondheidsvaardigheden hebben vergroot.

Gezonde leefomgeving t.b.v. mentale gezondheid (nieuwe inspanningen) ▪ Ontmoeting stimuleren in de openbare ontmoetingsplekken (binnen en buiten) ▪ Draagvlak voor groen in de leefomgeving verhogen

Doelen volwassenen

Volgens het Trimbos Instituut is mentale gezondheid “de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Tegelijkertijd gaat het ook over hoe jij en anderen in de samenleving dit ervaren.” Mentaal welbevinden is een belangrijk deel van onze gezondheid. Een goede psychische gezondheid heeft een positieve invloed op het functioneren en de ontwikkeling van onze inwoners. Ook draagt het bij aan een betere kwaliteit van leven en voelen mensen zich vaker verbonden met elkaar. 1. Het bevorderen van de sociale/mentale gezondheid van volwassenen a. Door het stimuleren van de sociale cohesie en bewonersparticipatie wordt het welzijn van inwoners vergroot. b. De ruimtelijke en sociale omgeving wordt ontworpen en georganiseerd zodat het een positieve invloed heeft op de mentale gezondheid van de inwoners. c. Inwoners weten welke handvatten er zijn om met hun mentale gezondheid aan de slag te gaan. 2. Inwoners hebben perspectief op zo regulier mogelijk werk, indien passend bij hun capaciteiten en persoonlijke situatie.

▪ Ondersteuning vanuit CJG aan Weerbaarheid en mentale ouders in kwetsbare gezondheid jeugd (nieuwe omstandigheden (via inspanningen) bijvoorbeeld opvoedingsgroepen ▪ Verkennen van de inzet van GEM en videohometraining) (ecosysteem mentale ▪ Talentontwikkeling via gezondheid) maatschappelijke stage en ▪ De aanpak OKO maatschappelijke diensttijd ▪ Binnen JES implementatieplan is ▪ Inzet interventies gericht op aandacht voor het inspelen op Weerbaarheid en mentale mentale gezondheid, zoals: JOSje sleutelmomenten (zoals de gezondheid jeugd (bestaande (op school), STORM aanpak overgang van de basisschool inspanningen) (suïcidepreventie). naar de middelbare school) ▪ Proces: Ouders, onderwijs en het ▪ Ondersteuning jonge CJG werken structureel nauw met mantelzorger elkaar samen. ▪ Ondersteunen van ▪ Inzet straat- en jongeren werk, zelfhulpgroepen, zoals Moedige groepswerk CJG (bijvoorbeeld Moeders, KOPP/KOV groepen Sociale vaardigheden, Brussen groep en Alles is anders training)

Weerbaarheid en mentale gezondheid volwassenen (bestaande inspanningen) ▪ Eén tegen Eenzaamheid en een signaleringspunt Eenzaamheid ▪ Doornspijk pakt aan ▪ Participatie middels werkcafé, Leven Lang Ontwikkelen, Bewegen Werkt, stimulering van vrijwilligerswerk en inwonersinitiatieven, werk begeleidingstrajecten.

Weerbaarheid en mentale gezondheid volwassenen (nieuwe inspanningen) ▪ Cultureel aanbod voor ontspanning en talentontwikkeling (waaronder Zingen met Nieuwe Nederlanders) ▪ Verkennen op welke manier Elburg kan en wil aansluiten bij landelijke aanpak ‘Mentale Gezondheid: van ons allemaal’ en welke interventies passen bij de lokale context in Elburg. ▪ Verkennen wat (verder) nodig is voor (toekomstige) ouders in kwetsbare posities en/of met psychische problemen.

25

Weerbaarheid en mentale gezondheid 2.12.5 Het versterken van de sociale basis - prioritering 2023

2024

2025

Opstellen implementatieplan JES met daarin aandacht voor de gezondheidsdoelen- en inspanningen gericht op versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid van de jeugd en OKO.

Verkennen van de inzet van GEM in de regio (in relatie tot IZA).

Uitwerking van de plannen en blijvende inzet op het versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid.

Versterken van cultureel aanbod en cultuurparticipatie.

Versterken van cultureel aanbod en cultuurparticipatie..

Verkennen op welke manier Elburg kan aansluiten bij ‘Mentale Gezondheid: van ons allemaal’ met daarbij aandacht voor inzet van passende effectieve interventies.

2026

Opzetten/versterken van een lokale coalitie tegen eenzaamheid om uitvoering te geven aan het actieprogramma Eén tegen Eenzaamheid en het signaleringspunt eenzaamheid te versterken

26

Vitaal ouder worden 2.12.6 Het versterken van de sociale basis

Doelen

Er komen in de toekomst steeds meer ouderen met een chronische aandoening. Daarnaast nemen sociale problemen onder ouderen toe, zoals eenzaamheid. Hoe houden we de groeiende groep ouderen vitaal en zorgen we ervoor dat ze zo lang mogelijk vitaal blijven en langer thuis kunnen (blijven) wonen? Gezond ouder worden vraagt om aandacht voor fysieke, psychische, cognitieve en sociale vitaliteit. Met het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) is een beweging gestart om de ondersteuning en zorg voor ouderen toekomstbestendig te organiseren. Voor de actielijn vitaal ouder worden, zijn preventieve acties nodig vanuit de gemeente. 1. We bevorderen en behouden vitaliteit en veerkracht a. Het bevorderen van gezonde leefstijl (specifieke aandacht voor gezond gewicht en bewegen) b. Ondervoeding bij ouderen wordt vroegtijdig gesignaleerd door zorgprofessionals en professionals in het sociaal domein. c. Het bevorderen van sociale/mentale gezondheid. d. Het verminderen van het alcoholgebruik/-misbruik. e. Het bevorderen van een op de behoeften van ouderen afgestemde sociale en fysieke leefomgeving.

Inspanningen

Leefomgeving t.b.v. vitaal ouder worden (bestaande inspanningen) ▪ Beweegtuin. ▪ KWIEK beweegroute. ▪ Watertappunten. ▪ Dementievriendelijke omgeving. Leefomgeving t.b.v. vitaal ouder worden (nieuwe inspanningen) • Woonzorgvisie opstellen. • Geclusterd wonen, leeftijdsbestendig bouwen.

2. Oudere inwoners maken minder zorgkosten doordat zij minder vaak vallen. a. Het risico op vallen bij ouderen wordt vroegtijdig gesignaleerd in zowel zorg- als sociaal domein. b. Jaarlijks komen er minder ouderen (65+) op de spoedeisende hulp naar aanleiding van een val.

Vitaal ouder worden algemeen (nieuwe inspanningen) Valpreventie t.b.v. vitaal ouder worden (nieuwe ▪ Lokaal ouderenprogramma voor het op een vitale en inspanningen) waardige manier oud worden in Elburg, met als thema’s: ▪ Opzetten van een regionale ketenaanpak valpreventie en gezondheid en vitaliteit, zorg, zingeving, veiligheid en lokale invulling hiervan, met passend aanbod. wonen. Uitvoeringsplan opstellen met o.a. aandacht voor ▪ Minimaal 14% van de thuiswonende ouderen 65+ krijgen meer inzet op voorkomen van ouderenmishandeling, een risico-inschatting. 3% van de thuiswonende ouderen Ketenaanpak Welzijn op Recept, WOC’s meer bekendheid waarbij verhoogd valrisico is vastgelegd krijgt een geven, vraaggericht werken op basis van talenten en erkende valpreventieve beweeginterventie. dementievriendelijk Elburg. ▪ Informatie verschaffen vanuit fysiotherapeuten, ▪ Bewegen: Beweegmarkt en fittraject, ledenbehoud bij buurtsportcoaches en gemeente, bijvoorbeeld via sportvereniging, beweegaanbod voor senioren creëren. bijeenkomsten, over valpreventie, hoe te voorkomen en ▪ Cultureel aanbod zoals een talentenkoor, museumaanbod passend aanbod om aan deel te nemen. in zorgcentra en zingen met mensen met dementie. ▪ Kortingsvoucher om inwoners van 67 + te stimuleren tot ▪ Onderzoeken hoe ouderen kunnen worden gestimuleerd bewegen en sporten.