Eindrapport visie BS mei 2023.pdf

Gebiedsvisie & afwegingskader

Beschermd Stadsgezicht Elburg

FEBRUARI 2023

M.A. Kooiman Cultuurhistorische Projecten 1

COLOFON De gebiedsvisie en afwegingskader voor het beschermd stadsgezicht van Elburg is opgesteld door H+N+S Landschapsarchitecten, Buro Stiel en Marinus Kooiman, in opdracht van de gemeente Elburg. Ontwerpteam Gepke Heun, Ron Verduijn, Marinus Kooiman, Hank van Tilborg, Juliette Groenendaal, Ana Magdalinoiu Amersfoort, Februari 2023 Alle intellectuele eigendomsrechten van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming is het niet toegestaan om enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede) rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl. H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. Foto op kaft © Siebe Swart 2

Inhoud 1.Inleiding 4

4. Ruimtelijke visie 28

• Aanleiding en doel van de gebiedsvisie

• Ruimtelijk concept

• Leeswijzer

• Gebiedsvisiekaart • Hoofdprincipes

2. Cultuurhistorische analyse

5 5. Uitwerking deelgebieden

• Ontstaansgeschiedenis • Relaties tussen vesting en ommeland

• Hoofdkoers

• Waardering deelgebieden

• Vaste waarden

3. Huidige kwaliteiten en opgaven

16

35

• Ruimtelijke uitgangspunten • Ontwikkelkansen

• Beleving • Gebruik • Beleid en ontwikkelingen

6. Borging van ruimtelijke kwaliteit

72

• Afwegingskader

3

1. Inleiding Aanleiding en doel van de gebiedsvisie De vestingstad Elburg en de gebieden daaromheen hebben de status van beschermd stadsgezicht vanwege hun unieke historische karakter, de weidse vergezichten en het grotendeels open gebleven landschap. Ontwikkelruimte binnen het beschermd stadsgezicht is beperkt. Maar de stad groeit en er komen steeds meer verschillende initiatieven, plannen en ontwikkelingen op dit beschermd stadsgezicht af. Er moet hier op een zorgvuldige manier mee omgegaan worden. Daardoor blijft het unieke karakter van Elburg in de toekomst behouden. Tegelijkertijd blijft de stad,

aantal gebieden, die direct raken aan het stadsgezicht en er van invloed op zijn, ook meegenomen in de gebiedsvisie. De vesting zelf vormt geen onderdeel van deze visie. Ook het havengebied valt buiten de scope. Wel is de haven onlosmakelijk verbonden met de vesting en er zijn ontwikkelingen in dit gebied, die van invloed zijn op de beleving van het beschermd stadsgezicht. Het is noodzakelijk om in een vervolgstap de visies van beide gebieden op elkaar te betrekken en af te stemmen tot één integraal, samenhangend verhaal.

Omgevingsparticipatie

met de bijbehorende voorzieningen, ook leefbaar voor

Bij het opstellen van de gebiedsvisie is afstemming

haar bewoners.

geweest met de bewoners en belanghebbenden middels een gezamenlijk locatiebezoek, twee ontwerpateliers en

Daarom heeft de gemeente Elburg deze gebiedsvisie

een informatieavond. Ook is o.a. overleg gevoerd met de

op laten stellen. Een document waarin de gebieden

provincie, het waterschap en de Rijksdienst voor Cultu-

rondom het centrum van Elburg ruimtelijk zijn on-

reel Erfgoed.

derzocht en beschreven en waarin is vastgelegd welke ontwikkelingen in welke gebieden wel of niet passend

Beschermd stadsgezicht

Leeswijzer

zijn. Dit document vormt de leidraad voor de gemeen-

De gebiedsvisie bestaat uit zes delen. Eerst wordt in-

te bij het nemen van beslissingen over ontwikkelingen

gegaan op de cultuurhistorische analyse en de huidige

in het gebied en zal vertaald worden in het gemeente-

kwaliteiten en opgaven, hoofdstukken 2 en 3. De con-

lijk omgevingsbeleid.

clusies uit de analyse vormen de argumentatie voor de ruimtelijke visie, die wordt uitgewerkt in hoofdstuk 4.

Studiegebied Het gebied dat deel uitmaakt van de gebiedsvisie is iets verruimd ten opzichte van het beschermd stadsgezicht, zie kaartbeeld. Op deze manier wordt een 4

In hoofdstuk 5 wordt de ruimtelijke visie nader uitgewerkt en geconcretiseerd per deelgebied. Tot slot wordt ingegaan op de borging van ruimtelijke kwaliteit en het afwegingskader voor initiatieven, hoofstuk 6.

Studiegebied gebiedsvisie

2. Cultuurhistorische analyse De eerste aanleg Elburg is ontstaan als langgerekte nederzetting parallel aan de Zuiderzee. Deze nederzetting werd al vrij snel bedreigd door het opdringende zeewater en daarom grotendeels verplaatst naar het oosten. De aanleg van de nieuwe nederzetting begon in 1393. Elburg kreeg vorm als een planmatige ‘bastidestad’, gekenmerkt door een regelmatige, rechthoekige plattegrond. Een dergelijke plattegrond is heel bijzonder in Nederland. Alle straten snijden elkaar onder een rechte hoek, alleen de Ellestraat wijkt daarvan wat af. Deze straat, vroeger Oldestraat geheten, en de Breede Gang vormen het restant van de eerdere, langgerekte nederzetting. Tegen het eind van de 16de eeuw werd de huidige omwalling met vier bastions en drie kanonkelders/ kazematten aangelegd. Deze omwalling is nu beplant. De westkant van de omwalling ging min of meer samenvallen met de Zuiderzeedijk. De vier stadspoorten geven toegang tot de vesting, de uitvalswegen vanuit de stad zijn hieraan gekoppeld. Tot aan de 18e eeuw

is niet duidelijk of er regels waren om het schootsveld open te houden. Ook na het vervallen van de vestingfunctie in de 18e eeuw, toen er uiteraard geen reden meer was om het schootsveld open te houden, is de bebouwing lange tijd heel weinig toegenomen. Dit is dus niet toe te schrijven aan het bewust open houden van het schootsveld. Het lijkt alsof er tot begin 20ste eeuw gewoonweg geen ruimtelijke druk was die tot verdichting leidde. We zien hetzelfde bij veel andere Nederlandse vestingsteden. Wellicht geldt dit echter ook voor de periode waarin de vesting wél militair functioneerde: het gebied rond de stad bleef open, niet door regels met betrekking tot het schootsveld, maar omdat er geen behoefte was om te bouwen.

Het beschermd stadsgezicht Elburg is in 1967 aangewezen als beschermd stadsgezicht op grond van de Monumentenwet. In de bijbehorende toelichting is de aanwijzing gemotiveerd. Gesteld wordt dat Elburg één van de zeer weinige voorbeelden is in Nederland van een stedelijke nederzetting, waarvan de plattegrond volgens een planma-

bleef Elburg een functie houden als vestingstad.

tige aanleg tot stand is gekomen. Bepalend voor de

Elburg als vestingstad

stadsbeeld als geheel zijn het 14de-eeuwse straten-

Begin 17de eeuw was het bereik van vestinggeschut zo’n 1500 meter. We kunnen op basis hiervan aannemen dat begin 17de eeuw ook voor de vesting Elburg er een schootsveld van ongeveer 1500 meter was. Het

bijzondere mate van historische authenticiteit van het

De eerste aanleg van Elburg, gelegen op een natuurlijke verhoging in het landschap

patroon en de historische bebouwing. Bijzonder zijn de restanten van de middeleeuwse ommuring, met de Vispoort als centraal element. Daarnaast is de binnenstad nog geheel omgeven door de aarden omwal5

Omstreeks 1800

Omstreeks 1900

•

Vesting Elburg in open ommeland

•

Vestingstad Elburg in een grotendeels onbebouwd landschap

•

Landschappelijke lijnelementen goed herkenbaar: zeedijk, havenkanaal,

•

Landschapstypes goed herkenbaar: open veenweidelandschap (noordzijde),

Broekdijkerbeek (Puttenerbeek), Nunspeterweg •

6

Landgoederen Putten, Schouwenburg, Zwaluwenburg, Rozenburg

kleinschalige kampenlandschap (zuidoostzijde), Zuiderzee (westzijde). •

De Mheen, onverkaveld weidegebied

•

Landgoed Old Putten

•

Historische tuinencomplexen met theekoepels buiten de vesting

•

Aanleg van éénzijdige lintbebouwing buiten de vesting

•

Uitvalswegen: Kamperweg/Kamperdijk, Nunspeterweg, Zwolscheweg

Omstreeks 1950

Huidige situatie

•

Inpoldering Flevoland, aanleg Veluwemeer

•

Aanwijzing beschermd stadsgezicht in 1967

•

Groei omliggende wijken en bedrijventerreinen

•

Groei verstedelijking rondom de vesting: Molendorp, Oosthoek, Kruismaten.

•

Aanleg N-wegen

•

Beschermde status heeft op hoofdlijnen goed gewerkt: in delen is het gebied grotendeels onbebouwd gebleven.

•

Aanleg in beschermd stadsgezicht van parkeren, sportcomplex, ijsbaan, ouderenhuisvesting, zorgboerderij, middelbare school, woonerf etc.

7

ling uit de periode 1580 - 1590, met op elk van de vier hoeken een bastion. De omwalling draagt met ‘fraaie beplanting zeer bij tot de schoonheid van de stad.’ Deze beplanting gaat terug op een plan van Samuel van Lunteren uit 1843. De toelichting noemt de gave eenheid van stadskern en omringende omwalling in zijn totaliteit ‘een architectonisch-stedebouwkundig monument van de eerste orde.’ Dit rechtvaardigt dat ‘de met de historische stadskern harmoniërende gedeelten van de terreinen onmiddellijk buiten de stadsbuitengracht, mede binnen de omlijning van het te beschermen stadsgezicht worden betrokken.’ Daarbij zijn de weilanden ten noordoosten van de oude stad van bijzonder belang. De term schootsveld komt in de toelichting niet voor. Het is dus primair een beeldbescherming en voert niet terug naar de militaire functie van de vesting.

Relaties tussen vesting en ommeland

Veeteelt

Er is van oudsher een nauwe relatie tussen de vesting

De weidegronden aan de noordzijde van de stad wer-

en het ommeland. Ruimtelijk is dit nog goed zichtbaar in verschillende historische elementen en structuren. Ook in de historische verhalen over de stad komt dit terug. Nu zijn het actuele thema’s, die aanknopingspunten bieden in de zoektocht naar passende functies

noordzijde van de stad ligt dan ook de botermarkt. Omstreeks 1950 waren er zo’n 50 kleine stadsboerderijen ín de vesting, goed voor ca. 20% van de economie van Elburg. Een stadsboerderij had gemiddeld twee

voor het landschap direct rondom de vesting.

stuks vee, die werden ingeschaard in de twee gemeen-

Militair

De Mheen is inmiddels verkaveld. Het Goor als één

Het deel van het beschermd stadsgezicht rond de vesting wordt ook wel het schootsveld genoemd. Elburg heeft meer dan drie eeuwen als vestingstad gefunctioneerd. In die periode had ook het ommeland een militaire functie. Economie en voedselvoorziening De verschillende landschappen rondom de vesting werden benut voor de voedselvoorziening van de stad.

schappelijke weidegebieden: de Mheen en het Goor. van de laatste gebieden in Nederland nog niet. Ook kon er grond gepacht worden, bijvoorbeeld via het Schipluidenfonds of de Courage. Deze fondsen zijn nog steeds actief en geven financiële hulp aan inwoners van Elburg die dat nodig hebben. Akkerbouw De boerenbedrijven waren veelal gemengd, met naast veeteelt ook akker/tuinbouw. De bouwgronden lagen met name aan de zuidoostzijde van de vesting, in het

De begrenzing van de ‘harmoniërende’ onmiddellijke

De markten en hun positie in de stad laten deze relatie

omgeving van de stad wordt in de toelichting gemo-

goed zien.

kampenlandschap. De eier/zaadmarkt getuigt hier-

gekomen. De begrenzing volgt geen landschappelijke

Visserij

warmoezeniers. Rondom 1945-1960 is het hoogtepunt

lijnen, maar is (noodgedwongen) vooral ingegeven

Vanaf ca. 1850 komt de botter tot ontwikkeling en

door al in gang gezette ruimtelijke ontwikkelingen van

omstreeks 1920 is het hoogtepunt van de visserij in

aanzienlijke delen van het buitengebied.

Elburg. Ca. 40% van de economie draait op de visse-

tiveerd. Deze is grotendeels pragmatisch tot stand

rij en daaraan gerelateerde activiteiten. Ruimtelijk centreert dit zich rondom de haven, die via het havenkanaal verbonden is aan de Zuiderzee, het huidige Veluwemeer. De vismarkt, werf, mandenweverij, touwslagersbaan en rokerij zijn allemaal visserij gerelateerde functies die (deels) nog steeds zichtbaar zijn en het verhaal van de visserij vertellen. Belangrijke en beladen plek is ook het Neerlandsbergje op de vestingwal waar de vissersvrouwen op de uitkijk stonden, 8

den gebruikt voor de beweiding van het vee. Aan de

wachtend op de terugkomst van de bottervloot.

van. Tot ca. 1920 zijn het kleine tuinbouwbedrijfjes, van de tuinbouw met ca. 40 grotere bedrijven. Met de aanleg van de Flevopolder en de schaalvergroting in de landbouw die daar op gang kwam, hebben veel Elburgse tuinders de concurrentieslag verloren. Door de voedseltekorten in de tweede wereldoorlog is ook het grondgebied rondom de huidige IJsbaan als akkerbouwgebied voor met name aardappelen benut. De schuurtjes langs de Oude Kerkhofsweg zijn hiervan de restanten.

Overige functies Buiten de vesting lag een aantal voorzieningen, die niet daarbinnen pasten. Denk aan het kerkhof, de molen en de wasserij met de bijbehorende bleekvelden en de tramremise. Recreatie en gezondheid Rondom de vesting liggen vier historische tuincomplexen. Deze werden gebruikt als nutstuinen voor de bewoners van de vesting, maar hadden ook een recreatieve betekenis. De theekoepels (waar er vroeger nog veel meer van waren) getuigen hiervan. Deze zijn gebruikt door de gegoede burgers als lusthof. Ook zijn de theekoepels gebruikt als “sanatoria” voor tuberculose patienten, die daar in de frisse buitenlucht werden gelegd. Verbindingen met de omgeving

Luchtfoto ca.1900. Goed zichtbaar zijn de functies buiten de vesting: het havenkanaal en de haven, de historische tuincomplexen, de uitvalswegen met de eerste ontwikkeling van lintbebouwing en de tramremise.

Een stelsel kerkepaden verbond de vesting met het ommeland. Deze zijn deels nog aanwezig, bijvoorbeeld de Zeven Vlondertjes, die van oudsher de vesting met het buurtschap en de boerderijen bij de Vrijheid verbond. Vroeger liep er ook een pad langs de Puttenerbeek naar het Landgoed Old Putten. Deze routes werden veelvuldig gebruikt op weg naar de kerk, winkels of naar school.

Historische kaart vesting Elburg. Zichtbaar zijn de vier poorten, die de stad verbinden met het ommeland, de markten en het afwijkende verloop van de Ellestraat, als restant van de oorspronkelijke langgerekte nederzetting. 9

Aanwezige cultuurhistorische elementen In het gebied is een aantal cultuurhistorische elementen nog herkenbaar aanwezig. Deze hebben deels een formeel monumentale status, maar zijn allemaal het behouden waard. Ze zijn karakteristiek voor Elburg, vertellen het verhaal van de stad en geven Elburg identiteit. Wegen en bebouwing - Historische wegen Nunspeterweg, Zwolscheweg - Historische, éénzijdige lintbebouwing langs het Bagijnedijkje, Nunspeterweg en Kamperweg - Theekoepels - Tramremise Watersystem - Vestinggracht en inlaatsluis - Puttenerbeek - Havenkanaal - Havenkom met botterhaven en daaraan gekoppelde functies (varen, vis, veiling, roken) - Slotenpatroon veenweidelandschap - Kamperdijk Landschapselementen: - De ‘Mheen’, onverkaveld gemeenschappelijk weidegrond - Landgoed Old Putten - Vier tuincomplexen - Open driehoekige ruimtes: tippe’s

Nog aanwezige cultuurhistorische elementen in het landschap rondom de vesting 10

Landgoed Old Putten

Historische, eenzijdige linten aan Tippe

Restant tuinencomplex oude Bleek en wasserij

Puttenerbeek

Tuinencomplex Breede Gang

Kamperdijk

Puttenerbeek

Landgoed Old Putten

Landgoed Old Putten

Historische theekoepel

Lintbebouwing

Botterhaven

Historische tramremise

Werf 11

Landschappelijke ligging Elburg ligt op een kruispunt van landschappen. Aan de zuidoostzijde ligt het kleinschalige kampenlandschap (grillige verkaveling, akkerbouw/grasland/tuinbouw, lintbebouwing en kleine dorpskernen, beplante kavelranden, bos, lanen en beken). Aan de noordzijde ligt het veenweidelandschap (open grasland) en aan de westzijde het Veluwemeer, vroeger de Zuiderzee (water, riet/moeraslanden). Verder naar het oosten liggen de grootschaligere heideontginningen (nu grotendeels bos), een reeks landgoederen en de uitgestrekte bossen en stuifzanden/heidevelden van de Veluwe. De Puttenerbeek verbindt de reeks landschappen van hoog naar laag.

Open veenweidelandschap

Meer besloten kampenlandschap 12

Historische landschapstypen rondom de vesting

D E N AA -A HO B ZEE N RG IS LEE BN U- -R-HO ?EEEEBBB EEEIVJVV TT ININ TT HO N AN N D NDD EDEE E RERR ER EV SO ESS TS ITD IE N G NG S GSS TS ETEE DEEDD ED N E NN -G HO HO IBJIIIJJ ZJZZ O ZO O N ON N D ND D EDERERRISIS ISEELELBLBU BUR UR G RG ?G?? Vergelijking met andere vestingsteden, hoe bijzonder is het beschermd stadsgezicht van Elburg?

De nabijgelegen vesting Kampen is volledig ingebouwd door stedelijke ontwikkeling. Wel biedt de IJssel een gevoel van openheid en zijn er zichtrelaties aanwezig over het water.

Kampen Kampen Kampen Kampen Zwolle

Het landschap raakt wel aan delen van Naarden. Stad en ommeland

zijn met elkaar verbonden. Wel wordt het landschap en de Deventer Deventer Deventer Deventer aanwezige zichtlijnen doorsneden door de snelweg. Naarden

Hanzestad Zwolle is volledig omgeven door bebouwing.

Zwolle Zwolle Zwolle Zwolle Hasselt

Bourtange ligt nog vrij in het landschap, maar is als museumstad

Hasselt ligt aan het Zwarte Water, maar is verder ingesloten door de N-weg en de nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen.

Hasselt Hasselt Hasselt

Het meest vergelijkbaar met Elburg is Den Bosch, waar de Bossche

Broek geheel onbebouwd is gebleven en als landschappelijke met een geheel andere stedelijke dynamiek niet vergelijkbaar met Naarden Naarden Naarden Den Den Den Bosch Bosch Bosch Naarden scheg de vesting raakt, met waardevolle scherpe contrasten én Den Bosch Elburg. verbindingen tussen stad en ommeland.

13

Cultuurhistorische waardering deelgebieden Binnen het beschermd stadsgezicht zijn verschillende deelgebieden te onderscheiden, die vanuit cultuurhistorisch oogpunt anders gewaardeerd worden. Deelgebied 1. Mheengronden De hoogste waardering krijgt het gebied aan de noordoostzijde van de vesting. Naar verwijzing van de daarin gelegen historisch Mheen, wordt dit gebied ‘Mheengronden’ genoemd. Het betreft het nog gaaf

Kruismaten

aanwezige en herkenbare open weidelandschap met historisch, opstrekkend verkavelingspatroon. Het landschap is zeer open, bebouwing is al in de Middeleeuwen naar het oosten opgeschoven vanwege de

Mheengronden

strijd tegen het water van de voormalige Zuiderzee. Hierdoor zijn er lange zichtrelaties tussen vesting en ommeland. M.b.t zichtrelaties tussen vesting en ommeland heeft dit gebied de hoogste waarde. In dit

Haven & Oude Vos

gebied ligt ook de Mheen, een van oorsprong onverkaveld gemeenschappelijk weidegebied. De overgang tussen de bebouwde vesting en het open ommeland Oosthoek

is hier nog scherp aanwezig. Hier kan met recht gesproken worden van ‘met de vesting harmoniërende gebieden’, zoals in de toelichting op de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht omschreven. De formele

Weerens

grens van het beschermd stadsgezicht is bij de aan-

Molenkamp

wijzing vanwege praktische redenen bij de bestaande Hellebeekstraat gelegd, maar ook het gebied ten noorden hiervan heeft dezelfde waardering en valt daarom

Molendorp

onder dit deelgebied. Deelgebied 2. Weerens Het gebied met de één na hoogste waardering is het nog grotendeels open gebied rondom het historisch tuincomplex Breede Gang (deelgebied 2). Historisch 14

Indeling in deelgebieden op landschappelijke en cultuurhistorische gronden

gezien werd dit gebied in de volksmond “Weerens”

Deelgebied 4. Haven & Oude Vos

genoemd. Dit gebied is slechts gedeeltelijk verstoord

Deelgebied 4 heeft van oudsher een sterke historisch/ Gepland/gegroeid

door de aanleg van de ijsbaan en het (overloop) par-

functionele relatie met de vesting als vissersstad van-

keerterrein bij de Oude Vos. Het wordt functioneel en

wege de ligging van de haven en de verbinding met het

qua ruimtelijke beleving doorsneden door de (deels

water van de voormalige Zuiderzee via het havenka-

beplante) Flevoweg. Er liggen nog historische ele-

naal. Het historische watersysteem van vestinggracht,

menten in het gebied, zoals het oude tuincomplex

inlaatsluis met duiker en haven en havenkanaal is

Breede Gang, waar de oorspronkelijke langgerekte

van hoge waarde en karakteristiek voor dit gebied. De

nederzetting van Elburg is ontstaan. Het gebied is

oude havenkom met de botterhaven, botterwerf en

historisch van belang als uitkijkplek vanaf de ves-

met daaraan gerelateerde functies (varen, veilen, vis,

tingwal (Neerlandsbergje) over de Zuiderzee voor de

roken), worden hoog gewaardeerd.Wel is het gebied

terugkomst van de vissers (bottervloot). De éénzijdige

daaromheen sterk ontwikkeld en is het als geheel niet

linten Bagijnedijkje en Nunspeterweg zijn deels his-

meer cultuurhistorisch herkenbaar. Het historisch

torisch. Hier staan ook een aantal historische thee-

tuincomplex met de wasserij en bleekvelden inclusief

koepels. In de tippe tussen deze twee linten raakt het

de historische lintbebouwing langs de Kamperdijk

open ommeland nog aan de vesting.

zijn van hoge waarde. De Kamperdijk is van belang

Conclusies

Kruispunt van landschappen Nauwe relaties vesting-ommela

Relatief gaaf bewaard & beschermd Relatief gaaf bewaard en goed goed beschermd

als historische, doorgaande groene landschappelijke Deelgebied 3. Molenkamp Deelgebied 3, rondom het sportcomplex is cultuur-

verbindingslijn in het gebied.

historisch als geheel niet meer herkenbaar door de

Concluderend

recente ontwikkelingen van bebouwing, sportcom-

We kunnen op basis van deze analyse stellen dat de

plex, parkeren. Deze stedelijke ontwikkelingen in de

vestingstad zelf een zeer hoge monumentale waarde

directe nabijheid van de vesting doen afbreuk aan de

heeft als bastidestad. Het contrast tussen het gegroei-

beleving van de vestingstad. In het gebied is wel nog

de landschap en de sterk planmatig aangelegde stad

een aantal cultuurhistorische elementen aanwezig:

is zeer waardevol. Door de vroegtijdige toewijzing van

de theekoepel en het restant van het historisch tuin-

het beschermd stadsgezicht zijn ook delen van het

complex, deze twee worden hoog gewaardeerd. De

met de vesting harmoniërende buitengebied relatief

Puttenerbeek vormt een belangrijk historisch verbin-

gaaf bewaard gebleven. In andere delen is hier geen

dend element, die ook de relatie legt met het achter-

sprake van en voeren de recentere ontwikkelingen

liggende kampenlandschap. In dit gebied is een land-

de boventoon. De nog aanwezige cultuurhistorische

schappelijke verbinding naar het buitengebied nog

elementen vertellen het verhaal van Elburg en geven

mogelijk, dat is een grote kwaliteit. Naar verwijzing naar de Molenweg en het kampenlandschap heeft dit

mede vorm aan de identiteit van de stad en de van Gepland/gegroeid oudsher sterk aanwezige functioneel/economische

deelgebied de naam “Molenkamp” gekregen.

relaties tussen stad en ommeland.

Gepland/gegroeid Gepland vs gegroeid

Relatief gaaf bewaard & Kruispuntvan van landschappen landschappen goed beschermd Kruispunt Nauwe relaties vesting-ommeland Nauwe relaties vesting - ommeland

15

3. Huidige kwaliteiten en opgaven In dit hoofdstuk gaan we in op het huidige gebruik en de beleving van het beschermd stadsgezicht en omschrijven we de aanwezige ruimtelijke kwaliteiten die we willen behouden, maar ook de ruimtelijke opgaven die er spelen. Dit zijn plekken waar kansen liggen voor de ontwikkeling van nieuwe kwaliteiten. Deze analyse leidt samen met de cultuurhistorische analyse uit het vorige hoofdstuk tot de uitgangspunten voor de gebiedsvisie.

Beleving Het beschermd stadsgezicht is zoals uiteengezet in hoofdstuk 2 primair een beeldbescherming. Daarom is de beleving vanaf en naar de vesting toe van belang. Op sommige plekken is het zicht weids en ver. Op andere plekken is het beeld meer besloten en zijn de zichtrelaties kort. Soms is dit passend bij de plek, soms is dit het gevolg van’ verrommeling’. Op de volgende pagina’s is dit op kaart en met bijbehorende foto’s in beeld gebracht. Waar zijn nog waardevolle, te behouden zichtrelaties aanwezig? Waar liggen kansen om deze te herstellen? Waar moet hiervan afscheid genomen worden en ingezet worden op andere kwaliteiten?

Beleving vanaf de vesting De vestingstad Elburg heeft een orthogonaal stratenpatroon. Dit is bijzonder voor Nederlandse vestingsteden en maakt het mogelijk om door vrijwel alle straten naar de vestingwal en het achterliggende landschap te kijken. De relatie tussen stad en ommeland wordt hierdoor versterkt. Ook vanaf de omwalling, goed toegankelijk met wandelroutes, is er goed uitzicht mogelijk. Zowel hoog over het landschap, als vanaf een laag standpunt, over het water van de vestinggracht heen. Andere markante plekken zijn de bruggen, waar in de lengte over de vestinggracht heen gekeken kan worden. Aan de noordzijde van de stad ligt het nog open veenweidelandschap. De openheid heeft hier een zeer grote schaal en maat vanwege de aansluitende ligging van polder Oosterwolde, die onbebouwd is tot aan Kampen. De lange vergezichten, tot aan de Bovenkerk van Kampen, zijn uniek te noemen. Het open landschap wordt hier helder begrensd door enerzijds de Kamperdijk en anderzijds de Paterijstraat. In zowel het gemeentelijk omgevingsbeleid als in het provinciaal ruimtelijk beleid wordt deze openheid als behoudenswaardig omschreven. In dit gebied ligt een middelbare school en een zorgboerderij. Deze bebouwde en beplante plekken verstoren de openheid en de lange zichtrelaties. Verdere uitbreiding is niet wenselijk. Recent is er een natuurgebied ontwikkeld langs de

16

voormalige Hellebeek. Aandachtspunt is het beheer, zodat het gebied vrij blijft van opgaand groen wat afbreuk doet aan de openheid van het veenweidelandschap. Aan de zuidwestzijde van de vesting zijn zichtrelaties aanwezig met het Veluwemeer. Deze zijn in potentie weids, maar momenteel deels belemmerd door beplanting/bebouwing bij de Oude Vos en langs de Flevoweg en de Oude Kerkhofsweg. Ook belemmert de ijsbaan met de aanwezige hekwerken, lichtmasten en bebouwing deels de ruimtelijke beleving. Deze zichtrelatie is vanuit cultuurhistorisch oogpunt belangrijk: op het Neerlands Bergje stonden van oudsher de vissersvrouwen te wachten op de terugkomst van de Bottervloot. Ook wordt hier de ruimtelijke verbinding gelegd tussen Elburg en het randmeer. Het uitgangspunt is om deze zichtrelatie te herstellen. Tussen het Bagijnedijkje en de Nunspeterweg is uitzicht mogelijk over de ‘tippe van Arend van Liep’. Dit is een waardevol klein groen vizier, omdat hier het landschap tussen de bebouwde gebieden nog de vesting raakt. De ruimte wordt helder afgebakend door de deels historische, éénzijdig bebouwde linten. In dit gebied is recent de woningbouw Wildemaet ontwikkeld, daarnaast ligt de speeltuin Wildebras. Deze ontwikkelingen verkleinen deze groene ruimte en verkorten de aanwezige zichtrelaties en doen daarom afbreuk aan dit waardevolle groene vizier.

Aan de havenzijde is er een korte zichtrelatie tussen

Aan de zuidoostzijde zijn er slechts korte zichtrelaties

de vesting en de haven door de Vispoort. De verbin-

aanwezig. Bijvoorbeeld vanaf de Zwolscheweg en het

ding tussen beide delen van de stad wordt hier gelegd.

parkeerterrein richting de kerktoren. Dit komt omdat

Verder zijn er korte zichrelaties tussen de vesting en

het gebied de afgelopen decennia sterker is ontwik-

de bebouwing van de havendijk. De lange zichtlijn,

keld met wonen, sport, parkeren etc. en sterker is

laag over het water van het havenkanaal legt in beide

beplant. Ook hebben we hier te maken met een ander

richtingen de verbinding tussen Elburg en het Velu-

landschapstype: het kampenlandschap wat van ouds-

wemeer en verankert zo Elburg in haar omgeving. Ook

her meer besloten en kleinschaliger is dan het veen-

vanuit het visserij verleden is dit een belangrijke lijn.

weidelandschap.

Aan de zuidoostzijde, tussen de Nunspeterweg en de

Zeer karakteristiek voor het groene vizier tussen het

Zwolscheweg zijn de zichtrelaties kort en vaak ‘rom-

Bagijnedijkje en de Nunspeterweg zijn de twee éénzij-

melig’. De Puttenerbeek vormt een groene voorgrond,

dig bebouwde linten die naar elkaar toelopen en pre-

maar daarachter wordt het beeld gedomineerd door

cies bij de brug samen komen. Ze bakenen de ruimte

parkeren, achterkanten van het sportcomplex en tui-

af en geleiden de blik naar de achtergelegen vesting

nencomplex Breede Gang en de nieuwe bebouwing van

met kerktoren wederom als baken.

Conclusies

Zicht op de vesting: vrijliggend in het landschap

Zicht vanaf de vesting: mateloos

het Feithenhofcomplex. Het zicht vanaf de Flevoweg en omgeving richting de

Beleving naar de vesting toe

vesting wordt deels belemmerd door opgaande be-

Vanuit de omgeving is de vesting op een aantal plek-

planting.

ken al van verre goed zichtbaar. Deze toont zich als een ‘groene massa’ met de kerktoren als baken en Eindeloze zichten vs plaatselijke verdichting

oriëntatiepunt. Van dichterbij is het zicht op de woningen aan de vestingwal, precies tussen het grondlichaam en de boomkronen in zeer karakteristiek. Met name vanaf de noordzijde is over het open veenweidelandschap al van ver de vesting zichtbaar. Vanaf de Kamperdijk, Paterijstraat, Hellebeekstraat, Oostelijke rondweg, maar ook verder vanuit de polder Oosterwolde is uitzicht mogelijk op de vesting. Dit open landschap is ook waardevol als uitzicht voor de aanwonenden en wordt door hen zeer gewaardeerd.

Zicht op de bebouwing van de vesting, onder de boomkronen door

Orthogonaal stadspatroon verbindt visueel 17

Beleving vanaf de vesting

1

KAMPEN

4

3

2

ELBURG

18

Het open landschap aan de noordzijde, tot aan Kampen

1. Een haast uniek zicht over het open veenweidelandschap aan de noordzijde van de vesting. Opvallend is de zeer grote schaal en maat van de openheid. Zoek de Bovenkerk van Kampen...

2. Zicht over de tippe tussen het Bagijnedijkje en Nunspeterweg. Klein groen vizier: landschap tot aan de vesting. De plaatsing van bebording en ander meubilair beïnvloedt hier helaas sterk het beeld.

Klein vizier vanaf de brug over de

3. Zicht vanaf het hoger gelegen Neerlands Bergje richting het Veluwemeer, helaas grotendeels belemmerd door beplanting en bebouwing. De hekwerken, verlichting en het gebouw van de ijsbaan verminderen tevens sterk de landschappelijke sfeer.

en de Nunspeterweg weilanden tussen het Bagijnedijkje

4. Zicht vanaf de havenkade over het havenkanaal. De lange zichtlijn, laag over het water, verbindt Elburg met het randmeer, historisch van zeer groot belang voor de visserij. 19

Beleving naar de vesting toe

1

4

2

3

20

1. Zicht vanaf de Hellebeekstraat over het open veenweidelandschap richting de vesting. Aandachtspunt hier is het laag houden van de nieuwe natuurontwikkeling langs de Hellebeek.

ing Zicht vanaf de Hellebeekstraat richt

n de vesting, met kerktoren als bake

3. Zicht over het kleine groene vizier tussen het Bagijnedijkje en de Nunspeterweg richting de vesting. Zeer karakteristiek zijn de twee éénzijdige linten die naar elkaar toe lopen en bijeenkomen bij de brug.

Zicht over de ‘groene wig’ op de lintbebouwing van de Nunspeterweg en Bagijnedijkje, kerktoren

2. Beperkt doorzicht vanaf het parkeerterrein Schootsvelden richting de vesting. De kerktoren als baken.

en de park Beperkt zicht vanaf de sportvelden

eerplaats naar de vesting

4. Zicht over het open veenweidelandschap vanaf de Paterijstraat op de heldere grens van de Kamperdijk en de lintbebouwing langs de Kamperweg.

Vrij uitzicht over het open weideland vanaf de Paterijstraat en Kamperdijk

21

Huidig gebruik

HUIDIG RUIMTELIJK BELEID Het bestemmingsplan geeft een goed beeld van het huidige gebruik van het beschermd stadsgezicht en toont ook waar de ontwikkelingen in het gebied hebben plaatsgevonden. Aan de hand van een beeldver-

11

slag op de volgende pagina’s worden de belangrijkste huidige ruimtelijke kwaliteiten en opgaven benoemd.

9

10

8

7

6 12

1 5

2

3

4

Bestemmingsplankaart, de nummers verwijzen naar de foto’s op de volgende pagina’s 22

Tuinderij met theekoepel

1. Sportcomplex met voetbal, korfbal en tennis. Het terrein wordt intensief gebruikt en kent een grote gebruikswaarde. Ruimtelijk is het stevig ingepast met opgaande beplanting. Toch wordt het beeld op veel plekken gedomineerd door hekwerken, lichtmasten, reclameborden en verenigingsgebouwen. Er is vaak zicht op achterkanten, het gebied ‘toont zich niet’. De sportverenigingen willen graag uitbreiden.

Sportcomplex

Langs de sportvelden liggen ‘overtuinen’ deze vormen een mooie overgangs zone tussen wonen en bijvoorbeeld sportvelden of bedrijven

3. Braakliggend terrein, voormalig tuinbouwgebied. Zicht op de nog aanwezige kas. Een nieuwe invulling is nodig om het terrein weer betekenis te geven en de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren.

Tuinbouw

2. Restant van een historisch tuinencomplex aan de Zwolscheweg. Het terrein is grotendeels braakliggend en overgroeid. De grenzen zijn niet meer herkenbaar, evenals de historische onderverdeling in tuinen (hagen). Op één van de tuinen staat, aan de Puttenerbeek een historische theekoepel. Vroeger hebben hier meer theekoepels gestaan. Ontwikkelruimte/herbestemming van dit complex is nodig om het op te kunnen knappen en weer betekenis te geven.

Tuinderij met theekoepel

Langs de sportvelden liggen ‘overtuinen’ deze vormen een mooie overgangs zone tussen wonen en bijvoorbeeld sportvelden of bedrijven 4. Molenweg met lintbebouwing en richting de Zuiderzeestraatweg Oost tuinbouwactiviteiten, inclusief kas. Wens vanuit de eigenaren/bewoners om de lintbebouwing uit te breiden. 23

UIDIG GEBRUIK VAN HET BESCHERMD STADSGEZICHT 5. In het groene vizier tussen Bagijnedijkje en Nunspeterweg is op de voormalige locatie van een school een villawijkje ontwikkeld. Deze verkleint deze groene ruimte en verkort de zichtlijnen en doet daarmee afbreuk aan de ruimtelijke ervaring van dit gebied, waar het landschap nog écht de vesting raakt.

7. Tuincomplex Breede Gang. Historisch tuincomplex langs de eerste ontginningsas van Elburg (Ellestraat). Het complex wordt recreatief gebruikt met op plaatsen een wildgroei aan bebouwing.

IJsbaan 24

6. De ijsbaan, gelegen in het open landschap aan de westzijde van de vesting. Hoewel deze onbebouwd is, doen de hekwerken, lichtmasten en bebouwing afbreuk aan de ruimtelijke beleving en de landschappelijke, luwe sfeer van dit gebied. De afgelopen jaren is de ijbaan weinig gebruikt.

IJsbaan

8. Parkeerterrein Oude Vos, deels ingericht als overloopparkeerterrein. Op dit moment spelen hier problemen met de sociale veiligheid en ervaren omwonenden hier overlast van.

Parkeerterrein Oude Vos

Pa

Weidelandschap

Klompenpaden

8.De wasserij in het historisch tuinencomplex aan de Kamperweg. Het tuinencomplex is deels braakliggend en overgroeid. Hier is nieuwe ontwikkeling nodig om de kwaliteiten te kunnen behouden/herstellen. De wasserij staat te koop, er wordt ingezet op herontwikkeling van het terrein.

9. Het noordelijk veenweidegebied is toegankelijk middels klompenpaden. Er zijn twee routes die door het gebied voeren. Het gebied is in agrarisch gebruik, in delen is dit intensief te noemen waarbij veel mest wordt uitgereden. Er zijn ook delen waar veel weidevogels voorkomen.

10. Recent is er langs de Hellebeekstraat een nieuw stukje natuur ontwikkeld. De ontwikkeling wordt gewaardeerd, maar er zijn wel zorgen over het voorkomen van opgaande beplanting. Het beheer dient hierop afgestemd te worden. Het is een geïsoleerde ontwikkeling, ecologische verbindingen ontbreken.

11. De entree van Elburg vanaf de Zwolscheweg wordt gedomineerd door verkeer en parkeren. Aan weerszijden liggen parkeerterrein. Ook is er nog een overloopparkeerterrein waar vaak auto’s staan. Het is geen hoogwaardige entree voor de vesting.

Gebieden die wachten op een bestemming Weidelandschap

Nieuwe Natuur

Klompenpaden

Parkeerterrein Schootsveld

25

Waardering bewoners

Deelgebied 2

de IJsbaan W A A R D E RisI Nde G mening BEWON E Rbewoners S – D e e l g e b i Rondom ed 3 Met een inwonerpanel van “Moet beschermd worden”: 59% over het beschermd stadsgezicht gepolst. Opvallend “Mag gewijzigd worden”: 44% is dat veel mensen goed weten te omschrijven wat

Kijk eens vanaf de wal naar het Veluwemeer!

ze waarderen en waarom. Dit biedt houvast voor deuitzicht Laag houden gebiedsvisie. Hieronder staat een greep uit de reacties per deelgebied.

Afblijven

zoals het is! totLaten Hellebeekstraat D e e l g e b iNoordzijde ed 2a “Moet beschermd worden”: 77%

Tijdelijke parkeerplaats “Mag gewijzigd worden”:bij 24%

maal niets

open en wijds/weids laten.

Laag houden ten behoeve van het uitzicht;

Bestemmingsplan

Afblijven; Laten zoals het is; Gebied is al te veel

Het beschermd stadsgezicht is in 1967 door het Rijk

aangetast; Niks doen en zeker niet bouwen

aangewezen, maar de bescherming wordt via het heeft hierin een toetsende rol en de Rijksdienst van

ijsbaan kan veel efficienter benut worden; Meer

De huidige functies vormen in het bestemmingsplan

segment.

De huidige ijsbaan kan veel efficiënter benut worden plaats bij evenementen; Meer Vooral open envariatie in natuur; Deelgebied 3 wijds/weide laten! Betaalbare tiny houses het sportcomplex tot wonen in betaalbaar segment – D enatuur e l g e ben i Rondom e dmogelijkheden 1 aten zoals het is. het W A A R D E R I N G B E W O N E R S Meer “Moet beschermd worden”: 52% het enige vrije Deelgebied 1b tzicht “Mag gewijzigd worden”: 48% van Hellebeekstraat D e e l g e b iTen e d noorden 2b (Biologische) tuinbouw “Moet beschermd worden”: 52%

Variatie in natuur zou het gebied Stadgezicht zo laten “Mag gewijzigd worden”: ehoud wat nooit meernog te herstellen zou24% zijn! maken meer aantrekkelijk n, het is

■ Reacties gericht op behoud: Stadsgezicht zo laten;

■ Reacties gericht op behoud: Niets, afblijven; Behoud Meer sport wat nooit meer te herstellen zou zijn!; Wees er

Geen enkele bebouwingop Beperkte woningbouw zuinig op het is uniek; Agrarische activiteiten zonv.m. boerenerf Hotel nabij de Zuiderzeestraatweg der bijbehorende gebouwen; Weidelandschap.

op.

Geen wijzigingen in dit gebied.

Sportvelden, recreatieve doeleinden

■ Reacties gericht op ontwikkeling: Meer sport; Een

het Cultureel Erfgoed kan om advies gevraagd worden. het uitgangspunt: per type gebruik zijn regels opgesteld. Deze regels zijn in algemene zin gericht op het beperken van ruimtelijke ontwikkelingen, die het beeld van het stadsgezicht kunnen aantasten. Los van de verschillen in beleid, die voortkomen uit de huidige functievormen, wordt het beschermd stadsgezicht als één gebied beschouwd met hetzelfde beschermingsregime, er wordt niet gedifferentieerd per deelgebied. Landschapsontwikkelingsplan In het landschapsontwikkelingsplan van de gemeente (LOP) worden de verschillende landschapstypen

moderne sportcampus; Sportvelden en recreatie-

benoemd en wordt ingezet op het versterken van de

sportjonge ve doeleinden; Tijdelijke woningbouw voor

onderscheidende kwaliteiten hiervan. Zo wordt in

mensen; Natuur, bossen, boomgaard, vogel- en Wandelgebied, ■ Reacties gericht op ontwikkeling: Leg hier de sportEen leuke kinderboerderij zou enorm welkom zijn!! natuurpad, wet insectentuinen; Biologische tuinbouw; Een leuke Niets, velden neer,afblijven parkeren bij groter festiviteiten, beSport uitbreiden lands, vlonderpaden kinderboerderij zou welkom zijn; Ruimte voor perkte woningbouw op voormalige boerenerven; kleinschalige andere woonvormen; Hotel nabij de wandelgebied, natuur, wetlands, vlonderpaden; Ruimte voor kleinschalige andere woonvormen Zuiderzeestraatweg Oost Een moderne sportcampus winkels, maatschappelijke voorzieningen. Parkeren bij grotere festiviteiten 26

gemeentelijk bestemmingsplan geborgd. De provincie

Gebied is al te veel aangetast park; Een mooie evenemententerrein van maken

natuur en mogelijkheden totzeker wonen in bouwen betaalbaar Niks doen en niet

■ Reacties gericht op ontwikkeling: Tijdelijke parkeer-

veaus, die relevant zijn voor de gebiedsvisie uitgelicht (het is geen volledig overzicht).

Eenenige mooi vrije evenementen terrein van maken en zoals het is, het is het uitzicht; Alleen en uitbreiding parkeerplaatsen; De huidige uitbereidinginparkeerplaatsen weidegebied; De kerkepaden ere houden; Vooral Betaalbare Tiny houses

invulling gegeven aan de gestelde ambities. Hieronder

De oudste! weg van Elburg: Brede Gang pen; eens vanafen deopknappen. wal naar het Veluwemeer! in Kijk ere herstellen

■ Reacties gericht op ontwikkeling: Aanleggen wandel-

■ Reacties gericht op behoud: Helemaal niets; Laten

dende ruimtelijk beleid en wordt zoveel mogelijk

burg, Breede Gang, in ere herstellen en opknap-

Aanleggen wandelpark

evenementen

Met deze gebiedsvisie wordt aangesloten op het gel-

wordt een aantal aspecten uit verschillende beleidsni-

■ Reacties gericht op behoud: De oudste! weg van El-

Deelgebied 1a

Beleid en ontwikkelingen

sport

Geen wijzigingen in dit gebied

het veenweidegebied ingezet op behoud van de openheid, waarbij specifiek het beschermd stadsgezicht/ schootsveld aan de noordzijde van de stad als bijzondere kwaliteit wordt benoemd. Ook wordt ingezet op het realiseren van landschappelijke verbindingen. Op grote schaal gaat dit om de gradiënt van hoog

(Veluwe) naar laag (Veluwemeer). Specifiek wordt de

Initiatieven

landschappelijke verbinding tussen het kampenland-

Er is sprake van een grote programmatische druk

schap en het veenweidelandschap benoemd en de

rondom de vesting. Er zijn veel initiatieven en ideeën

verbinding langs het Veluwemeer rondom Kruisma-

voor nieuwe ontwikkelingen. Deze ruimtelijke dyna-

ten. Ook worden de grenzen van het bebouwd gebied

miek is belangrijk voor de toekomstbestendigheid,

als beeldbepalende ruimtelijke elementen aangehaald

gebruikswaarde en leefbaarheid van het beschermd

en worden voorstellen gedaan om deze te versterken,

stadsgezicht. Waar passend wordt ruimte geboden,

bijvoorbeeld door de rand van Kruismaten groener in

maar de vraag lijkt op voorhand groter dan de be-

te passen.

schikbare ruimte, soms letterlijk, soms in relatie tot de aanwezige waarden die behouden moeten worden.

Conclusies

Ongenuanceerde bescherming stadsgezicht

Het LOP sluit aan op het landschapsbeleid van de provincie. Ook hierin wordt ingezet op het voortbouwen

Het gaat onder andere om een vijfde en op termijn

op de verschillende landschapstypen en het verster-

mogelijk een zesde voetbalveld, padelbanen tennis,

ken van verbindingen. In het provinciaal beleid wordt

volleybalhal, ontwikkelmogelijkheden tuinderijen

specifiek de grote mate van openheid van polder Oos-

gericht op economische vitaliteit, zorgboerderij, voed-

terwolde aan de noordzijde van Elburg benoemd als

selbos, woningbouw, evenemententerrein, skeeler-

bijzondere kwaliteit. Ook worden voorstellen gedaan

baan, ruimte voor parkeren, camperplekken, bestem-

om de relatie tussen Elburg en het water te verster-

ming voor braakliggende terreinen.

Spanning behoud openheid <-> ontwikkelingen

ken.

Programmatische druk, veel initiatieven

Ambitie: landschappelijke verbindingen, Landschapsontwikkelingsplan met aanduiding van de te behouden openheid en het aanzetten van de landschappelijke verschillen

Landschapsontwikkelingsplan met aanduiding van de gewenste landschappelijke verbindingen

heldere grenzen 27

4. Ruimtelijke visie Behoud door ontwikkeling

Ruimtelijk concept

Uit de cultuurhistorische analyse blijkt dat vestingstad

In het ruimtelijk concept voor deze gebiedsvisie wordt

Elburg een zeer hoge cultuurhistorische waarde heeft.

vestingstad Elburg verbeeld als een ‘snoepje’ - het

Het landschap om de vesting en de zichtrelaties tus-

koesteren waard met twee ‘wikkels’ daaromheen die

sen de vesting en haar omgeving dragen hier in grote

het ‘beschermen’.

mate aan bij. De landschappelijke ligging is uniek in

De groen getekende wikkels/

vergelijking met andere vestingsteden. Het nog open

sluitstukken zijn de twee gebieden, waar nog het meest het

landschap wordt door de bewoners/gebruikers erg gewaardeerd en het draagt sterk bij aan het (econo-

Historische Vesting

historische landschap zicht-

misch) vestigingsklimaat. Dit alles is het koesteren

baar is. Deze nog open gebie-

waard.

den laten de vesting tot haar recht komen. Hier wordt ingeHoofdkoers: behoud

stadsgezicht zijn waarde ook in de toekomst te kunnen laten behouden, maar elke ontwikkeling moet wel

De oranje getekende wikkels/

passen binnen de cultuurhistorische- en landschap-

sluitstukken vormen de twee

pelijke kwaliteit en tot meerwaarde leiden: behoud

hoofdentrees van Elburg. Dit

28

Ruimtelijk concept Schootsvelden Elburg

zijn gebieden die de afgelopen Historische Vesting

jaren al sterk zijn ontwikkeld/

Om passende ruimte te kunnen bieden, geven de

veranderd en waar ruimtelijke

verschillen tussen de vier deelgebieden binnen de

opgaven liggen. In deze gebie-

schootsvelden uitkomst. Alle vier de deelgebieden

den wordt ingezet op integrale

vragen om een eigen aanpak, wat leidt tot een ander

2

heid en zichtrelaties tussen vesting en omgeving.

kader. Ontwikkeling is nodig om het beschermd

door ontwikkeling.

3

zet op het behoud van open-

Tegelijkertijd staat het gebied onder druk. Er komen veel initiatieven op af en er is nood aan een helder

1

4

Hoofdkoers: ontwikkeling

gebiedsontwikkeling gericht

beschermingsregime en dus ook andere ontwikke-

op het realiseren van nieuwe

lingsmogelijkheden. Het ruimtelijk concept voor deze

ruimtelijke kwaliteiten, pas-

gebiedsvisie bestaat daarom uit vier kwadranten, die

send bij de cultuurhistorisch/

overeenkomen met de vier deelgebieden.

landschappelijke waarde.

1. Mheengronden 2. Weerens 3. Molenkamp 4. Haven & Oude Vos

Aansluiten bij de indeling in deelgebieden

siteit in hap

en eren

Ruimtelijk kader Op basis van het ruimtelijk concept is een ruimtelijk kader getekend voor het beschermd stadsgezicht, waarbinnen ontwikkelingen een plek kunnen vinden. Dit kader is opgebouwd rondom zes uitgangspunten, die hierna worden toegelicht:

1. Zichten koesteren Zichten koesteren

Grenzen verhelderen

Intensiveren / ontlasten

Verscheidenheid in gebruik

(Bio)diversiteit in landschap

Verbindingen maken Verbindingen

2. Grenzen verhelderen

Zichten koesteren

3. Intensiveren vs ontlasten 4. Divers en meervoudig ruimtegebruik Meervoudig gecombineerd

5.ruimtegebruik (Bio)diversiteit in landschap vergroten 6. Verbindingen maken ?

maken (infrastructuureel)

1. Zichten koesteren Het beschermd stadsgezicht is in de eerste plaats een beeldbescherming, gericht op het goed tot haar recht laten komen van de vesting in haar omgeving. De zichtrelaties tussen de vesting en haar omgeving worden in deze gebiedsvisie daarom gekoesterd. De zichtrelaties zijn allemaal anders: weids/ver of juist kort, laag of juist hoog, maar bieden allemaal een waardevolle relatie tussen vesting en ommeland. Een aantal zichten is in de loop der jaren verloren gegaan of dusdanig verwaterd dat we er afscheid van nemen. Anderen zijn nog intact of er liggen kansen om ze weer te herstellen. We versterken de contrasten tussen open en beslotenheid. 29

Grenzen verhelderen

30

Intensiveren / ontlasten

2. Grenzen verhelderen

3. Intensiveren vs ontlasten

Om de nog open landschappen en de zichtrelaties tussen vesting en ommeland

Binnen het beschermd stadsgezicht als geheel wordt ingezet op differentiatie.

te kunnen behouden en beschermen is het belangrijk dat er heldere grenzen zijn.

In een aantal delen wordt ingezet op het behoud van het aanwezige landschap,

Als een grens duidelijk is, ga je er niet overheen. In de visie wordt daarom ingezet

deze gebieden worden ‘ontlast’. In andere gebieden wordt juist ruimte geboden

op het verhelderen van de grenzen langs de ‘groen’ te houden gebieden. Sommi-

aan nieuwe ontwikkelingen en kan het gebruik geïntensiveerd worden, ook met

ge grenzen zijn al heel duidelijk, die worden behouden en gekoesterd. Anderen

‘rode’ functies, zoals wonen, parkeren en sport. Op deze manier worden de ruim-

zijn diffuser. Op die plekken wordt ontwikkelruimte geboden, gericht op het

telijke verschillen versterkt, grenzen verhelderd en ontstaat ruimte voor ontwik-

realiseren van een nieuwe, heldere grens voor de toekomst.

keling, terwijl waardevolle landschappelijke kwaliteiten behouden blijven.

Verscheidenheid in gebruik

Meervoudig gecombineerd ruimtegebruik

Verbindingen maken

?

(Bio)diversiteit in landschap

4. Divers en meervoudig ruimtegebruik

5. (Bio)diversiteit in landschap

Er wordt ingezet op een mix aan functies en aan meervoudig ruimtegebruik,

Karakteristiek voor Elburg is de ligging op een kruispunt aan landschappen. Deze

waarbij functies waar mogelijk worden gecombineerd en gestapeld. Zo kan effi-

landschappelijke verschillen koesteren we en zetten we verder aan. Zo veranke-

ciënt met de beschikbare ruimte worden omgegaan en ontstaat een gedifferenti-

ren we Elburg in haar omgeving: het veenweidelandschap aan de noordzijde, het

eerd gebruik. Van oudsher is er een sterke functionele/economische relatie tussen

kampenlandschap met landgoederenzone overgaand in de bossen van de Veluwe

de vesting en het ommeland, dit zetten we naar de toekomst toe door.

aan de zuid-oostzijde en het Veluwemeer aan de westzijde. Binnen deze drie grote landschappelijke eenheden is ruimte voor een kleinschaligere diversiteit aan groen, waarbij altijd wordt ingezet op het realiseren van meerwaarde voor biodiversiteit. 31

Gebiedsvisiekaart Op de gebiedsvisiekaart komen de zes hoofduitgangspunten in verbinding met elkaar samen voor het beschermd stadsgezicht als geheel. In hoofdstuk 5 wordt de visie per deelgebied verder uitgewerkt en geconcretiseerd. De hoofdkeuzes staan hieronder toegelicht.

Verbindingen maken (infrastructuureel)

Deelgebied 1 Mheengronden Dit deelgebied omvat de nog open weilanden ten noordoosten van de vesting. Het deel ten zuiden van de Hellebeekstraat is onderdeel van het beschermd stadsgezicht. Het deel ten noorden daarvan valt erbuiten, maar is voor de ruimtelijke beleving niet minder van belang. Deze grote mate van openheid met lange vergezichten en de scherpe overgang met de stedelijkheid van de vesting is uniek te noemen. Er wordt hier maximaal ingezet op behoud van het open landschap en het versterken van de heldere grenzen met het bebouwd gebied. Deelgebied 2. Weerens Dit deelgebied omvat de grotendeels nog open landschappen ten zuidwesten van de vesting. Het uitzicht over het Veluwemeer is een bijzondere kwaliteit. Het gebied is deels verrommeld en de grenzen tussen het open landschap en bebouwd gebied zijn niet overal helder. In dit gebied staat het behoud én herstel van het open landschap met ecologische, agrarische en recreatieve waar-

6. Verbindingen maken

de en de zichtrelaties met de vesting centraal. Grenzen

Naast landschappelijke verbindingen wordt ingezet op het realiseren van nieu-

worden verhelderd.

we infrastructurele verbindingen om Elburg toegankelijk en goed beleefbaar te maken. In de eerste plaats wordt ingezet op langzaamverkeer door de aanleg van

Deelgebied 3. Molenkamp

aantrekkelijke fiets/wandelroutes. Het netwerk ligt er grotendeels al, ontbreken-

Deelgebied Molenkamp ligt ten zuidoosten van de vesting

de schakels worden aangevuld. Ook voor autoverkeer ontstaan nieuwe kansen,

in het van oudsher besloten kampenlandschap. Sinds de

door de aanleg van een aantal nieuwe verbindingen in het wegennetwerk.

jaren ‘70 is het gebied sterk ontwikkeld met o.a. wonen, sport en tuinbouw. Er is nog relatief veel ongebruikte

32

ruimte en het gebied kent momenteel weinig struc-

vering van het huidige gebruik met ruimte voor ‘rode’

tuur en samenhang. Het is momenteel geen hoog-

functies, zoals sport, wonen en parkeren.

waardige entree van de vestingstad. Er zijn veel initiatieven in het gebied. Er wordt ingezet op een integrale

Deelgebied 4. Haven & Oude Vos

gebiedsontwikkeling, met behoud van de aanwezige

In dit deelgebied ligt de historische haven met bijbe-

waarden zoals de Puttenerbeek, het historisch

horende bebouwing en visserij gerelateerde functies

tuinencomplex met theekoepel en laanstructuren. Een

én recentere ontwikkelingen, zoals bedrijvigheid bij

stevige landschappelijk raamwerk vormt het kader

Kruismaten en parkeren bij de Oude Vos. Het is een

voor een nieuwe mix aan groen ingepaste functies en

gebied waar ruimtelijke ontwikkelingen gepland zijn.

verbindt het gebied met het omliggende kampenland-

In de gebiedsvisie wordt deze lijn voortgezet. Er wordt

schap en de Veluwe. Er wordt onderscheid gemaakt

ingezet op verdere stedelijke verdichting met meer

in een oostelijk deel, waar de landschappelijke ver-

ruimte voor wonen, naast werken en recreëren. Het

binding met het kampenlandschap centraal staat. In

gebied kan zich ontwikkelen tot een hoogwaardige

dit deel is hier nog ruimte voor. Anders is dat in het

entree van Elburg, waarbij de relatie met het water een

westelijk deel, dat door de jaren heen veel sterker

belangrijke kwaliteit is die kan worden versterkt.

ontwikkeld is. Hier wordt juist ingezet op een intensi-

Karakteristieke Elburgse elementen Voor de ruimtelijke uitwerking van deze kaders benutten we een aantal voor Elburg zeer karakteristieke ruimtelijke elementen. Deze hebben allemaal cultuurhistorische waarde en vertellen een deel van het verhaal van Elburg. Maar ook nu zijn het - al dan niet met een moderne interpretatie - kansrijke ruimtelijke bouwstenen voor nieuwe ontwikkeling. Door deze bouwstenen toe te passen kunnen we ‘des Elburgs’ verder bouwen. Eenzijdige lintbebouwing Vaak hoger gelegen in het landschap. Vormen heldere grenzen met het open gebied. Bieden stedelijke ontwikkelruimte.

Legenda gebiedsvisiekaart Vesting Historisch tuincomplex Theekoepel Botterhaven en visserij gerelateerde functies Landgoed Old Putten Zichtlijnen (Historische) éénzijdige linten

Zichten koesteren

Stevige groene rand Lanen, bomensingels

Grenzen verhelderen

Kamperdijk Tuinderijen Enclave onderverdeeld in tuinen. Door de jaren heen op verschillende manieren gebruikt: voedselvoorziening, recreatie, gezondheid. Bieden ook in de huidige tijd ruimte aan een mix aan groene functies.

Tippe Driehoekige, open en groene ruimte. In moderne vorm multifunctioneel te benutten, als park, marktplaats, evenemententerrein, overloopparkeren etc.

Ontwikkelruimte, intensiveren Ontwikkelruimte tuincomplex Zichten Kampenlandschap koesteren

(Bio)diversiteit in landschap

Intensiveren / ontlasten

Verscheidenheid in gebruik

Meervoudig gecombineerd ruimtegebruik

Verbindingen maken

?

Open veenweidelandschap Buitendijksgebied Intensiveren <-> ontlasten

Grenzen verhelderen

Veluwemeer

(Bio)diversiteit in landschap

Puttenerbeek, natuurlijke oever Theekoepel Bijzondere accenten in het landschap. In moderne vorm ook wel paviljoens, tiny houses etc.

Landgoederen Samenhangend ensemble zowel ruimtelijk als economisch-functioneel met bossen, lanen, waterpartijen, bebouwing en agrarische gronden/ natuur. Model voor groen ingepaste stedelijke ontwikkeling.

Nieuwe langzaamverkeersroutes Hoofdinfrastructuur Wandelpaden

Verbindingen maken (infrastructuureel)

33

34

Gebiedsvisiekaart

6. Uitwerking deelgebieden Op basis van de landschappelijke ligging, ontstaansgeschiedenis, cultuurhistorische waarde, huidige beleving/gebruik en ruimtelijke ambities is het gebied ingedeeld in vier deelgebieden. Elk deelgebied kent andere kwaliteiten en opgaven en daarmee ontwikkelingsmogelijkheden. In dit hoofdstuk wordt de ruimtelijke visie voor het beschermd stadsgezicht per deelgebied verder uitgewerkt volgens onderstaand stramien:

Kruismaten

■ Hoofdkoers: beschrijving in één zin van de beoogde ontwikkelrichting voor dit deelgebied. ■ Vaste waarden: de kernkwaliteiten die altijd be-

Mheengronden

houden dienen te blijven. ■ Ruimtelijke uitgangspunten: de ruimtelijke hoofdkaders voor alle ontwikkelingen.

Haven & Oude Vos

■ Ontwikkelkansen: uitwerking van concrete locaties binnen het deelgebied. Beschrijving van mogelijke ontwikkelingen, die invulling geven aan de Oosthoek

gestelde ambities. Per ontwikkelkans worden de ruimtelijke uitgangspunten toegelicht én voorbeelden getoond van mogelijke invullingen van de geboden ontwikkelruimte, ter verduidelijking en

Weerens

inspiratie.

Molenkamp De vier deelgebieden, achtereenvolgens aan bod: 1.

Mheengronden

2.

Weerens

3.

Molenkamp

4.

Haven & Oude Vos

Molendorp

35

1. Mheengronden

Deelgebied 1. Mheengronden Hoofdkoers Behoud van het open weidelandschap met lange vergezichten van en naar de vesting.

Vaste waarden Onderstaande vaste waarden vormen de huidige kernkwaliteiten voor dit deelgebied en dienen bij elke ontwikkeling behouden te blijven.

■ Open veenweidelandschap met grotendeels historisch verkavelingspatroon ■ Zichtrelaties tussen vesting en ommeland ■ Vergezicht richting Kampen ■ Scherpe overgang tussen vesting en open landschap ■ Heldere grenzen van de Kamperdijk en Paterijstraat ■ Hoger gelegen, éénzijdige bebouwingslinten ■ Historisch tuincomplex ■ Klompenpaden

Vaste waardenkaart deelgebied 1 Mheengronden 36

1

1. Mheengronden

Ruimtelijke uitgangspunten Onderstaande ruimtelijke uitgangspunten zijn leidend voor alle ontwikkelingen binnen dit deelgebied.

■ Het gebied is open, onbebouwd en groen. ■ Er is geen ruimte voor ‘rode functies’ in welke vorm dan ook, ook niet als tijdelijk gebruik. ■ Er is geen ruimte voor hoog opgaand groen. ■ Behoud/herstel van het historische verkavelingspatroon. ■ Behoud van de aanwezige klompenpaden. ■ Behoud van de scherpe overgang tussen vesting en open landschap. ■ Behoud en verhelderen van de grenzen van het open landschap, gevormd door de Kamperdijk en Paterijstraat. Op deze plekken is wel ruimte voor bebouwing en opgaand groen, zie ontwikkelkansen. ■ De zorgboerderij en de Middelbare school worden als incidenten beschouwd. Er is geen ruimte voor verdere uitbreiding. Indien de huidige maatschappelijke functie komt te vervallen is geen nieuwe ontwikkeling mogelijk, maar wordt het gebied weer vrijgespeeld als onderdeel van het open landschap. ■ Behoud van het historisch tuincomplex als kleinschalig, groen tuinenrijk.

Ruimtelijke uitgangspunten deelgebied 1 Mheengronden 37

1. Mheengronden

Ontwikkelkansen Om invulling te geven aan de gestelde ruimtelijke kaders van de gebiedsvisie en uitgangspunten voor dit deelgebied is een aantal ontwikkelkansen benoemd. De ruimtelijke principes zijn per ontwikkelkans uitgewerkt en een mogelijke invulling daarvan is verbeeld.

Vernatten

Versterken natuurwaarden (Bio)diversiteit in landschap

■ Vergroten biodiversiteit en ecologische

(Bio)diversiteit in

landschap ■ In overleg met het waterschap opzetten van

waarden, door het agrarisch gebruik te ex-

het waterpeil van het gebied om zo de ro-

tensiveren en meer natuurlijke, kruiden- en

buustheid van het watersysteem te vergroten

bloemrijke graslanden te ontwikkelen. ■ Aanleg van natuurlijke slootkanten en daar-

en bodemdaling te verminderen. Vergroten

Natuurgebied Hellebeek

natuurwaarden.

mee de recent aangelegde natuur rondom de Hellenbeek beter inbedden in het gebied. ■ Verken de mogelijkheid het gebied formeel als weidevogelgebied aan te wijzen. De in-

Ecologische verbindingen langs de hoofdwaterlopen

richting en het beheer daarop optimaliseren. ■ Het gebied dient herkenbaar te blijven als open weide/grasland. Er is geen ruimte voor opgaande begroeiing. Dit behoeft aandacht bij aanleg en beheer.

Kruidenrijk grasland, extensief agrarisch gebruik 38

Extensivering agrarisch gebruik, ontwikkelen natuurnetwerk

Ontwikkeling als waardevol weidevogelgebied

Natte graslanden

Vergroten recreatieve betekenis ■ Aanleg van nieuwe schakels in het klompenpadennetwerk ■ Aanleg van aantrekkelijke rustpunten en

Een interessante referentie voor de Mheengronden is de Bossche Broek in Den Bosch. Het is één van de weinige plekken waar open

heldere bebording. Situeer de rustpunten

landschap van formaat zo dicht tot aan de ves-

zorgvuldig op de plekken met mooie verge-

tingstad raakt. De Bossche Broek is zeer geliefd

zichten op de vesting en ommeland.

in Den Bosch. Het is een gewaardeerd natuur-

■ Aansluiten op routes in de omgeving: onderdeel van ‘rondje Elburg’.

1. Mheengronden

Referentie: Bossche Broek Den Bosch Verbindingen maken (infrastructuureel)

gebied met recreatief medegebruik. Verdere extensivering en vernatuurlijking van de Mheengronden biedt kansen om het gebied van eenzelfde betekenis voor Elburg te laten zijn als

Zicht op de vesting en kerk van Den Bosch

de Bossche Broek is voor Den Bosch.

Het gebied is recreatief goed toegankelijk

Versterken toegankelijkheid middels klompenpaden

Referentie natuurgebied Bossche Broek, Den Bosch

Het gebied heeft hoge natuurwaarden 39

1. Mheengronden

Nieuwe heldere grens ‘de Vrijheid’ ■ Realiseren van een nieuwe heldere grens richting het open veenweidelandschap door de Paterijstraat door

Houd afstand tot de historische Mheen.

Tempelweg

te trekken richting de Tempelweg en aan te sluiten op

Grenzen verhelderen

Intensiveren / ontlasten

de Rondweg. Verkeerskundig onderzoek is nodig om te

Oostelijke rondwe

g

bepalen of deze verbinding de verkeerssituatie verbe-

Verbindingen maken (infrastructuureel)

tert en of deze weg voor auto’s wel of niet (volledig) toegankelijk wordt.