Agendabundel

Bundel - Oordeelsvorming van 2 oktober 2023 1 2 3

3.1

3.2

Opening Vaststellen agenda BESPREEKSTUKKEN Bespreekstukken zijn bedoeld om met de wethouder en de overige fracties in gesprek te gaan en het onderwerp voor te bereiden voor de raadsvergadering. Resultaat van de bespreking is dat duidelijk is of het onderwerp als hamerstuk naar de raad kan, of sommige partijen nog een stemverklaring willen geven, dan wel dat sommige partijen het onderwerp in de raad willen bespreken aan de hand van een motie of een amendement. De procedure voor de vergadering is: Raadsleden geven in maximaal 3 minuten hun voorlopig standpunt aan en over welke onderdelen van het voorstel ze nog van gedachten willen wisselen. Voorzitter inventariseert de gespreksonderwerpen en stelt ze een voor een aan de orde. Fracties en college geven aan wat ze van de ter berde gebrachte suggesties/aspecten vinden. Voorzitter concludeert of er ruimte is voor een motie of een amendement en daarmee voor een debat in de raad.

Raadsvoorstel Gebiedsvisie beschermd stadsgezicht Dossier 1717 voorblad (1) rv structuurvisie - oude versie.pdf rb structuurvisie - oude versie.pdf Zienswijzenota Visie op beschermd stadsgezicht (3) - oude versie.pdf Eindrapport visie BS mei 2023.pdf Participatieverslag Visie BS mei 2023.pdf Gebundelde zienswijzen Visie op BS (geanonimiseerd) (geanonimiseerd).pdf Brief EBF inspreken beeldvormende vergadering 14 juni 2023.pdf rv structuurvisie april 2023.pdf rb structuurvisie.pdf Zienswijzenota Visie op beschermd stadsgezicht (3).pdf uitleg wijziging raadsbesluit.pdf Amendement accommodatiebeleid CU AB EB en LEV versie 6 290620 def.pdf Namens de KV - Mondelinge inspraakreactie KV Elburg beschermd stadsgezicht (DEF) (1).docx.pdf Ontvangen van de heer Blom Presentatie Belevingstuinderij Elburg Eindpresentatie.pdf Bijdrage de heer Van Norel BeschermdStadsgezicht.Inspraak14juni2023.docx.pdf Bijdrage de heer Hensbergen 2023-06-15 at 13.22.46.jpeg.pdf Vragen fractie CU visie beschermd stadsgezicht.docx.pdf beantwoording vragen beeldvorming CU (2) (1).docx vragen fractie LEV nav Beeldvormende vergadering 14 juni 2023.pdf 230821 Gebiedsvisie beschermd stadsgezicht beantwoording vragen BV LEV Schriftelijke inspraak B.

de Gunst op Visie beschermd stadsgezicht 230916 - Vragen CU bij Gebiedsvisie beschermd stadgezicht BV 230918 230918 inleiding namens college Notitie visie deelgebied Molenkamp (namens insprekers) 2324_Presentatie Elburg Hofwoningen 2023-09-15 Notitie - deelgebied Molenkamp (1) 230918 schriftelijke inbreng namens Arenth toe Boecop Notitie - deelgebied Molenkamp 230926 beantwoording vragen CU 230927 beantwoording vragen AB 230918 Beantwoording vragen beeldvorming Raadsvoorstel Ontwerp vvgb bouw woning Goorweg ongenummerd Doornspijk Dossier 2231 voorblad Raadsvoorstel ontwerp vvgb bouw woning Goorweg ongenummerd Doornspijk - vervallen oude versie Raadsbesluit ontwerp vvgb bouw woning Goorweg ongenummerd Doornspijk Ontwerpbeschikking Goorweg ong Ruimtelijke_onderbouwing_Schiksweg_35_-_augustus_2023 Vragen CU 9 september inzake vvgb Goorweg

4

Verzoek CDA 10 september inzake bijlagen vvgb Goorweg Advies ODNV Goorweg ong Doornspijk Bijlage_1_ER20211124v01_QS_Schiksweg_35_Doornspijk_EcoresultBV Bijlage_2-1 Stikstofdepositieberekening_Doornspijk_-_achter_Schiksweg_35 Bijlage_2-2 Stikstofberekening_realisatiefase_Goorweg_Doornspijk_20230201 Bijlage_3_S210070_IVO-V_Schikswg_35_-achter-_te_Doornspijk_v1_29okt21 bijlage_4_P21M0128_Rapportage_verkennend_bodemonderzoek_-achter-_Schiksweg_35_te _Doornspijk Bijlage_5_Akoestisch_wegverkeerslawaai_22100312r01_211116_Wgh Bijlage_6_Vergunningencheck_Digitale_watertoets_in_null Bijlage_7_Situatie_tekening Bijlage_8_Aanzichten_en_plattegronden Schriftelijke vragen Goorweg Liberaal Elburgs Verbond Vragen raad met antwoorden van college Raadsvoorstel gewijzigde versie 27 september 2023 Schriftelijke raadsvragen SV 28-9-2023 Schriftelijke vragen Liberaal Elburgs verbond Goorweg 231002 Schriftelijke vragen LEV Goorweg 231002 Schriftelijke raadsvragen SV Goorweg Sluiting

Agendacommissie Dossiernummer

1717

Extern Zaak ID

0230212327

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

7 juni 2023

Agendapunt

2.2.14

Omschrijving

Raadsvoorstel Gebiedsvisie beschermd stadsgezicht

Organisatieonderdeel

Domein Ruimte

Eigenaar

Luiting, Marianne

Bijlagen rv structuurvisie.pdf rb structuurvisie Zienswijzenota Visie op beschermd stadsgezicht (3) Eindrapport visie BS mei 2023 Gebundelde zienswijzen Visie op BS (geanonimiseerd) Gebundelde zienswijzen Visie op BS met inhoudsopgave Participatieverslag Visie BS mei 2023 Geagendeerd

Vergaderdatum

Agendacommissie

19 april 2023

Agendacommissie

7 juni 2023

Agendacommissie

30 augustus 2023

Toelichting Lyda Sneevliet Zaaknummer 212327 Voorgesteld besluit

De raad der gemeente Elburg; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 9 mei 2023. b e s l u i t : 1. De structuurvisie beschermd stadsgezicht Elburg; gebiedsvisie en afwegingskader vast te stellen met inachtneming van de in de zienswijzenota opgenomen reacties/adviezen en de voorgestelde aanvullingen genoemd in de argumenten 1.2, 1.3 en 1.4 van het raadsvoorstel. 2. De uitvoeringsparagraaf van hoofdstuk 7 vast te stellen in verband met de kostenverhaalsregeling. 3. De structuurvisie vast te stellen op grond van de Wet ruimtelijke ordening.

Aldus besloten door de raad der gemeente Elburg in zijn vergadering van 3 juli 2023 de voorzitter, de griffier,

ir. J.N. Rozendaal

mr. D.H.A.A. Kassing

ZIENSWIJZENNOTA ONTWERPSTRUCTUURVISIE BESCHERMD STADSGEZICHT ELBURG; GEBIEDSVISIE EN AFWEGINSKADER

Vastgesteld door de gemeenteraad van Elburg d.d. 3 juli 2023 de voorzitter,

de griffier,

ir. J.N. Rozendaal

mr. D.H.A.A. Kassing

1

Zienswijzennota Structuurvisie beschermd stadsgezicht De ontwerp structuurvisie, met bijlagen, heeft vanaf vrijdag 24 februari 2023 voor een periode van zes weken ter inzage gelegen, waarbij iedereen in de gelegenheid is gesteld om een zienswijze in te dienen. Daarbij is aangegeven dat de reacties uit de inwonerparticipatie als zienswijze zullen worden beschouwd. In de participatieperiode zijn 15 reacties binnen gekomen. Deze zijn verwerkt in het participatieverslag, vastgesteld door het college op 21 februari 2023.. Aanvullend zijn in de zienswijzeperiode nog 7 zienswijzen binnengekomen. Vier daarvan zijn een aanvulling van eerder ingediende reacties. Drie zijn nieuw. Eén zienswijze is buiten de termijn binnengekomen. Deze zienswijze is wel meegenomen. Deze zienswijzenota gaat op alle reacties in. Veel zienswijzen gaan over eenzelfde onderwerp of deelgebied. Daarom is er voor gekozen om de reacties te bundelen en themagewijs te reageren. De structuur van de zienswijzenota is zo dat u eerst een samenvatting van de zienswijzen per thema leest en daarna een reactie van de gemeente. Tot slot leest u per thema een conclusie. Algemene reacties In het algemeen zijn reacties binnengekomen over de klimaatadaptatie, verbinding met kunst en cultuur, borging ruimtelijke kwaliteit. De tekst over de waardering van de deelgebieden is aangescherpt.

Klimaatadaptatie en kunst/cultuur zijn toegevoegd in hoofdstuk 6 als nader uit te werken onderwerp. De borging van de ruimtelijke kwaliteit is overgenomen in hoofdstuk 6. Deelgebied I Mheengronden In dit gebied zijn reacties binnengekomen van de bewoners van de Vrijheid, Schokkerstraat, Punterstraat en Botterstraat. De reacties hebben gemeen dat ze de open ruimte van de Mheengronden zeer waarderen. Woningbouw langs de Vrijheid is een inbreuk op dit waardevolle open landschap. De reacties gaan over het verlies aan uitzicht, de aantasting van natuur, de toename van verkeer, de geschetste ontsluitingsweg, de korte afstand van deze weg tot de bestaande woningen, de cultuurhistorie en over de benodigde kap van bomen. Een nieuwe reactie is binnengekomen over de mogelijkheid van bebouwing langs de Oostelijke rondweg. De indiener heeft plannen voor de toevoeging van woonfuncties conform het Sprenghenparc principe. Deze plannen zouden in de huidige structuurvisie wel mogelijk zijn, maar in de nu voorliggende visie niet. Naast de inhoudelijke reacties is er een procesmatige reactie. Namelijk dat mensen zich overvallen voelen. Voor veel mensen was de informatieavond in oktober de eerste kennismaking met deze plannen. De bewoners/grondeigenaren van dit gebied hebben geen persoonlijke uitnodiging gehad.

Reactie gemeente De gebiedsvisie gaat over het van rijkswege aangewezen beschermd stadsgezicht. Aan dat beschermde gebied zijn een aantal locaties toegevoegd. Dit geldt ook voor de Mheengronden ten oosten van de Hellenbeekstraat tot aan de Oostelijke rondweg. Alle betrokkenen, bewoners, professionals, maatschappelijke organisaties waarderen het open landschap rond de vesting zeer hoog. Tegelijkertijd is daar veel vanaf ‘gesnoept’ sinds de aanwijzing in 1967. In deze tijd van een grote woningbouwopgave wordt met enige regelmaat gekeken naar het open weidegebied grenzend aan de Vrijheid en de Oostelijke rondweg. Om versnippering en ad hoc beslissingen tegen te gaan heeft het gemeentebestuur besloten tot een integrale samenhangende visie op de toekomst van het bijzondere landschap. Doel is om met de juiste ingrepen het waardevolle landschap te herstellen en te versterken. En om ruimte te bieden voor nieuwe ontwikkelingen die daar goed op aansluiten. De visie gaat ondermeer uit van scherpe, duidelijke grenzen. De Paterijstraat is zo’n duidelijke grens. Een eenzijdig lint van bebouwing begrenst door een bomenrij. De bedoeling van de visie is om deze scherpe grens door te trekken tot aan de Oostelijke rondweg. Om te voorkomen dat opeenvolgende generaties steeds weer een beetje over die grens heen gaan. Daarbij is de verre zichtrelatie tot aan Kampen essentieel.

Deze is uniek in Nederland. Met de voorgestelde ontwikkelkans van woningbouw aan de Vrijheid ontstaat een eenduidige grens in het landschap. Overschrijding van deze grens is in de visie niet mogelijk. Daarmee wordt bebouwing

2

tussen de Blaauwsweg en de Oostelijke rondweg voorkomen. En blijft het vergezicht tot aan Kampen in stand. In een van de zienswijzen staat dat dit gebied juist ook uniek is door de bijzondere (gebogen) grenzen, die in de eeuwen zijn ontstaan. Dat is nu de weg de Vrijheid. Een weg die druk wordt bewandeld. Met de visie zal deze weg echter niet hoeven te verdwijnen. Hij ligt in de visie alleen niet meer aan de rand van de weilanden. De visie schetst een nieuwe weg tussen de Paterijstraat en de Oostenlijke rondweg. Wat voor weg dit is, is voor nadere uitwerking. In die uitwerking kan rekening gehouden worden met bv. vrachtverkeer en veilig fietsen. Ook zal in die nadere uitwerking gekeken worden naar de effecten van sluipverkeer van en naar Kruismaten. Ook is in een zienswijze een voorstel gedaan voor bevorderen van het fietsen en verminderen van het autoverkeer. Inclusief een permanente parkeerplaats achter Uwoon. Dat eerste probeert de visie te bereiken door het open groene weidegebied toegankelijker en aantrekkelijker te maken. De bedoelde locatie voor parkeren is in de visie aangewezen als denkbare plaats voor campers. De woningbouw aan de Vrijheid en de ontsluiting in het verlengde van de Paterijstraat is in de visie neergezet als een mogelijk ontwikkelkans, als een denkrichting. Of hier daadwerkelijk bebouwing komt, zal nog heel wat studie vergen.

In de uitwerking komen zaken aan de orde als verkeersafwikkeling, natuur en recreatie, fietsveiligheid en landschappelijke inpassing. Met deze visie is nog niet gezegd dat er woningbouw komt op de genoemde locatie. Wel dat woningbouw als denkrichting mogelijk is. Ook is de suggestie gedaan, dat als er dan gebouwd moet worden, dat dit dan bijvoorbeeld tiny houses of andere woonvormen zijn voor specifieke doelgroepen en die niet “eeuwigdurend” is. Dit is een aspect dat in een eventuele verdere uitwerking meegenomen kan worden. De ideeën voor een woonfunctie á la Sprenghenparc zijn zeer wel bespreekbaar binnen de nu voorliggende visie, zoals genoemd op pag. 40. De door indiener genoemde locatie in de zichtlijn naar Kampen doet echter ernstig afbreuk aan een van de basisuitgangspunten van deze visie. Op die locatie maakt deze structuurvisie een rode functie onmogelijk. Voor zover opmerkingen over het participatieproces gaan, kunnen we aangeven dat de diverse activiteiten meermaals zijn gepubliceerd in de lokale krant en op de website. Belangstellenden konden een mailadres geven om zo over elke vervolgstap te worden geïnformeerd. Velen hebben hier gebruik van gemaakt. Het is ondoenlijk om voor het hele gebied van deze structuurvisie alle gebruikers en grondeigenaren persoonlijk op de hoogte te stellen. Juist daarvoor zijn er de algemene communicatiemiddelen van de gemeente.

Conclusie: De visie van bebouwing langs de Vrijheid blijft overeind. Dit deel van de visie draagt bij aan behoud van het grotere geheel van de open Mheengronden en aan de volkshuisvestelijke taak van de gemeente. Aan de reacties wordt niet tegemoet gekomen.

Deelgebied II De Weerens In dit deelgebied gaan de inspraakreacties over de Breede Gang. De meningen zijn verdeeld. Er zijn mensen die tiny houses langs de Breede Gang toejuichen. Er zijn er die tiny houses mogelijk achten, mits het aantal en de omvang beperkt blijft om niet te veel te gaan concurreren met de nutsfunctie van de tuin en geen verstening te krijgen van de groene omgeving. Er zijn ook partijen die waarschuwen voor de gevolgen hiervan. Permanente bewoning brengt allerlei (verstorende) randzaken met zich mee zoals vervoermiddelen, afvalcontainers, en (vele) menselijke bewegingen. Het onverharde pad zal dan wellicht bestraat moeten worden. De rust zal daarmee worden verstoord. In de formele zienswijzeprocedure zijn drie nieuwe zienswijzen binnengekomen, twee daarvan zijn een steunbetuiging aan het oorspronkelijk idee van tiny houses aan de Breede Gang. De zienswijzen maken ook bezwaar tegen het beperkt autogebruik in de Breede Gang en tegen de wens om de erfafscheiding te verlagen. En er wordt een link gelegd met de woondeal. Reactie gemeente De Breede Gang is de oorspronkelijke ontginningsas van Elburg. Langs de Breede Gang heeft zich een moestuinencomplex ontwikkeld. Deze vervulden (vervullen) voor diverse bewoners van de binnenstad een belangrijke functie als moestuin en als sier- en recreatietuin.

Er werden (wordt) groente en fruit verbouwd als aanvulling op het voedselpatroon voor de gezinnen in de Vesting.

3

Dit gebied kent tegenwoordig een functie als moestuin en recreatie. Behoefte aan privacy en veiligheid heeft geleid tot hoge erfafscheidingen. Het gebied is daardoor onaantrekkelijk. Het gebied kent geen riool, gas en drinkwater. En is ook voor de brandweer slecht toegankelijk. Het gebied verdient een kwaliteitsslag. De zichtrelaties vanaf de Breede Gang zijn vanwege de hoge erfafscheidingen verdwenen. De visie beoogt het gebied weer aantrekkelijk te maken zodat het gebied toegankelijk en beleefbaar is. De oorspronkelijke ontginningsas kan weer herkenbaar worden door een verbinding met de Ellestraat. Om dit te bereiken is in het kader van de visie gedacht aan het beperkt mogelijk maken van permanente bewoning in de vorm van tiny houses. Daarbij is het uitgangspunt dat een evenwicht wordt gezocht tussen de doelen van de gemeente en de belangen van de eigenaren/gebruikers. De uitdaging is dus om het gebied weer aantrekkelijk te maken zonder het historisch karakter te verliezen. De openheid vraagt om het afbreken van de hoge erfafscheidingen, die op dit moment op grond van het bestemmingsplan zijn toegestaan. Of dit overal moet en tot 1 meter, valt in nader overleg te bezien. Ook het autogebruik dient beperkt te zijn, om te voorkomen dat er teveel een woonfunctie ontstaat. De Breede Gang leent zich niet voor autoverkeer. Dit is in de visie daarom beperkt tot incidenteel gebruik.

De tegenprestatie hiervoor was in de conceptvisie de mogelijkheid van permanente bewoning in de vorm van tiny houses. Gelet op de bezwaren van permanente bewoning en de moeilijkheid om het aantal en de omvang van de permanente bewoning te reguleren, zien wij hier van af. Eén probleem van een permanente woonbestemming is bijvoorbeeld de mogelijkheid van vergunningvrij bouwen. Daardoor is de hoeveelheid bebouwing moeilijk te reguleren. De kavels blijven in gebruik als volks/nutstuin. Om toch de doelstelling van openheid te kunnen nastreven, wordt met deze visie de gebruiksmogelijkheden verruimd. Zonder de bebouwingsmogelijkheden van het huidige bestemmingsplan te veranderen. Hoe die verruiming in het gebruik er uit ziet, wordt in het midden gelaten. Dit is voor nadere studie. Een zienswijze verwijst naar de regionale woondeal en de bouwopgave en geeft aan dat de nadruk te veel op cultuurhistorie ligt. Deze visie houdt waar mogelijk rekening met de volkshuisvestelijke opgave van de gemeente. Woningen zijn mogelijk in de deelgebieden Molenkamp, Mheengronden en Haven en Oude Vos. Woningbouw aan de Breede Gang zal, als het al kan, altijd slechts in zeer beperkte omvang mogelijk zijn. Simpelweg omdat het onwenselijk is, dat elke eigenaar een beroep kan doen op een woonmogelijkheid en ook omdat lang niet iedereen off grid in een tiny house wil (of kan) wonen.

Het realiseren van dit deel van de visie kan daarom alleen als diverse grondeigenaren en gebruikers hieraan meewerken. Een ontwikkeling vraagt regie van de gemeente en een gezamenlijke ontwikkeling. Deze visie is een uitnodiging aan de eigenaren om gezamenlijk plannen te ontwikkelen. In gezamenlijk overleg kan zo meer in detail worden bezien wat wel en niet mogelijk is als het gaat om recreatie/autogebruik/off grid gebruik/mate van openheid, privacy, etc. Daarmee geeft deze visie een opening, maar wordt de wezenlijke discussie over de mogelijkheden van dit gebied, verschoven naar een later tijdstip. Conclusie: Aan de reacties is deels tegemoet gekomen. Permanente bewoning langs de Breede Gang is uit de visie gehaald. Het gebied De Breede Gang blijft volks/nutstuin conform de geldende bestemming. Met dien verstande dat de gebruiksmogelijkheden van de gebouwen kunnen worden verruimd op een, in overleg met alle grondeigenaren/gebruikers, nader te bepalen wijze (en tijdstip). De eis dat de erfafscheidingen maximaal 1 meter hoog mag zijn, wordt uit de visie gehaald en vervangen door de voorwaarde dat de erfafscheidingen groen en lager moeten.

Deelgebied III Molenkamp Er is een reactie binnengekomen dat de mogelijke bebouwing van de sportvelden te veel verstening geeft. Woonbebouwing op de locatie van de sportvelden is niet ondenkbaar, maar dan wel met lage dichtheden, een informele groene setting in combinatie met menging van functies zodat een parkachtig gebied ontstaat. Verder zijn er twijfels of de visie op de locatie korfbalvelden wel haalbaar is, gezien de beperkte ruimte. De vrees bestaat dat de vierkante meters van het totale veld zoals die nu zijn (inclusief fietsenstallingen, speelterrein en beachkorfbalveld) door de voorstellen in de visie behoorlijk afnemen. Het is dan maar de vraag of in de nieuwe situatie ruimte is om dit alles op de nieuwe korfbalaccommodatie een plek te geven. De korfbalvereniging heeft in de zienswijzeprocedure een

4

aanvullende reactie gegeven. Hierin geven zij aan dat de huidige conceptvisie ter plekke van de korfbal voor hen onbespreekbaar is en dat zij graag de ruimte houden om hun toekomstplannen te realiseren. De voetbalvereniging heeft aangegeven op de huidige locatie te willen blijven. De wens voor een zesde voetbalveld is daarmee vervallen. Hetgeen mogelijk is door betere benutting van de huidige velden. ESC geeft in een nadere reactie aan te opteren voor het vijfde veld (en daarmee niet voor uitplaatsing van de sport) en blij te zijn met het verleggen van het voetbalpaadje. Minder blij zijn ze met de optie van parkeren onder het voetbalveld en zij staan terughoudend tegenover het openbaar maken van het sportcomplex. Ook is een reactie binnengekomen dat de bebouwingsmogelijkheden in het kassengebied te beperkt zijn om tot een rendabele exploitatie van de gronden te komen. Een bebouwingsdichtheid van 35% is het minimum. Terwijl de visie ruimte biedt aan een bebouwingsdichtheid van 10% voor het historisch tuinencomplex. Dit is een gemiste kans voor de woningbouwopgave die de gemeente heeft. Verwezen wordt naar een plan voor woningbouw op de kassenlocatie. Daar staat tegenover dat in reacties ook wordt aangegeven dat dit gebied historisch gezien waardevol is.

Om die reden moet een nieuwe ontwikkeling niet te veel concurreren met de nutsfunctie van de tuin en moet er niet te veel verstening komen. Reactie gemeente De gemeente is blij met het draagvlak voor woningbouw in dit gebied. We begrijpen de zorg voor te veel verstening. Tegelijkertijd is hier veel ruimtelijke kwaliteitswinst te behalen. De barrièrewerking van het sportcomplex en de stedelijke uitstraling met de lichtmasten, hekwerken, gebouwen, reclame, etc. moet niet onderschat worden. Dit is nu geen groene functie. Bovendien vormen de huidige gebouwen dicht op de vesting al een stedelijke rand. Dit alles neemt niet weg dat de indruk kan zijn ontstaan van dichte bebouwing, dat is niet de bedoeling. De bedoeling is om woonontwikkeling mogelijk te maken. Niet meer en niet minder. De tekeningen zijn daarom aangepast, er zijn geen gebouwen meer getekend. In plaats daarvan is een arcering aangegeven. En de tekst is aangepast met meer nadruk op het groene karakter en een parkachtige opzet. De ontwikkeling moet een positieve bijdrage leveren aan de landschappelijke kwaliteit van het gebied en de toegankelijkheid vergroten. Overigens maakt de visie woningbouw op de locatie van de sportvelden mogelijk. Dat wil niet zeggen dat dit er zo maar is. Woningbouw is alleen mogelijk in samenwerking met de sportverenigingen.

Ook de gemeente heeft naar aanleiding van de reactie over de korfbal nog eens goed naar alle afmetingen gekeken. De idee is dat alle huidige functies kunnen blijven bestaan, maar met een andere situering. Dat is voor de gemeente ook randvoorwaarde voor een verandering. Wanneer dit onderdeel daadwerkelijk uitgewerkt gaat worden, zal de korfbalvereniging, net als de afgelopen periode, nauw betrokken worden bij de planvorming. De visie noemt multifunctioneel ruimtegebruik door parkeren en voetbal te combineren. Meervoudig ruimtegebruik biedt veel voordelen in een tijd dat ruimte schaars is. Het is daarom een van de uitgangspunten van deze visie. Het vijfde voetbalveld is gesitueerd op een overloop parkeerterrein voor de Vesting. Een vijfde veld brengt bovendien ook zelf extra verkeer met zich mee. Hier zal een oplossing voor gevonden moeten worden. Gecombineerd ruimtegebruik is zo’n oplossing. Tegelijkertijd zien ook wij dat het een dure optie is. Mogelijk levert een nadere zoektocht goede alternatieven op. ESC kaart ook de centrale openbare ruimte aan. Dit idee gaat uit van de gedachte dat sportvelden, afgesloten door hekken het gebruik beperken. Grote delen van de dag zijn de velden onbenut. Datzelfde geldt voor de kantinefunctie. De gedachte van meer openheid streeft naar meervoudig gebruik van deze voorzieningen waardoor de meerwaarde voor de gehele samenleving stijgt.

Ook voor de sportclubs kan hier een win-win situatie ontstaan. Het historisch tuinencomplex is waardevol. Om die reden geeft de visie beperkte mogelijkheid voor woningbouw. Het is wenselijk om de kavelstructuur in stand te laten en het gebied openbaar toegankelijk. Particuliere woningbouw met een bebouwing van minimaal 35% past daar niet bij. De nutsfunctie van het historisch tuinencomplex zou dan volledig uit beeld geraken. Evenals de publieke toegankelijkheid. De visie spreekt over een bebouwing van maximaal 10%. Dit kan zijn 1 of 2 grote gebouwen of meerdere kleine gebouwen. Het kassencomplex is verrommeld. Daar is iedereen het wel over eens. Het gebied heeft nog vele aantrekkelijke elementen, die nu niet goed tot hun recht komen. De visie beoogt deze elementen weer

5

naar voren te halen. Denk aan opwaardering van de Puttenerbeek, het vrij houden van het historisch tuinencomplex en de openbare toegankelijkheid van het gebied. Om die reden is het uitgangspunt dat de toekomstige bebouwing qua oppervlak niet groter is dan nu het geval. Die bebouwing kan bestaan uit woningbouw (geconcentreerd op 1 locatie) of refereren aan de oorspronkelijke tuinbouwfunctie. Een woonwijk in dit gebied voldoet niet aan deze uitgangspunten en geeft te veel verstening. Conclusie: De dichtheid van bebouwing op de locatie van de huidige sportvelden is op basis van de reacties aangepast. Aan de reacties voor het historisch tuinencomplex en de kassenlocatie wordt niet tegemoet gekomen. Met de wensen van de Korfbal zal bij een verdere uitwerking nadrukkelijke rekening worden gehouden.

Deelgebied IV Haven en Oude Vos Een aantal zienswijzen pleiten voor uitbreiding van de visie beschermd stadsgezicht met het gebied rondom de historische Hanzehaven en het oude havenkanaal tot de grens met de provincie Flevoland. De reden is dat in dit gebied veel ontwikkelingen plaatsvinden en dat dit gebied, hoewel buiten het beschermd stadsgezicht, van grote invloed is op dat beschermd stadsgezicht. Woningbouw op en bij de Oude Vos is denkbaar. De voorgestelde ruimtelijke invulling sluit echter minder goed aan bij het karakter van het gebied vanwege de strokenbouw en wandvorming aan de randen van het mogelijke ontwikkelingsgebied. Een minder intensieve en meer informele groene setting sluit beter aan bij de beleving van het gebied. Oftewel een opzet die minder aandacht opeist en een zachte overgang c.q. beleving creëert. Ook woningbouw bij de wasserij is denkbaar. Ook hier geldt dat de dichtheid moet aansluiten bij het karakter van het tuinencomplex. Een aantal reacties gaan over een brug over het havenkanaal. Dit is geen onderdeel van de visie. De brug is ook bepaald nog geen zekerheid. De gemeente is bezig met de ontsluiting van Kruismaten. Er gaat nu te veel verkeer over de Havenkade. Een van de opties in dat onderzoek is een brug over het havenkanaal. Er zijn echter ook andere varianten in onderzoek. De discussie hierover vindt plaats in een separaat traject.

In die discussie zal de gebiedsvisie beschermd stadsgezicht voor zover die ingaat op de zichtlijnen over het havenkanaal, worden meegenomen. Tot slot is er een reactie op de kwaliteitsimpuls van het havenplein. In de kwaliteitsimpuls Havenplein zijn drijvende woningen als referentiebeeld toegevoegd. Wij hebben onze twijfels hierbij. Deze woningen zullen zo de eerste aanblik vormen van de haven van Elburg, terwijl dat niet passend is bij het karakter van een historische haven. Reactie gemeente Het gebied van de visie is bewust gekozen. Het is waar dat er vele ontwikkelingen zijn rondom de haven en het havenkanaal. Waar het gaat over de Nieuwe Haven was deze ontwikkeling begin 2022 al in een vergevorderd stadium. Om die reden is dit niet in de visie opgenomen. De discussie over de Nieuwe Haven vindt plaats in het kader van dat bestemmingsplan dat inmiddels ter inzage heeft gelegen. Vanwege de vele ontwikkelingen is de gemeente wel voornemens om een visie op de haven en het havenkanaal te ontwikkelen. Dit kan als onderdeel van de omgevingsvisie. Een proces dat in 2023 gaat lopen. Maar het kan ook in een apart proces zodat een verdere verdieping mogelijk is. In dat kader komt zeker ook de ontsluiting Kruismaten aan de orde. De opmerkingen over de bebouwingsdichtheid op de Oude Vos zijn overgenomen.

De teksten en voorbeelden zijn aangepast met meer aandacht voor de groene inpassing van de stedelijke ontwikkeling. Dat biedt zeker een prettiger woonmilieu en een zachtere overgang naar de Vesting. Tegelijkertijd willen we hier wel het contrast versterken met het open gebied en een heldere grens creëren. Het verwijderen van de bebouwing aan de oude Bleeksweg in de hoek met de Kamperdijk nemen we vooralsnog niet over. Het gebied is verrommeld en heeft een ontwikkeling nodig. Het gebied kent grote kostenvragens als grondsanering en de wasserij. Om die reden sluiten we bewoning op het gehele

6

terrein niet op voorhand uit. Wel zullen we bij ontwikkeling van dit gebied zoveel mogelijk rekening houden met de reactie in deze. Er is een ander referentiebeeld gekozen voor de wasserij. De drijvende woningen zijn een optie als het havenplein wordt verkleind. Wij begrijpen de opmerking bij het gekozen referentiebeeld. Mocht dat in de toekomst aan de orde zijn, dan zal in de uitwerking goed gekeken worden naar een woonvorm die passend is bij de historische haven. Conclusie: Het gebied van deze gebiedsvisie is niet vergroot. Een visie op het havengebied en het havenkanaal kan ontstaan via de omgevingsvisie die in 2023 tot stand komt. De reacties op de bebouwingsmogelijkheden Oude Vos en de Oude Bleek zijn grotendeels verwerkt. Het referentiebeeld voor drijvende woningen is niet aangepast maar zien wij als een voorbeeld van een drijvende woning.

Ambtshalve aanvulling Ambtshalve is een uitvoeringsparagraaf toegevoegd. Het gaat om hoofdstuk 7 van de visie. De uitvoeringsparagraaf beoogt een goede ruimtelijke borging van de visie. Dit is mogelijk als (deel)gebieden in samenhang worden ontwikkeld. Die samenhang vraagt regie van de gemeente en gezamenlijk overleg tussen de grondeigenaren/gebruikers in een gebied. Zo ontstaat meerwaarde. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkeling van woningbouw aan de Molenweg, de Breede Gang, het sportcomplex en Molenkamp. Een op te stellen programma en ontwikkelingsstrategie zal hier uitvoering aan geven.

7

Gebiedsvisie & afwegingskader

Beschermd Stadsgezicht Elburg

FEBRUARI 2023

M.A. Kooiman Cultuurhistorische Projecten 1

COLOFON De gebiedsvisie en afwegingskader voor het beschermd stadsgezicht van Elburg is opgesteld door H+N+S Landschapsarchitecten, Buro Stiel en Marinus Kooiman, in opdracht van de gemeente Elburg. Ontwerpteam Gepke Heun, Ron Verduijn, Marinus Kooiman, Hank van Tilborg, Juliette Groenendaal, Ana Magdalinoiu Amersfoort, Februari 2023 Alle intellectuele eigendomsrechten van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming is het niet toegestaan om enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede) rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl. H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. Foto op kaft © Siebe Swart 2

Inhoud 1.Inleiding 4

4. Ruimtelijke visie 28

• Aanleiding en doel van de gebiedsvisie

• Ruimtelijk concept

• Leeswijzer

• Gebiedsvisiekaart • Hoofdprincipes

2. Cultuurhistorische analyse

5 5. Uitwerking deelgebieden

• Ontstaansgeschiedenis • Relaties tussen vesting en ommeland

• Hoofdkoers

• Waardering deelgebieden

• Vaste waarden

3. Huidige kwaliteiten en opgaven

16

35

• Ruimtelijke uitgangspunten • Ontwikkelkansen

• Beleving • Gebruik • Beleid en ontwikkelingen

6. Borging van ruimtelijke kwaliteit

72

• Afwegingskader

3

1. Inleiding Aanleiding en doel van de gebiedsvisie De vestingstad Elburg en de gebieden daaromheen hebben de status van beschermd stadsgezicht vanwege hun unieke historische karakter, de weidse vergezichten en het grotendeels open gebleven landschap. Ontwikkelruimte binnen het beschermd stadsgezicht is beperkt. Maar de stad groeit en er komen steeds meer verschillende initiatieven, plannen en ontwikkelingen op dit beschermd stadsgezicht af. Er moet hier op een zorgvuldige manier mee omgegaan worden. Daardoor blijft het unieke karakter van Elburg in de toekomst behouden. Tegelijkertijd blijft de stad,

aantal gebieden, die direct raken aan het stadsgezicht en er van invloed op zijn, ook meegenomen in de gebiedsvisie. De vesting zelf vormt geen onderdeel van deze visie. Ook het havengebied valt buiten de scope. Wel is de haven onlosmakelijk verbonden met de vesting en er zijn ontwikkelingen in dit gebied, die van invloed zijn op de beleving van het beschermd stadsgezicht. Het is noodzakelijk om in een vervolgstap de visies van beide gebieden op elkaar te betrekken en af te stemmen tot één integraal, samenhangend verhaal.

Omgevingsparticipatie

met de bijbehorende voorzieningen, ook leefbaar voor

Bij het opstellen van de gebiedsvisie is afstemming

haar bewoners.

geweest met de bewoners en belanghebbenden middels een gezamenlijk locatiebezoek, twee ontwerpateliers en

Daarom heeft de gemeente Elburg deze gebiedsvisie

een informatieavond. Ook is o.a. overleg gevoerd met de

op laten stellen. Een document waarin de gebieden

provincie, het waterschap en de Rijksdienst voor Cultu-

rondom het centrum van Elburg ruimtelijk zijn on-

reel Erfgoed.

derzocht en beschreven en waarin is vastgelegd welke ontwikkelingen in welke gebieden wel of niet passend

Beschermd stadsgezicht

Leeswijzer

zijn. Dit document vormt de leidraad voor de gemeen-

De gebiedsvisie bestaat uit zes delen. Eerst wordt in-

te bij het nemen van beslissingen over ontwikkelingen

gegaan op de cultuurhistorische analyse en de huidige

in het gebied en zal vertaald worden in het gemeente-

kwaliteiten en opgaven, hoofdstukken 2 en 3. De con-

lijk omgevingsbeleid.

clusies uit de analyse vormen de argumentatie voor de ruimtelijke visie, die wordt uitgewerkt in hoofdstuk 4.

Studiegebied Het gebied dat deel uitmaakt van de gebiedsvisie is iets verruimd ten opzichte van het beschermd stadsgezicht, zie kaartbeeld. Op deze manier wordt een 4

In hoofdstuk 5 wordt de ruimtelijke visie nader uitgewerkt en geconcretiseerd per deelgebied. Tot slot wordt ingegaan op de borging van ruimtelijke kwaliteit en het afwegingskader voor initiatieven, hoofstuk 6.

Studiegebied gebiedsvisie

2. Cultuurhistorische analyse De eerste aanleg Elburg is ontstaan als langgerekte nederzetting parallel aan de Zuiderzee. Deze nederzetting werd al vrij snel bedreigd door het opdringende zeewater en daarom grotendeels verplaatst naar het oosten. De aanleg van de nieuwe nederzetting begon in 1393. Elburg kreeg vorm als een planmatige ‘bastidestad’, gekenmerkt door een regelmatige, rechthoekige plattegrond. Een dergelijke plattegrond is heel bijzonder in Nederland. Alle straten snijden elkaar onder een rechte hoek, alleen de Ellestraat wijkt daarvan wat af. Deze straat, vroeger Oldestraat geheten, en de Breede Gang vormen het restant van de eerdere, langgerekte nederzetting. Tegen het eind van de 16de eeuw werd de huidige omwalling met vier bastions en drie kanonkelders/ kazematten aangelegd. Deze omwalling is nu beplant. De westkant van de omwalling ging min of meer samenvallen met de Zuiderzeedijk. De vier stadspoorten geven toegang tot de vesting, de uitvalswegen vanuit de stad zijn hieraan gekoppeld. Tot aan de 18e eeuw

is niet duidelijk of er regels waren om het schootsveld open te houden. Ook na het vervallen van de vestingfunctie in de 18e eeuw, toen er uiteraard geen reden meer was om het schootsveld open te houden, is de bebouwing lange tijd heel weinig toegenomen. Dit is dus niet toe te schrijven aan het bewust open houden van het schootsveld. Het lijkt alsof er tot begin 20ste eeuw gewoonweg geen ruimtelijke druk was die tot verdichting leidde. We zien hetzelfde bij veel andere Nederlandse vestingsteden. Wellicht geldt dit echter ook voor de periode waarin de vesting wél militair functioneerde: het gebied rond de stad bleef open, niet door regels met betrekking tot het schootsveld, maar omdat er geen behoefte was om te bouwen.

Het beschermd stadsgezicht Elburg is in 1967 aangewezen als beschermd stadsgezicht op grond van de Monumentenwet. In de bijbehorende toelichting is de aanwijzing gemotiveerd. Gesteld wordt dat Elburg één van de zeer weinige voorbeelden is in Nederland van een stedelijke nederzetting, waarvan de plattegrond volgens een planma-

bleef Elburg een functie houden als vestingstad.

tige aanleg tot stand is gekomen. Bepalend voor de

Elburg als vestingstad

stadsbeeld als geheel zijn het 14de-eeuwse straten-

Begin 17de eeuw was het bereik van vestinggeschut zo’n 1500 meter. We kunnen op basis hiervan aannemen dat begin 17de eeuw ook voor de vesting Elburg er een schootsveld van ongeveer 1500 meter was. Het

bijzondere mate van historische authenticiteit van het

De eerste aanleg van Elburg, gelegen op een natuurlijke verhoging in het landschap

patroon en de historische bebouwing. Bijzonder zijn de restanten van de middeleeuwse ommuring, met de Vispoort als centraal element. Daarnaast is de binnenstad nog geheel omgeven door de aarden omwal5

Omstreeks 1800

Omstreeks 1900

•

Vesting Elburg in open ommeland

•

Vestingstad Elburg in een grotendeels onbebouwd landschap

•

Landschappelijke lijnelementen goed herkenbaar: zeedijk, havenkanaal,

•

Landschapstypes goed herkenbaar: open veenweidelandschap (noordzijde),

Broekdijkerbeek (Puttenerbeek), Nunspeterweg •

6

Landgoederen Putten, Schouwenburg, Zwaluwenburg, Rozenburg

kleinschalige kampenlandschap (zuidoostzijde), Zuiderzee (westzijde). •

De Mheen, onverkaveld weidegebied

•

Landgoed Old Putten

•

Historische tuinencomplexen met theekoepels buiten de vesting

•

Aanleg van éénzijdige lintbebouwing buiten de vesting

•

Uitvalswegen: Kamperweg/Kamperdijk, Nunspeterweg, Zwolscheweg

Omstreeks 1950

Huidige situatie

•

Inpoldering Flevoland, aanleg Veluwemeer

•

Aanwijzing beschermd stadsgezicht in 1967

•

Groei omliggende wijken en bedrijventerreinen

•

Groei verstedelijking rondom de vesting: Molendorp, Oosthoek, Kruismaten.

•

Aanleg N-wegen

•

Beschermde status heeft op hoofdlijnen goed gewerkt: in delen is het gebied grotendeels onbebouwd gebleven.

•

Aanleg in beschermd stadsgezicht van parkeren, sportcomplex, ijsbaan, ouderenhuisvesting, zorgboerderij, middelbare school, woonerf etc.

7

ling uit de periode 1580 - 1590, met op elk van de vier hoeken een bastion. De omwalling draagt met ‘fraaie beplanting zeer bij tot de schoonheid van de stad.’ Deze beplanting gaat terug op een plan van Samuel van Lunteren uit 1843. De toelichting noemt de gave eenheid van stadskern en omringende omwalling in zijn totaliteit ‘een architectonisch-stedebouwkundig monument van de eerste orde.’ Dit rechtvaardigt dat ‘de met de historische stadskern harmoniërende gedeelten van de terreinen onmiddellijk buiten de stadsbuitengracht, mede binnen de omlijning van het te beschermen stadsgezicht worden betrokken.’ Daarbij zijn de weilanden ten noordoosten van de oude stad van bijzonder belang. De term schootsveld komt in de toelichting niet voor. Het is dus primair een beeldbescherming en voert niet terug naar de militaire functie van de vesting.

Relaties tussen vesting en ommeland

Veeteelt

Er is van oudsher een nauwe relatie tussen de vesting

De weidegronden aan de noordzijde van de stad wer-

en het ommeland. Ruimtelijk is dit nog goed zichtbaar in verschillende historische elementen en structuren. Ook in de historische verhalen over de stad komt dit terug. Nu zijn het actuele thema’s, die aanknopingspunten bieden in de zoektocht naar passende functies

noordzijde van de stad ligt dan ook de botermarkt. Omstreeks 1950 waren er zo’n 50 kleine stadsboerderijen ín de vesting, goed voor ca. 20% van de economie van Elburg. Een stadsboerderij had gemiddeld twee

voor het landschap direct rondom de vesting.

stuks vee, die werden ingeschaard in de twee gemeen-

Militair

De Mheen is inmiddels verkaveld. Het Goor als één

Het deel van het beschermd stadsgezicht rond de vesting wordt ook wel het schootsveld genoemd. Elburg heeft meer dan drie eeuwen als vestingstad gefunctioneerd. In die periode had ook het ommeland een militaire functie. Economie en voedselvoorziening De verschillende landschappen rondom de vesting werden benut voor de voedselvoorziening van de stad.

schappelijke weidegebieden: de Mheen en het Goor. van de laatste gebieden in Nederland nog niet. Ook kon er grond gepacht worden, bijvoorbeeld via het Schipluidenfonds of de Courage. Deze fondsen zijn nog steeds actief en geven financiële hulp aan inwoners van Elburg die dat nodig hebben. Akkerbouw De boerenbedrijven waren veelal gemengd, met naast veeteelt ook akker/tuinbouw. De bouwgronden lagen met name aan de zuidoostzijde van de vesting, in het

De begrenzing van de ‘harmoniërende’ onmiddellijke

De markten en hun positie in de stad laten deze relatie

omgeving van de stad wordt in de toelichting gemo-

goed zien.

kampenlandschap. De eier/zaadmarkt getuigt hier-

gekomen. De begrenzing volgt geen landschappelijke

Visserij

warmoezeniers. Rondom 1945-1960 is het hoogtepunt

lijnen, maar is (noodgedwongen) vooral ingegeven

Vanaf ca. 1850 komt de botter tot ontwikkeling en

door al in gang gezette ruimtelijke ontwikkelingen van

omstreeks 1920 is het hoogtepunt van de visserij in

aanzienlijke delen van het buitengebied.

Elburg. Ca. 40% van de economie draait op de visse-

tiveerd. Deze is grotendeels pragmatisch tot stand

rij en daaraan gerelateerde activiteiten. Ruimtelijk centreert dit zich rondom de haven, die via het havenkanaal verbonden is aan de Zuiderzee, het huidige Veluwemeer. De vismarkt, werf, mandenweverij, touwslagersbaan en rokerij zijn allemaal visserij gerelateerde functies die (deels) nog steeds zichtbaar zijn en het verhaal van de visserij vertellen. Belangrijke en beladen plek is ook het Neerlandsbergje op de vestingwal waar de vissersvrouwen op de uitkijk stonden, 8

den gebruikt voor de beweiding van het vee. Aan de

wachtend op de terugkomst van de bottervloot.

van. Tot ca. 1920 zijn het kleine tuinbouwbedrijfjes, van de tuinbouw met ca. 40 grotere bedrijven. Met de aanleg van de Flevopolder en de schaalvergroting in de landbouw die daar op gang kwam, hebben veel Elburgse tuinders de concurrentieslag verloren. Door de voedseltekorten in de tweede wereldoorlog is ook het grondgebied rondom de huidige IJsbaan als akkerbouwgebied voor met name aardappelen benut. De schuurtjes langs de Oude Kerkhofsweg zijn hiervan de restanten.

Overige functies Buiten de vesting lag een aantal voorzieningen, die niet daarbinnen pasten. Denk aan het kerkhof, de molen en de wasserij met de bijbehorende bleekvelden en de tramremise. Recreatie en gezondheid Rondom de vesting liggen vier historische tuincomplexen. Deze werden gebruikt als nutstuinen voor de bewoners van de vesting, maar hadden ook een recreatieve betekenis. De theekoepels (waar er vroeger nog veel meer van waren) getuigen hiervan. Deze zijn gebruikt door de gegoede burgers als lusthof. Ook zijn de theekoepels gebruikt als “sanatoria” voor tuberculose patienten, die daar in de frisse buitenlucht werden gelegd. Verbindingen met de omgeving

Luchtfoto ca.1900. Goed zichtbaar zijn de functies buiten de vesting: het havenkanaal en de haven, de historische tuincomplexen, de uitvalswegen met de eerste ontwikkeling van lintbebouwing en de tramremise.

Een stelsel kerkepaden verbond de vesting met het ommeland. Deze zijn deels nog aanwezig, bijvoorbeeld de Zeven Vlondertjes, die van oudsher de vesting met het buurtschap en de boerderijen bij de Vrijheid verbond. Vroeger liep er ook een pad langs de Puttenerbeek naar het Landgoed Old Putten. Deze routes werden veelvuldig gebruikt op weg naar de kerk, winkels of naar school.

Historische kaart vesting Elburg. Zichtbaar zijn de vier poorten, die de stad verbinden met het ommeland, de markten en het afwijkende verloop van de Ellestraat, als restant van de oorspronkelijke langgerekte nederzetting. 9

Aanwezige cultuurhistorische elementen In het gebied is een aantal cultuurhistorische elementen nog herkenbaar aanwezig. Deze hebben deels een formeel monumentale status, maar zijn allemaal het behouden waard. Ze zijn karakteristiek voor Elburg, vertellen het verhaal van de stad en geven Elburg identiteit. Wegen en bebouwing - Historische wegen Nunspeterweg, Zwolscheweg - Historische, éénzijdige lintbebouwing langs het Bagijnedijkje, Nunspeterweg en Kamperweg - Theekoepels - Tramremise Watersystem - Vestinggracht en inlaatsluis - Puttenerbeek - Havenkanaal - Havenkom met botterhaven en daaraan gekoppelde functies (varen, vis, veiling, roken) - Slotenpatroon veenweidelandschap - Kamperdijk Landschapselementen: - De ‘Mheen’, onverkaveld gemeenschappelijk weidegrond - Landgoed Old Putten - Vier tuincomplexen - Open driehoekige ruimtes: tippe’s

Nog aanwezige cultuurhistorische elementen in het landschap rondom de vesting 10

Landgoed Old Putten

Historische, eenzijdige linten aan Tippe

Restant tuinencomplex oude Bleek en wasserij

Puttenerbeek

Tuinencomplex Breede Gang

Kamperdijk

Puttenerbeek

Landgoed Old Putten

Landgoed Old Putten

Historische theekoepel

Lintbebouwing

Botterhaven

Historische tramremise

Werf 11

Landschappelijke ligging Elburg ligt op een kruispunt van landschappen. Aan de zuidoostzijde ligt het kleinschalige kampenlandschap (grillige verkaveling, akkerbouw/grasland/tuinbouw, lintbebouwing en kleine dorpskernen, beplante kavelranden, bos, lanen en beken). Aan de noordzijde ligt het veenweidelandschap (open grasland) en aan de westzijde het Veluwemeer, vroeger de Zuiderzee (water, riet/moeraslanden). Verder naar het oosten liggen de grootschaligere heideontginningen (nu grotendeels bos), een reeks landgoederen en de uitgestrekte bossen en stuifzanden/heidevelden van de Veluwe. De Puttenerbeek verbindt de reeks landschappen van hoog naar laag.

Open veenweidelandschap

Meer besloten kampenlandschap 12

Historische landschapstypen rondom de vesting

D E N AA -A HO B ZEE N RG IS LEE BN U- -R-HO ?EEEEBBB EEEIVJVV TT ININ TT HO N AN N D NDD EDEE E RERR ER EV SO ESS TS ITD IE N G NG S GSS TS ETEE DEEDD ED N E NN -G HO HO IBJIIIJJ ZJZZ O ZO O N ON N D ND D EDERERRISIS ISEELELBLBU BUR UR G RG ?G?? Vergelijking met andere vestingsteden, hoe bijzonder is het beschermd stadsgezicht van Elburg?

De nabijgelegen vesting Kampen is volledig ingebouwd door stedelijke ontwikkeling. Wel biedt de IJssel een gevoel van openheid en zijn er zichtrelaties aanwezig over het water.

Kampen Kampen Kampen Kampen Zwolle

Het landschap raakt wel aan delen van Naarden. Stad en ommeland

zijn met elkaar verbonden. Wel wordt het landschap en de Deventer Deventer Deventer Deventer aanwezige zichtlijnen doorsneden door de snelweg. Naarden

Hanzestad Zwolle is volledig omgeven door bebouwing.

Zwolle Zwolle Zwolle Zwolle Hasselt

Bourtange ligt nog vrij in het landschap, maar is als museumstad

Hasselt ligt aan het Zwarte Water, maar is verder ingesloten door de N-weg en de nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen.

Hasselt Hasselt Hasselt

Het meest vergelijkbaar met Elburg is Den Bosch, waar de Bossche

Broek geheel onbebouwd is gebleven en als landschappelijke met een geheel andere stedelijke dynamiek niet vergelijkbaar met Naarden Naarden Naarden Den Den Den Bosch Bosch Bosch Naarden scheg de vesting raakt, met waardevolle scherpe contrasten én Den Bosch Elburg. verbindingen tussen stad en ommeland.

13

Cultuurhistorische waardering deelgebieden Binnen het beschermd stadsgezicht zijn verschillende deelgebieden te onderscheiden, die vanuit cultuurhistorisch oogpunt anders gewaardeerd worden. Deelgebied 1. Mheengronden De hoogste waardering krijgt het gebied aan de noordoostzijde van de vesting. Naar verwijzing van de daarin gelegen historisch Mheen, wordt dit gebied ‘Mheengronden’ genoemd. Het betreft het nog gaaf

Kruismaten

aanwezige en herkenbare open weidelandschap met historisch, opstrekkend verkavelingspatroon. Het landschap is zeer open, bebouwing is al in de Middeleeuwen naar het oosten opgeschoven vanwege de

Mheengronden

strijd tegen het water van de voormalige Zuiderzee. Hierdoor zijn er lange zichtrelaties tussen vesting en ommeland. M.b.t zichtrelaties tussen vesting en ommeland heeft dit gebied de hoogste waarde. In dit

Haven & Oude Vos

gebied ligt ook de Mheen, een van oorsprong onverkaveld gemeenschappelijk weidegebied. De overgang tussen de bebouwde vesting en het open ommeland Oosthoek

is hier nog scherp aanwezig. Hier kan met recht gesproken worden van ‘met de vesting harmoniërende gebieden’, zoals in de toelichting op de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht omschreven. De formele

Weerens

grens van het beschermd stadsgezicht is bij de aan-

Molenkamp

wijzing vanwege praktische redenen bij de bestaande Hellebeekstraat gelegd, maar ook het gebied ten noorden hiervan heeft dezelfde waardering en valt daarom

Molendorp

onder dit deelgebied. Deelgebied 2. Weerens Het gebied met de één na hoogste waardering is het nog grotendeels open gebied rondom het historisch tuincomplex Breede Gang (deelgebied 2). Historisch 14

Indeling in deelgebieden op landschappelijke en cultuurhistorische gronden

gezien werd dit gebied in de volksmond “Weerens”

Deelgebied 4. Haven & Oude Vos

genoemd. Dit gebied is slechts gedeeltelijk verstoord

Deelgebied 4 heeft van oudsher een sterke historisch/ Gepland/gegroeid

door de aanleg van de ijsbaan en het (overloop) par-

functionele relatie met de vesting als vissersstad van-

keerterrein bij de Oude Vos. Het wordt functioneel en

wege de ligging van de haven en de verbinding met het

qua ruimtelijke beleving doorsneden door de (deels

water van de voormalige Zuiderzee via het havenka-

beplante) Flevoweg. Er liggen nog historische ele-

naal. Het historische watersysteem van vestinggracht,

menten in het gebied, zoals het oude tuincomplex

inlaatsluis met duiker en haven en havenkanaal is

Breede Gang, waar de oorspronkelijke langgerekte

van hoge waarde en karakteristiek voor dit gebied. De

nederzetting van Elburg is ontstaan. Het gebied is

oude havenkom met de botterhaven, botterwerf en

historisch van belang als uitkijkplek vanaf de ves-

met daaraan gerelateerde functies (varen, veilen, vis,

tingwal (Neerlandsbergje) over de Zuiderzee voor de

roken), worden hoog gewaardeerd.Wel is het gebied

terugkomst van de vissers (bottervloot). De éénzijdige

daaromheen sterk ontwikkeld en is het als geheel niet

linten Bagijnedijkje en Nunspeterweg zijn deels his-

meer cultuurhistorisch herkenbaar. Het historisch

torisch. Hier staan ook een aantal historische thee-

tuincomplex met de wasserij en bleekvelden inclusief

koepels. In de tippe tussen deze twee linten raakt het

de historische lintbebouwing langs de Kamperdijk

open ommeland nog aan de vesting.

zijn van hoge waarde. De Kamperdijk is van belang

Conclusies

Kruispunt van landschappen Nauwe relaties vesting-ommela

Relatief gaaf bewaard & beschermd Relatief gaaf bewaard en goed goed beschermd

als historische, doorgaande groene landschappelijke Deelgebied 3. Molenkamp Deelgebied 3, rondom het sportcomplex is cultuur-

verbindingslijn in het gebied.

historisch als geheel niet meer herkenbaar door de

Concluderend

recente ontwikkelingen van bebouwing, sportcom-

We kunnen op basis van deze analyse stellen dat de

plex, parkeren. Deze stedelijke ontwikkelingen in de

vestingstad zelf een zeer hoge monumentale waarde

directe nabijheid van de vesting doen afbreuk aan de

heeft als bastidestad. Het contrast tussen het gegroei-

beleving van de vestingstad. In het gebied is wel nog

de landschap en de sterk planmatig aangelegde stad

een aantal cultuurhistorische elementen aanwezig:

is zeer waardevol. Door de vroegtijdige toewijzing van

de theekoepel en het restant van het historisch tuin-

het beschermd stadsgezicht zijn ook delen van het

complex, deze twee worden hoog gewaardeerd. De

met de vesting harmoniërende buitengebied relatief

Puttenerbeek vormt een belangrijk historisch verbin-

gaaf bewaard gebleven. In andere delen is hier geen

dend element, die ook de relatie legt met het achter-

sprake van en voeren de recentere ontwikkelingen

liggende kampenlandschap. In dit gebied is een land-

de boventoon. De nog aanwezige cultuurhistorische

schappelijke verbinding naar het buitengebied nog

elementen vertellen het verhaal van Elburg en geven

mogelijk, dat is een grote kwaliteit. Naar verwijzing naar de Molenweg en het kampenlandschap heeft dit

mede vorm aan de identiteit van de stad en de van Gepland/gegroeid oudsher sterk aanwezige functioneel/economische

deelgebied de naam “Molenkamp” gekregen.

relaties tussen stad en ommeland.

Gepland/gegroeid Gepland vs gegroeid

Relatief gaaf bewaard & Kruispuntvan van landschappen landschappen goed beschermd Kruispunt Nauwe relaties vesting-ommeland Nauwe relaties vesting - ommeland

15

3. Huidige kwaliteiten en opgaven In dit hoofdstuk gaan we in op het huidige gebruik en de beleving van het beschermd stadsgezicht en omschrijven we de aanwezige ruimtelijke kwaliteiten die we willen behouden, maar ook de ruimtelijke opgaven die er spelen. Dit zijn plekken waar kansen liggen voor de ontwikkeling van nieuwe kwaliteiten. Deze analyse leidt samen met de cultuurhistorische analyse uit het vorige hoofdstuk tot de uitgangspunten voor de gebiedsvisie.

Beleving Het beschermd stadsgezicht is zoals uiteengezet in hoofdstuk 2 primair een beeldbescherming. Daarom is de beleving vanaf en naar de vesting toe van belang. Op sommige plekken is het zicht weids en ver. Op andere plekken is het beeld meer besloten en zijn de zichtrelaties kort. Soms is dit passend bij de plek, soms is dit het gevolg van’ verrommeling’. Op de volgende pagina’s is dit op kaart en met bijbehorende foto’s in beeld gebracht. Waar zijn nog waardevolle, te behouden zichtrelaties aanwezig? Waar liggen kansen om deze te herstellen? Waar moet hiervan afscheid genomen worden en ingezet worden op andere kwaliteiten?

Beleving vanaf de vesting De vestingstad Elburg heeft een orthogonaal stratenpatroon. Dit is bijzonder voor Nederlandse vestingsteden en maakt het mogelijk om door vrijwel alle straten naar de vestingwal en het achterliggende landschap te kijken. De relatie tussen stad en ommeland wordt hierdoor versterkt. Ook vanaf de omwalling, goed toegankelijk met wandelroutes, is er goed uitzicht mogelijk. Zowel hoog over het landschap, als vanaf een laag standpunt, over het water van de vestinggracht heen. Andere markante plekken zijn de bruggen, waar in de lengte over de vestinggracht heen gekeken kan worden. Aan de noordzijde van de stad ligt het nog open veenweidelandschap. De openheid heeft hier een zeer grote schaal en maat vanwege de aansluitende ligging van polder Oosterwolde, die onbebouwd is tot aan Kampen. De lange vergezichten, tot aan de Bovenkerk van Kampen, zijn uniek te noemen. Het open landschap wordt hier helder begrensd door enerzijds de Kamperdijk en anderzijds de Paterijstraat. In zowel het gemeentelijk omgevingsbeleid als in het provinciaal ruimtelijk beleid wordt deze openheid als behoudenswaardig omschreven. In dit gebied ligt een middelbare school en een zorgboerderij. Deze bebouwde en beplante plekken verstoren de openheid en de lange zichtrelaties. Verdere uitbreiding is niet wenselijk. Recent is er een natuurgebied ontwikkeld langs de

16

voormalige Hellebeek. Aandachtspunt is het beheer, zodat het gebied vrij blijft van opgaand groen wat afbreuk doet aan de openheid van het veenweidelandschap. Aan de zuidwestzijde van de vesting zijn zichtrelaties aanwezig met het Veluwemeer. Deze zijn in potentie weids, maar momenteel deels belemmerd door beplanting/bebouwing bij de Oude Vos en langs de Flevoweg en de Oude Kerkhofsweg. Ook belemmert de ijsbaan met de aanwezige hekwerken, lichtmasten en bebouwing deels de ruimtelijke beleving. Deze zichtrelatie is vanuit cultuurhistorisch oogpunt belangrijk: op het Neerlands Bergje stonden van oudsher de vissersvrouwen te wachten op de terugkomst van de Bottervloot. Ook wordt hier de ruimtelijke verbinding gelegd tussen Elburg en het randmeer. Het uitgangspunt is om deze zichtrelatie te herstellen. Tussen het Bagijnedijkje en de Nunspeterweg is uitzicht mogelijk over de ‘tippe van Arend van Liep’. Dit is een waardevol klein groen vizier, omdat hier het landschap tussen de bebouwde gebieden nog de vesting raakt. De ruimte wordt helder afgebakend door de deels historische, éénzijdig bebouwde linten. In dit gebied is recent de woningbouw Wildemaet ontwikkeld, daarnaast ligt de speeltuin Wildebras. Deze ontwikkelingen verkleinen deze groene ruimte en verkorten de aanwezige zichtrelaties en doen daarom afbreuk aan dit waardevolle groene vizier.

Aan de havenzijde is er een korte zichtrelatie tussen

Aan de zuidoostzijde zijn er slechts korte zichtrelaties

de vesting en de haven door de Vispoort. De verbin-

aanwezig. Bijvoorbeeld vanaf de Zwolscheweg en het

ding tussen beide delen van de stad wordt hier gelegd.

parkeerterrein richting de kerktoren. Dit komt omdat

Verder zijn er korte zichrelaties tussen de vesting en

het gebied de afgelopen decennia sterker is ontwik-

de bebouwing van de havendijk. De lange zichtlijn,

keld met wonen, sport, parkeren etc. en sterker is

laag over het water van het havenkanaal legt in beide

beplant. Ook hebben we hier te maken met een ander

richtingen de verbinding tussen Elburg en het Velu-

landschapstype: het kampenlandschap wat van ouds-

wemeer en verankert zo Elburg in haar omgeving. Ook

her meer besloten en kleinschaliger is dan het veen-

vanuit het visserij verleden is dit een belangrijke lijn.

weidelandschap.

Aan de zuidoostzijde, tussen de Nunspeterweg en de

Zeer karakteristiek voor het groene vizier tussen het

Zwolscheweg zijn de zichtrelaties kort en vaak ‘rom-

Bagijnedijkje en de Nunspeterweg zijn de twee éénzij-

melig’. De Puttenerbeek vormt een groene voorgrond,

dig bebouwde linten die naar elkaar toelopen en pre-

maar daarachter wordt het beeld gedomineerd door

cies bij de brug samen komen. Ze bakenen de ruimte

parkeren, achterkanten van het sportcomplex en tui-

af en geleiden de blik naar de achtergelegen vesting

nencomplex Breede Gang en de nieuwe bebouwing van

met kerktoren wederom als baken.

Conclusies

Zicht op de vesting: vrijliggend in het landschap

Zicht vanaf de vesting: mateloos

het Feithenhofcomplex. Het zicht vanaf de Flevoweg en omgeving richting de

Beleving naar de vesting toe

vesting wordt deels belemmerd door opgaande be-

Vanuit de omgeving is de vesting op een aantal plek-

planting.

ken al van verre goed zichtbaar. Deze toont zich als een ‘groene massa’ met de kerktoren als baken en Eindeloze zichten vs plaatselijke verdichting

oriëntatiepunt. Van dichterbij is het zicht op de woningen aan de vestingwal, precies tussen het grondlichaam en de boomkronen in zeer karakteristiek. Met name vanaf de noordzijde is over het open veenweidelandschap al van ver de vesting zichtbaar. Vanaf de Kamperdijk, Paterijstraat, Hellebeekstraat, Oostelijke rondweg, maar ook verder vanuit de polder Oosterwolde is uitzicht mogelijk op de vesting. Dit open landschap is ook waardevol als uitzicht voor de aanwonenden en wordt door hen zeer gewaardeerd.

Zicht op de bebouwing van de vesting, onder de boomkronen door

Orthogonaal stadspatroon verbindt visueel 17

Beleving vanaf de vesting

1

KAMPEN

4

3

2

ELBURG

18

Het open landschap aan de noordzijde, tot aan Kampen

1. Een haast uniek zicht over het open veenweidelandschap aan de noordzijde van de vesting. Opvallend is de zeer grote schaal en maat van de openheid. Zoek de Bovenkerk van Kampen...

2. Zicht over de tippe tussen het Bagijnedijkje en Nunspeterweg. Klein groen vizier: landschap tot aan de vesting. De plaatsing van bebording en ander meubilair beïnvloedt hier helaas sterk het beeld.

Klein vizier vanaf de brug over de

3. Zicht vanaf het hoger gelegen Neerlands Bergje richting het Veluwemeer, helaas grotendeels belemmerd door beplanting en bebouwing. De hekwerken, verlichting en het gebouw van de ijsbaan verminderen tevens sterk de landschappelijke sfeer.

en de Nunspeterweg weilanden tussen het Bagijnedijkje

4. Zicht vanaf de havenkade over het havenkanaal. De lange zichtlijn, laag over het water, verbindt Elburg met het randmeer, historisch van zeer groot belang voor de visserij. 19

Beleving naar de vesting toe

1

4

2

3

20

1. Zicht vanaf de Hellebeekstraat over het open veenweidelandschap richting de vesting. Aandachtspunt hier is het laag houden van de nieuwe natuurontwikkeling langs de Hellebeek.

ing Zicht vanaf de Hellebeekstraat richt

n de vesting, met kerktoren als bake

3. Zicht over het kleine groene vizier tussen het Bagijnedijkje en de Nunspeterweg richting de vesting. Zeer karakteristiek zijn de twee éénzijdige linten die naar elkaar toe lopen en bijeenkomen bij de brug.

Zicht over de ‘groene wig’ op de lintbebouwing van de Nunspeterweg en Bagijnedijkje, kerktoren